Mektubat

İyirmi İkinci Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§2

Bu Məktub, iki mebhastır.

§3

Birinci Mebhas, ehl-i imanı uhuvvete və muhabbete davet edər.

§4

Birinci Mebhas

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§6

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ ۞ اِدْفَعْ بِالَّتٖى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذٖى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمٖيمٌ ۞ وَالْكَاظِمٖينَ الْغَيْظَ وَالْعَافٖينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنٖينَ

§7

Mü’minlerde nifak və şikak, kin və adâvete sebebiyet veren tarafgirlik və inat və hased; həqiqətçe və hikmetçe və insaniyet-i kübra olan İslâmiyetçe və hayat-ı şahsiyece və hayat-ı içtimaiyece və hayat-ı maneviyece çirkin və merduddur, muzır və zulümdür və hayat-ı beşeriye üçün zehirdir. Bu həqiqətin gayet çox vücuhundan altı vechini beyan ederiz:

§8

Birinci Vecih

§9

Həqiqət nazarında zulümdür.

§10

Ey mü’mine kin və adâvet besleyen insafsız adam! Necə ki sən bir gemide və ya bir hanede bulunsan, səninlə birlikdə doqquz masum ilə bir cani var. O gemiyi gark və o haneyi ihrak etmeye çalışan bir adamın ne derece zulmettiğini bilirsən. Və zalimliğini, semavata işittirəcək derecede bağıracaqsan. Hattâ bir tək masum, doqquz cani olsa yenə o gemi heç bir kanun-u adaletle batırılmaz.

§11

Eynilə elə də sən, bir hane-i Rabbaniye və bir sefine-i İlahiye olan bir mü’minin vücudunda iman və İslâmiyet və komşuluk kimi doqquz deyil bəlkə iyirmi sıfât-ı masume varken; sənə muzır olan və hoşuna gitmeyen bir cani sıfatı yüzünden ona kin və adâvet bağlamakla, o hane-i maneviye-i vücudun manen gark və ihrakına, tahrip və batmasına teşebbüs və ya arzu etmen, onun kimi şenî və gaddar bir zulümdür.

§12

İkinci Vecih

§13

Hem hikmət nazarında də zulümdür.

§14

Çünki malûmdur ki adâvet və muhabbet, nur və zulmet kimi zıttırlar. İkisi, mana-yı həqiqisinde olaraq birlikdə cem’olamazlar.

§15

Əgər muhabbet, öz esbabının rüçhaniyetine göre bir kalpte həqiqi bulunsa o vaxt adâvet mecazî olur; acımak suretine inkılab edər. Bəli mü’min, kardeşini sever və sevməli. Lakin fenalığı üçün yalnız acır. Tahakkümle deyil bəlkə lütufla ıslahına çalışır. Onun üçün nass-ı hadîs ilə: “Üç günden fazla mü’min, mü’mine küsüp kat’-ı mükâleme etmeyəcək.”

§16

Əgər esbab-ı adâvet galebe çalıb adâvet hakikatiyle bir kalpte bulunsa o vaxt muhabbet mecazî olur, tasannu və temelluk suretine girer.

§17

Ey insafsız adam! Indi bak ki mü’min kardeşine kin və adâvet ne qədər zulümdür. Çünki necə ki sən âdi kiçik taşları, Kâbe’den daha ehemmiyetli və Cebel-i Uhud’dan daha böyük desen çirkin bir akılsızlık edersin. Eynilə elə də Kâbe hürmetinde olan iman və Cebel-i Uhud azametinde olan İslâmiyet kimi çox evsaf-ı İslâmiye; muhabbeti və ittifakı istediyi halde, mü’mine qarşı adâvete sebebiyet veren və âdi taşlar hükmünde olan bazı kusuratı, iman və İslâmiyet’e tercih etmək, o derece insafsızlık və akılsızlık və çox böyük bir zulüm olduğunu ağlın varsa anlarsın!

§18

Bəli tevhid-i imanî, əlbəttə tevhid-i kulûbü istəyər. Və vahdet-i itikad də vahdet-i içtimaiyeyi iktiza edər. Bəli, inkâr edemezsin ki sən bir adamla birlikdə bir taburda bulunmakla, o adama qarşı dostane bir rabıta anlarsın və bir kumandanın emri altında birlikdə bulunduğunuzdan arkadaşane bir alâka telakki edersin. Və bir memlekette birlikdə bulunmakla uhuvvetkârane bir münasibət hissedersin. Halbuki imanın verdiyi nur və şuur ilə və sənə gösterdiyi və bildirdiyi esma-i İlahiye adedince vahdet alâkaları və ittifak rabıtaları və uhuvvet münasebetleri var.

§19

Mesela, hər ikinizin Hâlık’ınız bir, Mâlik’iniz bir, Mabud’unuz bir, Râzık’ınız bir, bir bir bine qədər bir bir. Hem Peygamberiniz bir, dininiz bir, kıbleniz bir, bir bir yüze qədər bir bir. Sonra köyünüz bir, devletiniz bir, memleketiniz bir, ona qədər bir bir.

§20

Bu qədər bir birler vahdet və tevhidi, vifak və ittifakı, muhabbet və uhuvveti iktiza ettiği və kainatı və küreleri birbirine bağlayacaq manevî zincirler bulundukları halde; şikak və nifaka, kin və adâvete sebebiyet veren örümcek ağı kimi ehemmiyetsiz və sebatsız şeyleri tercih edib mü’mine qarşı həqiqi adâvet etmək və kin bağlamak; ne qədər o rabıta-i vahdete bir hürmetsizlik və o esbab-ı muhabbete qarşı bir istihfaf və o münasebat-ı uhuvvete qarşı ne derece bir zulüm və i’tisaf olduğunu; qəlbin ölmemiş isə ağlın sönmemiş isə anlarsın!

§21

Üçüncü Vecih

§22

Adalet-i mahzayı ifade eden وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى sırrına göre; bir mü’minde bulunan cani bir sıfat yüzünden sair masum sıfatlarını mahkûm etmək hükmünde olan adâvet və kin bağlamak, ne derece hədsiz bir zulüm olduğunu və bâhusus bir mü’minin fena bir sıfatından darılıp, küsüp o mü’minin akrabasına adâvetini teşmil etmək اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ sîga-i mübalağa ilə gayet azîm bir zulüm ettiğini, həqiqət və şeriat və hikmet-i İslâmiye sənə ihtar ettiği halde; necə özünü haklı bulursun “Mənim hakkım var.” dersin?

§23

Həqiqət nazarında sebeb-i adâvet və şer olan fenalıklar, şer və torpaq kimi kesiftir; başkasına sirayet və in’ikas etməmək gerektir. Başqası ondan ders alıb şer işlese o başqa meseledir. Muhabbetin esbabı olan iyilikler, muhabbet kimi nurdur; sirayet və in’ikas etmək, şe’nidir. Və ondandır ki “Dostun dostu dosttur.” sözü, durub-u emsal sırasına geçmişdir. Hem onun içindir ki “Bir göz hatırı üçün çox gözler sevilir.” sözü umumun lisanında gəzər.

§24

Bax, ey insafsız adam! Həqiqət belə gördüğü halde, sevmediyin bir adamın, sevimli masum bir kardeşine və taallukatına adâvet etmək; ne qədər hilaf-ı həqiqət olduğunu hakikatbîn isen anlarsın.

§25

Dördüncü Vecih

§26

Hayat-ı şahsiye nazarında də zulümdür.

§27

Bu dördüncü vechin esası olaraq bir neçə düsturu dinlə:

§28

Birincisi: Sən, mesleğini və efkârını hak bildiyin vaxt “Mesleğim haktır və ya daha güzeldir.” demeye hakkın var. Lakin “Yalnız hak mənim mesleğimdir.” demeye hakkın yoxdur.

§29

وَعَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلٖيلَةٌ § وَلٰكِنَّ عَيْنَ السُّخْطِ تُبْدِى الْمَسَاوِيَا

§30

sırrınca, insafsız nazarın və düşkün fikrin hakem ola bilməz. Başkasının mesleğini butlan ilə mahkûm edə bilməz.

§31

İkinci Düstur: Sənin üzerine haktır ki: Hər söylediyin hak olsun. Lakin hər hakkı söylemeye sənin hakkın yoxdur. Hər dediyin doğru olmalı. Lakin hər doğruyu demək doğru deyildir. Çünki sənin kimi niyeti hâlis olmayan bir adam, nəsihəti bazen damara dokundurur, aksü’l-amel yapar.

§32

Üçüncü Düstur: Adâvet etmək istersen kalbindeki adâvete adâvet et, onun ref’ine çalış. Hem en ziyade sənə zərər veren nefs-i emmarene və heva-i nəfsinə adâvet et, ıslahına çalış. O muzır nəfsin hatırı üçün mü’minlere adâvet etme. Əgər düşmanlık etmək istersen kâfirler, zındıklar çoktur; onlara adâvet et. Bəli, necə ki muhabbet sıfatı, muhabbete lâyıktır; elə də adâvet hasleti, hər şeyden evvel özü adâvete lâyıktır.

§33

Əgər hasmını mağlup etmək istersen fenalığına qarşı iyilikle mukabele et. Çünki əgər fenalıkla mukabele edersen husumet tezayüd edər. Zahiren mağlup hətta olsa kalben kin bağlar, adâveti idame edər.

§34

Əgər iyilikle mukabele etsen nedamet edər, sənə dost olur.

§35

اِذَا اَنْتَ اَكْرَمْتَ الْكَرٖيمَ مَلَكْتَهُ § وَ اِنْ اَنْتَ اَكْرَمْتَ اللَّئٖيمَ تَمَرَّدًا

§36

hükmünce mü’minin şe’ni, kerîm olmaktır. Sənin ikramınla sənə musahhar olur. Zahiren leîm hətta olsa iman cihetinde kerîmdir.

§37

Bəli, fena bir adama “İyisin iyisin.” desen iyileşmesi və iyi adama “Fenasın fenasın.” desen fenalaşması çox vuku bulur. Elə isə

§38

وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا ۞ وَاِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحٖيمٌ

§39

kimi desatir-i kudsiye-i Kur’aniyeye kulak ver, saadet və salamatlıq ondadır.

§40

Dördüncü Düstur: Ehl-i kin və adâvet hem nəfsinə hem mü’min kardeşine hem rahmet-i İlahiyeye zulmeder, tecavüz edər. Çünki kin və adâvet ilə nəfsini bir azab-ı elîmde bırakır. Hasmına gelen nimetlerden azabı və korkusundan gelen elemi nəfsinə çektirir, nəfsinə zulmeder. Əgər adâvet hasedden gelse o bütün bütün azaptır. Çünki hased evvela hâsidi ezer, mahveder, yandırır. Mahsud hakkında zərəri ya azdır və ya yoxdur.

§41

Hasedin çarəsi: Hâsid adam, hased ettiği şeylerin âkıbetini düşünsün. Tâ anlasın ki rakibinde olan dünyevî hüsün və qüvvət və mertebe və servet; fânidir, muvakkattır. Faydası az, zahmeti çoktur. Əgər uhrevî meziyetler isə zaten onlarda hased ola bilməz. Əgər onlarda də hased yapsa ya özü riyakârdır, âhiret malını dünyada mahvetmek istəyər veyahut mahsudu riyakâr zanneder, haksızlık edər, zulmeder.

§42

Hem ona gelen musibetlerden memnun və nimetlerden mahzun olub qədər və rahmet-i İlahiyeye, onun hakkında ettiği iyiliklerden küsür. Âdeta kaderi tenkit və rahmete itiraz edir. Kaderi tenkit eden başını örse vurur, kırar. Rahmete itiraz eden, rahmetten mahrum kalır.

§43

Əcəba, bir gün adâvete değmeyen bir şeye, bir sene kin və adâvetle mukabele etmeyi hangi insaf qəbul edər, bozulmamış hangi vicdana sığar? Halbuki mü’min kardeşinden sənə gelen bir fenalığı, bütün bütün ona verib onu mahkûm edemezsin.

§44

Çünki evvela, kaderin onda bir hissesi var. Onu çıkarıp o qədər və kaza hissesine qarşı rıza ilə mukabele etmək gerektir.

§45

Sâniyen, nəfs və şeytanın hissesini də ayırıp o adama adâvet deyil bəlkə nəfsinə mağlup olduğundan acımak və nedamet edeceğini beklemek.

§46

Sâlisen, sən öz nəfsində görmediyin və ya görmək istemediyin kusurunu gör; bir hisse də ona ver.

§47

Sonra bâki kalan kiçik bir hisseye qarşı en selâmetli və en çabuk hasmını mağlup edəcək af və safh ilə və ulüvv-ü cenablıkla mukabele etsen, zulümden və zarardan kurtulursun.

§48

Yoxsa sarhoş və divane olan və şişeleri və buz parçalarını elmas qiymətıyla alan cevherci bir Yahudi kimi beş paraya değmeyen fâni, zâil, muvakkat, ehemmiyetsiz umûr-u dünyeviyeye; güya ebedî dünyada durup ebedî birlikdə kalacaq kimi şedit bir hırs ilə və daimî bir kin ilə mütemadiyen bir adâvetle mukabele etmək, sîga-i mübalağa ilə bir zalûmiyettir və ya bir sarhoşluktur və bir nevi divaneliktir.

§49

İşte hayat-ı şahsiyece bu derece muzır olan adâvete və fikr-i intikama –əgər şahsını seversen– yol verme ki kalbine girsin. Əgər kalbine girmiş isə onun sözünü dinleme. Bak, hakikatbîn olan Hâfız-ı Şirazî’yi dinlə:

§50

دُنْيَا نَه مَتَاعٖيسْتٖى كِه اَرْزَدْ بَنِزَاعٖى

§51

Yani “Dünya elə bir meta deyil ki bir nizâya değsin.” Çünki fâni və geçici olduğundan kıymetsizdir. Koca dünya belə isə dünyanın cüz’î işleri ne qədər ehemmiyetsiz olduğunu anlarsın! Hem demiş:

§52

اٰسَايِشِ دُو گٖيتٖى تَفْسٖيرِ اٖينْ دُو حَرْفَسْتْ

§53

بَادُوسِتَانْ مُرُوَّتْ بَادُشْمَنَانْ مُدَارَا

§54

Yani “İki cihanın rahat və selâmetini iki harf tefsir edər, kazandırır: Dostlarına qarşı mürüvvetkârane muaşeret və düşmanlarına sulhkârane muamele etmektir.”

§55

Əgər dersen: “İhtiyar mənim elimde deyil, fıtratımda adâvet var. Hem damarıma dokundurmuşlar, vazgeçemirəm.”

§56

Cavab: Sû-i hulk və fena haslet eseri gösterilmezse və gıybet kimi şeylerle və muktezasıyla amel edilmezse, kusurunu da anlasa zərər verməz. Madam ki ihtiyar sənin elinde deyil, vazgeçemirsən. Sənin manevî bir nedamet, gizli bir tövbe və zımnî bir istiğfar hükmünde olan kusurunu bilmen və o haslette haksız olduğunu anlaman, onun şerrinden səni kurtarır. Zaten bu məktubun bu mebhasını yazdık tâ bu manevî istiğfarı temin etsin; haksızlığı hak bilmesin, haklı hasmını haksızlıkla teşhir etmesin.

§57

Cây-ı dikkat bir hâdise: Bir zaman, bu garazkârane tarafgirlik neticesi olaraq gördüm ki: Mütedeyyin bir ehl-i ilim, fikr-i siyasîsine muhalif bir âlim-i salihi, tekfir derecesinde tezyif etti. Və öz fikrinde olan bir münafığı, hürmetkârane medhetti. İşte siyasetin bu fena neticelerinden ürktüm اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ‌ dedim, o zamandan beri hayat-ı siyasiyeden çekildim.

§58

Beşinci Vecih

§59

Hayat-ı içtimaiyece, inat və tarafgirlik, gayet muzır olduğunu beyan edər.

§60

Əgər denilse: Hadîste اِخْتِلَافُ اُمَّتٖى رَحْمَةٌ denilmiş. İhtilaf isə tarafgirliği iktiza edir. Hem tarafgirlik marazı; mazlum avamı, zalim havassın şerrinden kurtarır. Çünki bir kasabanın və bir köyün havassı ittifak etseler mazlum avamı ezerler. Tarafgirlik olsa mazlum bir tarafa iltica edər, özünü kurtarır. Hem tesadüm-ü efkârdan və tehalüf-ü ukûlden həqiqət tamamıyla tezahür edər.

§61

Cavab:

§62

Birinci suale deriz ki: Hadîsteki ihtilaf isə müsbet ihtilaftır. Yani hər biri öz mesleğinin tamir və revacına sa’y edər. Başkasının tahrip və iptaline deyil bəlkə tekmil və ıslahına çalışır. Amma menfî ihtilaf isə ki: Garazkârane, adâvetkârane birbirinin tahribine çalışmaktır; hadîsin nazarında merduddur. Çünki birbiriyle boğuşanlar, müsbet hərəkət edemezler.

§63

İkinci suale deriz ki: Tarafgirlik əgər hak adına olsa haklılara melce ola bilər. Lakin şimdiki kimi garazkârane, nəfs hesabına olan tarafgirlik, haksızlara melcedir ki onlara nöqtə-i istinad teşkil edər. Çünki garazkârane tarafgirlik eden bir adama şeytan gelse onun fikrine yardım edib taraftarlık gösterse o adam o şeytana rəhmət okuyacaq. Əgər mukabil tarafa melek kimi bir adam gelse ona hâşâ lanet okuyacaq derecede bir haksızlık gösterəcək.

§64

Üçüncü suale deriz ki: Hak adına, həqiqət hesabına olan tesadüm-ü efkâr isə maksatta və esasta ittifak ilə birlikdə, vesailde ihtilaf edər. Həqiqətin hər köşesini izhar edib hakka və həqiqətə hizmet edər. Lakin tarafgirane və garazkârane, firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfüruşluk, şöhret-perverane bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan bârika-i həqiqət deyil bəlkə fitne ateşleri çıkır. Çünki maksatta ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının küre-i arzda də nöqtə-i telakisi bulunmaz. Hak adına olmadığı üçün nihayətsiz müfritane gedər. Kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. Hal-i âlem buna şahittir.

§65

Elhasıl اَلْحُبُّ لِلّٰهِ ۞ وَالْبُغْضُ فِى اللّٰهِ ۞ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ olan desatir-i âliye düstur-u harekât olmazsa nifak və şikak meydan alır. Bəli اَلْبُغْضُ فِى اللّٰهِ ۞ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ demezse, o düsturları nazara almazsa adalet etmək isterken zulmeder.

§66

Cây-ı ibret bir hâdise:

§67

Bir vaxt, İmam-ı Ali radıyallahu anh, bir kâfiri yere atmış. Kılıncını çekip keseceği zaman, o kâfir ona tükürmüş. O kâfiri bırakmış, kesmemiş. O kâfir, ona demiş ki: “Neden məni kesmedin?” Dedi: “Seni Allah üçün kesecektim. Lakin mənə tükürdün, hiddete geldim. Nəfsimin hissesi karıştığı üçün ihlasım zedelendi. Onun üçün səni kesmedim.” O kâfir ona dedi: “Məni çabuk kesmen üçün səni hiddete getirmekti. Madam ki dininiz bu derece safi və hâlistir, o din haktır.” dedi.

§68

Hem medar-ı dikkat bir vakıa:

§69

Bir zaman bir hâkim, bir hırsızın elini kestiği vaxt eser-i hiddet gösterdiyi üçün ona dikkat eden âdil âmiri onu o vazifeden azletmiş. Çünki şeriat adına, kanun-u İlahî hesabına kesse idi, nefsi ona acıyacaq idi. Və qəlbi hiddet etmeyip lakin mərhəmət də etmeyəcək bir tarzda kesecekti. Demək nəfsinə o hükümden bir hisse çıkardığı üçün adaletle iş görmemişdir.

§70

Cây-ı teessüf bir halet-i içtimaiye və kalb-i İslâm’ı ağlatacaq müthiş bir maraz-ı hayat-ı içtimaî:

§71

“Haricî düşmanların zuhur və tehacümünde dâhilî adâvetleri unutmaq və buraxmaq” olan bir maslahat-ı içtimaiyeyi en bedevî kavimler də takdir edib yaptıkları halde, bu cemaat-i İslâmiyeye hizmet dava edenlere ne olmuş ki birbiri arkasında tehacüm vaziyetini alan hədsiz düşmənlar varken, cüz’î adâvetleri unutmayıp düşmanların hücumuna zemin hazır edirlər. Bu hal bir sukuttur, bir vahşettir. Hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyeye bir hıyanettir.

§72

Medar-ı ibret bir hikâye:

§73

Bedevî aşiretlerinden Hasenan aşiretinin birbirine düşman iki kabilesi varmış. Birbirinden bəlkə əlli adamdan fazla öldürdükleri halde, Sipkan və ya Hayderan aşireti kimi bir kabile qarşılarına çıktığı vaxt; o iki düşman taife, eski adâveti unutup, omuz omuza verib o haricî aşireti def’edinceye qədər, dâhilî adâveti hatırlarına getirmezlerdi.

§74

Bax, ey mü’minler! Ehl-i iman aşiretine qarşı tecavüz vaziyetini almış ne qədər aşiret hükmünde düşmanlar olduğunu bilir misiniz? Birbiri içindeki daireler kimi yüz daireden fazla vardır. Hər birisine qarşı tesanüd edərək, el ele verib müdafaa vaziyeti almaya mecbur iken onların hücumunu teshil etmək, onların harîm-i İslâm’a girmeleri üçün kapıları açmak hükmünde olan garazkârane tarafgirlik və adâvetkârane inat; heç bir cihetle ehl-i imana yakışır mı?

§75

O düşman daireler ehl-i dalalet və ilhaddan tut tâ ehl-i küfrün âlemine, tâ dünyanın ehval və mesaibine qədər birbiri içinde sizə qarşı zərərli bir vaziyet alan, birbiri arkasında sizə hiddet və hırs ilə bakan, bəlkə yetmiş nevi düşmanlar var. Bütün bunlara qarşı qüvvətli silahın və siperin və kalen uhuvvet-i İslâmiyedir. Bu kale-i İslâmiyeyi, kiçik adâvetlerle və bahanelerle sarsmak; ne qədər hilaf-ı vicdan və ne qədər hilaf-ı maslahat-ı İslâmiye olduğunu bil, ayıl!

§76

Ehadîs-i şerifede gelmiş ki: Âhir zamanın Süfyan və Deccal kimi nifak və zındıka başına geçəcək eşhas-ı müthişe-i muzırraları, İslâm’ın və beşerin hırs və şikakından istifadə edərək az bir kuvvetle nev-i beşeri herc ü merc edər və koca âlem-i İslâm’ı esaret altına alır.

§77

Ey ehl-i iman! Zillet içinde esaret altına girmemek isterseniz aklınızı başınıza alınız! İhtilafınızdan istifadə eden zalimlere qarşı اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ kale-i kudsiyesi içine giriniz; tahassun ediniz. Yoxsa ne hayatınızı muhafaza və ne də hukukunuzu müdafaa edebilirsiniz. Malûmdur ki iki kahraman birbiriyle boğuşurken bir çocuk, ikisini də dövebilir. Bir mizanda iki dağ birbirine qarşı muvazenede bulunsa bir kiçik taş, muvazenelerini bozup onlarla oynayabilir; birini yuxarı, birini aşağı indirir.

§78

Bax, ey ehl-i iman! İhtiraslarınızdan və husumetkârane tarafgirliklerinizden kuvvetiniz hiçe iner, az bir kuvvetle ezilebilirsiniz. Hayat-ı içtimaiyenizle alâkanız varsa اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا düstur-u âliyeyi düstur-u həyat yapınız, sefalet-i dünyeviyeden və şakavet-i uhreviyeden kurtulunuz!

§79

Altıncı Vecih

§80

Hayat-ı maneviye və sıhhat-i bəndəlik, adâvet və inat ilə sarsılır. Çünki vasıta-i halâs və vesile-i necat olan “ihlas” zayi olur. Çünki tarafgir bir muannid, öz a’mal-i hayriyesinde hasmına tefevvuk istəyər. Hâlisen livechillah amele çox də muvaffak ola bilməz. Hem hüküm və muamelatında tarafgirini tercih edər, adalet edə bilməz. İşte ef’al və a’mal-i hayriyenin esasları olan “ihlas” və “adalet” husumet və adâvetle kaybolur. Bu Altıncı Vecih çox uzundur. Lakin kabiliyet-i makam qısa olduğundan qısa kesirik.

§81

***

§82

İkinci Mebhas

§83

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§84

اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ۞ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ

§85

Ey ehl-i iman! Sâbıkan, adâvet ne qədər zərərli olduğunu anladın. Hem anla ki adâvet qədər hayat-ı İslâmiyeye en müthiş bir maraz-ı muzır də hırstır. Hırs, sebeb-i haybettir və illet və zillettir və mahrumiyet və sefaleti getirir. Bəli, hər milletten ziyade hırs ilə dünyaya saldıran Yahudi milletinin zillet və sefaleti, bu hükme bir şahid-i kātı’dır.

§86

Bəli hırs, canlı âleminde en geniş bir daireden tut, tâ en cüz’î bir ferde qədər sû-i tesirini gösterir. Təvəkkülvari taleb-i rızık isə bilakis medar-ı rahattır və hər yerde hüsn-ü tesirini gösterir.

§87

İşte bir nevi canlı və rızka möhtac olan meyvedar ağaclar və nebatlar, təvəkkülvari, kanaatkârane yerlerinde durup hırs göstermediklerinden rızıkları onlara koşup gəlir. Hayvanlardan çox fazla evlat beslirlər. Hayvanat isə hırs ilə rızıkları peşinde koştukları üçün çoxlu zəhmət və noksaniyet ilə rızıklarını elde edebilirlər.

§88

Hem hayvanat dairesi içinde zaaf və acizlik hal dili ilə təvəkkül eden yavruların meşru və mükemmel və latîf rızıkları hazine-i rahmetten verilmesi və hırs ilə rızıklarına saldıran canavarların gayr-ı meşru və çoxlu zəhmət ilə kazandıkları nâhoş rızıkları gösterir ki: Hırs, sebeb-i mahrumiyettir; təvəkkül və kanaat isə vesile-i rahmettir.

§89

Hem daire-i insaniye içinde hər milletten ziyade hırs ilə dünyaya yapışan və aşk ilə hayat-ı dünyeviyeye bağlanan Yahudi milleti çoxlu zəhmət ilə kazandığı, özünə faydası az, yalnız hazinedarlık ettiği gayr-ı meşru bir servet-i ribaî ilə bütün milletlerden yedikleri sille-i zillet və sefalet, katl və ihanet gösterir ki: Hırs, maden-i zillet və hasarettir.

§90

Hem harîs bir insan, hər vaxt hasarete düşdüyüne dair o qədər vakıalar var ki اَلْحَرٖيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ darb-ı mesel hükmüne geçmiş, umumun nazarında bir həqiqət-i âmme olaraq qəbul edilmişdir. Madam ki belədir, əgər malı çox seversen hırs ilə deyil bəlkə kanaat ilə malı tələb et, tâ çox gelsin.

§91

Ehl-i kanaat ilə ehl-i hırs, iki şahsa benzer ki böyük bir zatın divanhanesine girirlər. Biri kalbinden deyər: “Məni yalnız qəbul etsin, dışarıdaki soğuktan kurtulsam mənə kâfidir. En aşağıdaki iskemleyi də mənə verseler lütuftur.” İkinci adam güya bir hakkı varmış kimi və hər kəs ona hörmət etmeye mecbur imiş kimi mağrurane deyər ki: “Mənə en yuxarı iskemleyi verməli.” O hırs ilə girer, gözünü yuxarı mevkilere diker, onlara getmək istəyər. Lakin divanhane sahibi onu geri döndürüp aşağı oturtur. Ona teşekkür lâzımken, teşekküre bedel kalbinden kızır. Teşekkür deyil, bilakis hane sahibini tenkit edir. Hane sahibi də ondan istiskal edir. Birinci adam mütevaziane girir, en aşağıdaki iskemleye oturmak istəyir. Onun o kanaati, divanhane sahibinin hoşuna gidir. “Daha yuxarı iskemleye buyurun.” deyər. O da gittikçe teşekküratını ziyadeleştirir, memnuniyeti tezayüd edər.

§92

İşte dünya bir divanhane-i Rahman’dır. Zemin yüzü, bir sofra-yı rahmettir. Derecat-ı erzak və meratib-i nemət də iskemleler hükmündedir.

§93

Hem en cüz’î işlerde də hər kəs hırsın sû-i tesirini hissedebilir.

§94

Mesela, iki dilenci bir şey istedikleri vaxt, hırs ilə ilhah eden dilenciden istiskal edib vermemek; digər əsla dilenciye mərhəmət edib vermək, hər kəs kalbinde hisseder.

§95

Hem mesela, gecede uykun kaçmış, sən yatmak istesen, lâkayt kalsan uykun gelebilir. Əgər hırs ilə uyku istesen: “Aman yatayım, aman yatayım.” dersen, bütün bütün uykunu kaçırırsın.

§96

Hem mesela, mühim bir netice üçün birisini hırs ilə beklersin “Aman gelmedi, aman gelmedi.” deyip en nihayet hırs sənin sabrını tüketip kalkar gidersin, bir dakika sonra o adam gəlir lakin beklediyin o mühim netice bozulur.

§97

Bu hâdisatın sırrı şudur ki: Necə ki bir ekmeğin vücudu; tarla, harman, değirmen, fırına terettüp edər. Elə də tertib-i eşyada bir teenni-i hikmət vardır. Hırs sebebiyle teenni ilə hərəkət etmediyi üçün o tertipli eşyadaki manevî basamakları müraat etməz; ya atlar düşer veyahut bir basamağı noksan bırakır, maksada çıxa bilməz.

§98

Bax, ey derd-i maişetle sersem olmuş və hırs-ı dünya ilə sarhoş olmuş qardaşlar! Hırs bu qədər muzır və belalı bir şey olduğu halde, necə hırs yolunda hər zilleti irtikâb və haram helâl demeyip hər malı qəbul və hayat-ı uhreviyeye lâzım çox şeyleri feda ediyorsunuz? Hattâ erkân-ı İslâmiyenin mühim bir rüknü olan zekâtı, hırs yolunda terk ediyorsunuz? Halbuki zekât, hər şahıs üçün sebeb-i bereket və dâfi-i beliyyattır. Zekâtı vermeyenin herhalde elinden zekât qədər bir mal çıkacaq, ya lüzumsuz yerlere verəcəkdir ya bir musibet gəlib alacaqdır.

§99

Hakikatli bir rüya-yı hayaliyede, Birinci Harb-i Umumî’nin beşinci senesinde, bir acib rüyada məndən soruldu:

§100

“Müslümanlara gelen bu açlık, bu zayiat-ı maliye və meşakkat-i bedeniye nedendir?”

§101

Rüyada demişdim:

§102

“Cənabı-Haqq, bir kısım maldan onda bir (Hâşiye[1]) və ya bir kısım maldan kırkta bir (Hâşiye[2]), öz verdiyi malından birisini bizdən istedi; tâ bizə fukaraların dualarını kazandırsın və kin və hasedlerini men’etsin. Biz hırsımız üçün tama’kârlık edib vermedik. Cənabı-Haqq, müterakim zekâtını kırkta otuz, onda sekizini aldı.

§103

Hem hər senede yalnız bir ayda yetmiş hikmetli bir açlık bizdən istedi. Biz nefsimize acıdık, muvakkat və ləzzətli bir açlığı çekmedik. Cənabı-Haqq ceza olaraq yetmiş cihetle belalı bir nevi orucu beş sene cebren bizə tutturdu.

§104

Hem iyirmi dörd saatte bir tək saati, hoş və ulvi, nurani və faydalı bir nevi talimat-ı Rabbaniyeyi bizdən istedi. Biz tembellik edib o namazı və niyazı yerine getirmedik. O tək saati digər saatlere katarak zayi ettik. Cənabı-Haqq onun keffareti olaraq beş sene talim və talimat və koşturmakla bizə bir nevi namaz kıldırdı.” demişdim. Sonra ayıldım, düşündüm, anladım ki o rüya-yı hayaliyede olduqca mühüm bir həqiqət vardır.

§105

Iyirmi Beşinci Söz’de, medeniyetle hükm-ü Kur’an’ı muvazene bahsinde ispat və beyan edildiyi üzere; beşerin hayat-ı içtimaîsinde bütün ahlâksızlığın və bütün ihtilalatın menşei iki kelimedir:

§106

Biri: “Mən tok olduktan sonra, başqası açlıktan ölse mənə ne?”

§107

İkincisi: “Sen çalış, mən yiyeyim.”

§108

Bu iki kelimeyi də idame eden, cereyan-ı riba və terk-i zekâttır.

§109

Bu iki müthiş maraz-ı içtimaîyi tedavi edəcək tək çarə, zekâtın bir düstur-u umumî surətində icrasıyla vücub-u zekât və hurmet-i ribadır.

§110

Hem deyil yalnız eşhasta və hususi cemaatlerde, bəlkə umum nev-i beşerin saadet-i həyatı üçün en mühim bir rükün bəlkə devam-ı hayat-ı insaniye üçün en mühim bir direk, zekâttır. Çünki beşerde, havas və sadə xalq iki tabaka var. Havastan avama mərhəmət və ihsan və avamdan havassa qarşı hörmət və itaati temin edəcək, zekâttır. Yoxsa yukarıdan avamın başına zulüm və tahakküm iner, avamdan zenginlere qarşı kin və isyan çıkar. İki tabaka-i beşer daimî bir mücadele-i maneviyede, bir keşmekeş-i ihtilafta bulunur. Gele gele tâ Rusya’da olduğu kimi sa’y və sermaye mücadelesi surətində boğuşmaya başlar.

§111

Ey ehl-i kerem və vicdan və ey ehl-i sehavet və ihsan!

§112

İhsanlar, zekât adına olmazsa üç zərəri var. Bazen də faydasız gedər. Çünki Allah adına vermediyin üçün manen minnet edirsən, biçarə fakiri minnet esareti altında bırakırsan. Hem makbul olan duasından mahrum kalırsan. Hem hakikaten Cənabı-Haqqın malını ibadına vermək üçün bir tevziat memuru olduğun halde, özünü sahib-i mal zannedip bir küfran-ı nemət edirsən.

§113

Əgər zekât adına versen Cənabı-Haqq adına verdiyin üçün bir sevap kazanırsan, bir şükran-ı nemət gösterirsən. O möhtac adam də sənə tabasbus etmeye mecbur olmadığı üçün izzet-i nefsi kırılmaz və duası sənin hakkında makbul olur.

§114

Bəli, zekât qədər bəlkə daha ziyade nâfile və ihsan, yaxud sair suretlerde verib riya və şöhret kimi minnet və tezlil kimi zararları kazanmak harada? Zekât adına o iyilikleri yapıp hem farzı eda etmək hem sevabı hem ihlası hem makbul bir duayı kazanmak harada?

§115

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§116

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذٖى قَالَ «اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» وَ قَالَ «اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§117

***

§118

Hâtime

§119

Gıybet hakkındadır

§120

بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§121

Iyirmi Beşinci Söz’ün Birinci Şule’sinin Birinci Şuâ’ının Beşinci Noktası’nın makam-ı zem və zecrin misallerinden olan bir tək ayənin, mu’cizane altı tarzda gıybetten tenfir etmesi; Kur’an’ın nazarında gıybet ne qədər şenî bir şey olduğunu tamamıyla gösterdiğinden, başqa beyana ihtiyaç bırakmamış. Bəli, Kur’an’ın beyanından sonra beyan ola bilməz, ihtiyaç da yoxdur.

§122

İşte اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخٖيهِ مَيْتًا âyetinde altı derece zemmi, zemmeder. Gıybetten altı mertebe şiddetle zecreder. Bu ayə bilfiil gıybet edenlere müteveccih olduğu vaxt, manası geləcək tarzda olur. Belə ki:

§123

Malûmdur: Ayənin başındaki hemze, sormak (âyâ) manasındadır. O sormak manası, su kimi ayənin bütün kelimelerine girer. Hər kelimede bir hükm-ü zımnî var.

§124

İşte birincisi, hemze ilə deyər: Âyâ, sual və cavab mahalli olan aklınız yox mu ki bu derece çirkin bir şeyi anlamır?

§125

İkincisi يُحِبُّ lafzıyla deyər: Âyâ, sevmek və nefret etmək mahalli olan kalbiniz bozulmuş mu ki en menfur bir işi sever?

§126

Üçüncüsü اَحَدُكُمْ kelimesiyle deyər: Cemaatten hayatını alan hayat-ı içtimaiye və medeniyetiniz ne olmuş ki belə hayatınızı zehirleyen bir aməli qəbul edər?

§127

Dördüncüsü اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kelâmıyla deyər: İnsaniyetiniz ne olmuş ki belə canavarcasına arkadaşınızı diş ilə parçalamayı yapıyorsunuz?

§128

Beşincisi اَخٖيهِ kelimesiyle deyər: Heç rikkat-i cinsiyeniz, heç sıla-i rahminiz yox mu ki belə çox cihetlerle kardeşiniz olan bir mazlumun şahs-ı manevîsini insafsızca dişliyorsunuz? Və heç aklınız yox mu ki öz azanızı öz dişinizle divane kimi ısırıyorsunuz?

§129

Altıncısı مَيْتًا kelâmıyla deyər: Vicdanınız harada? Fıtratınız bozulmuş mu ki en muhterem bir halde bir kardeşinize qarşı, etini yemek kimi en müstekreh bir işi yapıyorsunuz?

§130

Demək bu ayənin ifadesiyle və kelimelerin ayrı ayrı delâletiyle zem və gıybet, aklen və kalben və insaniyeten və vicdanen və fitrətən və milliyeten mezmumdur. İşte bak necə bu ayə, îcazkârane altı mertebe zemmi zemmetmekle, i’cazkârane altı derece o cürümden zecreder.

§131

Gıybet, ehl-i adâvet və hased və inadın en çox istimal ettikleri alçak bir silahtır. İzzet-i nəfs sahibi, bu pis silaha tenezzül edib istimal etməz. Necə meşhur bir zat demiş:

§132

اُكَبِّرُ نَفْسٖى عَنْ جَزَاءٍ بِغِيْبَةٍ § فَكُلُّ اِغْتِيَابٍ جَهْدُ مَنْ لَا لَهُ جَهْدٌ

§133

Yani “Düşmanıma gıybetle ceza vermekten nəfsimi yüksək tuturam və tenezzül etmirəm. Çünki gıybet, zayıf və zelil və aşağıların silahıdır.”

§134

Gıybet odur ki: Gıybet edilen adam hazır olsa idi və işitse idi, kerahet edib darılacaktı. Əgər doğru dese zaten gıybettir. Əgər yalan dese hem gıybet hem iftiradır. İki katlı çirkin bir günahtır.

§135

Gıybet, mahsus bir neçə maddede caiz ola bilər:

§136

Biri: Şekva surətində bir vazifedar adama deyər, tâ yardım edib o münkeri, o kabahati ondan izale etsin və hakkını ondan alsın.

§137

Biri də: Bir adam onunla teşrik-i mesai etmək istəyər. Sənin ilə meşveret edər. Sən də sırf maslahat üçün garazsız olaraq, meşveretin hakkını eda etmək üçün desen: “Onun ilə teşrik-i mesai etme. Çünki zərər görəcəksən.”

§138

Biri də: Maksadı, tahkir və teşhir deyil; bəlkə maksadı, tarif və tanıttırmak üçün dese: “O topal və serseri adam filan yere gitti.”

§139

Biri də: O gıybet edilen adam fâsık-ı mütecahirdir. Yani fenalıktan sıkılmır, bəlkə işlediyi seyyiatla iftihar edir; zulmü ilə telezzüz edir, sıkılmayarak aşikâre bir surette işlir.

§140

İşte bu mahsus maddelerde garazsız və sırf hak və maslahat üçün gıybet caiz ola bilər. Yoxsa gıybet, necə ateş odunu yer bitirir; gıybet də a’mal-i salihayı yer bitirir.

§141

Əgər gıybet etti veyahut isteyerek dinledi; o vaxt اَللّٰهُمَّ اغْفِرْلَنَا وَ لِمَنِ اغْتَبْنَاهُ deməli, sonra gıybet edilen adama ne vaxt rast gelse “Məni helâl et.” deməli.

§142

اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى

§143

Said Nursî

§144

***

§145

[1] Hâşiye: Yani hər sene taze verdiyi buğday kimi mallardan onda bir.

§146

[2] Hâşiye: Yani eskiden verdiyi kırktan ki hər senede galiben və lâekall ribh-i ticarî və nesl-i heyvanî cihetiyle o kırktan taze olaraq on adet verir.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol