Mesnevî-i Nuriye

Şule

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§2

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bütün Əsmaül-Hüsnanın ifade ettiği manalar ilə bütün sıfât-ı kemaliyeye lafza-i Celal olan “Allah” bi’l-iltizam delâlet edər. Sair ism-i haslar yalnız müsemmalarına delâlet edər. Sıfatlara delâletleri yoxdur. Çünki sıfatlar, müsemmalarına cüz olmadığı kimi aralarında lüzum-u beyyin də yoxdur. Bu itibarla ne tazammunen və ne iltizamen sıfatlara delâletleri yoxdur.

§3

Amma lafza-i Celal bi’l-mutabakat Zat-ı Akdes’e delâlet edər. Zat-ı Akdes ilə sıfât-ı kemaliye arasında lüzum-u beyyin olduğundan sıfatlara da bi’l-iltizam delâlet edər.

§4

Və keza uluhiyet unvanı sıfât-ı kemaliyeyi istilzam etmesi, ism-i has olan “Allah”ın da o sıfâtı istilzam ettiğini istilzam edir.

§5

Və keza “Allah” kəlməsi də nefiyden sonra sıfatlar ilə birlikdə düşünülür. Binaenaleyh “Lâ ilahe illallah” kelâmı, Əsmaül-Hüsnanın adedince kelâmları tazammun edir. Bu itibarla, bu kelime-i tevhid kelâmı, delâlet ettiği sıfatlar itibarıyla bir kelâm iken min kelâm olur. “Lâ Hâlıka illallah” “Lâ Fâtıra, Lâ Râzıka, Lâ Kayyume illallah” kimi… Binaenaleyh terakki etmiş olan zâkir bir zat, bu kelâmı söylerken içindeki minlərlə kelâmları söylemiş olur.

§6

İ’lem eyyühe’l-aziz! Madam ki hər şeyin Allah’tan olduğunu bilirsən və ona iz’anın vardır. Zərərli menfaatli hər şeyi tahsin və hüsn-ü rıza ilə qəbul etmək lâzımdır. Və illâ gaflete düşmeye mecbur olursun. Bunun üçün esbab-ı zâhiriye vaz’edilmiş və gözlere də gaflet perdesi örtülmüşdür. Kainat hâdiselerinden insanın heva və hevesine muhalif olan kısım, muvafık olan kısımdan daha çoktur. Əgər heva sahibi, bu esbab-ı zâhiriyeyi görüb Müsebbibü’l-esbab’dan gaflet etmese itirazlarını tamamen Allah’a tevcih edər.

§7

İ’lem eyyühe’l-aziz! Dualar üç kısımdır.

§8

Biri: İnsanın dili ilə yaptığı kavlî dualardır. Savt və sadâlı hayvanatın, mesela acıktıkları zaman öz hususi lisanlarıyla çıkardıkları sadâlar də kavlî dualardandır.

§9

İkinci Kısım: Nebatat, eşcarın bilhassa bahar mevsiminde lisan-ı ihtiyaçla yaptıkları ehtiyacî dualardır.

§10

Üçüncüsü: Tahavvül, tekemmül şe’ninde olan şeylerin lisan-ı istidat ilə hissedilen istidadî dualarıdır.

§11

Bəli, hər şey Cənabı-Haqq’ı tesbih ettiği kimi dili ilə, ehtiyacıyla, istidadıyla də Allah’a dua edər.

§12

İ’lem eyyühe’l-aziz! Çərdək ağac olmazdan evvel, yumurta kuş olmazdan evvel, habbe başak vermezden evvel minlərlə imkân və ihtimaller içerisinde və minlərlə surət və şekillere girmek kabiliyetinde iken o eğri büğrü ihtimaller, yollar içinden çekilip doğru və müstakim, müntec bir şekle, bir vaziyete sevk edilmelerinden anlaşılır ki o toxumlar, evvelce də Allâmü’l-guyub’un terbiye, tedvir, tedbiri altında imişler. Sanki o toxumların hər biri, qüdrət kitablarından istinsah edilmiş kiçik bir tezkeredir. Yaxud bir fihristedir, ilm-i ezelîden alınmışdır. Yaxud qədər kitablarından yazılmış bazı düsturlardır.

§13

İ’lem eyyühe’l-aziz! Mü’min olan zat, mana-yı harfiyle, yani gayra bir hâdim və bir âlet sıfatıyla kainata bakır. Kâfir isə mana-yı adı ilə, yani müstakil bir “ağa” nazarıyla âleme bakır.

§14

Bu itibarla hər bir masnuda, iki cihet vardır. Bir ciheti, öz zat və sıfâtından ibarettir. Digər ciheti, Sâni’e və Əsmaül-Hüsnadan özünə olan tecelliyata bakar.

§15

İkinci cihetin dairesi daha geniş və mealce daha kâmildir. Çünki bir harf, öz zatına bir harf miktarı –o da bir vecihle– delâlet edər, kâtibine çox vecihler ilə delâlet edər. Və kâtibini, bakanlara tarif və tavsif edər.

§16

Kezalik qüdrət-i ezelî kitabından olan bir masnû, öz nəfsinə öz cirmi qədər və bir vecihle delâlet edər. Amma Nakkaş-ı Ezelî’ye çoxlu vücuhla delâlet edər. Və özünə tecelli eden esmadan uzun bir kasideyi inşad edər.

§17

Kavaid-i mukarreredendir ki: “Mana-yı harfî, kasdî hükümlere mahkûm-u aleyh ola bilməz. Və o mana-yı harfînin inceliklerine tetkikat yapılamaz. Lakin mana-yı ismî; sadık, kâzib hər hükme mahal olur.” Bu sırra binaendir ki mana-yı ismî ilə kainata bakan felasifenin kitablarında kainata ait hükümler, nefsü’l-emirde örümceğin nescinden zayıf isə də zâhire göre daha muhkem görünür.

§18

Ehl-i kelâm, felsefî meselelerde və ulûm-u kevniyeye mana-yı harfiyle, istidlal üçün tebeî bir nazar ilə bakır. Hattâ şemsin sirac olması, arzın beşik, cibalin evtad olması, ehl-i kelâmın müddealarını ispata kâfidir. Hattâ ehl-i kelâmın reyleri, hiss-i umumîye və tearüf-ü âmme mutabık olduktan sonra, vakıa mutabık olmasa hətta onların müddeasına zərər verməz və tekzibe də müstahak olmazlar. Bunun içindir ki ehl-i kelâmın reyleri mesail-i felsefiyede edna və zayıf görünür. Amma mesail-i İlahiyede demirden daha metindir.

§19

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın günahkârları affetmesi fazıldır, tazip etmesi adildir. Bəli zehiri içen adam, âdetullaha nazaran hastalığa, ölüme kesb-i istihkak edər. Sonra hasta olursa adildir. Çünki cezasını çeker. Hasta olmadığı takdirde, Allah’ın fazlına mazhar olur.

§20

Masiyet ilə azap arasında kavî bir münasibət vardır. Hattâ Ehl-i İtizal, masiyet hakkında, doğru yoldan udûl ilə masiyeti, şerri Allah’a isnad etmedikleri kimi masiyet üzerine tazibin də vâcib olduğuna zehab etmişlerdir. Şerrin azabı istilzam ettiği, rahmet-i İlahiyeye münafî deyildir. Çünki şer, nizam-ı âlemin kanununa muhaliftir.

§21

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan nisyandan alındığı üçün nisyana müpteladır. Nisyanın en pissü də nəfsin unutulmasıdır. Lakin hizmet, sa’y, təfəkkür zamanlarında nəfsin unutulması, yani nefse bir iş verilmemesi dalalettir. Hizmetler görüldükten sonra neticede, mükâfat zamanlarında nəfsin unutulması kemaldir. Bu itibarla ehl-i dalal ilə ehl-i kemal, nisyan və tezekkürde müteakistirler.

§22

Bəli dâll olan kimse, bir iş və bir ibadət teklifinde başını havaya kaldırarak firavunlaşır. Lâkin mükâfatın, menfaatin tevziinde bir zerreyi hətta terk etməz. Amma nəfsini unutan ehl-i kemal; sa’y, təfəkkür, sülûk zamanlarında hər şeyden evvel nəfsini ileri sürür lakin neticelerde, faydalarda, menfaatlerde nəfsini unutmakla en geriye bırakır.

§23

İ’lem eyyühe’l-aziz! Mü’minler ibadətlerinde, dualarında birbirine dayanarak cemaatle kıldıkları namaz və sair ibadətlerinde böyük bir sır vardır ki hər bir fert, öz ibadətinden kazandığı miktardan çox fazla bir sevap cemaatten kazanır. Və hər bir fert ötekilere duacı olur, şefaatçi olur, tezkiyeci olur, bilhassa Peygamber aleyhissalâtü Vəssalama… Və keza hər bir fert arkadaşlarının saadetinden zevk alır və Hallak-ı kainat’a bəndəlik etmeye və saadet-i ebediyeye namzet olur.

§24

İşte mü’minler arasında, cemaatler sayesinde husule gelen bu ulvi, manevî teavün və birbirine yardımlaşmak ilə hilafete haml, emanete mazhar olmakla birlikdə mahlukat içerisinde mükerrem unvanını almışdır.

§25

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir şeyden uzaq olan bir kimse, yaxın olan adam qədər o şeyi göremez. Ne qədər zeki olursa olsun, o şeyin ahvali hakkında ihtilafları olduğu zaman yaxın olanın sözü muteberdir. Binaenaleyh Avrupa feylesofları maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı iman, İslâm və Kur’an’ın həqiqətlərinden çox uzaq mesafelerde kalmışlardır. Onların en büyüğü, yaxından həqiqətlər-i İslâmiyeye vukufu olan âmî bir adam kimi də deyildir. Mən belə gördüm, nefsü’l-emir də mənim gördüyümü tasdik edər.

§26

Binaenaleyh şimşek, buhar kimi fennî meseleleri keşfeden feylesoflar, Hakk’ın esrarını, Kur’an nurlarını da keşfedebilirler diyemezsin. Çünki onun aklı gözündedir. Göz isə qəlb və ruhun gördüklerini göremez. Çünki kalplerinde can kalmamışdır. Gaflet o kalpleri tabiat bataklığında çürütmüşdür.

§27

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sem’, basar, hava, su kimi umumî nemətlər daha ehemmiyetli, daha qiymətli olduklarına nazaran hususi, şahsî nimetlerden kat kat fazla şükre istihkak və liyakatleri vardır.

§28

Binaenaleyh o kimi umumî nemətlərə qarşı nankörlük edib şükran etməmək, en böyük küfran-ı nemət sayılır. Hal bu merkezde iken bazı insanlar, şahıslarına ait hususi nemətlərə qarşı Allah’a şükrederlerse də bu umumî nemətlər onlara şümulü yokmuş kimi fikirlerine hətta gelmir. Halbuki en böyük nemət, âmm və daimî olan nimetlerdir. Umumiyet kemal və ehemmiyete delil olduğu kimi devam da ulviyet və kıymete delâlet edər.

§29

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəyanı Möcüzə Quran’ın bazı âyetlerinin tekrarını iktiza eden hikmətlər, bazı ezkâr və duaların da tekrarını iktiza edər. Çünki Kur’an həqiqət və şeriat, hikmət və marifet kitabı olduğu kimi; zikir, dua və davetin də kitabıdır. Duada tekrar, zikirde tezkâr, davette tekid lâzımdır.

§30

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kur’an’ın yüksək meziyetlerinden biri də şudur ki: Kesrete ait bahislerden sonra vahdet tezkirelerini yazır. Tafsilden sonra icmal yapır. Cüz’iyatın bahislerinden sonra rububiyet-i mutlakanın düsturlarını, sıfât-ı kemaliyenin namuslarını fezlekeler ilə zikredir. Bu kimi fezlekelerin, ayələrin sonundaki faydaları, ayələrin ortalarında zikredilen mukaddimelere neticeler hükmündedirler. Və ya illet olurlar tâ ki sâmi’in zihni, ayələrdə zikredilen cüz’iyat ilə meşgul olub uluhiyet-i mütləq mertebesinin azametini unutmasın ki bəndəlik-i fikriyesine halel gelmesin.

§31

İ’lem eyyühe’l-aziz! Velilerin himmetleri, imdatları, manevî fiilleriyle feyiz vermeleri halî və ya fiilî bir duadır. Hâdî, Mugîs, Muîn ancaq Allah’tır. Lakin insanda elə bir latîfe, elə bir halet vardır ki o latîfe dili ilə hər ne sual edilirse –velev ki fâsık da olsun– Cənabı-Haqq o latîfeye hürmeten o matlubu yerine getirir. O latîfe çox uzaqdan mənə göründü isə də teşhis edemedim.

§32

İ’lem eyyühe’l-aziz! İlim və yakîn şümulüne dâhil olan ahval-i maziye ilə şek perdesi altında kalan ahval-i istikbaliye arasında belə bir mukayese yap:

§33

Silsile-i nesebin ortasında, bir dedenin yerinde özünü farz et, otur. Sonra mevcudat-ı maziye kafilesine dâhil olan ecdadınla henüz istikbal rahminde kalıp da peyderpey vücuda çıkan evlat və ahfadın arasında bir tefavüt var mıdır? İyice bak! Evvelki kısım ilim və itkan ilə Sâni’in masnuu olduğu kimi ikinci kısım da eynilə o Sâni’in masnuu olacaqdır. Hər iki kısım da Sâni’in ilmi və müşahedesi altındadır. Bu itibarla, ecdadın iadeten ihyası, evladının icadından daha garib deyildir. Bəlkə daha ehvendir.

§34

İşte bu mukayeseden anlaşıldı ki: Vukuat-ı maziye, Sâni’in bütün imkânat-ı istikbaliyeye kādir olduğuna şehadet eden birtakım mu’cizelerdir.

§35

Bəli, kainat bostanında görünen bu mevcudat və ecram, Hâlıklarının hər şeye kadîr və hər şeye alîm olduğuna delâlet eden hârikalardır.

§36

Kezalik nebatat və hayvanat; envaıyla, efradıyla, Sâni’lerinin hər şeye kādir olduğuna şehadet eden sanat hârikalarıdır. Bəli, kudretine nisbeten zerrat ilə şümus mütesavi olduğu kimi yarpaqların neşriyle beşerin haşri də birdir. Və keza ağacların çürümüş dağılmış yarpaqlarının iadeten ihyası arasında fark yoxdur.

§37

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəyanı Möcüzə Quran, böyük bir ölçüde tekrar ettiği ihya-yı arz və torpaq unsuruna nazar-ı dikkati celbettiğinden kalbime belə bir feyiz damlamışdır ki:

§38

Arz, âlemin qəlbi olduğu kimi torpaq unsuru da arzın kalbidir. Və tevazu, mahviyet kimi maksuda îsal eden yolların en yakını da topraktır. Bəlkə torpaq, en yüksək semavattan Hâlık-ı semavata daha yaxın bir yoldur. Çünki kainatta tecelli-i rububiyet və faaliyet-i qüdrətə və makarr-ı hilafete və Hay, Kayyum isimlerinin cilvelerine en uygun topraktır. Necə ki arş-ı rəhmət su üzerindedir. Arş-ı həyat və ihya da torpaq üstündedir. Torpaq, tecelliyat və cilvelere en yüksək bir âyinedir.

§39

Bəli, kesif bir şeyin âyinesi ne qədər latîf olursa o nisbette suretini vâzıh gösterir. Və nurani və latîf bir şeyin də âyinesi ne qədər kesif olursa o nisbette esmanın cilvelerini cilâlı gösterir. Mesela, hava âyinesinde yalnız şemsin zayıf bir ziyası görünür. Su âyinesinde şems, ziyasıyla görünürse də elvan-ı seb’ası görünmür. Lakin torpaq âyinesi, çiçeklerinin renkleriyle şemsin ziyasındaki yeddi rengi də gösterir.

§40

اَق۟رَبُ مَا يَكُونُ ال۟عَب۟دُ مِن۟ رَبِّهٖ وَ هُوَ سَاجِدٌ olan hadîs-i şerif, bu sırra işarəen şehadet edər. Elə isə arkadaş, topraktan və toprağa inkılab etmekten, kabirden və kabre girip yatmaktan tevahhuş etme!

§41

İ’lem eyyühe’l-aziz! Aklım yürüyüş yaparken bazen kalbimle arkadaş olur. Qəlb zevkiyle bulduğu şeyi akla verir. Ağıl bervech-i mutad bürhan şeklinde bir təmsil ilə ibraz edir. Mesela, Fâtır-ı Hakîm’in kainattan sonsuz bir uzaklığı olduğu kimi sonsuz bir kurbiyeti də vardır.

§42

Bəli, ilim və kudretiyle bâtınların en bâtınında bulunduğu kimi fevklerin də en fevkinde bulunur. Heç bir şeyde dâhil olmadığı kimi heç bir şeyden də hariç deyildir.

§43

Bəli, âsâr-ı rahmetine mazhar olan sath-ı arzda mamulat-ı qüdrətə bak ki bir parça bu sırra vâkıf olasın. Mesela, biri arzda diğeri semada və ya biri şarkta diğeri garpta iki şeyi bir anda yaratan Sâni’in, o yaratılan şeylerin arasındaki uzaklık qədər uzaklığı lâzımdır.

§44

Və keza hər şeyin kayyumu olduğu cihetle də hər şeyin nəfsindən daha ziyade bir kurbiyeti də vardır. Bu sır, daire-i vücub, tecerrüd və ıtlak hasaisindendir. Və fâil-i aslînin mahiyetiyle, zıllî olan münfail arasındaki mübayenet-i lâzımesidir. Mesela şems, timsallerine kayyum olduğu üçün fevka’l-had onlara bir kurbiyeti vardır. Âyinedeki zıll və gölge ilə semada bulunan asıl arasındaki mesafe qədər da bu’diyeti vardır.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol