Mesnevî-i Nuriye

Zeylü'z-Zeyl

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§2

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bazı insanların ağzında kemiyeten az, keyfiyeten çox böyük üç kəlmə dolaşmaktadır:

§3

Birincisi: Hər şey öz özünə teşekkül etmişdir.

§4

İkincisi: Mûcid və müessir esbabdır.

§5

Üçüncüsü: Tabiat iktiza etti.

§6

Bu üç kelimatın çoxlu muhalata zarf oldukları hakkında yapılan beyanatı dinlə:

§7

İnsan mevcuddur. Bu mevcud insan, birinci kelimeye nazaran hem sâni’dir hem masnû.

§8

İkinci kelimeye göre, esbabın tesiriyle vücuda gelmişdir.

§9

Üçüncü kelimeye nazaran, mevhum tabiatın eseridir.

§10

Dördüncü cihet isə hak və həqiqətin istilzam ettiği kimi Allah’ın masnuudur.

§11

Evvelki kelimenin gayr-ı mahsur muhalatı:

§12

1- O kelimenin iktizasına göre insanı teşkil eden zerrelerin hər birisinde hem insanın içini hem kainatı görəcək, biləcək bir göz, bir ilim və sair sıfat-ı lâzımenin bulunması lâzımdır.

§13

2- İnsanın bedeninde zerrattan teşekkül eden mütehalif mürekkebat adedince matbaalarda hurufatı tertip etmək üçün kullanılan kalıplar kimi kalıplar lâzımdır.

§14

3- Kârgir kemerlerin taşları kimi hər bir zerrenin arkadaşlarına hem hâkim hem mahkûm olması lâzım gəlir. Və keza hər biri, ötekilere hem zıt hem misil hem mutlak hem mukayyed olması lâzımdır.

§15

İkinci kelimenin muhalatı:

§16

1- İnsanın me’hazi, yani insanı teşkil eden maddeler eczahanelerde bulunan ağızları mühürlü, ayrı ayrı, çeşit çeşit, mütebayin ilaçlar kimi maddelerdir. Heç kimsenin eli dokunmaksızın ihtiyaç nisbetinde kemal-i nizam-nizam-intizam və muvazene ilə o ilaçların şişelerden öz özünə çıxıb hayatî bir macun vaziyetine gelmesi mümkün isə insanın da sâni’siz, esbab və mevadd-ı camideden sudûru mümkündür, diyebilir.

§17

2- Bir şeyin kemal-i nizam-nizam-intizam ilə gayr-ı mahdud, kör, sağır, camid, şuursuz esbabdan sudûrunun muhaliyeti nisbetinde sâni’siz, insanın da o maddelerden yapılması muhaldir. Maahâzâ maddî esbabın yalnız zâhire taalluku vardır. Bâtındaki latîf, ince, garib nakışlara, sanatlara nüfuzu yoxdur.

§18

3- O kelimenin iktizasına göre kemal-i ittifak və nizam-nizam-intizam ilə ehtiyacat nisbetinde gayr-ı mahsur esbabın bir cüzde, bir hüceyrede içtimaları lâzım gəlir. Bu içtima, âlemin ecza və erkânının azametiyle birlikdə sənin elinin içine girip içtima etmeleri deməkdir.

§19

Çünki insanın ustası esbab olduğu takdirde, âlemin bütün ecza və erkânı insanla alâkadar olduğuna nazaran, insanın yapılışında âmil və usta olmaları lâzım gəlir. Bir usta yaptığı şeyin içerisinde bulunduktan sonra yapar. O halde insanın bir hüceyresinde âlemin eczası içtima edə bilər. Bu elə bir muhaldir ki muhallerin en mümteniidir.

§20

Üçüncü kelimenin muhal və butlanı isə:

§21

Bəli, tabiatın iki ciheti vardır. Biri zâhiridir ki ehl-i gaflet və dalaletçe həqiqət zannedilmişdir. Diğeri bâtınıdır ki sanat-ı İlahiye və sıbga-i Rahmaniyedir. Tabiata ilâveten iddia edilen qüvvət isə Hâlık-ı Hakîm-i Alîm’in cilve-i kudretidir. Ehl-i gafletin sâni’ olaraq telakki ettikleri tabiata, cenah olaraq yapıştırdıkları kör tesadüf və ittifak isə dalaletten neş’et eden ıztırar neticesinde şeytanların ihtira ettikleri hezeyanlardır.

§22

Çünki müteaddid eserlerimde kat’î bir surette ispat edildiyi kimi hârikaların hârikası olan bu sanat ancaq və ancaq bütün evsaf-ı kemaliye ilə muttasıf bir Habîr-i Basîr’in yed-i kudretinden çıkmamış isə bu kesif, camid, mukayyed, miskin, mümkinin eliyle mi bu kainata giydirilen gömlek yapılmışdır? Yoxsa âlemlere giydirilen bu güzel teşekkülleri, nakışları baûda və ya kaplumbağa mı yapmışdır? Hâşâ, sümme hâşâ!

§23

Bəli insanda, hər şeyde Sâni’-i Ezelî’nin masnuu olduklarına mevcudatın adedince şahitler vardır. Mesela:

§24

1- Kainattır. Bəli, kainatın ihtiva ettiği bütün zerrat və mürekkebatın hər biri əlli beş dil ilə şehadet etmektedir.

§25

2- Kur’an’dır. Bəli, Kur’an bütün enbiya, evliya və muvahhidînin kitablarıyla, sahife-i kevn ü vücudda yaratılan icadî və tekvinî ayələr Hâlık’ın hallakıyetine âdil şahitlerdir.

§26

3- Mahlukatın reisi və resulü, bütün enbiya, evliya, melâike ilə birlikte, hər şeyin sâni’i Allah olduğuna ilan-ı şehadet edirlər.

§27

4- İns və cin taifeleri envaen ehtiyacat-ı fitriyesiyle şahittirler.

§28

5- Uluhiyet və hallakıyetin Allah’a mahsus və münhasır olduğuna Allah da şehadet edir.

§29

Arkadaş! Sanatın, vücuh-u selâse-i mezkûre üzerine mümkine və ya hakkın istilzam ettiğine nazaran Vâcib’e olan isnadı meselesi; semeredar bir ağac meselesi gibidir. Belə ki:

§30

Ağacın o semereleri, ya vahdete isnad edilir. Yani neşv ü nema kanunuyla ağacın kökünden, kök də çekirdekten, çərdək də evamir-i tekviniyeyi temessülden, evamir-i tekviniye də “Kün” emrinden “Kün” emri də Vâhid-i Vâcib’den sâdır olmuşdur.

§31

O vaxt, o ağac bütün eczasıyla, yarpaqlarıyla, dallarıyla, semereleriyle yaratılış kolaylığında bir semere-i vâhide hükmünde olur. Çünki vahdete nisbeten kiçik bir semere ağacıyla çox böyük və çox semereli bir ağac arasında fark yoxdur. Bu adem-i fark, vahdette suhuletle yüsr, kesrette suubetle usrün bulunduğundan neş’et etmişdir.

§32

Əgər kesrete isnad edilirse hər bir semere, hər bir çiçək, hər bir yarpaq, hər bir dal; tam ağacının vücuda gelmesine lâzım olan bütün âlât, cihazat, esbab vesaireye ihtiyaç gösterəcəkdir. Çünki küll cüzde dâhildir. Ona ne lâzımsa buna da lâzımdır. Mesele bu iki şıktan hariç deyildir. Biri vâcib, diğeri mümtenidir.

§33

Hülâsa: Bir hüceyrenin vücuda gelmesi özünə isnad edilirse kainata muhit olan sıfatlar özündə lâzımdır. Esbaba isnad edilirse âlemdeki bütün esbabın o hüceyrede içtimaları lâzım gəlir. Halbuki sineğin iki eli sığmayan bir hüceyre, iki ilahın tasarrufuna mahal ola bilər mi? Hâşâ!

§34

Maahâzâ hüceyreden tut, âleme qədər hər bir şeyin bir nevi vahdeti vardır. Elə isə Sâni’ də vâhid olacaqdır. Çünki vâhid ancaq vâhidden sudûr edər.

§35

Və keza bir habbe şemsi ziyasıyla, rengiyle (tecelli suretiyle) içine alabilir. Lakin masdariyet itibarıyla, bir habbe, iki habbeyi içine alıb onlara masdar ola bilməz.

§36

Və keza vücud-u haricî, vücud-u misalîden daha sabit, daha muhkemdir. Vücud-u haricîden bir nöqtə, vücud-u misalîden bir dağı içine alabilir. Kezalik vücud-u vücubî, daha kavî daha râsih daha sabittir. Bəlkə də vücud-u həqiqi, vücud-u haricî ondan ibarettir.

§37

Binaenaleyh ilm-i muhit-i ezelîde temessül eden imkânî vücudlar, vücud-u vücubînin tecelliyat-ı nuriyelerine âyenə və ma’kestirler. Elə isə ilm-i ezelî, imkânî vücudlara âyenə olduğu kimi imkânî vücudlar da vücud-u vücubîye âyinedir. Sonra o imkânî vücudlar, ilm-i ezelîden vücud-u haricîye intikal etmişlerse də vücud-u həqiqi mertebesine vâsıl olmamışlardır.

§38

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kevn ü vücud sahasında durup ahval-i âleme dikkat eden adam, hadsî bir süratle anlar ki: Təsir və fâiliyet; latîf, nurani, mücerred olan şeylerin şe’ni olduğu kimi; infial, kabiliyet, teessür də maddî, kesif, cismanî şeylerin hâssasıdır.

§39

Bəli, misal olaraq semadaki nur ilə yerdeki bu kocaman dağa bak. O nur semada iken ziyasıyla yerde iş görür, faaliyettedir. O dağ isə azametiyle birlikdə faaliyetsiz yerinde oturur. Ne bir təsiri var və ne də bir fiili var.

§40

Və keza eşya arasında vukua gelen fiillerden anlaşılır ki hangi bir şey latîf, nurani isə səbəb və fâil olmaya kesb-i liyakat edər. Kesafeti nisbetinde də infial və müsebbebiyet mertebesine yaklaşır.

§41

Bundan anlaşılır ki esbab-ı zâhiriyenin Hâlık’ıyla, müsebbebatın Mûcid’i ancaq və ancaq Nuru’l-Envar, Sâni’-i Ezelî’dir.

§42

İ’lem eyyühe’l-aziz! Təfəkkür, gafleti izale edər. Dikkat, teemmül; evham zulümatını dağıtır. Lâkin nəfsində, bâtınında, hususi ahvalinde təfəkkür ettiğin zaman derinden derine tafsilat ilə tetkikat yap. Lakin âfakî, haricî, umumî ahvalâta teemmül ettiğin vaxt sathî, icmalî düşün, tafsilata geçme. Çünki icmalde, fezlekede olan qiymət və güzellik, tafsilatında yoxdur. Hem də âfakî təfəkkür, dipsiz denize benzir, sahili yoxdur. İçine dalma, boğulursun.

§43

Arkadaş! Nefsî təfəkkürde tafsilatlı, âfakî təfəkkürde isə icmalî yaparsan vahdete takarrub edersin. Aksini yaptığın takdirde kesret fikrini dağıtır, evham səni havalandırır. Enaniyetin kalınlaşır, gafletin qüvvət bulur, tabiata kalbeder. İşte dalalete îsal eden kesret yolu budur.

§44

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan ne qədər cahil və gafildir. Ne qədər yolunu şaşırmış, nəfsinə zərər verir. Doqquz vecihle menfaati mütləq, yalnız bir vecihle zərəri mevhum olan böyük bir hayr-ı azîmi terk, dalaleti irtikâb edər. Bəli, sofestaînin bir şüphesi üçün minlərlə menfaat delilleri olan hidayeti terk edir.

§45

Halbuki insan çox vehham, ihtiyatlı olduğuna nazaran, dünyevî bir bax onda bir zərər ihtimali varsa içtinab edər. Âhiret işi olursa onda doqquz zərər ihtimali olduğu halde, içtinab etməz. İşte cehalet bu qədər olur.

§46

İ’lem eyyühe’l-aziz! Ruh-u insanî gayr-ı mütenahî ihtiyaçlara giriftar, gayr-ı mütenahî elemlere mahaldir. Gayr-ı mahsur lezzetlere iştihalıdır. Gayr-ı mahdud âmâli beslemektedir. Hattâ qəlbin dalaletiyle birlikdə ruhtan fışkıran şəfqət, gayr-ı mütenahî elemleri tazammun edir. Binaenaleyh “Mən neyim? Ne kıymetim var ki mənim üçün kıyamet kopsun, mizan vaz’edilsin, hesap görülsün?” demeye hakkın yoxdur.

§47

Ey kemal-i gurur ilə dalalet kürsüsünde oturan! Hayatına mağrur olma. Çünki o həyat, bir mugalata ilə kaimdir. Belə ki: O kürsüde oturan dâll, zeval və fenanın dehşetini düşünüb korkduğu zaman saadet-i ebediye ihtimaline kaçar, tekâlif-i diniyenin terkinde də âhiretin olmayacağı ihtimaline kaçar. Bu mağlata ilə hər iki elemden kurtulur. Lâkin qısa bir zamanda düğüm açılır, həqiqət ortaya çıkar. Ne birinci ihtimal, elemini izale edər və ne də ikinci ihtimal, yükünü tahfif edər.

§48

Və keza “Musibet taammüm ettiğinde, elem hafif olur. Mən də emsalim gibiyim.” deyə yenə yük altından kaçar. Lakin musibet âmm olduğunda elemi muzaaf olur, kat kat ziyade olur. Çünki özü kimi akrabası, ahbabı da o musibete dâhildir. Çünki insanın ruhu, ebna-yı cinsiyle alâkadardır. Ne qədər umumî olursa o qədər da elemi fazla olur.

§49

Ey şek cephesinde, gaflet gölgesinde istirahate çekilen biçarə! Gaflet serinliğinde, şek içinde zevk ettiğin ləzzəti ləzzət sanma. O, zehirli baldır. Az bir zaman sonra cehennemî bir azaba inkılab edəcəkdir.

§50

Əgər âlâmın lezaize, nârın nura inkılab etmesi emelinde isen evkat-ı hamsede rükû və sücud kancasıyla gururun hortumunu bük, sık, başını kır, imanı doldur. Sonra âyâta təfəkkür ilə taate devam eyle ki şek və gaflet perdeleri yırtılsın. Dalâletten bulmadığın, necat halâveti ilə münâcat ləzzəti ortaya çıksın.

§51

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəndəlikte ancaq teslimiyet vardır. Tecrübe, imtihan yoxdur. Çünki seyyid, efendi; abdini, hizmetkârını tecrübe və imtihan edə bilər. Lakin abd, seyyidini imtihan etmək salahiyetinde deyildir. Və keza insan Rabb’ini, Hâlık’ını tecrübe edə bilməz.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol