مِن۟ نُورِ مَع۟رِفَةِ اللّٰهِ جَلَّ جَلَالُهُ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mesnevî-i Nuriye
Nokta
Qırx beş sene evvel telif edilmiş bir risalenin bir kısmıdır.
Bir bahçeye girsem iyisini intihab ederim. Koparmasından zəhmət çeksem hoşlanırım. Çürüğünü, yetişmemişini görsem خُذ۟ مَا صَفَا derim. Muhataplarımı da elə arzu ederim.
Deyərlər: Sözlerin iyi anlaşılmır?
Bilirim ki kâh minare başında kâh kuyu dibinde konuşuram. Neyleyeyim zuhurat elə. “Şuâat” və bu kitabda mütekellim âciz kalbimdir. Muhatap âsi nefsimdir. Müstemi müteharri-i həqiqət bir Japon’dur. (Hâşiye ) Temaşa eden bunu düşünməli.
Gayatü’l-gayat olan marifetullahın bir bürhanı olan marifetü’n-Nebi’yi “Şuâat”ta bir nebze beyan ettik. Bu risalede maksud-u bizzat olan tevhidin lâyuhad berahininden yalnız dörd muazzam bürhanına işarə edeceğiz. Hem nazar-ı aklîyi hads-i kalbiyle birleştirmek üçün melâike və haşrin bir kısım delailine îma edərək imanın altı rüknünden dördünün birer lem’asını, fehm-i kāsırımla göstermek isterim.
اٰمَن۟تُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ ال۟يَو۟مِ ال۟اٰخِرِ وَ بِال۟قَدَرِ خَي۟رِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ ال۟بَع۟ثُ بَع۟دَ ال۟مَو۟تِ حَقٌّ اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
Said Nursî
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيّٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟حَىُّ ال۟قَيُّومُ maksudumuzdur, matlubumuzdur. Gayr-ı mütenahî berahininden dörd bürhan-ı küllîyi îrad edirik.
Birinci Bürhan: Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır. Bu bürhan-ı neyyirimiz Şuâat’ta tenevvür ettiğinden tenvir-i müddeamızda münevver bir mir’attır.
İkinci Bürhan: Kitab-ı kebir və insan-ı ekber olan kainattır.
Üçüncü Bürhan: Kitab-ı Mu’cizü’l-Beyan, Kelâm-ı Akdes’tir.
Dördüncü Bürhan: Âlem-i gayb və şehadetin nöqtə-i iltisakı və berzahı və iki âlemden birbirine gelen seyyaratın mültekası vicdan denilen fıtrat-ı şüurludur. Bəli fıtrat, vicdan akla bir penceredir. Tevhidin şuâını neşrederler.
Risalet və İslâmiyet’le mücehhez olan “həqiqət-i Muhammediye”dir ki risalet noktasında en muazzam icma və en vâsi tevatür sırrını ihtiva eden mecmu-u enbiyanın şehadetini tazammun edər. Və İslâmiyet cihetiyle vahye istinad eden bütün edyan-ı semaviyenin ruhunu və tasdiklerini daşıyır.
İşte bütün enbiyanın şehadetiyle və bütün edyanın tasdikiyle və bütün mu’cizatının teyidiyle musaddak olan bütün akvaliyle, vücud və vahdet-i Sâni’i beşere gösterir. Demək, bu davada ittihat etmiş bütün efazıl-ı beşer adına o nuru gösterir.
Əcəba bu qədər tasdiklere mazhar, böyük, derin, dürbün, safi, keskin, həqiqətlər-aşina bir gözün gördüğü həqiqət, həqiqət olmamaq heç ihtimali var mı?
Kainat kitabıdır. Bəli, bu kitabın bütün hurufu və bütün nöqtələrı, efraden və terekkümən Zat-ı Zülcelal’in vücud və vahdetini, elsine-i mahsusaları kıraat ilə وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ yi tilavet edirlər.
Cemi’ zerrat-ı kainat və mürekkebatı birer birer zat və sıfât vesaire vücuh ilə hədsiz imkânat mabeyninde mütereddid iken birdenbire bir ciheti takip, muayyen bir sıfatla ittisaf, mahsus bir keyfiyetle tekeyyüf edərək hayret-bahşa hikemi intac ettiğinden, Sâni’in vücub-u vücuduna şehadetle avâlim-i gaybiyenin enmuzeci olan latîfe-i Rabbaniye içinde ilan-ı Sâni’ eden misbah-ı imanı ışıklandırırlar.
Bəli bir nefer, nəfsində və takımında və bölükte, taburda və orduda kimi hər bir zerre də öz başıyla zat, sıfât, keyfiyetindeki imkânat cihetiyle Sâni’i ilan ettiği kimi tesavir-i mütedâhileye benzeyen mürekkebat-ı müteşâbike-i mütesaide-i kainatın hər bir makamında və hər bir nisbetinde və hər bir dairesinde, hər bir zerre, muvazene-i cereyan-ı umumîyi muhafaza və hər nisbetinde və hər takımında ayrı ayrı vazifeyi îfa və hikməti intac ettiklerinden Sâni’in kasd və hikmetini izhar və vücud və vahdetinin âyâtını kıraat ettikleri üçün Sâni’-i Zülcelal’in berahini, zerrattan kat kat ziyade olur.
Demək اَلطُّرُقُ اِلَى اللّٰهِ بِعَدَدِ اَن۟فَاسِ ال۟خَلَائِقِ hakikattir, mübalağa değil belki nâkıstır.
S: Nədən aklıyla hər kəs göremir?
C: Kemal-i zuhurundan və zıddın ademinden…
تَاَمَّل۟ سُطُورَ ال۟كَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ ال۟مَلَاِ ال۟اَع۟لٰى اِلَي۟كَ رَسَائِلُ
Yani “Sahife-i âlemin eb’ad-ı vâsiasında Nakkaş-ı Ezelî’nin yazdığı silsile-i hâdisatın satırlarına hikmət nazarıyla bak və fikr-i hakikatle sarıl. Tâ ki mele-i a’lâdan uzanan bu selâsil-i resail, səni a’lâ-yı illiyyîn-i tevhide çıkarsın.”
Bu kitabın heyet-i mecmuasında elə parlak bir nizam var ki nazzamı güneş kimi içinde tecelli edir. Hər kəlməsi, hər harfi birer qüdrət möcüzəsi olan bu kitab-ı kainatın telifinde elə bir i’caz var ki bütün esbab-ı tabiiye, farz-ı muhal olaraq muktedir birer fâil-i muhtar olsalar yenə kemal-i acizlik ilə o i’caza qarşı secde edərək سُب۟حَانَكَ لَا قُد۟رَةَ لَنَا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ diyeceklerdir.
Hər bir kəlməsi bütün kelimatıyla münasebettardır. Və hər harfi, bâhusus canlı bir harfi, bütün cümlelere qarşı müteveccih birer yüzü, nâzır birer gözü var olan bu kitabın elə bir muzaaf iştibak-ı tesanüd-ü nazmı vardır ki bir noktayı yerinde icad etmək üçün bütün kainatı icad edəcək bir qüdrət-i gayr-ı mütenahî lâzımdır. Demək sivrisineğin gözünü halk eden, güneşi də o halk etmişdir. Pirenin midesini tanzim eden manzume-i şemsiyeyi də o tanzim etmişdir. Sünuhat’ın doqquzuncu sahifesinde مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ âyetinin sırrına müracaat et.
Yalnız bu kitabın kiçik bir kəlməsi olan bal arısını gör. Necə şehd-i şehadet o qüdrət möcüzəsin lisanından akır. Veyahut bu kitabın bir noktası olan hurdebînî bir huveynat ki çox defa büyülttükten sonra görünür. Dikkat et! Necə mu’ciz-nüma, hayret-feza bir misal-i musağğar-ı kainattır. Sure-i Yâsin, suret-i lafz-ı Yâsin’de yazıldığı kimi cezaletli, mûciz bir nöqtə-i câmiadır. Onu yazan, bütün kainatı da o yazmışdır.
Əgər insaf ilə dikkat etsen, bu küçücük heyvanın və huveynatın surəti altında olan makine-i dakika-i bedîa-i İlahiyenin şuursuz, kör, mecra və mahrekleri tahdid olunmayan və imkânatından evleviyet olmayan esbab-ı basita-i camide-i tabiiyeden husulünü, muhal-ender muhal görəcəksən.
Əgər hər bir zerrede hükema şuuru, etıbba hikməti, hükkâmın siyaseti bulunduğunu və hər bir zerre də sair zerrat ilə vasıtasız muhabere ettiğini itikad edersen, bəlkə nəfsini kandırıp o muhali də itikad edebilirsin. Halbuki o canlı makinede elə bir qüdrət möcüzəsi, elə bir hârika-i hikmət vardır ki ancaq bütün kainatı, bütün şuunatını icad eden, tanzim eden bir Sâni’in sanatı ola bilər. Yoxsa kör, az, basit imkân tereddüdüyle ayak atamaz. Esbab-ı tabiîden ola bilməz.
Bâhusus o esbab-ı tabiiyenin üssü’l-esası hükmünde olan cüz-ü lâyetecezzadaki kuvve-i cazibe və kuvve-i dâfianın içtimalarının hortumu üzerinde bir muhaliyet damgası var. Lakin caizdir ki hər bir şeyin esası zannetdikləri olan cezb, def’, hərəkət, kuva kimi emirler, âdâtullahın kanunlarına birer isim olsun. Lâkin kanun, kaidelikten tabiîliğe və zihnîlikten haricîliğe və itibarîden həqiqətə və âletiyetten müessiriyete geçmemek şartıyla qəbul ederiz.
S: Ezeliyet-i madde və harekât-ı zerrattan teşekkül-ü enva kimi umûr-u bâtılaya nədən ihtimal verilir?
C: Sırf başqa şey ilə nəfsini ikna etmək sadedinde olduğu üçün o umûrun esas-ı fâsidesini tebeî bir nazarla derk etmediğinden neş’et edir. Əgər nəfsini ikna etmək surətində kasden və bizzat ona müteveccih olursa muhaliyetine və makul olmadığına hükmedəcəkdir. Faraza qəbul etse də tegafül-ü ani’s-Sâni’ sebebiyle hasıl olan ıztırar ilə qəbul edilebilir.
Dalalet ne qədər acibdir. Zat-ı Zülcelal’in lâzım-ı zarurîsi olan ezeliyeti və hâssası olan icadı aklına sığıştırmayan, necə olur ki gayr-ı mütenahî zerrata və âciz şeylere verir.
Bəli meşhurdur ki: Hilâl-i iyd’e bakarlardı. Kimse bir şey görmedi. İhtiyar bir zat yemin etti: “Hilâli gördüm.” Halbuki gördüğü hilâl, kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi. O kıl harada, kamer harada? Harekât-ı zerrat harada, sebeb-i teşkil-i enva harada?
İnsan fitrətən mükerrem olduğundan hakkı arır. Bazen bâtıl eline gəlir. Hak zannederek koynunda saklar. Həqiqəti kazarken ihtiyarsız dalalet başına düşer, həqiqət zannederek başına giydirir.
S: Nedir bu tabiat və kavanin və kuva ki onlar ilə özlərini aldatırlar?
C: Tabiat, âlem-i şehadet denilen cesed-i yaradılışin anâsır və azasının ef’alini nizam-nizam-intizam və rabt altına alan bir şeriat-ı kübra-yı İlahiyedir. İşte bu şeriat-ı fitriyedir ki sünnetullah və tabiat ilə müsemmadır. Yaradılış-i kainatta cari olan kavanin-i itibariyesinin mecmu və muhassalasından ibarettir. Kuva dedikleri şey, hər biri bu şeriatın birer hükmüdür. Və kavanin dedikleri şey, hər biri bu şeriatın birer meselesidir.
Lakin o şeriattaki ahkâmın yeknesak istimrarına istinaden vehim və hayal tasallut edərək tazyik edib bu tabiat-ı hevaiye tavazzu və tecessüm edib mevcud-u haricî və hayalden həqiqət suretine girmişdir. Hayali, həqiqət surətində gören, gösteren nüfusun istidad-ı şûresinden, fâil-i müessir tavrını takmışdır.
Halbuki kör, şuursuz tabiat, kat’iyen qəlbi ikna edəcək və fikre özünü beğendirəcək və nazar-ı həqiqət ona ünsiyet edəcək heç bir mülâyemet və münasibət yox iken və masdar olmaya kabiliyeti mefkud iken, sırf nefy-i Sâni’ farazından çıkan bir ıztırar ilə veleh-resan-ı efkâr olan qüdrət-i ezeliyenin âsâr-ı bâhiresinin tabiattan sudûru tahayyül edilmiş.
Halbuki tabiat misalî bir matbaadır, tâbi’ ( طابع ) deyil; nakıştır, nakkaş deyil; kabildir, fâil deyil; mistardır, masdar deyil; nizamdır, nâzım deyil; kanundur, qüdrət deyil; şeriat-ı iradiyedir, həqiqət-i hariciye deyil.
Mesela, iyirmi yaşında bir adam birdenbire dünyaya gelse hâlî bir yerde muhteşem və sanayi-i nefîsenin âsârıyla müzeyyen bir saraya girse hem farz etse kat’iyen hariçten gelme heç bir fâilin eseri deyil. Sonra içindeki eşya-yı muntazamaya səbəb ararken tanziminin kavanini câmi’ bir kitab bulsa onu ma’kes-i şuur olduğundan bir fâil, bir illet-i ıztırarî qəbul edər.
İşte Sâni’-i Zülcelal’den tegafül sebebiyle belə gayr-ı makul, gayr-ı mülayim bir illet-i ıztırarî olan tabiatla özlərini aldatmışlar.
Şeriat-ı İlahiye ikidir:
Biri: Sıfat-ı kelâmdan gelen bir şeriattır ki beşerin ef’al-i ihtiyariyesini tanzim edər.
İkincisi: Sıfat-ı iradeden gelen və evamir-i tekviniye tesmiye edilen şeriat-ı fitriyedir ki bütün kainatta cari olan kavanin-i âdâtullahın muhassalasından ibarettir. Evvelki şeriat necə kavanin-i akliyeden ibarettir, tabiat denilen ikinci şeriat də mecmu-u kavanin-i itibariyeden ibarettir. Sıfat-ı qüdrətin hâssası olan təsir və icada mâlik değillerdir. (Hâşiye )
Sâbıkan sırr-ı tevhid beyanında demişdik: Hər şey hər şeyle bağlıdır. Bir şey hər şeysiz yapılmaz. Bir şeyi halk eden hər şeyi o halk etmişdir. Elə isə bir şeyi yapan Vâhid, Ehad, Ferd, Samed olmaq zarurîdir.
Bu ehl-i dalaletin gösterdikleri esbab-ı tabiiye hem müteaddid hem birbirinden haberi yox hem kör, iki elinde iki kör olan tesadüf-ü âmâ və ittifakıyet-i avrânın eline vermişdir.
قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَر۟هُم۟ فٖى خَو۟ضِهِم۟ يَل۟عَبُونَ
Elhasıl: İkinci bürhanımız olan kitab-ı kebir-i kainattaki nazım və nizam, nizam-nizam-intizam və telifindeki i’caz güneş kimi gösterir ki bir qüdrət-i gayr-ı mütenahî, bir ilm-i lâyetenahî, bir irade-i ezeliyenin eserleridir.
S: Nazım və nizam-ı tamme ne ilə sabittir?
Cavab: Nev-i beşerin havas və cevasisi hükmünde olan fünun-u ekvan istikra-i tamme ilə o nizamı keşfetmişlerdir. Çünki hər bir nev’e dair bir fen ya teşekkül etmiş və ya etmeye kabildir. Hər bir fen, külliyet-i kaide hasebiyle öz nevindeki nazım və nizam-nizam-intizamı gösterir. Çünki hər bir fen kavaid-i külliye desatirinden ibarettir. Demək şahsın nazarı, nizamı ihata etmezse cevasis-i fünun vasıtasıyla görür ki insan-ı ekber insan-ı asgar kimi muntazamdır. Hər bir şey, hikmət üzere vaz’edilmişdir. Faydasız, abes yoxdur.
Bu bürhanımız deyil yalnız erkânı və azası, bəlkə bütün hüceyratı, bəlkə bütün zerratı birer lisan-ı zâkir-i tevhid olaraq böyük bürhanın sadâ-yı bülendine iştirak edərək لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deyə zikredirlər.
Kur’an-ı Azîmüşşan’dır. Bu bürhan-ı nâtıkın sinesine kulağını yapıştırsan işitəcəksən: اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ yu tekrar edir.
Hem gayet mükemmel semeratıyla meyvedar bir ağacın menba-ı həyatı olan cürsûme olmazsa və ya kökü bozuksa semere verməz. Bu bürhanımız dallarında meyvə-i hak və həqiqət o qədər çoktur və o qədər doğrudur ki şübhə bırakmaz ki cürsûmesinde olan mesele-i tevhid, heç vehim bırakmaz derecede qüvvətli, doğru bir hak və həqiqəti tazammun edir.
Hem bu bürhanın âlem-i şehadet tarafına tedelli etmiş olan ahkâma dair dalı, bütün sıdk və hak və həqiqət olduğu kimi bizzarure âlem-i gayb tarafına uzanan tevhide və gayba dair gusn-u a’zamı (ağac dalı) yenə sabit həqiqətlər ilə meyvedardır.
Hem derince bu bürhan tersim edilse anlaşılır ki onu gösteren zat, neticesi olan mesele-i tevhidde o qədər emindir ki heç bir şaibe-i tereddüt heç bir tarafında ihsas edilmir.
Hem o neticeyi bütün həqiqətləre esas addederek müselleme və zaruriye olduğunu bütün qüvvət-i beyanıyla və ısrarıyla ona giydirir və başqa şeyleri ona ircâ edir. Temel taşı kimi o şedit qüvvət, sun’î ola bilməz.
Hem də üstündeki sikke-i i’caz hər ihbarını tasdik edər. Tezkiyeden ehtiyacsız kılar. Âdeta ihbaratı binefsiha sabit umûrlardandır.
Bəli, bu bürhan-ı münevverin altı ciheti də şeffaftır. Üstünde i’caz, altında mantık və delil, sağında aklı istintak, solunda vicdanı istişhad, önünde, hedefinde xeyr və saadet, nöqtə-i istinadı vahy-i mahzdır. Vehmin ne haddi var ki girebilsin.
Marifet-i Sâni’ denilen kemalât arşına uzanan mi’racların usûlü dörttür:
Birincisi: Tasfiye və işraka müesses olan muhakkikîn-i sofiyenin minhacıdır.
İkincisi: İmkân və hudûsa mebni mütekellimînin tarîkıdır.
Bu iki asıl, çendan Kur’an’dan teşaub etmişlerdir. Lâkin fikr-i beşer başqa surete ifrağ ettiği üçün uzunlaşmış və müşkülleşmiş, evhamdan masûn kalmamışlar.
Üçüncüsü: Şübehat-âlûd hükema mesleğidir.
Dördüncüsü və en birincisi: Belâgat-ı Kur’aniyenin ulvi mertebesini ilan etmekle birlikdə, cezalet cihetiyle en parlağı və istikamet cihetiyle en kısası və vuzuh cihetiyle beşerin umumuna en eşməli olan mi’rac-ı Kur’anîdir.
Hem o arşa çıxmaq üçün dörd vesile vardır: İlham, talim, tasfiye, nazar-ı fikrî.
Tarîk-i Kur’anî iki nevidir:
Birincisi: Delil-i inayət və gayettir ki menafi-i eşyayı ta’dad eden bütün âyât-ı Kur’aniye bu delili nesc və bu bürhanı tanzim edirlər. Bu delilin zübdesi, kainatın nizam-ı ekmelinde itkan-ı sanat və riayet-i mesalih və hikemdir. Bu isə Sâni’in kasd və hikmetini ispat və tesadüf vehmini ortadan nefyedir. Çünki itkan ihtiyarsız olmaz. Bəli, nizamın şahitleri olan bütün fünun-u ekvan, mevcudatın silsilelerindeki halkalardan asılmış mesalih və semeratı və inkılabat-ı ahvalin katmer və düğümleri içinde saklanmış hikem və fevaidi göstermekle, Sâni’in kasd və hikmetine kat’î şehadet edirlər.
Ezcümle: Fenn-i hayvanat, fenn-i nebatat, iki yüz bini mütecaviz envaın böyük peder və âdemleri hükmünde olan mebdelerinin hər birinin hudûsuna şehadet ettiği kimi; mevhum və itibarî olan kavanin, kör və şuursuz olan esbab-ı tabiiye isə bu qədər hayret-feza silsileler və bu silsileleri teşkil eden və efrad denilen dehşet-engiz birer makine-i acibe-i İlahiyenin icad və inşasına adem-i kabiliyetleri cihetiyle hər bir fert hər bir nevi müstakillen Sâni’-i Hakîm’in dest-i kudretinden çıktıklarını ilan və izhar edirlər.
Qurani-Kərim فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ deyər. Kur’an’da delil-i inayət, vücuh-u mümkinenin en mükemmel vechi ilə bulunur. Kur’an, kainatta təfəkküre emir verdiyi kimi fevaidi tezkâr və nimetleri ta’dad eden âyâtın fevasıl və hâtimelerinde galiben akla havale və vicdanla müşaverete sevk etmək üçün اَوَلَا يَع۟لَمُونَ ، اَفَلَا يَع۟قِلُونَ ، اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ ، فَاع۟تَبِرُوا kimi o bürhan-ı inayəti ezhanda tesbit edir.
İkinci Delil-i Kur’anî: Delil-i ihtiradır.
Hülâsası: Mahlukatın hər nevine hər ferdine və o nev’e və o ferde müretteb olan âsâr-ı mahsusasını müntic və istidad-ı kemaline münasib bir vücudun verilmesidir. Heç bir nevi müteselsil-i ezelî deyildir. İmkân bırakmaz. İnkılab-ı həqiqət olmaz. Mutavassıt nev’in silsilesi devam etməz. Tahavvül-ü esnaf inkılab-ı həqiqətlərin gayrısıdır. Madde dedikleri şey, suret-i mütegayyire hem harekât-ı mütehavvile-i hâdiseden tecerrüd etmediğinden hudûsu muhakkaktır. Qüvvət və suretler, araziyetleri cihetiyle envadaki mübayenet-i cevheriyeyi teşkil edə bilməz. Araz, cevher ola bilməz. Demək, envaının fasılları və umum a’razının havass-ı mümeyyizeleri, bizzarure adem-i sırftan muhteradırlar. Silsilede tenasül, şerait-i âdeyə-i itibariyedendir.
Feyâ əcəba! Vâcibü’l-vücud’un lâzıme-i zaruriye-i beyyinesi olan ezeliyeti zihinlerine sığıştıramayan, necə olur da hər bir cihetten ezeliyete münafî olan maddenin ezeliyetini zihinlerine sığıştırabilirler? Hem dest-i tasarruf-u qüdrətə qarşı mukavemet edemeyen koca kainat, necə oldu da küçücük və nazik zerratların (elə dehşetli salabet bulmuş ki) qüdrət-i ezeliyenin yed-i idamına qarşı dayanır? Hem necə olur ki qüdrət-i ezeliyenin hâssası olan ibda və icadı, heç bir münasebet-i makule olmadan en âciz və en biçarə esbaba isnad edilir?
İşte Qurani-Kərim bu delili, halk və icaddan bahseden âyâtı ilə ezhanda tanzim edir. Müessir-i həqiqi yalnız Allah’tır. Tesir-i həqiqi esbabda yoxdur. Esbab, izzət və azamet-i qüdrətin perdesidir. Tâ ki ağlın nazar-ı zâhirîsinde, dest-i qüdrət umûr-u hasise ilə mübaşir görünmesin.
Bir şeyde iki cihet var:
Biri mülk, âyinenin mülevven vechi kimi. Ezdad ona vârid olur. Çirkin olur, şer olur, hakir olur, azîm olur… ilh. Esbab bu cihette vardır. İzhar-ı azamet və izzet-i qüdrət elə istəyər.
İkinci cihet melekûtiyet cihetidir. Âyinenin şeffaf vechi kimi. Bu cihet hər şeyde güzeldir. Bu cihette esbabın təsiri yoxdur. Vahdet elə istəyər. Hattâ həyat və ruh və nur və vücud, iki vecihleri şeffaf və güzel olduğundan mülken və melekûten vasıtasız dest-i kudretten çıkırlar.
Vicdan-ı beşer denilen fıtrat-ı şüurludur. Bu bürhanda dörd nükteyi nazar-ı dikkate al:
Birincisi: Fıtrat yalan söylemez. Mesela, bir çekirdekteki meyelan-ı nümüv deyər ki: “Sümbüllenəcəyəm, meyvə verəcəyəm.” Doğru söyler. Mesela, yumurtada bir meyelan-ı həyat var, deyər: “Piliç olacağam.” Biiznillah olur. Doğru söyler. Mesela, bir avuç su, incimad ilə meyelan-ı inbisatı deyər: “Fazla yer tutacağam.” Metin demir onu yalan çıkaramaz. Sözünün doğruluğu demiri parçalar.
İşte bu meyelanlar, irade-i İlahiyeden gelen evamir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir.
İkincisi: Beşerin havassü’l-hams-ı zâhire və bâtınadan başqa, âlem-i gayba qarşı açılan çoxlu pencereleri var. Gayr-ı meş’ur çoxlu hisleri var. Hiss-i sâmia, bâsıra, zaika olduğu kimi bir hiss-i sâdise-i sadıka olan sâika vardır. Hem bir hiss-i sâbia-i bârika olan şâika var. O şevk və sevk yalan söylemez, yanlış gidemez.
Üçüncüsü: Mevhum bir şey, həqiqət-i hariciyeye mebde ola bilməz. Fıtrat və vicdanda nöqtə-i istinad ilə nöqtə-i istimdad, iki həqiqət-i zaruriyedir. Yaradılışin safveti və en mükerremi olan ruh-u beşer, o iki nöqtə olmazsa en süflî, en berbat bir mahluk olur. Halbuki kainattaki hikmət və nizam və kemal bu ihtimali reddeder.
Dördüncüsü: Ağıl tatil-i eşgal etse də nazarını ihmal etse vicdan Sâni’i unutamaz. Öz nəfsini inkâr etse də onu görür, onu düşünür, ona müteveccihtir.
Hads ki şimşek kimi sürat-i intikaldir, daima onu tahrik edər. Hadsin muzaafı olan ilham, onu daima tenvir edər. Meyelanın muzaafı olan arzu və onun muzaafı olan iştiyak və onun muzaafı olan aşk-ı İlahî, onu daima marifet-i Zülcelal’e sevk edər. Bu fıtrattaki incizab və cezbe, bir həqiqət-i cazibedarın cezbiyledir.
Bu nükteleri bildikten sonra bu bürhan-ı enfüsî olan vicdana müracaat et. Görəcəksən ki qəlb bedenin aktarına neşr-i həyat ettiği kimi, kalpteki ukde-i hayatında həyat olan marifet-i Sâni’dir ki istidadat-ı gayr-ı mahdude-i insaniye ilə mütenasip olan âmâl və müyul-ü müteşaibeye neşr-i həyat edər. Ləzzəti içine atar və qiymət verir və bast və temdid edər. İşte nöqtə-i istimdad.
Hem kavga və müzahametin meydanı olan dağdağa-i hayata hücum gösteren âlemin, minlərlə musibet və müzahamelerine qarşı yegâne nöqtə-i istinad yenə marifet-i Sâni’dir.
Bəli, hər şeyi hikmət və nizam-nizam-intizam ilə işleyen bir Sâni’-i Hakîm’e itikad etmezse və ale’l-amyâ kör tesadüflere havale ederse və o beliyyata qarşı elindeki qüdrətin adem-i kifayetini düşünse istəyər istəməz tevahhuş, dehşet, telaş, havftan mürekkeb bir halet-i cehennem-nümun və ciğer-şikâfe düşəcəkdir. O isə eşref və ahsen-i mahlukat olan ruh-u insaniyetin hər şeyden ziyade pərişan olduğunu istilzam edər. O isə nizam-nizam-intizam-ı kâmil-i kainattaki nizam-ı ekmele zıt olur.
Bu nöqtə-i istimdad və nöqtə-i istinad ilə bu derece nizam-ı âlemde hüküm-fermalık, həqiqət-i nefsü’l-emriyenin hâssa-i münhasırası olduğu üçün hər vicdanda iki pencere olan bu iki noktadan Sâni’-i Zülcelal marifetini kalb-i beşere daima tecelli ettirir. Ağıl gözünü kapasa da vicdanın gözü daima açıktır.
Sâni’-i Zülcelal bu dörd bürhan-ı azîmin kat’î şehadetleriyle Vâcibü’l-vücud, Ezelî, Vâhid, Ehad, Ferd, Samed, Alîm, Kadîr, Mürîd, Semî’, Basîr, Mütekellim, Hay, Kayyum olduğu kimi bütün evsaf-ı celaliye və cemaliye ilə muttasıftır. Çünki mukarrerdir ki: Masnudaki feyz-i kemal, Sâni’in zıll-i tecellisinden muktebesdir. Demək, kainatta ne qədər hüsn-ü cemal, kemal varsa umumundan lâyuhad derecede yüksək tabakada evsaf-ı cemaliye və kemaliye ilə Sâni’-i Zülcelal muttasıftır. Çünki ihsan servetin, icad vücudun, icab vücubun, tahsin hüsnün, tenvir nurun fer’i və delili olduğu kimi; bütün kainattaki bütün kemal və cemal, Sâni’-i Zülcelal’in kemal və cemaline bir zıll-i zalildir və bürhanıdır.
Hem də Sâni’-i Zülcelal cemi’ nekaisten münezzehtir. Çünki nevakıs mahiyet-i maddiyatın istidatsızlığından neş’et edər. Zat-ı Zülcelal maddiyattan mücerreddir, münezzehtir. Hem kainatın mahiyat-ı mümkinesinden neş’et eden evsaf və levazımatından mukaddestir.
لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ جَلَّ جَلَالُهُ سُب۟حَانَ مَنِ اخ۟تَفٰى لِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ
سُب۟حَانَ مَنِ اس۟تَتَرَ لِعَدَمِ ضِدِّهٖ سُب۟حَانَ مَنِ اح۟تَجَبَ بِال۟اَس۟بَابِ لِعِزَّتِهٖ
Sual: Vahdetü’l-vücudu necə görürsən?
Cavab: Tevhidde istiğraktır və nazara sığmayan bir tevhid-i zevkîdir. Esasen tevhid-i rububiyet və tevhid-i uluhiyetten sonra tevhidde zevken şiddet-i istiğrak, vahdet-i qüdrət yani لَا مُؤَثِّرَ فِى ال۟كَو۟نِ اِلَّا اللّٰهُ sonra vahdet-i idare, sonra vahdetü’ş-şuhud, sonra vahdetü’l-vücud, sonra yalnız bir vücudu, sonra yalnız bir mevcudu görünceye müncer olur.
Muhakkikîn-i sofiyenin müteşabihat hükmünde olan şatahatıyla istidlal edilmez. Daire-i esbabı yırtıp çıkmayan və tesirinden kurtulmayan bir ruh, vahdetü’l-vücuddan dem vursa haddini tecavüz edər. Dem vuranlar, Vâcibü’l-vücud’a o qədər hasr-ı nazar etmişlerdir ki mümkinattan tecerrüd edərək, yalnız bir vücudu bəlkə bir mevcudu görmüşler.
Bəli, delil içinde neticeyi görmək, âlemde Sâni’i müşahede etmək, Tarîk-i istiğrakkârane cihetiyle cedavil-i ekvanda cereyan-ı tecelliyat-ı İlahiyeyi və melekûtiyet-i eşyada sereyan-ı füyuzatı və meraya-yı mevcudatta tecelli-i esma və sıfâtı, yalnız zevken anlaşılır birer həqiqət iken, dıyk-ı elfaz sebebiyle uluhiyet-i sâriye və hayat-ı sâriye tabir ettiler. Ehl-i fikir, o həqiqətlər-i zevkiyeyi nazarın mekayisine sıkıştırdığından çox evham-ı bâtılaya menşe oldu.
Madde-perver hükema və zayıfü’l-itikad ehl-i nazarın vahdetü’l-vücudu ilə evliyanın vahdetü’l-vücudu, tamamen birbirinin zıddıdır. Beş cihetten fark vardır:
Birincisi: Muhakkikîn-i sofiye, Vâcibü’l-vücud’a o qədər hasr-ı nazar etmiş və müstağrak olmuş və ehemmiyet vermişler ki onun hesabına kainatın vücudunu inkâr etmişler. Hükema və zayıfü’l-itikad olanlar, maddeye o qədər hasr-ı nazar etmişler və müstağrak olmuşlar ki fehm-i uluhiyetten uzaklaştılar. Və o derece maddeye qiymət verdiler ki hər şeyi maddede görmək hattâ uluhiyeti onda mezcetmek, hattâ kainat hesabına uluhiyetten istiğna etmək derecede Tarîk-i müteassifeye girmişlerdir.
İkincisi: Muhakkikîn-i sofiyenin vahdet-i vücudu, vahdetü’ş-şuhudu tazammun edər. İkincilerin vahdetü’l-mevcudu tazammun edər.
Üçüncüsü: Birincilerin mesleği zevkîdir. İkincilerin nazarîdir.
Dördüncüsü: Birinciler evvelen və bizzat Hakk’a, nazar-ı tebeî olaraq halka bakarlar. İkinciler, evvelen və bizzat halka bakarlar.
Beşincisi: Birinciler, Hudâ-peresttirler. İkinciler, hodperesttirler.
اَي۟نَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَي۟نَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّل۟مَةِ الطَّامِسَةِ

