وَمِنَ اللّٰهِ التَّو۟فٖيقِ لِأَق۟وَمِ الطَّرٖيقِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mesnevî-i Nuriye
Onuncu Risale
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَجَعَل۟نَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu âyet-i kerîmenin yüksək semasına çıxıb sırrını fehmetmek üçün yeddi basamaklı bir merdiven kururuq.
Birinci Basamak: Semavatın, melâike ilə tesmiye edilen münasib sakinleri vardır. Çünki küre-i arzın semaya nisbeten küçüklüğü və hakaretiyle birlikdə zevi’l-hayat ilə dolu olması, semavatın o müzeyyen burçları zevi’l-idrak ilə dolu olmasını tasrih edir. Və keza semavatın bu qədər ziynetlerle tezyin edilmesi, behemehal zevi’l-idrakin takdir və istihsan ilə nazar-ı hayretlerini celbetmek içindir. Çünki hüsn-ü ziynet, âşıkların celbi içindir. Yemek və təam da aç olanlara yapılır. Maahâzâ ins və cin o vazifeyi îfaya kâfi değillerdir. Ancaq gayr-ı mahdud oraya münasib melâike və ruhanîler o vazifeyi îfa edə bilər.
İkinci Basamak: Arzın semavatla alâkası, muamelesi olub aralarında çox böyük irtibat vardır. Bəli, arza gelen ziya, hararet, bereket vesaire semavattan gəlir. Arzdan da semaya dualar, ibadətler, ruhlar gidir. Demək, aralarında cereyan eden ticarî muameleden anlaşılır ki arzın sakinleri üçün semaya çıkmaya bir yol vardır ki enbiya, evliya, ervah; cesetlerinden tecerrüd ilə semavata urûc edərlər.
Üçüncü Basamak: Semavatta devam ilə cereyan eden sükûn, sükût, nizam, nizam-nizam-intizam, ıttıraddan hissedildiğine nazaran, semavat ehli, arz sakinleri kimi değildirler. Bəli, arzda bulunan nifak, şikak, ihtilaf, ezdadın içtimaı, xeyr və şerrin ihtilatı kimi şeyler, semavatta yoxdur. Bu sayede semavatta nizam və nizam-nizam-intizamı bozacaq bir hal yoxdur. Sakinleri verilen emirlere kemal-i itaatle imtisal edirlər.
Dördüncü Basamak: Cənabı-Haqqın; iktizaları, hükümleri mütegayir bazı esmaları vardır. Mesela, Bedir kimi bazı gazâlarda Ashab-ı Kiram’a yardım etmək üzere küffar ilə muharebe etmək üçün melâikenin semadan inzalini iktiza eden ismi, melâike ilə şeyatîn yani semavî olan ahyar ilə arzî eşrar arasında muharebenin vukuunu istib’ad deyil, iktiza edər. Bəli Cənabı-Haqq, melâikeye bildirmeksizin şeytanları def’ və ya ihlâk edə bilər. Lakin satvet və haşmetinin iktizası üzerine bu kabîl mücazatın müstahaklarına ilan və teşhiri, azametine lâyıktır.
Beşinci Basamak: Ruhanîlerin ahyarı, semada bulunduklarından eşrarı da letafetlerine güvenerek onlara takliden iltihak etmək istediklerinde, ehl-i sema, onları şeraretleri üçün qəbul etmeyerek def’edirlər. Maahâzâ bu kimi manevî mübarezeleri âlem-i şehadete, bilhassa vazifesi şehadet və müşahede olan insana ilan və teşhirine recm-i nücum alâmet və nişan kılınmışdır.
Altıncı Basamak: Bəyanı Möcüzə Quran, nev-i beşeri itaate irşad, isyandan zecir və men’etmək üzere kullandığı üslub-u âlîsine bak:
يَا مَع۟شَرَ ال۟جِنِّ وَال۟اِن۟سِ اِنِ اس۟تَطَع۟تُم۟ اَن۟ تَن۟فُذُوا مِن۟ اَق۟طَارِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ فَان۟فُذُوا لَا تَن۟فُذُونَ اِلَّا بِسُل۟طَانٍ
Yani “Ey ins və cin cemaati! Mülkümden hariç bir memlekete çıxıb kurtulmak üçün semavat və arzın aktarından çıkmaya kuvvetiniz varsa çıkınız. Amma ancaq bir sultanla çıkarsınız.”
Qurani-Kərim bu ayə ilə çox geniş saltanat-ı rububiyete qarşı ins və cinnin aczlerini ilan zımnında nida edir:
Ey insan-ı hakir, sağir, âciz! Ne surətlə, şeytanları recmeden melâike ilə necimlerin, şemslerin, kamerlerin itaat ettikleri Sultan-ı ezel’e isyan edirsən? Necə kocaman yıldızları mermi, kurşun yerinde kullanabilen bir əsgərliyə sahib olan bir sultana qarşı isyan etmeye cesaret edirsən?
Yeddinci Basamak: Yıldızların çox kiçik efradı olduğu kimi çox büyükleri də vardır. Semanın vechini, yüzünü ziyalandıran hər şey yıldızdır. Bu neviden bir kısmı, semaya ziynet olmuşdur. Bir kısmı da şeytanları recmetmek üçün semavî mancınıklardır. Semada yapılan bu recm, sema kimi en vâsi dairelerde hətta vukua gelen mübareze hâdisesini insanlara göstermekle, insanların mutîlerini âsilerle mübarezeye teşvik ilə alıştırmaktır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanı hayvandan ayıran şeylerden:
Biri, mazi və müstakbel ilə alâkadar olmasıdır. Heyvan bu iki zamanı bihakkın düşünəcək bir idrake mâlik deyildir.
İkincisi, gerek enfüsî gerek âfakî yani dâhilî və haricî şeylere taalluk eden idraki, küllî və umumîdir.
Üçüncüsü, inşaata lâzım olan mukaddimeleri keşif və tertip etmektir. Mesela, bir evin yapılması üçün lâzım olan taş, ağac, çimento misillü lüzumlu mukaddimeleri ihzar və tertip etmək kimi.
Binaenaleyh insanın en evvel və en böyük vazifesi, tesbih və tahmiddir. Evvela mazi, hal və istikbal zamanlarında görmüş və ya görəcək nemətlər dili ilə, sonra nəfsində və ya haricinde görmekte olduğu in’amlar dili ilə, sonra mahlukatın yapmakta oldukları tesbihatı şehadet və müşahede dili ilə Sâni’i həmd ü sena etmektir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın atâ, kaza və qədər namında üç kanunu vardır. Atâ, kaza kanununu, kaza da kaderi bozar.
Mesela, bir şey hakkında verilen qərar, qədər deməkdir. O qərarın infazı, kaza deməkdir. O qərarın iptaliyle hükmü kazadan affetmek, atâ deməkdir.
Bəli, yumşaq bir otun damarları katı taşı deldiyi kimi atâ da kaza kanununun kat’iyetini deler. Kaza da ok kimi qədər kararlarını deler.
Demək atânın kazaya nisbeti, kazanın kadere nisbeti gibidir. Atâ, kaza kanununun şümulünden ihraçtır. Kaza da qədər kanununun külliyetinden ihraçtır. Bu həqiqətə vâkıf olan ârif:
“Yâ İlahî! Hasenatım sənin atâ’ndandır. Seyyiatım da sənin kazandandır. Əgər atâ’n olmasa idi, helâk olurdum.” deyər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Əsmaül-Hüsnayı tazammun eden bazı fezlekeler ilə ayələrə hâtime verilmekte ne kimi bir sır vardır?
Bəli Bəyanı Möcüzə Quran, bazen âyât-ı qüdrəti ayələrdə bast edər. Sonra içerisinden esmayı çıkarır. Bazen mensucat toplar kimi açar, dağıtır. Sonra toplar, esmada tayyeder. Bazen də ef’alini tafsil ettikten sonra isimler ilə icmal edər. Bazen də halkın a’malini tehdidane söyler. Sonra rahmete işarə eden isimler ilə teselli edər. Bazen də bazı makasıd-ı cüz’iyeyi zikrettikten sonra o makasıdı takrir və ispat üçün bürhan olaraq kavaid-i külliye hükmünde olan isimleri zikredir. Bazen də maddî cüz’iyatı zikreder. Sonra esma-i külliye ilə icmal edər və hâkeza…
İ’lem eyyühe’l-aziz! Acizlik də aşk kimi Allah’a îsal eden yollardan biridir. Amma acizlik yolu, aşktan daha qısa və daha selâmettir.
Ehl-i sülûk, tarîk-i hafâda letaif-i aşere üzerine, tarîk-i cehrde nüfus-u seb’a üzerine sülûk etmişlerdir. Bu fakir, âciz isə dörd hatveden ibaret hem qısa hem sehil bir tarîkı, Kur’an’ın feyzinden istifadə etmişdir.
Birinci hatve فَلَا تُزَكُّٓوا اَن۟فُسَكُم۟ âyetinden
İkinci hatveyi وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ âyetinden
Üçüncü hatveyi مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ âyetinden
Dördüncü hatveyi كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ âyetinden ahzetmişdir.
Bunların izahı:
Birinci Hatve: İnsan, yaratılışında öz nəfsinə muhib olaraq yaratılmışdır. Hattâ bizzat nefsi qədər bir şeye sevgisi yoxdur. Özünü ancaq Mabud’a lâyık senalar ilə medhedir. Nəfsini bütün ayıplardan, kusurlardan tenzih etmekle, –haklı olsun haksız olsun– kemal-i şiddetle müdafaa edir. Hattâ Cənabı-Haqq’ı həmd ü sena üçün özündə yaratılan cihazatı, öz nəfsinə həmd ü sena üçün sarf edir və مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ deki مَن۟ şümulüne dâhil olur. Bu mertebede nəfsin tezkiyesi ancaq adem-i tezkiyesiyle olur.
İkinci Hatve: Nəfs hizmet zamanında geri kaçar. Ücret vaxtında ileri safa hücum edir. Bu mertebede onun tezkiyesi, yaptığı fiili aksetmekle olur. Yani işe, hizmete ileriye sevk edilməli; ücret tevziinde geriye bırakılmalıdır.
Üçüncü Hatve: Öz nəfsində, torbasında; kusur, naks, acizlik, fakrdan maada bir şeyi bırakmamalıdır. Bütün mehasin, iyilikler, Fâtır-ı Hakîm tarafından in’am edilen nemətlər olub hamdi iktiza edər. Fahri istilzam etmediklerini itikad və telakki edilməlidir. Bu mertebede onun tezkiyesi; kemalinin adem-i kemalinde, kudretinin aczinde, gınasının möhtaclıqında olduğunu bilmekten ibarettir.
Dördüncü Hatve: Özü istiklaliyet halinde fâni, hâdis, ma’dum olduğunu və esma-i İlahiyeye âyinedarlık ettiği halde şahit, meşhud, mevcud olduğunu bilmekten ibarettir. Bu mertebede onun tezkiyesi; vücudunda ademini, ademinde vücudunu bilmekle لَهُ ال۟مُل۟كُ وَلَهُ ال۟حَم۟دُ yü özünə vird ittihaz etmektir.
Və keza vahdetü’l-vücud ehli, kainatı nefyetmekle idam edirlər. Vahdetü’ş-şuhud halkı isə bütün mövcudatı –kürek cezalılar kimi– nisyan zindanında ebedî hapse mahkûm edirlər.
Kur’an’ın ifham ettiği tarîk; kainatı, mevcudatı hem idamdan hem hapisten kurtarır. Əsmaül-Hüsnaya mazhariyetle âyinedarlık etmək kimi vazifelerde istihdam edir. Lakin kainatı, istiklaliyetten və öz hesabına çalışmaktan azledir.
Və keza insanın vücudunda bir neçə daire vardır. Çünki hem nebatîdir hem heyvanîdir hem insanîdir hem imanî. Tezkiye muamelesi bazen tabaka-i imaniyede olur. Sonra tabaka-i nebatiyeye iner. Bazen də iyirmi dörd saat zarfında hər dörd tabakada muamele vaki olur. İnsanı hata və galata atan, bu dörd tabakadaki farkı riayet etmemektir.
خُلِقَ لَنَا مَا فِى ال۟اَر۟ضِ جَمٖيعًا ya istinaden insaniyetin mide-i hayvaniye və nebatiyeye münhasır olduğunun zannıyla galat edir. Sonra bütün gayelerin nəfsinə ait olduğunun hasrıyla galat edir. Sonra hər şeyin kıymeti, menfaati nisbetinde olduğunun takdiriyle galat edir. Hattâ Zühre yıldızını kokulu bir zühreye mukabil almaz. Çünki özünə menfaati dokunmur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəndəlik, sebkat eden nimetin neticesi və onun qiymətıdır. Geləcək bir nimetin mükâfat mukaddimesi və vesilesi deyildir. Mesela, insanın en güzel bir surette yaratılışı, bəndəliki iktiza eden sâbık bir nemət olduğu və sonra da imanın i’tasıyla özünü sənə tarif etmesi, bəndəliki iktiza eden sâbık nimetlerdir.
Bəli, necə ki midenin i’tasıyla bütün mat’umat i’ta edilmiş kimi telakki edilir; hayatın i’tasıyla da âlem-i şehadet müştemil bulunduğu nemətlər ilə birlikdə i’ta edilmiş kimi telakki edilir.
Və keza nefs-i insanînin i’tasıyla, bu mide üçün mülk və melekût âlemleri nemətlər sofrası kimi kılınmışdır. Kezalik imanın i’tasıyla, mezkûr sofralar ilə birlikdə, Əsmaül-Hüsnada iddihar edilen defineleri də sofra olaraq verilmiş olur.
Bu kimi ücretleri peşin aldıktan sonra, devam ilə hizmete mülazım olmaq lâzımdır. Hizmet və amelden sonra verilen nemətlər mahza onun fazlındandır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Envaın efradında, bilhassa haşerat və hevam kısmında görünen fevkalâde çoklukta müşahede edilen hârikulâde, gayr-ı mütenahî bir cûd u sehavet vardır. Kemal-i itkan və nizam-nizam-intizam ilə bütün envada bulunan bu kesret-i efrad, tecelliyat-ı İlahiyenin gayr-ı mütenahî olduğuna və Cənabı-Haqqın mahiyeti hər şeye mübayin olduğuna və bütün eşya onun kudretine nisbeten mütesavi olduğuna sarahaten delâlet edər.
Bəli bu cûd-u icad, Sâni’in vücubundandır. Nevide celalîdir, fertte cemalîdir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın yaptığı sanatların suhulet və suubet dereceleri, onun ilim və cehliyle ölçülür. Ne qədər sanatlarda bilhassa ince və latîf cihazatta ilmî mahareti çox olursa o nisbette kolay olur. Cehli nisbetinde də zəhmət olur. Binaenaleyh eşyanın yaradılışinde sürat-i mütləq ilə vüs’at-i mütləq içinde görünen suhulet-i mütləq, Sâni’in ilmine nihayet olmadığına hads-i kat’î ilə delâlet edər.
وَمَٓا اَم۟رُنَٓا اِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَم۟حٍ بِال۟بَصَرِ
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın fitrətən mâlik olduğu câmiiyetin acayibindendir ki: Sâni’-i Hakîm bu kiçik cisimde gayr-ı mahdud enva-ı rəhməti tartmak üçün gayr-ı ma’dud mizanlar vaz’etmişdir. Və Əsmaül-Hüsnanın gayr-ı mütenahî mahfî definelerini fehmetmek üçün gayr-ı mahsur cihazat və âlât yaratmışdır. Mesela mesmuat, mubsırat, me’kûlat âlemlerini ihata eden insandaki duygular, Sâni’in sıfât-ı mutlakasını və geniş şuunatını fehmetmek içindir.
Və keza hardaleden daha kiçik kuvve-i hâfızasında elə bir latîfe-i müdrike bırakılmışdır ki o hardalenin tazammun ettiği geniş âlemde, o latîfe daimî seyr ü cevelan etmekte isə də sahiline vâsıl ola bilməz. Maahâzâ bazen bu böyük âlem o latîfeye o qədər darlaşır ki âlem o latîfenin karnında bir zerre kimi olur. Və o latîfeyi, bütün seyahat meydanlarıyla, mütalaa ettiği kitablarıyla o hardale də yutar, yerinde oturur, karnı da ağrımaz.
İşte, insanın mütefavit mertebeleri bu sırdan anlaşılır.
Bəli, bazı insanlar zerrede boğulurlar. Bazısında da dünya boğulur. Bazılar da özlərinə verilen anahtarlardan birisiyle kesretin en geniş bir âlemini açar lakin içinde boğulur. Sahil-i vahdet və tevhide zorla vâsıl olur.
Demək, insanın seyr-i ruhanîsinde çox tabakalar vardır. Bir tabakada, insanlara huzur u tevhid çox suhuletle nasib ü müyesser olur. Bir tabakasına da gaflet ü evham elə istila edər ki kesret içinde gark olmakla tam manasıyla tevhidi unutmuş olur.
Sukutu suud, tedenniyi terakki, cehl-i mürekkebi yakîn, uykunun son perdesini intibah zan və tevehhüm eden bir kısım medeniler ikinci tabakadaki insanlardandır. Onlar, həqiqətlər-i imaniyeyi derk etmekte bedevîlerin bedevîleridir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İsm-i Celal, ale’l-ekser nevilerde, külliyatta tecelli edər. İsm-i Cemal isə mevcudatın cüz’iyatına tecelli edər. Bu itibarla nevilerdeki cûd-u mutlak, celalin tecellisidir. Cüz’iyatın nakışları, eşhasın güzellikleri cemalin tecelliyatındandır.
Və keza celal, vâhidiyetin tecellisinden, cemal də ehadiyetin tecellisinden zâhir olur. Bazen də cemal, celalden tecelli edər. Bəli, cemalin gözünde celal ne qədər cemildir, celalin gözünde də cemal o qədər celildir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Basar masnuatı görüb də basîret Sâni’i görmezse çox garib və olduqca çirkin düşer. Çünki o halde Sâni’in manen, kalben görünmemesi, ya basîretin fıkdanındandır və ya qəlb gözünün kör olmasındandır və ya çox dar olduğundan meseleyi azametiyle kavramadığındandır. Və ya bir hızlan’dır. Və illâ Sâni’in inkârı, basarın şuhudunu inkârdan daha ziyade münkerdir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir tarlaya zer’edilen bir toxum, manevî bir sur və bir duvardır. O tarlayı toxum sahibine mal edər, başkasının tasarrufuna mani olur. Kezalik küre-i arz tarlasına zer’edilen nebatat, hayvanat toxumları manevî bir sur və bir settir ki şirketi men’edir; gayrı, müdahaleden tard edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Tabiatları latîf, ince və latîf sanatlara meftun bazı insanlar, bilhassa has bahçelerinde olduqca gözəl hendesevari bir şəkildə şekilleri, arkları, havuzları, şadırvanları yaptırmakla bahçelerine çox muntazam bir manzara verirler. Və o letafetin, o güzelliğin derecesini göstermek üçün bazı çirkin kaya, kaba, gayr-ı muntazam –mağara və dağ heykelleri kimi– şeyleri də ilâvə edirlər ki onların çirkinliğiyle, adem-i nizam-nizam-intizamıyla bahçenin güzelliği, letafeti fazlaca parlasın. Çünki اِنَّمَا ال۟اَش۟يَاءُ تُع۟رَفُ بِاَض۟دَادِهَا Lâkin müdakkik bir kimse o ezdadı cem’eden bahçenin manzarasına baktığı zaman anlar ki o çirkin, kaba şeyler kasden yapılmışdır ki güzellik, nizam-nizam-intizam, letafet artsın. Çünki güzelin güzelliğini arttıran, çirkinin çirkinliğidir. Demək bahçenin tam nizam-nizam-intizamını ikmal eden, o çirkinlerdir. Və o çirkinlerin adem-i nizam-nizam-intizamı nisbetinde bahçenin nizam-nizam-intizamı artar.
Kezalik dünya bahçesinde nizam və nizam-nizam-intizamın son sisteminde bulunan mahlukat və masnuat arasında –hayvanlarda olsun, nebatatta olsun, cemadatta olsun– bazı çirkin, nizam-nizam-intizamdan hariç şeyler bulunur. Bunların çirkinliği, nizam-nizam-intizamsızlıkları, dünya bahçesinin güzelliğine, nizam-nizam-intizamına bir ziynet, bir süs olmaq üzere Sâni’-i Hakîm tarafından kasden yapılmış olduğunu, çox yüksək, geniş, şairane bir hayal ilə dünyanın o bahçe manzarasını nazar altına alabilen adam görebilir.
Maahâzâ o kimi şeyler kasdî olmasaydı şekillerinde hikmetli tehalüf olmazdı. Bəli, tehalüfte kasd və ihtiyar vardır. Hər insanın bütün insanlara simaca muhalefeti buna delildir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanı fitrətən bütün heyvanlara tefevvuk ettiren câmiiyetinin meziyetlerinden biri, zevi’l-hayatın Vâhibü’l-hayat’a olan tahiyye və tesbihlerini fehmetmektir. Yani insan, öz kelâmını fehmetdiyi kimi iman kulağıyla zevi’l-hayatın da bəlkə cemadatın da bütün tesbihlerini fehmeder.
Demək hər şey, sağır adam kimi yalnız öz kelâmını anlar. İnsan isə bütün mövcudatın lisanlarıyla tekellüm ettikleri Əsmaül-Hüsnanın delillerini fehmeder. Binaenaleyh hər şeyin kıymeti, özünə göre cüz’îdir. İnsanın kıymeti isə küllîdir. Demək bir insan, bir fert iken bir nevi kimi olur. وَاللّٰهُ اَع۟لَمُ بِالصَّوَابِ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Zâhir ilə bâtın arasında müşabehet varsa da həqiqətə bakılırsa aralarında böyük uzaklık vardır.
Mesela, âmiyane olan tevhid-i zâhirî, heç bir şeyi Allah’ın gayrısına isnad etmemekten ibarettir. Belə bir nefiy, sehil və basittir. Ehl-i həqiqətin həqiqi tevhidleri isə hər şeyi Cənabı-Haqq’a isnad etmekle birlikdə hər şeyin üstünde bulunan mührünü, sikkesini görüb okumaktan ibarettir. Bu, huzuru ispat, gafleti nefyeder.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hayat-ı dünyeviyeye kasden və bizzat teveccüh edib bağlanan kâfirin, imhal-i ikabında və bilakis terakkiyat-ı maddiyede muvaffakiyetindeki hikmət nedir?
Bəli o kâfir, öz terkibiyle, sanatıyla Cənabı-Haqqça nev-i beşere takdir edilen nemətlərin tezahürüne –şuuru olmaksızın– hizmet edir. Və güzel masnuat-ı İlahiyenin mehasinini bilâ-şuur tanzim edir. Və kuvveden fiile çıkartmakla garabet-i sanat-ı İlahiyeye nazarları celbedir. Ne fayda ki farkında deyildir. Demək o kâfir, saat kimi öz yaptığı amelden haberi yox. Amma vakitleri bildirmek kimi nev-i beşere çox böyük bir hizmeti vardır. Bu sırra binaen dünyada mükâfatını görür.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Tevfik-i İlahî refiki olan adam, tarîkat berzahına girmeden zâhirden həqiqətə geçebilir. Bəli, Kur’an’dan həqiqət-i tarîkatı –tarîkatsız– feyiz suretiyle gördüm və bir parça aldım. Və keza maksud-u bizzat olan ilimlere ulûm-u âliyeyi okumaksızın îsal edici bir yol buldum.
Seriü’s-seyr olan bu zamanın evladına, qısa və salamatlıq bir tarîkı ihsan etmək, rahmet-i hâkimenin şanındandır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanı gaflete düşürtmekle Allah’a bəndəlikine mani olan, cüz’î nazarını cüz’î şeylere hasretmektir. Bəli, cüz’iyat içerisine düşüp cüz’îlere hasr-ı nazar eden, o cüz’î şeylerin esbabdan sudûruna ihtimal verebilir. Amma başını kaldırıp nev’e və umuma baktığı zaman, edna bir cüz’înin en böyük bir səbəbdən sudûruna cevaz veremez.
Mesela, cüz’î rızkını bazı esbaba isnad edə bilər. Lakin menşe-i rızık olan arzın, kış mevsiminde kupkuru, kıraç olduğuna, bahar mevsiminde rızık ilə dolu olduğuna baktığı vaxt, arzı ihya etmekle bütün zevi’l-hayatın rızıklarını veren Allah’tan maada öz rızkını verəcək bir şey bulunmadığına kanaati hasıl olur. Və keza evindeki kiçik bir ışığı və ya kalbinde bulunan kiçik bir nuru bazı esbaba isnad edebilirsin. Amma o ışığın, şemsin ziyasıyla, o nurun da Menbau’l-envar’ın nuruyla muttasıl olduğuna vâkıf olduğun zaman anlarsın ki kalıbını ışıklandıran, kalbini tenvir eden ancaq leyl və neharı birbirine kalbeden Fâtır-ı Hakîm’dir.
Və keza sənin vücudunun zuhur və vuzuhça Hâlık’ın vücuduna nisbeti, Hâlık’ın vücuduna delâlet edenlerin nisbeti gibidir. Çünki sən bir vecihle öz vücuduna delâlet edirsən. Amma Hâlık’ın vücuduna, bütün mövcudat, bütün zerratıyla delâlet edir. Elə isə onun vücudu sənin vücudundan, âlemin zerratı adedince zuhur dereceleri vardır.
Və keza səni nəfsini sevmeye sevk eden esbab:
1- Bütün lezzetlerin mahzeni nefistir.
2- Vücudun merkezi və menfaatin madeni nefistir.
3- İnsana en karib (yaxın) nefistir, dirsən.
Çoxâlâ. Lakin o fâni lezzetlere mukabil, lezaiz-i bâkiyeyi veren Hâlık’ı daha ziyade bəndəlikle sevmek lâzım deyil midir? Nəfs, vücuda merkez olduğundan muhabbete lâyık isə o vücudu icad eden və o vücudun kayyumu olan Hâlık, daha fazla muhabbete, bəndəlike müstahak olmaz mı? Nəfsin maden-i menfaat və en yaxın olduğu, sebeb-i muhabbet olursa bütün hayırlar, rızıklar elinde bulunan və o nefsi yaratan Nâfi’, Bâki və daha karib olan, daha ziyade muhabbete lâyık deyil midir? Binaenaleyh bütün mövcudata inkısam eden muhabbetleri cem və muhabbetin ilə birlikdə mahbub-u həqiqi olan Fâtır-ı Hakîm’e ihda etmək lâzımdır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Sənin önünde çox korkunç, böyük meseleler vardır ki insanı ihtiyata, ihtimama mecbur edər.
Biri: Ölümdür ki insanı dünyadan və bütün sevgililerinden ayıran bir ayrılmaktır.
İkincisi: Dehşetli, korkulu ebed memleketine yolculuktur.
Üçüncüsü: Ömür az, sefer uzun, yol tedariki yox, qüvvət və qüdrət yox, acizlik-i mutlak kimi elîm elemlere maruz kalmaktır.
Elə isə bu gaflet, nisyan nedir? Dəvə kuşu kimi başını nisyan kumuna sokar, gözüne gaflet gözlüğünü takarsın ki Allah səni görmesin və ya sən onu görmeyesin. Ne vakte qədər zâilat-ı fâniyeye ihtimam və bâkiyat-ı daimeden tegafül edəcəksən?
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq’a hamdler, şükürler olsun ki mesail-i nahviyeden “isim” ilə “harf” arasındaki manevî fark ilə çox mühim meseleleri mənə öğretmişdir. Belə ki:
Harf, gayrın manasını izah üçün bir âlet, bir hâdim olduğu kimi; bu mevcudat da Əsmaül-Hüsnanın tecelliyatını izhar, ifham, izah üçün birtakım İlahî mektuplardır ki içlerinde yazılı delail, berahin, havârık qüdrət möcüzəsitir. Mevcudat bu vecihle nazara alınması; ilim, iman, hikmettir. Əgər isim kimi müstakil və maksud-u bizzat cihetiyle bakılırsa küfran və cehl-i mürekkeb olur.
Və keza mesail-i mantıkıyeden “küllî” ilə “küll” arasındaki fark ilə rububiyete dair çox meseleleri öğrenmiş bulunuram. Cemal ilə ehadiyet كُلِّىٌّ ذُو جُز۟ئِيَّاتٍ şümulüne dâhildir. Celal ilə vâhidiyet كُلٌّ ذُو اَج۟زَاءٍ unvanına dâhildir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Dünya, âlem-i âhirete bir fihriste hükmündedir. Bu fihristede âlem-i âhiretin mühim meselelerine olan işarəlerden biri, cismanî olan rızıklardaki lezzetlerdir. Bu fâni, rezil, zelil dünyada bu qədər nimetleri ihsas və ifaza etmək üçün insanın vücudunda yaratılan havass, hissiyat, cihazat, aza kimi âlât və edevatından anlaşılır ki âlem-i âhirette də تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ kasırların altında, ebediyete lâyık cismanî ziyafetler olacaqdır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın havf və muhabbeti halka teveccüh ettiği takdirde, havf bir bela, bir elem olur. Muhabbet bir musibet kimi olur. Çünki o korktuğun adam, ya sənə mərhəmət etməz və ya sənin istirhamlarını işitmez. Muhabbet ettiğin şahıs da ya səni tanımaz və ya muhabbetine tenezzül etməz.
Binaenaleyh havfın ilə muhabbetini dünya və dünya insanlarından çevir. Fâtır-ı Hakîm’e tevcih et ki havfın onun mərhəmət kucağına –çocuğun anne kucağına kaçtığı kimi– leziz bir tezellül olsun. Muhabbetin də saadet-i ebediyeye vesile olsun.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Sən şecere-i yaradılışin ya bir semeresi və ya bir çekirdeğisin. Cismin itibarıyla kiçik, âciz, zayıf bir cüzsün. Lâkin Sâni’-i Hakîm lütfuyla, latîf sanatıyla səni “cüz”lükten “küll”üğe çıkartmışdır.
Bəli, cismine verilen həyat sayesinde, geniş duyguların ilə âlem-i şehadet üzerinde cevelan etmekle filcümle cüz’iyet kaydından kurtulmuşsun. Və keza insaniyet i’tasıyla bi’l-kuvve “küll” hükmündesin. Və keza iman və İslâmiyet ihsanıyla bi’l-kuvve “küllî” olmuşsun. Və keza marifet və muhabbetin in’amıyla muhit bir nur olmuşsun.
Binaenaleyh dünyaya və cismanî lezaize meyledersen âciz, zelil bir cüz’î olursun. Əgər cihazatını insaniyet-i kübra denilen İslâmiyet hesabına sarf edersen bir küllî və bir küll olursun.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu qədər elîm firak və ayrılıklara maruz kalmakla çektiğin elemlerin səbəbi və kabahati sendedir. Çünki o muhabbetleri gayr yerinde sarf edirsən. Əgər o muhabbetleri cem’edib Vâhid-i Ehad’e tevcih və onun hesabıyla, izniyle sarf edersen bütün mahbubların ilə birlikdə bir anda birleşip sevinçlere, memnuniyetlere mazhar olacaqsan.
Bəli, bir sultana intisap eden bir adam, o sultanın hər şeyle alâkadar, hər mekânda herkesle muhaberesi, alâkası zımnında, o adam da bir cihette, bir derece alâkadar ola bilər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Mesela, kamerin ahvaline və ya istikbalin hakikatine dair i’ta-i malûmat eden adama, bütün mâmelekini ona feda etmeye hazırsın. Amma, daire-i mülkünde bir arı hükmünde bulunan kamerin, Hâlık’ından haber gətirən və ezel ebede, hayat-ı ebediyeye, həqiqətlər-i esasiyeye, azîm meselelere dair malûmat i’ta eden və səni manevî perişaniyetlerden, dalaletlerden kurtarıp kesretten vahdete doğru yol gösteren və hayat-ı ebediyeye imanla mâü’l-hayatı sənə içirtmekle firak və ayrılmak ateşlerinden kurtaran və Hâlık’ın marziyatını, metalibini tarif eden və Sultan-ı ezel ebed’in muhaberesine tercümanlık yapan Resul-i Rahman’ı dinlemeye və o Muhbir-i Sadık’a iman ilə teslim olmaya mani olan nəfsin heva və hevesini terk etmirsən!..
İ’lem eyyühe’l-aziz! Görürük ki Sâni’-i Hakîm, kemal-i hikmetiyle çox âdi şeylerden çox hârika mu’cize-i mensucat yapır. Və keza abesiyet və israfa mahal bırakılmamak üzere bir ferdi envaen vazifeler ilə tavzif edir. Hattâ insanın başında, insanın muvazzaf olduğu vazifeleri görmək üçün hər vazifeye göre birer tırnak qədər maddî bir şeyin bulunması icab etseydi, bir başın Cebel-i Tûr büyüklüğünde olması lâzım gelirdi ki ashab-ı vezaife yer olsun.
Və keza dil sair vezaifiyle birlikdə erzak hazinesine və qüdrətin matbahında pişirilen bütün taamlara müfettiştir. Və bütün taamların tatlarını yakîn eden, bilen bir ehl-i vukuftur.
İşte bu faaliyet-i hakîmiyeden anlaşılır ki zamanın seyliyle birlikdə gəlib geçen eşya-yı seyyaleden və geçen günlerden, senelerden, asırlardan, leyl və neharın takallübü ilə çoxlu mensucat-ı gaybiye və uhreviye yapılmaktadır. Bəli, âlemin fihristesi hükmünde olan insan fabrikasında dokunan mensucat o həqiqəti tenvir edər. Elə isə bu fâni dünyada mevt, fena, devair-i gaybiyede safi bir bekaya intikal edərək bâki kalır.
Bəli, rivayetlerde vardır ki insanın ömür dakikaları insana avdet edərlər. Ya gafletle muzlim olaraq gəlirlər və ya hasenat-ı muzie ilə avdet edərlər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Görürük ki Sâni’-i Hakîm’in, efrad və cüz’iyatın tasvirinde böyük böyük tefennünleri vardır. Bəli, heyvanların çox böyük və çox küçükleri olduğu kimi kuşlarda, balıklarda, meleklerde və sair ecramda, âlemlerde də çox kiçik və çox böyük fertleri vardır. Cənabı-Haqqın bu tefennünde takip ettiği hikmət:
1- Təfəkkür və irşad üçün bir lütuf, bir teshilattır.
2- Qüdrət məktubları okunup fehmetmekte bir kolaylıktır.
3- Qüdrətin kemalini izhar etmektir.
4- Celalî və cemalî hər iki nevi sanatı ibraz etmektir.
Maahâzâ çox ince yazıları hər kəs okuyamaz və çox böyük şeyler də nazar-ı ihataya alınamaz. İşte irşadı teshil və ta’mim üçün bir kısmını kiçik harfler ilə bir kısmını da böyük harflerle yazmakla irşadın iktizası yerine getirilmişdir.
Amma şeytanın talebesi olan nefs-i emmare, cismin küçüklüğünü sanatın küçüklüğüne atfetmekle, esbabdan sudûrunu tecviz edir. Və çox böyük cisimler də hikmət ilə yaratılmamış iddiasında bulunarak bir nevi abesiyete isnad edir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Gerek cûdda gerek rızıkta ifrat derecesinde mebzuliyet vardır. Bu isə hikmetten uzaq, abesiyete yaxın görünür. Bəli, əgər yaratılan şey bir gaye üçün yaratılıyorsa hakkın var amma gayeler çox çoktur. Binaenaleyh bir gayeye nazaran abesiyet hissedilse hətta, gayelerin mecmuuna nazaran ayn-ı hikmət və ayn-ı adalettir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın sanatıyla Hâlık’ın sanatı arasındaki fark: İnsan öz sanatının arkasında görünebilir amma Hâlık’ın masnuu arkasında yetmiş min perde vardır. Lakin Hâlık’ın bütün masnuatı def’aten bir nazarda görünebilirse siyah perdeler ortadan kalkar, nuraniler kalır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hayvanattan olsun nebatattan olsun tevellüd ilə tenasül şümulüne dâhil olan hər fert, vech-i arzı istila və tasallut etmək niyetindedir ki arzı özünə və zürriyetine has və hâlis bir mescid yapmakla Fâtır-ı Hakîm’in Əsmaül-Hüsnasını izhar ilə Hâlık’ına gayr-ı mütenahî bir ibadətte bulunsun.
Bəli kuşların, balıkların, karıncaların yumurtalarında, eşcar və sebzevatın semeratında və o semeratın toxumlarındaki ifrat derecesini bulan kesret o vaziyeti tenvir edər. Lâkin âlem-i şehadetin darlığına və müstakbel ibadətlerin Allâmü’l-guyub’un ilminde mevcud olduğuna binaen, niyetten fiile henüz çıkmayan onların ibadətleri qəbul edilmişdir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Qurani-Kərim, bazen bir şeyin müteaddid gayelerinden insanlara ait bir gayeyi zikre tahsis edər. Bu, ihtar içindir, inhisar üçün deyildir. Yani o şeyin gayeleri, zikredilen gayeye münhasır deyildir. Ancaq o şeyin nizam və nizam-nizam-intizam və sair faydalarına insanın nazar-ı dikkatini celbetmek üçün insanlara râci o faydayı zikredir.
Mesela وَال۟قَمَرَ قَدَّر۟نَاهُ مَنَازِلَ لِتَع۟لَمُوا عَدَدَ السِّنٖينَ وَال۟حِسَابَ âyet-i kerîme ilə zikredilen fayda, takdir-i kamerin minlərlə faydalarından biridir. Yoxsa takdir-i kamer bu faydaya münhasır deyildir. Yani kamer, yalnız bu gaye üçün deyildir. Bu gaye onun gayelerinden biridir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq’a mahsus taklidi mümkün olmayan en bâhir tevhid sikke və mühürlerinden biri, gayr-ı ma’dud muhtelif eşyayı basit bir şeyden halk etmektir. Bəli, çox basit olan bu topraktan minlərlə enva, muhtelif nebatat, gayr-ı mütenahî bir qüdrət ilə bir ilim ilə çox böyük bir itkan, bir suhuletle yaratılmakta olduğu tevhidin elə bir bürhanıdır ki hem taklidi hem tenkidi imkân haricidir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hayat-ı insaniyenin vezaifinden biri də öz cüz’î sıfatlarını, şuunatını, Hâlık’ın küllî sıfatlarını, şuunatını fehmetmek üçün bir mikyas yapmaktır. Amma âlem-i âhirette haşirdeki şuunat-ı azîmesini və kıyamette emvatın ihyasıyla ahval-i umumiyesini fehmetmek üçün ancaq güz mevsiminin kıyametiyle baharların haşri, haşir və kıyamet-i kübrada Hâlık’ın şuunatına mikyas ola bilər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Müslümanları lehviyat-ı nevmiye mesabesinde olan dünya hayatına davet etmekle, Cənabı-Haqqın helâl ettiği tayyibat dairesinden haram ettiği habîsat mezbelesine teşvik eden adamın meseli elə bir sarhoşa benzer ki:
Parçalayıcı arslan ilə ünsiyetli ehlî atı birbirinden tefrik edemir. Sehpa ağacı ilə jimnastik ağacını birbirinden ayıramır. Kanlı yarayı kırmızı gülden temyiz edemediyi halde, özünü mürşid bilerek irşad və nəsihətə çıkır.
Esna-yı irşadda bir adama rast gəlir. Zavallı adamın arka tarafında korkunç bir arslan durur. Ön tarafında da sehpa ağacı kurulduğu kimi hər iki yanında da dehşetli yaralar var. Lakin adamcağızın elinde iki ilaç vardır. Və dili ilə kalbinde iki tılsım vardır. Onları istimal ederse şifayâb olur. Və o arslan, ata inkılab edər; burak kimi bineği olur. O sehpa ağacı da daima teceddüd etmekte olan ahval-i âlemi, seyyal manzaraları seyretmeye âlet və vasıta olur.
O sarhoş herif, o zavallı adamcağıza dir: “Yahu nedir o ilaçları, tılsımları saklırsan? Onları at, keyfine bak.”
Adamcağız: “Yok baba! Bu ilaçlar və tılsımların hıfz və himayelerindeyim. Onlardan almakta olduğum haz, ləzzət, keyif mənə kâfidir. Lakin o arslan kimi parçalayıcı ölümü öldürebilirsen və sehpayı kırmakla kabir ağzını kapatabilirsen və hayatımın maruz kaldığı fena və zeval yaralarını bir hayat-ı bâkiyeye tebdil etmekle tedavi edebilirsen, çoxâlâ səninlə birlikdə dans oynayalım. Və illâ gözümün önünden def’ol git. Sən ancaq özün kimi sarhoşları kandırabilirsin. Mən sarhoş değilim. Dünyanıza, keyfinize ehtiyacım yox. Çünki حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ نِع۟مَ ال۟مَو۟لٰى وَنِع۟مَ النَّصٖيرُ mənə yeter.”
İ’lem eyyühe’l-aziz! Felsefe talebesiyle medeniyet tilmizleri, Müslümanları ecnebi âdetlerine ittiba ilə şeair-i İslâmiyeyi terk etmeye davet ettiklerinde, Kur’an Nurcuları beləliklə müdafaada bulunurlar:
Əgər dünyadan zeval və ölümü və insandan acizlik və möhtaclıq kaldırmaya iktidarınız varsa çoxâlâ, dini də terk ediniz, şeairi də kaldırınız. Və illâ dilinizi kesin, konuşmayınız.
Baxın, arkamızda pençelerini açmış hücuma hazır ecel arslanı tehdit edir. Əgər iman kulağıyla Kur’an’ın sadâsını dinleyəcək olursan o ecel arslanı bir burak olur. Bizleri rahmet-i Rahman’a ulaştıracaqdır. Və illâ o ecel, yırtıcı bir heyvan kimi bizleri parçalar. Bâtıl itikadınız kimi ebedî bir firak ilə dağıtacaqdır.
Və keza önümüzde idam sehpaları kurulmuşdur. Əgər iman, îkanla Kur’an’ın irşadını dinlersen, o sehpa ağaclarından sefine-i Nuh kimi sahil-i selâmete, yani âlem-i âhirete ulaştırıcı bir sefine yapılacaqdır.
Və keza sağ yanımızda möhtaclıq yarası, solda da acizlik, zaaf cerihası vardır. Əgər Kur’an’ın ilaçlarıyla tedavi edersen möhtaclıqımız, rahmet-i Rahman’ın ziyafetine şevk u iştiyaka inkılab edəcəkdir. Acizlik və zaafımız da Kadîr-i Mutlak’ın dərgah-ı izzetine iltica üçün bir davet tezkeresi kimi olur.
Və keza bizler uzun bir seferdeyiz. Buradan kabre, kabirden haşre, haşirden ebed memleketine getmək üzereyiz. O yollarda zulümatı dağıtacaq bir nur və bir erzak lâzımdır. Güvendiyimiz ağıl və ilimden ümit yox. Ancaq Kur’an’ın güneşinden, Rahman’ın hazinesinden tedarik edilebilir. Əgər bizleri bu seferden geri bırakacaq bir çareniz varsa çoxâlâ. Və illâ sükût ediniz, Kur’an’ı dinleyelim, bakalım ne emredir:
فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَا وَلَايَغُرَّنَّكُم۟ بِاللّٰهِ ال۟غَرُورُ
Hülâsa: Ayık olan sənə tabi olmaz. Ancaq siyaset şarabıyla və ya şöhret hırsıyla və ya rikkat-i cinsiye ilə və ya felsefenin dalaleti ilə və ya medeniyetin sefahetiyle sarhoş olanlar sənin meşrep və mesleğine tabi olurlar. Lakin insanın başına indirilen darbeler və yüzüne vurulan tokatlar, onun sarhoşluğunu izale ilə ayıltacaqdır.
Və keza insan, heyvan kimi yalnız zaman-ı hal ilə müptela və meşgul deyildir. Bəlkə müstakbelin korkusu və mazinin hüzün və kederi ilə hal elemlerine maruzdur. Lakin özünü şakî, dâll, ahmaklardan addetmeyen adam, Kur’an’ın bu beşaretini dinləsin:
اَلَٓا اِنَّ اَو۟لِيَٓاءَ اللّٰهِ لَا خَو۟فٌ عَلَي۟هِم۟ وَلَا هُم۟ يَح۟زَنُونَ اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ ال۟بُش۟رٰى فِى ال۟حَيٰوةِ الدُّن۟يَا وَفِى ال۟اٰخِرَةِ لَا تَب۟دٖيلَ لِكَلِمَاتِ اللّٰهِ ذٰلِكَ هُوَ ال۟فَو۟زُ ال۟عَظٖيمُ
* * *
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
وَ التّٖينِ وَ الزَّي۟تُونِ وَ طُورِ سٖينٖينَ … اِلٰى اٰخِرِ السُّورَةِ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər bir masnûda tahakkuk eden kemal-i sanat, Sâni’in hər mekânda və hər masnuun yanında bulunmasına delâlet ettiği kimi heç bir mekânda və heç bir masnuun yanında bulunmamasına da delâlet edər.
Və keza insan, hər bir şeye möhtac olduğu cihetle hər şeyin melekûtu elinde və hər şeyin hazinesi yanında olan Zat-ı Akdes’ten maada kimseye ibadət edə bilməz.
Və keza insan; vücud, icad, xeyr, ef’al cihetiyle çox kiçik, nâkıs olmakla karıncadan, arıdan edna, örümcekten daha zayıftır. Lakin adem, tahrip, şer, infial cihetiyle semavat, arz, cibalden daha büyüktür. Mesela, hasenat yaptığı zaman, habbe habbe yapar. Seyyiat yaparsa kubbe kubbe yapar. Bəli mesela, küfür seyyiesi bütün mövcudatı tahkir edər, kıymetten düşürür.
Və keza insanın bir cihetle kıl qədər bir ihtiyarı, zerre qədər bir iktidarı, şuâ qədər bir həyatı, dakika qədər bir ömrü, cüz’î bir cüz qədər mevcudiyeti varsa da digər cihetle hədsiz bir acizlik və möhtaclıq da vardır. Kadîr-i Mutlak və Ganiyy-i Mutlak’ın tecelliyatına geniş bir ma’kes olur.
Və keza insan hayat-ı dünyeviye cihetiyle bir çərdək olub çox böyük semere və sümbüller vermək üçün özünə tevdi edilen cihazatı, bazı maddeleri elde etmək üçün tavuk kimi torpaqları, gübreleri, necisleri eşmeye sarf edər, faydasız tefessüh edər. Və hayat-ı maneviye cihetiyle emelleri ebede qədər uzanan bir şecere-i bâkiyedir.
Və keza insan fiil və sa’yi cihetiyle zayıf bir heyvan olub daire-i sa’yi çox dardır. İnfial, sual, dua cihetiyle Rahman-ı Rahîm’in aziz bir misafiridir. Dairesi hayal qədər geniştir.
Və keza insanın hayat-ı hayvaniyeden aldığı ləzzət, bir serçe kuşunun ləzzəti qədər deyildir. Çünki insanda hüzün, keder, korku var, onda yoxdur. Lakin cihazat, hissiyat, duygular, istidatlar itibarıyla heyvanların en a’lâsından fazla ləzzət alır. İnsanın bu vaziyetine dikkat edilirse anlaşılır ki: Bu qədər cihazat, bu həyat üçün olmayıp ancaq bir hayat-ı bâkiye üçün özünə verilmişdir.
Və keza insan, saltanat-ı rububiyetin mehasinine nâzır və esma-i kudsiyenin cilvelerine dellâl və qələm-i kudretle yazılan mektubat-ı İlahiyeyi mütalaa ilə mütefekkir olduğu cihetle, eşref-i mahlukat və halife-i arz olmuşdur.
* * *
يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اَن۟تُمُ ال۟فُقَرَٓاءُ اِلَى اللّٰهِ
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsandaki kusur sonsuz olduğu kimi acizlik və möhtaclıq ehtiyacına da nihayet yoxdur. İnsana tevdi edilen açlık ilə nemətlərin lezzetleri tebarüz ettiği kimi insandaki kusur, kemalât-ı Sübhaniye derecelerine bir mirsaddır. İnsandaki möhtaclıq, gına-i rahmetin derecelerine bir mikyastır. İnsandaki acizlik, qüdrət və kibriyasına bir mizandır. İnsandaki tenevvü-ü hâcat, enva-ı niam və ihsanatına bir merdivendir.
Elə isə fıtratından gaye bəndəliktir. Bəndəlik isə dərgah-ı izzetine kusurlarını “Estağfirullah” və “Sübhanallah” ilə ilan etmektir.
* * *
اِنَّ ال۟اَب۟رَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ وَاِنَّ ال۟فُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər bir insan üçün həyat seferinde iki yol vardır. Bu iki yolun uzunluğu kısalığı birdir. Amma birisinde ehl-i şuhud və ehl-i vukufun şehadet və tasdikleriyle onda doqquz menfaat ihtimali var. İkinci yolda mesele makûsedir. Onda doqquz zərər ihtimali vardır. İkinci yol ilə gidenin ne silahı var, ne zahîresi. Tabiî yolda çoxlu korkulara maruz kalacağı kimi ihtiyaçlarını def’ üçün çoklara minnet altında kalır. Lakin birinci yola sülûk edenin hem silahı hem erzakı beraberdir. Çox serbestane gedər. Birinci yol Kur’an yoludur, ikinci yol isə dalalet yoludur.
Bəli ehl-i şuhudun, ehl-i vukufun tasdik və şehadetleriyle sabittir ki iman yümnüyle yürüyen emn ü eman içindedir. Və bilâhare merkez-i hükûmete ulaştığında onda doqquzu böyük mükâfatlara mazhar olacaklardır. Lakin dalalet zulümatı içinde yürüyenler; esna-yı seferde korkudan, açlıktan hər şeye və hər kəsə tezellül ettikten sonra, mahall-i hükûmete vâsıl olduğunda onda doqquzu ya idam və ya ebedî hapse mahkûm olacaklardır. Binaenaleyh aklı olan, zərərli bir şeyi dünyevî, edna bir hiffet üçün tercih etməz.
Ehl-i şuhud dediğimizden maksat, evliyaullahtır. Çünki velayet sahibi, avamın itikad ettiği şeyleri gözle müşahede edir. Kur’an yolu ilə gidenlerin silah və zahîreleri isə Kadîr-i Mutlak’a, Ganiyy-i Kerîm’e olan təvəkkül onları temin edər. Çünki təvəkkül, istinad və istimdad nöqtələrını tazammun edir. Bu nöqtələr da kelime-i tevhidi istilzam edir. Kelime-i tevhid də namazı iktiza edir. Namaz də bəndəlikin esas bir rüknüdür.
Bəndəliki emreden tekliftir. Mükellefiyetini îfa edenin, mükellefiyet müddetince, mükellefiyet-i askeriye kimi yemekleri, libasları və sair həyat lâzımeleri hazine-i Rahman’dan verilir. Mükellefiyet-i askeriye iki buçuk senedir. Amma mükellefiyet-i bəndəlik, müddet-i ömürdür.
* * *
وَمَا هٰذِهِ ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَٓا اِلَّا لَه۟وٌ وَلَعِبٌ وَاِنَّ الدَّارَ ال۟اٰخِرَةَ لَهِىَ ال۟حَيَوَانُ
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan bir yolcudur. Sabavetten gençliğe, gençlikten ihtiyarlığa, ihtiyarlıktan kabre, kabirden haşre, haşirden ebede qədər yolculuğu devam edər.
Hər iki hayatın levazımatı, Mâlikü’l-mülk tarafından verilmişdir. Lakin o levazımatı, cehlinden dolayı tamamen bu hayat-ı fâniyeye sarf edir. Halbuki o levazımattan lâekall onda biri dünyevî hayata, doqquzu hayat-ı bâkiyeye sarf etmək gerektir.
Əcəba bir neçə memleketi gezmek üçün hükûmetten iyirmi dörd lira harcırah alan bir memur, ilk dâhil olduğu memlekette iyirmi üç lirayı sarf ederse o biri yerlerde ne yapacaqdır? Hükûmete ne cavab verəcəkdir? Belə yapan özünə akıllı diyebilir mi?
Binaenaleyh Cənabı-Haqq hər iki həyat levazımatını elde etmək üçün iyirmi dörd saatlik bir vaxt vermişdir. Çoğunu aza, azını çoğa vermək suretiyle iyirmi üç saat qısa və fâni olan dünya hayatına, heç olmazsa bir saati də beş namaza və bâki və sonsuz, uhrevî hayata sarf etmək lâzımdır ki dünyada paşa, âhirette geda olmasın!
İ’lem eyyühe’l-aziz! Gafil olan insan öz vazifesini terk edər, Allah’ın vazifesiyle meşgul olur. Bəli insan, gafletten dolayı iktidarı dâhilinde kolay olan bəndəlik vazifesinin terkiyle, zayıf kalbiyle rububiyet vazife-i sakîlesinin altına girer, altında ezilir. Və eyni zamanda bütün istirahatini kaybetmekle âsi, şakî, hain adamların partisine dâhil olur.
Bəli, insan bir askerdir. Əsgərlik vazifesi başqa, hükûmetin vazifesi başkadır. Əsgərlik vazifesi talim, cihad kimi din və vatanı koruyacaq işlerdir. Hükûmetin vazifesi isə erzakını, libasını, silahını vermektir. Binaenaleyh erzakını temin üçün askerliğe ait vazifesini terk edib ticaretle –mesela– iştigal eden bir əsgər, şakî və hain olur.
Bu itibarla insanın Allah’a qarşı bəndəlik, vazifesidir. Terk-i kebair takvasıdır. Nəfs və şeytanla uğraşması, cihadıdır.
Amma gerek nəfsinə, gerek evlat və taallukatına həyat malzemesini tedarik etmək Allah’ın vazifesidir. Bəli, madam ki həyatı veren odur. O həyatı koruyacaq levazımatı da o verəcəkdir. Yalnız, hükûmetin əsgər üçün ofislerde cem’ettiği erzakı askerlere taşıttırdığı, temizlettirdiyi, öğüttürdüğü, pişirttirdiyi kimi Cənabı-Haqq da həyat üçün lâzım olan levazımatı, küre-i arz ofisinde yaratıp cem’ettikten sonra, o erzakın toplanmasını və sair ahvalini insana yaptırır ki insana bir meşguliyet, bir eğlence olsun və atalet, betalet azabından kurtulsun.
Ey insan! Rahm-ı maderde iken, tıfl iken, ihtiyar və iktidardan mahrum bir vaziyette iken səni çox leziz rızıklar ilə besleyen Allah, sən hayatta kaldıkça o rızkı verəcəkdir. Baksana! Hər bahar mevsiminde sath-ı arzda yaratılan enva-ı erzakı kim yaratır və kimler üçün yaratır? Sənin ağzına getirip sokacaq deyil ya! Yahu eğlencelere, bahçelere gedib dallarda sallanan o güleç yüzlü, leziz meyvələri koparıp yemek zəhmət midir? Allah insaf versin!
Hülâsa: Allah’ı itham etmekle işini terk edib Allah’ın işine karışma ki nankör âsiler defterine kaydolmayasın.
* * *
اُد۟عُونٖٓى اَس۟تَجِب۟ لَكُم۟
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bazı dualar icabete iktiran etməz deyə iddiada bulunma. Çünki dua bir ibadəttir. İbadetin semeresi âhirette görünür. Dünyevî maksatlar isə namaz vakitleri kimi dualar ibadəti üçün birer vakittirler. Duaların semeresi değillerdir. Mesela, şemsin tutulması küsuf namazına, yağmursuzluk yağmur namazına birer vakittir. Və keza zalimlerin tasallutu və belaların nüzulü, bazı hususi dualara vakittir.
Bu vaxtlar bâki kaldıkça, o namazlar, o dualar yapılır. Əgər bu vaxtlarda dünyevî maksatlar hasıl olursa zaten nurun alâ nur. Və illâ icabet duaya iktiran etmedi, diyemezsin. Ancaq henüz vaxt inkıza etmemiş, duaya devam lâzımdır, diyebilirsin. Çünki o maksatlar duaların mukaddimesidir, neticesi değillerdir.
Cənabı-Haqqın duaların icabetine vaad etmesi isə icabet ayn-ı qəbul deyildir. Yani icabet qəbulü istilzam etməz. Duaya herhalde cavab verilir. Cevapsız bırakılmaz. Matluba olan is’af isə Mücîb’in hikmetine tabidir. Mesela, doktoru çağırdığın zaman, herhalde: “Ne istersin?” deyə cavab verir. Lakin: “Bu yemeği və ya bu ilacı mənə ver.” dediyin vaxt, bazen verir bazen hastalığına, mizacına mülayim olmadığından verməz.
Adem-i qəbul esbabından biri də duayı ibadət kasdıyla yapmayıp matlubun tahsiline tahsis ettiğinden aksü’l-amel olur. O dua ibadətinde ihlas kırılır, makbul olmaz.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnkılablar neticesinde, hər iki taraf arasında geniş geniş dereler husule gəlir. O dereler üstünde hər iki âlemle münasebettar köprüler lâzımdır ki hər iki âlem arasında gidiş geliş olsun. Lâkin o köprülerin inkılabat cinslerine göre şekilleri, mahiyetleri mütebayin; isimleri mütenevvi olur.
Mesela uyku, âlem-i yakaza ilə âlem-i misal arasında bir köprüdür. Berzah, dünya ilə âhiret arasında ayrı bir köprüdür. Və misal, âlem-i cismanî ilə âlem-i ruhanî arasında bir köprüdür. Bahar, kış ilə yaz arasında ayrı bir nevi köprüdür.
Kıyamette isə inkılab bir deyildir. çoxlu və böyük inkılablar olacağından köprüsü də çox garib, acib olması lâzım gəlir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın ba’de’l-mevt Hâlık-ı Rahman və Rahîm’e rücûu hakkında ilanat yapan bu وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ وَ اِلَي۟هِ مَاٰبِ kimi ayələrdə böyük bir beşaret və teselli olduğu kimi ehl-i isyana da böyük tehditleri îma vardır.
Bəli, bu ayələrin sarahatine göre: Ölüm; zeval, firak, adem kapısı və zulümat kuyusu olmayıp ancaq Sultan-ı ezel və ebed’in huzuruna girmek üçün bir medhaldir. Bu beşaretin işarəiyle qəlb adem-i mutlak korkusundan, eleminden kurtulur.
Bəli, küfrün tazammun ettiği cehennem-i maneviyeye bak!
اَنَا عِن۟دَ ظَنِّ عَب۟دٖى بٖى hadîs-i kudsîsi sırrınca, Cənabı-Haqq kâfirin zan və itikadını daimî bir azab-ı elîme kalbeder.
Sonra iman və yakîn ilə Cənabı-Haqqın likasından sonra, rızasından sonra, rü’yetinden sonra mü’minler üçün hasıl olan lezzetlerin derecelerine bak! Hattâ cehennem-i cismanî, ârif olan mü’min üçün âsiye kâfirin cehennem-i manevîsine nisbeten cənnət gibidir.
Arkadaş! Âlem-i bekaya delâlet eden berahinden maada, arkasında saflar teşkil edib dualarına bir ağızdan “Âmin, âmin!” söyleyen enbiya, evliya, sıddıkîn imamları, Mahbub-u Ezelî’nin Habib-i Ekremi Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın tazarruatı, duaları, âlem-i bekada insanın bekasına çox böyük bürhan və kâfi bir vesiledir. Çünki kainatı serâpa istila eden bu hüsünler, güzellikler, cemaller, kemaller; o Habib’in tazarruatını işitmemek və ya qəbul etməmək qədər çirkin, kabih, kusur, naks addediləcək bir şeye müsaade edər mi? Cənabı-Haqq bütün nekaisten, çirkin şeylerden münezzeh, müberra deyil midir? Əlbəttə münezzehtir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın verdiyi nimetleri söyleyip ilan və tahdis-i nemət etmək, bazen gurura və kibre incirar edər. Tevazu kasdıyla da o nimetleri ketmetmek iyi deyildir. Binaenaleyh ifrat və tefritten kurtulmak üçün istikamet mizanına müracaat edilməli. Belə ki:
Hər bir nimetin iki vechi vardır. Bir vechi insana aittir ki insanı tezyin edər, medar-ı ləzzəti olur. Halk içinde temayüze səbəb olur. Mûcib-i fahir olur, sarhoş olur. Mâlik-i Həqiqi’yi unutur. En nihayet kibir və gurur kuyusuna düşürtür.
İkinci vechi isə in’am edene bakar ki keremini izhar, derece-i rahmetini ilan, in’amını ifşa, esmasına şehadet edər.
Binaenaleyh tevazu ancaq birinci vecihle tevazu ola bilər. Və illâ küfranı tazammun etmiş olur. Tahdis-i nemət də ikinci vecihle manevî bir şükür olmakla memduh olur. Yoxsa kibir və gururu tazammun ettiğinden mezmumdur. Tevazu ilə tahdis-i nemət şöylece bir içtimaları var:
Bir adam hədiyyə olaraq bir palto birisine verir. Paltoyu giyen adama başqa bir adam “Ne qədər güzel oldun.” dediğine qarşı “Güzellik paltonundur.” dediyi zaman, tevazu ilə tahdis-i neməti cem’etmiş olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Ücret alındığı zaman və ya mükâfat tevzi edildiyi vaxt rekabet, kıskançlık mikrobu oynamaya başlar. Lakin iş zamanında, hizmet vaxtında o mikrobun haberi olmur. Hattâ tembel olan adam, çalışkanı sever. Zayıf olan, kavîyi takdir və tahsin edər. Lakin çalışmasını istəyər ki iş hafif olsun, zahmetten kurtulsun.
Dünya da umûr-u diniyeye və a’mal-i âhirete iş və hizmet üçün kurulmuş bir fabrika olduğu cihetle və o fabrika içerisinde işlenen və yapılan ibadətlerin semeresi o biri âlemde göründüyüne nazaran ibadətlerde rekabet edilmeməlidir. Olduğu takdirde ihlası kaybolur. Və o rekabeti yapan, halkın takdir və tahsinleri kimi dünyevî bir mükâfatı düşünür. Zavallı, düşünmür ki o düşünce ilə amelini adem-i ihlas ilə iptal edər. Çünki sevap i’tasında və ücret aldığında nâsı, Rabb-i nâs’a şerik yapar və halkın nefretlerine hedef olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Keramet ilə istidrac manen birbirine mübayindir. Çünki keramet, mu’cize kimi Allah’ın fiilidir. Və o keramet sahibi də kerametin Allah’tan olduğunu bilir və Allah’ın özünə hâmi və rakip olduğunu da bilir. Təvəkkül ü yakîni də fazlalaşır. Lâkin bazen Allah’ın izniyle kerametlerine şuuru olur, bazen olmaz. Evlâ və eslemi də bu kısımdır.
İstidrac isə gaflet içinde iken eşya-yı gaybiyenin inkişafından və garib fiilleri izhar etmekten ibarettir. Lakin bu istidrac sahibi, nəfsinə istinad və iktidarına isnad etmekle enaniyeti, gururu elə fazlalaşır ki
اِنَّمَٓا اُوتٖيتُهُ عَلٰى عِل۟مٍ okumaya başlar. Lâkin o inkişaf, tasfiye-i nəfs və tenevvür-ü qəlb neticesi olduğu takdirde, ehl-i istidrac ilə ehl-i keramet arasında tabaka-i ûlâda fark yoxdur. Tam manasıyla fenaya mazhar olanlar isə onlara da Allah’ın izniyle eşya-yı gaybiye inkişaf edər. Və onlar da o eşyayı fenafillah olan havaslarıyla görürler. Bunun istidracdan farkı çox zâhirdir. Çünki zâhire çıkan bâtınlarının nuraniyeti, müraîlerin zulümatıyla iltibas olmaz.
* * *
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Tesbihat, ibadat, gayr-ı mahdud envalarıyla hər şeyde vardır. Lakin hər şeyin öz tesbihat və ibadətini bütün vecihlerini daima bilib şuur edinmesi lâzım deyildir. Çünki husul, huzuru istilzam etməz. Tesbih və ibadət edenler, yalnız yaptıkları amelin mahsus bir tesbih və ya sıfatı malûm bir ibadət olduğunu bilirlerse kâfidir. Zaten Mabud-u Mutlak’ın ilmi kâfidir. İnsandan maada mahlukatta teklif olmadığından onlara niyet lâzım deyildir. Və keza amellerinin sıfatını bilmək də lâzım deyildir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan-ı mü’minin kıymeti, ihtiva ettiği sanat-ı âliye ilə Əsmaül-Hüsnadan in’ikas eden cilvelerin nakışları nisbetindedir. İnsan-ı kâfirin kıymeti isə et, kemikten ibaret fâni və sâkıt maddesinin kıymetiyle ölçülür.
Kezalik bu âlem də əgər Kur’an’ın tarif ettiği kimi mana-yı harfiyle, yani Cənabı-Haqqın azametine bir âlet nazarıyla bakılırsa o nisbette qiymətli olur. Əgər felsefenin dediyi kimi mana-yı adı ilə yani heç bir fâil, Hâlık ilə bağlı olmayıp müstakill-i bizzat nazarıyla bakılırsa kıymeti camid, mütegayyir maddesinde münhasır kalır.
Kur’an’dan istifadə edilen ilmin felsefe ilminden ne derece yüksək olduğu, bu misal ilə tebarüz edər: وَجَعَلَ الشَّم۟سَ سِرَاجًا Bu hükm-ü Kur’anî Əsmaül-Hüsnanın cilvelerine bakmak üçün bir pencere açır. Belə ki:
Ey insan! Bu şems, azametiyle birlikdə sizə musahhardır. Meskenlerinize nur verir. Yemeklerinizi hararetiyle pişirtir. Sizin elə Azîm, Rahîm bir Mâlik’iniz var ki bu şems onun bir lambası olub misafirhanesinde əsla misafirlerini ziyalandırır.
Felsefenin hikmetince şems böyük bir ateştir, yerinde dönür. Arz ilə seyyarat, ondan uçan parçalardır. Cazibe ilə şemse merbut kalarak medarlarında hərəkət edirlər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın Cənabı-Haqq’tan heç bir hakkı tələb etmeye hakkı yoxdur. Bilakis daima ona şükretmeye medyundur. Çünki mülk onundur. İnsan onun memlûküdür.

