Mesnevî-i Nuriye

Katrenin Zeyli

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§2

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ

§3

REMİZ

§4

Arkadaş! Vaxtın evvelinde, Kâbe’yi hayalen nazara almakla namaz kılmak mendubdur ki birbirine giren daireler kimi Beyt’in etrafında teşekkül eden safları görmekle, yaxın saflar Beyt’i ihata ettikleri kimi en uzaq safların da âlem-i İslâm’ı ihata etmiş olduğunu hayal ilə görsün. Və o saflara girmekle, o cemaat-i uzmaya dâhil olsun ki o cemaatin icma və tevatürü, onun namazda söylediyi hər davaya və hər bir sözüne bir hüccet və bir bürhan olsun.

§5

Mesela, namaz kılan اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ dediyi zaman, sanki o cemaat-i uzmayı teşkil eden bütün mü’minler “Evet, doğru söyledin.” deyə onun o sözünü tasdik edirlər. Və bu tasdikler, hücum eden evham və vesveselere qarşı manevî bir kalkan vazifesini görür. Və eyni zamanda bütün hâsseleri, latîfeleri, duyguları o namazdan zevk və hisselerini alırlar. Yalnız musallînin Kâbe’ye olan bu hayalî nazarı, kasdî deyil tebeî bir şuurdan ibaret bulunmalıdır.

§6

İhtar: Sath-ı arz mescidini mütehalif və muntazam harekâtıyla tezyin eden o cemaat-i uzmanın, satırları andıran saflarının o güzel manzarası muhafaza edilmek üzere, âlem-i misal sahifesinde qələm-i qədər ilə İlahî bir fotoğrafla tersim və terkim edilmekte olduğu ihtimal və imkândan hâlî deyildir.

§7

REMİZ

§8

Arkadaş! Vesvese və evham zulmetleri içinde yürürken Rəsuli-Əkrəm’in (asm) sünnetleri, birer yıldız birer lamba vazifesini gördüklerini gördüm. Hər bir sünnet və ya bir hadd-i şer’î, zulmetli dalalet yollarında güneş kimi parlır. O yollarda insan, zerre-miskal o sünnetlerden inhiraf və udûl ederse şeytanlara mel’ab, evhama merkep, ehval və korkulara ma’rez və dağlar qədər ağır yüklere matiyye olacaqdır.

§9

Və keza o sünnetleri, sanki semadan tedelli və tenezzül eden ipler kimi gördüm ki onlara temessük eden yükselir, saadetlere nâil olur. Muhalefet edib də akla dayananlar isə uzun bir minare ilə semaya çıxmaq hamakatinde bulunan Firavun kimi bir firavun olur.

§10

REMİZ

§11

Arkadaş! Nefiste elə dehşetli bir nöqtə və açılmaz bir ukde var ki zıtları birbirinden tevlid edər. Və aleyhte olan hər bir şeyi lehte zanneder. Mesela, güneşin eli sənə yetişir, ziyasıyla başını okşar. Lakin sənin elin ona çata bilməz və sənin keyfin üzerine hərəkət etməz. Demək şemsin sənə qarşı iki ciheti vardır: Biri kurb, diğeri bu’d. Əgər sənin ondan baîd olduğun cihetle “O mənə təsir edə bilməz.” və onun sənə karib olduğu cihetle “Ona təsir edebilirim.” desen, cehlini ilan etmiş olursun.

§12

Kezalik Hâlık ilə nəfs arasında da bir kurb və bu’d vardır. Kurb Hâlık’ındır, bu’d nefsindir. Əgər nəfs, uzaklığı cihetiyle enaniyet ilə Hâlık’a baxıb “Mənə təsir edə bilməz.” deyə bir ahmaklıkta bulunursa dalalete düşer.

§13

Və keza nəfs, mükâfatı gördüğü zaman “Keşke mən də elə yapaydım, belə olaydım.” deyər. Mücazatın şiddetini də gördüğü vaxt, teâmî və inkâr ilə özünü teselli edər.

§14

Ey ahmak nöqtə-i sevda! Hâlık’ın ef’ali sənə nâzır deyildir. Ancaq ona bakar. Kainatı sənin hendesen üzerine yapmış deyildir. Və səni yaradılış-i âlemde şahit tutmamışdır. İmam-ı Rabbanî’nin (ra) dediyi kimi: “Melikin atiyyelerini ancaq matiyyeleri taşıyabilir.”

§15

REMİZ

§16

Arkadaş! Bilhassa muztar olanların dualarının böyük bir təsiri vardır. Bazen o kimi duaların hürmetine en böyük bir şey en kiçik bir şeye musahhar və mutî olur. Bəli, kırık bir tahta parçası üzerindeki fakir və qəlbi kırık bir masumun duası hürmetine denizin fırtınası, şiddeti, hiddeti inmeye başlar. Demək dualara cavab veren zat, bütün mahlukata hâkimdir. Elə isə bütün mahlukata də Hâlık’tır.

§17

REMİZ

§18

Qardaşlarım! Nəfsin en mühim bir hastalığı da şudur ki küllü cüzde, büyüğü küçükte görmək istəyir. Göremediyi takdirde red və inkâr edər. Mesela, kiçik bir kabarcıkta, güneşin tamamıyla tecelliyatını istəyər. Bunu göremediyi üçün o kabarcıktaki cilvenin güneşten olduğunu inkâr edər. Halbuki şemsin vahdeti, tecelliyatının da vahdetini istilzam etməz.

§19

Və keza delâlet etmək tazammun etmeyi iktiza etməz. Mesela, kabarcıktaki güneşin cilvesi güneşin vücuduna delâlet edər lakin güneşi tazammun edə bilməz, yani içine alamaz.

§20

Və keza bir şeyi bir şeyle tavsif edenin, o şeyle muttasıf olması lâzım gəlməz. Mesela şeffaf bir zerre, şemsi tavsif edər lakin şems ola bilməz. Bal arısı Sâni’-i Hakîm’i vasıflandırır, amma Sâni’ ola bilməz.

§21

REMİZ

§22

Arkadaş! Küfür yolunda yürümek, buzlar üzerinde yürümekten daha zahmetli və daha tehlikelidir. İman yolu isə suda, havada, ziyada yürümek və yüzmek kimi çox kolay və zahmetsizdir. Mesela bir insan, gövdesinin cihat-ı sittesini güneşlendirmek istediyi zaman, ya bir Mevlevî kimi dönerek gövdesinin hər tarafını güneşe qarşı getirir və ya güneşi o mesafe-i baîdeden celb ilə gövdesinin etrafında döndürəcəkdir. Birinci şık, tevhidin kolaylığına misaldir. İkincisi də küfrün zahmetlerine misaldir.

§23

Sual: Şirk bu qədər zahmetli olduğu halde ne üçün kâfirler qəbul edirlər?

§24

Cavab: Kasden və bizzat kimse küfrü qəbul etməz. Yalnız şirk heva-i nefislerine yapışır. Onlar da içine düşer; mülevves, pis olurlar. Ondan çıkması müşkülleşir. İman isə kasden və bizzat takip və qəbul edilmekle qəlbin içine bırakılır.

§25

REMİZ

§26

Arkadaş! Bir kelime-i vâhidenin işitilmesinde bir adam, min adam birdir. Yaratılış hususunda da –qüdrət-i ezeliyeye nisbeten– bir şey, min şey birdir. Nevi ilə fert arasında fark yoxdur.

§27

REMİZ

§28

Arkadaş! Bütün zamanlarda, bütün insanların maddî və manevî ihtiyaçlarını temin üçün nâzil olan Kur’an’ın hârikulâde haiz olduğu câmiiyet və vüs’at ilə birlikdə, tabakat-ı beşerin hissiyatına yaptığı müraat və okşamalar, bilhassa en böyük tabakayı teşkil eden avam-ı nâsın fehmini okşayarak, tevcih-i hitap esnasında yaptığı tenezzülat, Kur’an’ın kemal-i belâgatına delil və bâhir bir bürhan olduğu halde, hasta olan nefislerin dalaletine səbəb olmuşdur.

§29

Çünki zamanların ihtiyaçları mütehaliftir. İnsanlar fikirce, hisçe, zekâca, gabavetçe bir değillerdir. Kur’an mürşiddir, irşad umumî olur. Bunun üçün Kur’an’ın ifadeleri zamanların ihtiyaçlarına, makamların iktizasına, muhatapların vaziyetlerine göre ayrı ayrı olmuşdur.

§30

Həqiqət-i hal bu merkezde iken en yüksək en güzel ifade çeşitlerini Kur’an’ın hər bir ifadesinde aramak hata olduğu kimi; muhatabın hissine, fehmine uygun olan bir üslubun mizan və mirsadıyla mütekellime bakan əlbəttə dalalete düşer.

§31

REMİZ

§32

Arkadaş! Dünyanın üç vechi vardır:

§33

Biri: Âhirete bakar. Çünki onun mezraasıdır.

§34

İkincisi: Əsmaül-Hüsnaya bakar. Çünki onların mektep və tezgâhlarıdır.

§35

Üçüncüsü: Kasden və bizzat öz özünə bakar. Bu vecihle insanların hevesatına, keyiflerine və bu fâni hayatın tekâlifine medar olur.

§36

Nur-u imanla dünyanın evvelki iki vechine bakmak, manevî bir cənnət kimi olur. Üçüncü vecih isə dünyanın fena yüzüdür ki zatî və ehemmiyetli bir kıymeti yoxdur.

§37

REMİZ

§38

Arkadaş! İnsanın vücudu, bədəni, emval-i mîriyeden bir neferin elinde bulunan bir heyvan gibidir. O nefer, o heyvanı beslemeye və hizmetine mükellef olduğu kimi insan da o vücudu beslemeye mükelleftir.

§39

Aziz qardaşlarım! Burada mənə bu sözü söylettiren, nefsimle olan bir münakaşamdır. Belə ki:

§40

Mehasiniyle mağrur olan nəfsimə dedim ki: Sən bir şeye mâlik değilsin, nedir bu gururun?

§41

Dedi ki: Madam ki mâlik değilim, mən də hizmetini görmem.

§42

Dedim ki: Yahu bu sineğe bak! Gayet küçücük zarif elleriyle kanatlarını, gözlerini siler süpürür. Hər işini görür. Sən də lâekall onun qədər vücuduna hizmet etmelisin, deyə ikna ettim.

§43

Takdis ederiz o zatı ki bu sineğe nezafeti ilhamen öğretir, mənə da üstad yapar. Mən də onun ilə nəfsimi ikna və ilzam ederim.

§44

REMİZ

§45

İnsanı dalaletlere sürükleyen cihetlerden biri də şudur ki: İsm-i Zâhir ilə ism-i Bâtın’ın hükümleri ayrı ayrı olur, bunları birbirine karıştırıp mercilerini kaybetmek mahzurludur.

§46

Kezalik qüdrətin levazımı ilə hikmetin levazımı bir deyildir. Birisine ait levazımatı ötekisinden tələb etmək hatadır.

§47

Və keza daire-i esbabın iktizası ilə daire-i itikad və tevhidin iktizası bir deyildir. Onu bundan istememəli.

§48

Və keza qüdrətin taallukatı ayrı, vücudun cilveleri və ya sair sıfâtın tecelliyatı ayrıdır. Birbirine iltibas edilmeməli. Mesela, dünyada vücudun tedricîdir. Berzahî âyinelerde âni və def’îdir. Çünki icad ilə tecelli arasında fark vardır.

§49

REMİZ

§50

Arkadaş! İslâmiyet, bütün insanlara bir nur bir rahmettir. Kâfirler hətta onun rahmetinden istifadə etmişlerdir. Çünki İslâmiyet’in telkinatıyla küfr-ü mutlak, inkâr-ı mutlak; şek və tereddüde inkılab etmişdir. O telkinatın kâfirlerde də yaptığı in’ikas və tesirat sayesinde, kâfirlerin hayat-ı ebediye hakkında ümitleri vardır. Bu sayede, dünya lezzetleri və saadeti onlarca tamamıyla zehirlenmez. Bütün bütün o lezzetler elemlere inkılab etməz. Yalnız tereddütleri vardır. Tereddüt isə hər iki tarafa baktırır. Dəvə kuşu kimi tam manasıyla ne kuş olur və ne də dəvə olur. Ortada kalarak hər iki tarafın zahmetinden kurtulur.

§51

REMİZ

§52

Arkadaş! Nəfs, tembellik sâikasıyla vazife-i bəndəlikini terk ettiğinden tesettür etmək istəyir. Yani onu görəcək bir rakibin gözü altında bulunmasını istemir. Bunun üçün bir Hâlık’ın bir Mâlik’in bulunmamasını temenni edər. Sonra mülahaza edər. Sonra tasavvur edər. Nihayet ademini, yox olduğunu itikad etmekle dinden çıkar. Halbuki kazandığı o hürriyetler, adem-i mes’uliyetler altında ne kimi zehirler, yılanlar, elîm elemler bulunduğunu bilmiş olsa derhal tövbe ilə vazifesine avdet edər.

§53

REMİZ

§54

Arkadaş! Hər bir insanın bir nöqtə-i istinadı bulunduğuna nazaran, istinad nöqtələrının tefavütüne göre insanların yapabileceği işler də tefavüt edər. Mesela, böyük bir sultana istinadı olan bir nefer, bir şahın yapamadığı bir işi yapar. Çünki nöqtə-i istinadı şahtan büyüktür. Bəli, qüdrət-i ezeliye tarafından memur edilen baûda yani sivrisineğin Nemrut’a olan galebesi və bir çekirdeğin فَالِقُ ال۟حَبِّ وَ النَّوٰى tarafından verilen izin və qüvvətə binaen koca bir ağacın cihazatını, malzemesini tazammun etmesi, yani içine alması bu həqiqəti tenvir eden birer hakikattir.

§55

REMİZ

§56

Arkadaş! “Katre” namındaki eserimde Kur’an’dan ilhamen takip etdiyim yol ilə ehl-i nazar və felsefenin takip ettikleri yol arasındaki fark şudur:

§57

Kur’an’dan tavr-ı kalbe ilham edilen –asâ-yı Musa kimi– manevî bir asâ ihsan edilmişdir. Bu asâ ilə kitab-ı kainatın herhangi bir zerresine vurulursa derhal mâ-i həyat çıkar. Çünki müessir ancaq eserde görünebilir.

§58

Manevî asansör hükmünde olan murakabeler ilə mâü’l-hayatı bulmak çox müşküldür.

§59

Vesaite lüzum gösteren ehl-i nazar isə etraf-ı âlemi arşa qədər gezmeleri lâzımdır. Və o uzun mesafede hücum eden vesveselere, vehimlere, şeytanlara mağlup olub caddeden çıkmamak üçün çoxlu bürhanlar, alâmetler, nişanlar lâzımdır ki yolu şaşırtmasınlar.

§60

Kur’an isə bizə asâ-yı Musa kimi bir həqiqət vermişdir ki harada olsam, hattâ taş üzerinde də bulunsam asâyı vururam; mâü’l-hayat fışkırır. Âlemin haricine gedərək uzun seferlere və su borularının kırılmaması və parçalanmaması üçün muhafazaya möhtac olmuram. Bəli وَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ beytiyle bu həqiqət, hakikatiyle tebarüz edər.

§61

REMİZ

§62

Arkadaş! Nəfsin vücudunda bir körlük vardır. O körlük vücudunda zerre-miskal kaldıkça həqiqət güneşinin görünmesine mani bir hicab olur. Bəli, müşahedemle sabittir ki kat’î, yakînî bürhanlar ilə deliller dolu olan böyük bir kalede, kiçik bir taşta bir zafiyet görünürse o kör olası nəfs o kaleyi tamamen inkâr edər. Altını üstüne çevirir. İşte nəfsin cehaleti, hamakati, bu kimi insafsızca tahribattan anlaşılır.

§63

REMİZ

§64

Ey insan! Sənin vücudunun sahasında yapılan fiiller və işlerden sənin yed-i ihtiyarında bulunan ancaq binde bir nisbetindedir. Bâki kalan Mâlikü’l-mülk’e aittir. Binaenaleyh öz kuvvetine göre yük al. Yoxsa altında ezilirsin. Kıl qədər bir şuur ilə böyük taşları qaldırmaq teşebbüsünde bulunma. Mâlik’inin izni olmaksızın, onun mülküne el uzatma. Binaenaleyh gafletle, öz hesabına bir iş yaptığın zaman, haddini tecavüz etme. Əgər Mâlik’in hesabına olursa istediyin şeyi al və yap lakin izin və meşiet və emri dairesinde olmaq şartıyla. İzin və meşietini də şeriatından öğrenirsin.

§65

REMİZ

§66

Ey şan və şerefi, nam və şöhreti isteyen adam! Gel, o dersi məndən al. Şöhret ayn-ı riyadır və qəlbi öldüren zehirli bir baldır. Və insanı insanlara abd və köle yapar. O bela və musibete düşersen اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ də, o beladan kurtul!

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol