بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Muhâkemat
İKİNCİ MAKALE
اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ وَ الصَّلَوَاتُ عَلٰى نَبِيِّهٖ
Belâgatın ruhuna taalluk eden bir neçə meselenin beyanındadır.
Tarih lisan-ı teessüfle bizə ders verir ki: Saltanat-ı Arab’ın cazibesiyle a’cam, Araplara muhtelit olduklarından; Kelâm-ı Mudarî’nin melekesi denilen belâgat-ı Kur’aniyenin madenini müşevveş ettikleri kimi elə də acemlerin və acemîlerin belâgat-ı Arabiyenin sanatına girdiklerinden fikrin mecra-yı tabiîsi olan nazm-ı maânîden, zevk-i belâgatı nazm-ı lafza çevirmişlerdir. Belə ki:
Efkâr və hissiyatın mecra-yı tabiîsi nazm-ı maânîdir. Nazm-ı maânî isə mantıkla müşeyyeddir. Mantığın üslubu isə müteselsil olan həqiqətləre müteveccihtir. Həqiqətləre giren fikirler isə qarşısında olan dekaik-ı mahiyatta nâfizdirler. Dekaik-ı mahiyat isə âlemin nizam-ı ekmeline mümid və müstemiddirler. Nizam-ı ekmelde hər bir hüsnün menbaı olan hüsn-ü mücerred mündemicdir. Hüsn-ü mücerred isə mezaya və letaif denilen belâgat çiçeklerinin bostanıdır. Çiçeklerin bostanı, cinan-ı yaradılışte cilveger olan ezhara perestiş eden və şair denilen bülbüllerin nağamatıdır. Bülbüllerin nağamatına aheng-i ruhanî veren isə nazm-ı maânîdir.
Hal belə iken, Arap’tan olmayan dahîl və tufeylî və acemîler, belâgat-ı Arabiyede üdeba sırasına geçmeye çalıştıklarından, iş çığırdan çıktı. Çünki bir milletin mizacı o milletin hissiyatının menşei olduğu kimi lisan-ı millîsi də hissiyatının ma’kesidir. Milletin emziceleri muhtelif olduğu kimi lisanlarındaki istidad-ı belâgat də mütefavittir. Lâsiyyema Arabî dili kimi nahvî bir dil olsa...
Bu sırra binaen cereyan-ı efkâra mecra və belâgat çiçeklerine çimengâh olmaya çox derece nâkıs və qısa və kuru və kır’av olan nazm-ı lafız; mecra-yı tabiîsi olan nazm-ı manaya mukabele edərək belâgatı müşevveş etmişdir.
Çünki acemîler sû-i ihtiyar və ya sevk-i ihtiyaçla lafzın tertip və tahsinine və maânî-i lügaviyenin tahsiline daha ziyade möhtac olduklarından və elfaz, mecra olmaq cihetiyle daha âsân və daha zâhir və nazar-ı sathîye daha munis və hevam kimi avamın nazarlarını daha cazibedar və avam-perestane nümayişlere daha müstaid bir zemin olduğundan, elfaza daha ziyade sarf-ı himmet etmişlerdir. Yani ne qədər bir mesafe katederse önlerine çox müşa’şa sahralar özlərini göstermek şanında olan tertib-i maânîde olan tagalgulden zihinlerini çevirip elfaz arkasına koşup dolaşırlar.
Maânînin tasavvurlarından sonra elfazın arkasına gitmekle fikirleri çatallaşmışdır. Gide gide elfaz manaya galebe etmekle istihdam edərək; lafız, manaya hizmet etmək olan kaziye-i tabiiye aksine çevrildiğinden, tabiat-ı belâgattan belə lafız-perest mutasalliflerin sanatına qədər; yox bəlkə tasannularına uzun bir mesafe girmişdir.
Əgər istersen Harîrî kimi bir dâhiye-i edebin Makamat’ına gir, gör! O dâhiye-i edep necə hubb-u lafza mağlup olaraq lafız-perestlik hevesi o qiymətli edebini lekedar ettiği kimi lafız-perestlere də bast-ı özür etmişdir və numune-i imtisal olmuşdur. Onun üçün o koca Abdülkahir bu hastalığı tedavi etmək üçün Delail-i İ’caz və Esrarü’l-Belâgat’ın bir sülüsünü onun ilaçlarından doldurmuşdur. Bəli, lafız-perestlik bir hastalıktır lakin bilinmez ki hastalıktır…
Tenbih:
Lafız-perestlik necə bir hastalıktır; elə də suret-perestlik və üslup-perestlik və teşbih-perestlik və hayal-perestlik və kafiye-perestlik indi filcümle, ileride ifrat ilə tam bir hastalık və manayı özünə feda edəcək derecede bir maraz olacaqdır. Hattâ bir nükte-i zarafet üçün və ya kafiyenin hatırı üçün çox edib edepte edepsizlik etmeye şimdiden başlamışlardır.
Bəli, lafza ziynet verilməli lakin tabiat-ı mana istəmək şartıyla və suret-i manaya haşmet verməli lakin mealin iznini almaq şartıyla və üsluba parlaklık verməli lakin maksudun istidadı müsait olmaq şartıyla və teşbihe revnak verməli lakin matlubun münasebetini göze almaq və rızasını tahsil etmək şartıyla və hayale cevelan və şaşaa verməli lakin həqiqəti incitmemek və ağır gelmemek və həqiqətə misal olmaq və həqiqətdən istimdad etmək şartıyla gerektir.
Kelâmın hayatlanması və neşv ü neması; manaların tecessümüyle və cemadata nefh-i ruh etmekle bir mükâleme və mübahaseyi içlerine atmaktır. Belə:
Deveran ilə tabir olunan, vücudda və ademde iki şeyin mukarenetiyle biri ötekisine illet və me’haz və menşe zannolunması olan itikad-ı örfî üzerine müesses olan mağlata-i vehmiye üstüne mebni olan kuvve-i hayalden neş’et eden sihr-i beyanıyla sehhar kimi cemadatı hayatlandırır, birbiriyle söyletir. İçlerine ya adâveti və ya muhabbeti atar. Hem də manaları tecessüm ettirir, həyat verir, içinde hararet-i gariziyeyi derceder.
Əgər istersen gürültülü menzil ıtlakına şayeste olan bu beyte gir:
يُنَاجٖينِىَ ال۟اِخ۟لَافُ مِن۟ تَح۟تِ مَط۟لِهٖ وَ تَخ۟تَصِمُ ال۟اٰمَالُ وَ ال۟يَا۟سُ فٖى صَد۟رٖى
Yani “Mumatala-i hak perdesi altında hulfü’l-vaad mənimlə konuşur. Deyər: Aldanma! Onun üçün sinemde ümitlerim yeis ilə kavgaya başladılar, o mütezelzil hane olan sadrımı harap edirlər.”
Görəcəksən necə şair-i sahir emel və yeisi tecsim etmekle hayatlandırarak nemmam olan ihlafın fitnesiyle bir muharebe və muhasamayı təmsil eyledi. Güya sinematograf kimi bu beyt sənin aklına rüya görünür. Bəli, bu sihr-i beyanî bir nevi tenvim edər.
Veyahut yerin yağmur ilə muaşaka və şekvasını dinlə! İşte:
تَشَكَّى ال۟اَر۟ضُ غَي۟بَتَهُ اِلَي۟هِ وَ تَر۟شَفُ مَائَهُ رَش۟فَ الرُّضَابِ
Yani yağmurun geç gelmesini ona teşekki edər. Mahbubun ağız suyu kimi suyunu emer.
Əcəba yeri Mecnun, sehabı Leyla haletlerinde bu şiir sənə tahyil etmir mu?
Tenbih:
Bu şiiri güzel gösteren, içindeki hayalin həqiqətə bir derece müşabehetidir. Çünki yağmur gecikse sonra gelse torpaq vız vız kimi bir savtı çıkartarak suyunu çeker. Bu hali gören geçliğine və şiddet-i ehtiyacına intikal ettiğinden, meşhur deveranın sırrıyla və tevehhümün tasarrufatıyla bir muaşaka və mükâleme suretine ifrağ edər.
İşaret:
Hər bir hayalde bu çiznok kimi bir dane-i həqiqət bulunmak şarttır.
Kelâmın elbise-i fâhiresi veyahut cemali və surəti, üslup iledir. Yani kalıb-ı kelâm iledir. Belə ki:
Ya dikkat-i nazar və ya tevaggul və ya mübaşeret və ya sanatın telakkuhuyla hayalde tevellüd eden temayülatın hususiyatından teşekkül eden suretlerden terekküp eden istiare-i temsiliyenin parçaları telahuk ettiklerinden tenevvür və teşerrüb və teşekkül eden üslup, kelâmın kalıbı olduğu kimi cemalin madeni və hulel-i fâhirenin destgâhıdır.
Güya ağlın borazanı denilmeye şâyan olan irade ses etmekle, qəlbin karanlık köşelerinde yatan manalar çıplak, yalın ayak, baş açık olaraq çıktıklarından mahall-i suver olan hayale girerler. O hazinetü’l-hayalde buldukları surəti giyerler. En ekall bir yazmayı sarar və ya bir pabucu giyer, lâekall bir nişan ilə çıkar. Heç olmazsa bir düğme ilə və ya bir kəlmə ilə kendinin harada terbiye olduğunu gösterir.
Əgər bir kelâmın –lakin tabiattan çıkmış bir kelâmın– üslubunda im’an-ı nazar edersen öz sanatı içinde işleyen mütekellimi o âyenə-misal üslubun içinde görəcəksən. Hattâ nəfsini nefesinden və sesinden, mahiyetini nəfsindən (üfürmesinden) tevehhüm və mizaç və sanatını kelâmıyla mümtezic tahayyül etsen Hayaliyyun mezhebinde muateb olmursan.
Əgər tereddüt ilə sənin hayalin hastalığı var isə Kaside-i Bür’iyye’den olan وَاس۟تَف۟رِغِ الدَّم۟عَ مِن۟ عَي۟نٍ قَدِ ام۟تَلَأَت۟ مِنَ ال۟مَحَارِمِ وَال۟زَم۟ حِم۟يَةَ النَّدَمِ olan bîmarhaneye git, gör! Necə hekim-i Busayrî, istifrağla və nedametin perhiziyle sənə reçete yazar.
Əgər iştihanın açılmasıyla üslup denilen həqiqətin şişesindeki zülâl-i mana necə özünə muvafık və necə imtizaç etmesini seyretmek və o zülâli içmeye iştihan var isə meyhaneye git və də: “Ey meyhaneci, kelâm-ı beliğ nedir?”
Əlbəttə onun sanatı onu belə söylettirəcək: Kelâm-ı beliğ, ilim denilen çömleklerde pişirilen və hikmət denilen böyük küplerde duran və fehim denilen süzgeç ilə süzülen âb-ı həyat kimi bir manayı, zürefa denilen sâkiler döndürüp efkâr içer; esrarda temeşşi etmekle hissiyatı ihtizaza gətirən kelâmdır.
Əgər belə sarhoşların sözlerinden hoşlanmıyorsan suyun mühendisi olan Hüdhüd-ü Süleyman’ın Sebe’den getirdiyi nebe’ və haberi dinlə! Necə inzal-i Kur’an və ibda-ı semavat və arz eden Zülcelal’in tavsifini etmişdir. Hüdhüd dir: “Bir kavme rast geldim. Zemin və âsumandan mahfiyatı çıkaran Allah’a secde etmirlər.” Bak evsaf-ı kemaliye içinde, Hüdhüd’ün hendesesine telvih eden vasf-ı mezburu yalnız ihtiyar eyledi.
İşaret:
Üsluptan muradım kelâmın kalıbıdır və suretidir. Başkalar başqa dirlər. Və belâgatça faydası, kıssatın tefarıkını və pərişan olan parçalarını iltiham və bitiştirmektir. Tâ kaide-i “Bir şey sabit olursa levazımıyla sabittir.” sırrıyla, bir cüzü tahrik etmekle kıssatın küllünü ihtizaza getirmektir. Güya mütekellim, üslubun bir köşesini muhataba gösterse muhatap öz özünə velev bir derece karanlık olsa da tamamını görebilir.
Bak harada olursa olsun “mübareze” lafzı pencere kimi meydan-ı harbi, içinde harp olaraq sənə gösterir. Bəli, çox belə kəlmələr vardır. Hayalin sinematografisi denilse caizdir.
Tenbih:
Üslup meratibi çox mütefavittir. Bazen o qədər latîf və rakiktir ki nesîm-i seherden daha âheste eser. Bazen o qədər gizli olur ki bu zamanın harbinin diplomatlarının desais-i harbiyelerinden daha mestûrdur. Bir diplomatın kuvve-i şâmmesi lâzımdır tâ istişmam edebilsin.
Ezcümle: يٰسٓ suresinde مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ وَ هِىَ رَمٖيمٌ şive-i ifadeden, Zemahşerî مَن۟ يَب۟رُزُ اِلَى ال۟مَي۟دَانِ üslubunu istişmam etmişdir. Bəli insan, isyanla Hâlık’ın emrine qarşı manen müdafaa və mübareze edər.
Kelâmın qüvvət və qüdrəti isə kelâmın kuyudatı birbirine cavab vermək və keyfiyatı birbirine muavenet etmekle umumen (karınca kaderince) asıl garaza işarə və hər biri barmağını maksat üzerine buraxmaq ilə عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَ حُس۟نُكَ وَاحِدٌ وَ كُلٌّ اِلٰى ذَاكَ ال۟جَمَالِ يُشٖيرُ düsturuna timsal olmaktır. Demək kuyudat zenav kimi veyahut dereler kimi, maksat isə ortalarından istimdad edici bir havuz kimi olmaq gerektir.
Elhasıl: Zihnin şebekesi üstünde tersim olunan və nazar-ı ağıl ilə alınan suret-i garaz, müşevveş olmamaq üçün tecavüb və teavün və istimdad lâzımdır.
İşaret:
Bu noktadan nizam-nizam-intizam neş’et etmekle tenasüp tevellüd edib hüsün və cemal parlar. Əgər istersen Rabb-i İzzet’in kelâmına teemmül et. Ezcümle: Zerresi böyük bir taş qədər böyük olan azaptan tahvif və insanı, kalak və tahammülsüz olduklarını göstermek üçün sevk edilen وَلَئِن۟ مَسَّت۟هُم۟ نَف۟حَةٌ مِن۟ عَذَابِ رَبِّكَ olan ayəyə bak. Necə ki “şeyi zıddından in’ikas ettirmek” olan kaide-i beyaniyeye binaen, tehvil və tahvif üçün azabın bir parçasının derece-i tesirini göstermek istediğinden, kıllet olan esas-ı maksada, necə kelâmın hər tarafı elini oraya uzatıp qüvvət verir.
Belə: اِن۟ lafzındaki teşkik ilə tahfif və مَسَّت۟ deki yalnız temas və نَف۟حَةٌ maddesinde və sîgasında və tenkirindeki taklil və tahkir və مِن۟ deki teb’iz və nekale bedel عَذَابِ zikrindeki tehvin və رَبِّكَ deki îma-i rəhmət, umumen taklili göstermekle azabı nihayet derecede tazim və tehvil edər.
Çünki azı belə olursa çoğundan Allah esirgesin.
Tenbih:
Bu sənə sermeşktir. Yazabilirsen meşk et. Çünki bütün âyât-ı Kur’aniye bu nizam-nizam-intizam və tenasüp və hüsne mazhardırlar. Lakin makasıd bazen mütedâhilen müteselsildir. Hər birinin tevabii ötekiyle mukarin olur lakin muhtelit olmaz. Dikkat etmək gerektir. Çünki nazar-ı sathî belə yerlerde çox halt edər.
Kelâmın servet və vüs’ati isə –necə suret-i terkip, nefs-i maksadı gösterir, elə də– müstetbeatının telmihatıyla və esalibin işaratıyla garazın levazım və tevabiini göstermek və ihtizaza getirmektir.
Çünki telmih və işarə isə əsla olan hayalatı ihtizaza və sâkit olan cevanibini söylettirmekle kalplerin en uzaq köşelerindeki istihsanı və alkışlamayı tehyic etmeye böyük bir esastır. Bəli, telmih və işarə isə yolun etrafını temaşa ilə tenezzüh etmək içindir. Kasd və tələb və tasarruf üçün deyildir. Demək, mütekellim onda mes’ul olmaz. Əgər istersen bu beyitlerin içlerine gir, bir derece seyre şâyan nöqtələr vardır:
İşte çal olan atına binmiş, nâzenin qarşısında gençlenmek isteyen ihtiyar babanın sakalının içine bak, belâgatın çox anahtarlarını bulacaqsan. Al kapıları aç, bax:
قَالَت۟ كَبِر۟تَ وَ شِب۟تَ قُل۟تُ لَهَا هٰذَا غُبَارُ وَقَايِعِ الدَّه۟رِ
Yani dedi: “İhtiyar oldun.” Dedim: “Değildir, bəlkə mesaib-i dehrin gürültüsünden ayakları altında çıxıb sakalıma konmuş bir beyaz gubardır.”
Hem de: وَلَا يُرَوِّع۟كِ اٖيمَاضُ ال۟قَتٖيرِ بِهٖ فَاِنَّ ذَاكَ اب۟تِسَامُ الرَّا۟ىِ وَال۟اَدَبِ
Yani sakalımın beyazlanmakla parlaması səni korkutmasın. Çünki nur-u mütecessim kimi dimağdan erimiş, sakaldan mecra bulup özünü gösteren fikir və edebin tebessümüdür.
Hem de: وَعَي۟نُكَ قَد۟ نَامَت۟ بِلَي۟لِ شَبٖيبَةٍ فَلَم۟ تَن۟تَبِه۟ اِلَّا بِصُب۟حِ مَشٖيبٍ
Yani gece kimi gençlikte gözün nevm-i gaflette dalmış ancaq subh-misal olan sakalın beyazıyla uyanabildi.
Hem de: وَكَاَنَّمَا لَطَمَ الصَّبَاحُ جَبٖينَهُ فَاق۟تَصَّ مِن۟هُ وَخَاضَ فٖى اَح۟شَائِهٖ
Yani ciriti istəmək yolunda sabah, atımın yüzüne yed-i beyzasıyla bir tokat vurdu. Atım də kısasını almaq üçün tayyar olan subha erişti, yere vurdu, içinde dörd ayağıyla gezindi. Demək atım çal’dır.
Hem de: كَاَنَّ قَل۟بٖى وُشَاحَاهَا اِذَا خَطَرَت۟ وَقَل۟بَهَا قُل۟بُهَا فِى الصَّم۟تِ وَال۟خَرَسِ
Yani kalbim maşukumun kemeri kimi hərəkət və hışhış etmekte; onun qəlbi isə onun bileziği kimi sükûn və sükûttadır. Demək beli ince, bileği kalın olduğu kimi; kalbim müştak, onun qəlbi ehtiyacsızdir.
Demək hüsün və aşkı və istiğnayı və iştiyakı bir taş ilə vurmuşdur.
Hem de: وَاَل۟قٰى بِصَح۟رَاءِ ال۟غَبٖيطِ بَعَاعَهُ نُزُولَ ال۟يَمَانِىِّ ذِى ال۟عِيَابِ ال۟مُحَمَّلِ
Yani tacir-i Yemenî kimi yağmurdan gelen sel; yüklerini, eskallerini gabît sahrasına attı. Necə ki bir tüccar akşamda bir köye gelse gecede köylüler rengârenk eşyalarını satın alsalar, sabahleyin hər kəs bir renk ilə süslenmiş olduğu halde evinden çıkır. Hattâ köyün çobanı də kırmızı bir mendili bağlır. Elə də sel, səhraya yükünü attığı kimi ticaret-i hafiyeye benzer imtizacat-ı kimyeviye ilə çiçeklerin nâzeninlerine güya rengârenk elbise alınır, dikilir. Hattâ çiçeklerin çobanı ıtlakına şâyan olan kefne başını kırmızılaştırır.
Hem de: غَارَ ال۟وَفَاءُ وَفَاضَ ال۟غَد۟رُ وَان۟فَرَجَت۟ مَسَافَةُ ال۟خُل۟فِ بَي۟نَ ال۟قَو۟لِ وَال۟عَمَلِ
Yani vefa, gavr-ı in’idama çekildi; tufan-ı gadir feverana başladı. Kavl və amel ortasında uzun bir mesafe açıldı.
Uzağa getmək istemiyorsan bu makalenin bir parça mâkabline nazar et, bu meseleye numune olmaq üçün çox parçaları bulacaqsan. Ezcümle: “Âyâtın delail-i i’cazının miftahı və esrar-ı belâgatının keşşafı yalnız belâgat-ı Arabiyedir. Felsefe-i Yunaniye deyildir.”
Veyahut makale-i ûlâda olan mesele-i ûlânın hâtimesindeki işarəe bak. İşte “Yaradılış denilen şeriat-ı fitriye, meczup və misafir olan küre-i arza farz etmişdir ki şemse iktida eden yıldızların safında durmak, şüzuz etməmək… Çünki zemin zevciyle birlikdə اَتَي۟نَا طَٓائِعٖينَ demişlerdir. Taat isə cemaatle daha ahsendir.”
Indi teemmül et! Bu misaller, qarşı və arkalarından elə makamatı gösterir ki arkalarından başqa makamat hayal meyal kimi başını çıkarır.
Kelâmın semeratı isə tabakat-ı muhtelifede, suver-i müteaddidede teşekkül eden maânîdir. Belə:
Kimyaya aşina olanlara malûmdur. Bir maddeyi mesela, altın kimi bir unsuru istihsal edildiyi vaxt, makine və ya fabrika ilə müteaddid borular ilə muhtelif teressübatıyla, mütenevvi teşekkülat ilə tabakat-ı mütefavitede geçer. En-nihayet ondan bir kısım tahassül edər. Kelâm denilen maânî-i mütefavitenin fotoğrafıyla alınmış muhtasar bir haritanın istiab ettiği kimi. Mefahim-i mütefavitenin suret-i teşekkülü budur ki:
Tesirat-ı hariciyeden qəlbin bir kısım ihtisasatı ihtizaza gelmekle müyulat tevellüd edər. Ondan hevaî manalar bir derece ağlın nazarına ilişmekle, aklı özünə müteveccih edər. Sonra o buhar halindeki mana bir kısmı tekâsüf etmekle temayülat və tasavvuratın bir kısmı muallak kalıp bir kısım də takattur ettiğinden ağıl ona rağbet gösterir. Sonra mayi halindeki kısımdan bir kısım tasallüb və tahassül ettiğinden ağıl onu kelâm içine alır. Sonra o mütesallibden bir resm-i mahsus ilə temessül və tecelli ettiğinden ağıl onun kametine göre bir kelâm-ı mahsus ilə onu gösterir.
Demək müteşahhıs olanı, kelâmın suret-i mahsusası içine alır. Və tasallüb etmeyeni fehvanın eline verir. Və tahassül etmeyeni işarə və keyfiyet-i kelâma yükler. Və takattur etmeyeni kelâmın müstetbeatına havale edər. Və tebahhur etmeyeni üslubun ihtizazatına və kelâm ilə refakat eden mütekellimin etvarıyla rabteder.
İşte bu silsilenin borularından ismin müsemması və fiilin manası və harfin medlûlü və nazmın mazrufu və heyetin mefhumu və keyfiyatın mermuzu və müstetbeatın müşarün-ileyhleri və hitabı teşyi eden etvarın muharrikleri hem də “dêllün bi’l-ibare”nin maksudu və “dêllün bi’l-işarə”in medlûlü və “dêllün bi’l-fehva”nın mefhum-u kıyasîsi və “dêllün bi’l-iktiza”nın mana-yı zarurîsi və daha başqa mefahim umumen bu silsilenin birer tabakasından in’ikad edər və bu madenden çıkar.
Əgər seyretmek istersen öz vicdanına bak, bu meratibi görəcəksən. Belə: Sənin mahbubun vaktâ gözünüzün penceresinden şuâ və berk-i hüsnünü vicdanınıza ilka ederse o aşk denilen nâr-ı mûkade birden yandırmaya başladığından, hissiyat iltihaba başlamakla, âmâl və müyulat də heyecana gəlib birden o âmâller üst kattaki hayalin tabanını deler. İmdat istediklerinden o hazinetü’l-hayalde safbeste-i hərəkət və mahbubun mehasinini ellerinde tutmuş veyahut onun mehasinini hatıra getirmekle tasvir eden, başkasının mehasini ilə işbâ olunmuş olan hayalat isə o âmâlin imdadına koşarlar; birlikdə hücum edib hayalden lisana qədər inmekle birlikdə zülâl-i visale olan meyli arkalarında və firaktan olan teellümü sağda və tazim və te’dib və iştiyakı sola və terahhum və lütfu iktiza eden mahbubun mehasinini önlerine və hədiyyə olaraq medihanın gerdanını və senanın dürrlerini ellerine almakla birlikdə o اَلنَّارُ ال۟مُوقَدَةُ عَلَى ال۟اَف۟ئِدَةِ ıtlakına şâyan olan o ateşi söndürmek üçün zülâl-i visali celbeden tavsif-i bi’l-fezail ilə arz-ı hâcet edərlər.
İşte bak kaç tabakatta bildiyin manadan başqa ne qədər maânî başlarını çıkarıp görünür. Əgər korkmuyorsan İbn-i Farıd’ın və ya Ebu Tayyib’in gözlerinden müthiş olan vicdanlarına bak. Və vicdanın tercümanı olan غَرَس۟تُ بِاللَّح۟ظِ وَر۟دًا فَو۟قَ وَج۟نَتِهَا حَقٌّ لِطَر۟فٖى اَن۟ يَج۟نِىَ الَّذٖى غَرَسَا Hem də فَلِل۟عَي۟نِ وَال۟اَح۟شَاءِ اَوَّلَ هَل۟ اَتٰى تَلَاعَائِدِىَ ال۟اٰسٖى وَ ثَالِثَ تَبَّتِ Hem də صَدٌّ حَمَا ظَمَاٖى لُمَاكَ لِمَاذَا وَ هَوَاكَ قَل۟بٖى صَارَ مِن۟هُ جُذَاذًا Hem də حُشَاىَ عَلٰى جَم۟رٍ ذَكِىٍّ مِنَ ال۟غَضَا وَ عَي۟نَاىَ فٖى رَو۟ضٍ مِنَ ال۟حُس۟نِ تَر۟تَعُ gör və dinlə ki çendan gözleri cennette tenezzüh edər lakin vicdanlarındaki cəhənnəm tazip edər. Elə də mehasinine işarə və istiğnasına remiz və teellüm-ü firaka îma və şevke tasrih və taleb-i visale telvih və terahhumunu celbeden hüsnüne tansis etmekle birlikdə, hissiyatını tahrik eden heyet-i etvarıyla çox hayalat-ı rakikayı göstermişlerdir.
İşaret:
Necə bir hükûmetin nizam-nizam-intizamında, hər memura istidadı nisbetinde, vazife derecesinde, hizmet miktarınca ücret vermək lâzımdır. Elə də belə meratib-i mütefaviteden ihtilat eden manalar isə garaz-ı küllî olan “mesûk-u lehü’l-kelâm”ın merkezine kurbiyet nisbetinde və maksuda hizmet derecesinde hər birine inayət və ihtimamda hisse və nasiblerini taksim-i âdil ilə tefrik etmək gerektir. Tâ ki o muadeletle nizam-nizam-intizam və o nizam-nizam-intizamdan tenasüp və o tenasüpten hüsn-ü vifak və o hüsn-ü vifaktan hüsn-ü muaşeret və o hüsn-ü muaşeretten kelâmın kemaline bir mizanü’t-ta’dil çıkabilsin.
Yoxsa vazifesi hizmetkârlık və tabiatı çocukluk olanlar, böyük rütbeye girmekle tekebbür edər. Tekebbür etmekle tenasübünü bozup muaşereti teşviş edər. Demək kuyudat-ı kelâmın istidatlarını nazara almaq gerektir. Bəli, hər şeyi istidadı nisbetinde terfi etmək lâzımdır. Çünki görünür ki göz, burun kimi bir aza ne qədər güzel olursa hattâ altından olursa haddinden böyük olduğu halde surəti çirkin edər.
Tenbih:
Necə bazen en kiçik bir nefer bir hizmete mesela, düşman ordusuna keşf-i râze gedər, müşir gidemez veyahut bir kiçik talebe yaptığı işi böyük bir âlim yapamaz. Çünki böyük adam hər şeyde böyük olmaq lâzım gəlməz. Hər kəs öz sanatında büyüktür. Kezalik o maânî-i mütezahime içinde bazen bir kiçik mana riyaset edər. O qiymətli olur. Çünki onun vazifesi indi geləcək bir esbab ilə ehemmiyetlidir. Buna işarə eden və kıymetine menar olan sarîh hüküm və lâzım-ı karibinin adem-i salahiyetidir ki onun hatırası üçün irsal-i lafız və sevk-i hitap edilsin və kelâm də postacılık etsin.
Çünki ya bedihî və malûmdur, görünür veyahut hafif və zayıftır, asıl garazda ehemmiyeti yoxdur. Veyahut onu hüsn-ü telakki və qəbul edəcək və ona kulak verəcək muhatap yoxdur. Veyahut mütekellimin haline muvafakat və tekellüme dâî olan arzuya hizmet edə bilməz. Veyahut muhatabın şe’n və haysiyetine imtizaç, istimzaç edə bilməz. Veyahut kelâmın makamında və müstetbeatın tevabiinde ecnebi görünür. Veyahut garazın muhafazasına və levazımın tedarikine müstaid deyildir. Demək hər bir makamda bu esbablardan yalnız birinin sözü dinlenir. Lakin umumen ittihat etseler kelâmı en yüksək tabakaya çıkartırlar.
Hâtime
Bazı maânî-i muallaka vardır ki bir şekl-i muayyenesi və bir vatan-ı hususiyesi yoxdur. Müfettiş kimi hər bir daireye girer. Bazı özünə hususi bir lafız takır. Bu muallakatın bir kısmı isə harfiye və hevaiye gibidir. Başqa kəlmə onu deyərûnuna çeker. Bazen bir cümleye bəlkə bir kıssata nüfuz edər. Ne vaxt o cümleyi ezdirirsen ruh kimi o mana takattur edər. Mesela, hasret və iştiyak və temeddüh və teessüf ilâ âhir kimi manalardır.
Belâgatın ukde-i hayatiyesi, tabir-i digər ilə beyanın felsefesi veyahut şiirin hikməti isə hariciyatın nevamisi və mekayisini temessül etmektir. Belə:
Həqiqətlər-i hariciyedeki kanunları kıyas-ı temsilî cihetiyle və deveran tarîkiyle və vehmin tasarrufuyla şairane olan maneviyat və ahvalde yerleştirmektir. Demək âyenə kimi, hariçten in’ikas eden həqiqətin şuâlarını temessül edər. Güya öz sanat-ı hayaliyesiyle və nakş-ı kelâmîsiyle yaradılış və tabiatı taklit və muhakât edər.
Bəli, kelâmda həqiqət olmaz isə də en ekall şebih və nizamından istimdad etmək və onun danesi üzerinde sümbüllenmek gerektir. Lakin hər danenin mahsus bir sümbülü vardır. Bir buğday bir ağac qədər sümbüllenmez. Felsefe-i beyan nazara alınmaz isə belâgat hurafat kimi, hayal gul kimi sâmi’e hayretten başqa bir fayda verməz.
İşaret:
Felsefe-i beyaniyeye müşabih, nahvin də bir felsefesi vardır. O felsefe isə vâzıın hikmetini beyan edər. Kütüb-ü nahivde mezkûr olan münasebat-ı meşhure üzerine müessestir. Mesela, bir mamule iki âmil dâhil olmaz. Və “hel” lafzı fiili gördüğü kimi sabretmez, visal istəyər. Hem fâil kuvvetlidir, kavî olan zammeyi özünə gasbeder. “Mesela” hariç və kainatta cari olan kanunların birer aks-i misalîsidir.
Tenbih:
Bu münasebat-ı nahviye və sarfiye olan hikmet-i vâzı’ isə felsefe-i beyan derecesinde olmaz isə də çox böyük bir kıymeti vardır. Ezcümle: İstikra ilə sabit olan ulûm-u nakliyeyi, ulûm-u akliyenin suretlerine çevirir.
Maânî-i beyaniyenin aşılaması və telkîhi və manaların becayiş və inkılabları; kelimenin mana-yı həqiqisi, ya garaz veyahut mana-yı muallakadan birisini teşerrüb və içine cezb etmektir. Çünki içine girdiyi vaxt sahibü’l-beyt olan həqiqətə və esasa dönür. Və asıl lafzın sahibi olan mana isə bir suret-i hayatiyeye dönür. Ona meded verir. Və müstetbeattan istimdad edər. Bu sırdandır ki kelime-i vâhidenin maânî-i müteaddidesi olur. Və becayiş və telkîhat bundan çıkar. Bu noktadan gaflet eden, böyük bir belâgatı kaybeder.
İşaret:
Bir şey merkep və binilmiş isə عَلٰى lafzına müstahak olduğu kimi zarf kimi içine aldığından فٖى lafzını istəyər. تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ kimi. Hem də bir şey âlet olduğundan بَاء lafzını istəyər. صَعَد۟تُ السَّط۟حَ بِالسُّلَّمِ kimi. Və mekân və merkep olduğundan فٖى və عَلٰى lafızlarını də istəyər. Hem də gaye olduğundan اِلٰى və حَتّٰى lafızlarını istəyər. İllet və zarf olduğundan لَام۟ və فٖى lafızlarını də istəyər. وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ kimi. İşte sermeşk, sən də kıyas edebilirsen et!
Tenbih:
Bu mütedâhil manaların hangisi daha ziyade sənin garazına temas edər və maksada sıla-i rahim vardır, ileriye sür və izhar et. Bâkileri ona teşyi edici yaptır. Yoxsa sənin tarz-ı ifaden haşmet və ziynet-i beyaniyeden çıplak olacaqdır.
İrade-i cüz’iyeyi və tasavvur-u basiti âciz bırakan kelâmın yüksək tabakası şudur ki: Mütedâhilen müteselsil olan makasıdın taaddüdü və mütenasilen murtabıt olan metalibin teselsülü və netice-i vâhideyi tevlid eden asılların içtimaı və hər biri ayrı ayrı semere veren füru’-u kesîrenin istinbatına istidat və ya tazammunu iledir. Belə ki:
Maksadü’l-makasıd olan en uzaq və yüksək hedef-i garazdan ayrılıp gelmekte olan maksatlar birbirine murtabıt və birbirinin noksaniyetini tekmil və komşuluk hakkını eda etmekle, kelâma vüs’at və azamet verir. Güya birini vaz’etmekle o biri və diğeri və başkasını və daha başkasını vaz’edər. Və sağ və solda və hər cihetin nisbetini gözetmekle birden o makasıdı, kelâmın kasr-ı müşeyyedesine kurur. Güya çox akılları öz aklına muavenet etmək üçün istiare etmiş, istihdam edir. Sanki o mecmu-u makasıdda hər bir maksat, tesavir-i mütedâhileden müşterekün-fîh bir cüzdür. Necə mütedâhil tasvirlerde siyah bir noktayı bir ressam koysa; o nöqtə birinin gözü, ötekisinin yüzünün hali, berikisinin burnunun deliği, başkasının ağzı olduğu kimi kelâm-ı âlîde də elə nöqtələr vardır.
İkinci Nöqtə: Kıyas-ı mürekkeb və müteşaab sırrıyla metalib tenasül edib teselsül etmektir. Güya mütekellim, o metalibin beka və tenasülünün bir tarih-i tabiîsine işarə edər. Mesela, âlem güzeldir. Demək sâni’i, hakîmdir. Abes yaratmaz, israf etməz, istidadatı mühmel bırakmaz. Demək nizam-nizam-intizamı daima tekmil edəcək. Ciğer-şikâf və tahammülsûz və emel öldürücü, bütün kemalâtı zîr ü zeber eden hicran-ı ebedî olan ademi, insana musallat etməz. Demək saadet-i ebediye olacaqdır. Üçüncü Makale’nin ikinci şehadetinin mukaddimesinde nübüvvet-i mutlakanın mebhasında insanın hayvandan üçüncü cihet-i farkı, buna iyi bir misaldir.
Üçüncü Nöqtə: Netice-i vâhideyi tenatüc eden usûl-ü müteaddideyi cem’ və zikretmektir. Çünki hər bir aslın yüksək netice ilə kasden və bizzat irtibatı olmaz isə lâekall bir derece ihtizaza və inkişafa getirir. Güya usûl denilen mezâhir və âyinelerin ihtilafıyla və netice və mütecellinin vahdetiyle maksadın tecerrüdüne və ulviyetine və hayat-ı âlem denilen deveran-ı umumî tesmiye olunan hayat-ı külliye ilə yâd edilen hakikatiyle kelâmın kuvve-i hayatiyesinin ittisaline işarətir. Üçüncü Makale’nin âhirindeki Üçüncü Maksat’ta olan Birinci Maksat buna bir derece misaldir. Hem də Üçüncü Makale’de Dördüncü Mesele və Meslek’ten olan işarə və irşad və tenbih və muhakeme buna misaldir.
فَان۟ظُر۟ اِلٰى كَلَامِ الرَّح۟مٰنِ الَّذٖى عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ ال۟حَقٖيقَةُ فَوَي۟لٌ حٖينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّٖينَ الَّذٖينَ يَح۟مِلُونَ مَا لَا يَف۟هَمُونَ عَلَى التَّك۟رَارِ
Bəli, Rabb-i İzzet’in kelâmına dikkat edilse bu həqiqət hər yerde nur kimi parlar. Bəli, nur kimi köşelerinde və mekatı’larında içtima edib zülâl-i belâgat fışkırır. Nefrin o zâhir-perestlere ki bu həqiqətdən gaflet edib tekrara hamledirlər.
Dördüncü Nöqtə: Kelâmı elə ifrağ etmək və istidat vermektir ki: çoxlu füru’ların toxumlarını mutazammın və çoxlu ahkâma me’haz və çoxlu maânîye və vücuh-u muhtelifeye delâlet etmektir. Güya bu istidadı tazammun ilə kelâmın kuvve-i namiyesinin kuvvetine telvih edər və hasılatının kesretini gösterir. Sanki o füru’ və vücuhların mahşeri olan meselede cem’edər, tâ ki mezaya və mehasinini muvazenet edib hər bir fer’i bir garaza sevk və hər bir vechi bir vazifeye tayin edər.
فَان۟ظُر۟ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَج۟دٰى مِن۟ تَفَارٖيقِ ال۟عَصَا اَخَذَهَا ال۟قُر۟اٰنُ بِيَدِهَا ال۟بَي۟ضَاءِ فَخَرَّت۟ سَحَرَةُ ال۟بَيَانِ سَاجِدٖينَ لِبَلَاغَتِهٖ
Bəli, kıssa-i Musa meşhur darb-ı meseldeki tefariku’l-asâdan daha nâfi’dir. Necə o asâ ne qədər parçalansa yenə bir işe yarar. Kıssa-i Musa də öyledir. Bu hâsiyetine binaendir ki Kur’an, yed-i beyza-i mu’cizü’l-beyaniyle o kıssayı aldı. Və suver-i müteaddidede gösterdi. Hər bir ciheti hüsn-ü istimal etti. Fenn-i beyanın seharesi, belâgatına secde ber zemin-i hayret və muhabbet ettiler.
Ey birader! Bu meselede olan hayal meyal belâgat, bu esalib ilə sənə elə bir şecereyi tersim edər ki cesîm urûku müteşâbike, uzun boğumları mütenasika və müteşaib dalları müteanika, meyvə və semeratı mütenevvia olan bir şecere-i həqiqət sənə tasvir edər. Əgər istersen Altıncı Mesele’ye temaşa et. Çünki çendan müşevveş isə bir derece bu meselenin bir parçasına misal ola bilər.
Tenbih və İ’tizar:
Ey birader! Bilirim ki bu makale sənə gayet muğlak görünür. Lakin ne çarə, mukaddimenin şe’ni icmal və îcazdır. Kütüb-ü selâsede sənə tecelli edəcəkdir.
Kelâmın selaseti isə bir derece hissiyattan tafralık və iştibak etməmək və tabiatı taklit və harice temessül və mesîl-i garazda sedad və maksat və müstekarrın temeyyüzüdür. Belə ki:
Kelâmda hissiyatta tamam olmadan çifte atmak, başkasıyla mezcetmek, selasetini tağyir edər. Və nizamsız iştibaktan tevakki və maânî-i müteselsileden tederrüc lâzımdır.
Hem də sanat-ı hayaliyesiyle tabiata şakirdlik etmək gerektir. Tâ tabiatın kavanini onun sanatında in’ikas edebilsin.
Hem də tasavvuratını elə hariciyata muhâkî və müşakil etmək lâzımdır. Faraza tasavvuratı dimağdan kaçıp hariçte tecessüm etseler hariç onları istilhak və neseblerini inkâr etmesin və desin: “Onlar mənim.” veyahut “Keennehu” veyahut “Mənim veledimdir.”
Hem də garazın mesîlinde və kasdın mecrasında teferruk etməmək üçün sedad etmək, çeleçepe temayül etmemektir. Tâ canibler garazın kuvvetini teşerrüb etmekle ehemmiyetsiz etmesin. Bəlkə köşeler, tazammun ettikleri taravet və letafetiyle zenav kimi garaza imdat və qüvvət vermək gerektir.
Hem də kasdın müstekarrı temeyyüz və ağrazın mültekası taayyün etmək, selasetin selâmetine lâzımdır.
Beyanın salamatlıq və sıhhati isə hükmü, levazım və mebâdisiyle və âlât-ı müdafaasıyla ispat etmektir. Belə ki:
Bir hükmün levazımını ihlâl etməmək, rahatlığını bozmamak və nazara almaq və mebâdisinden istimdad-ı həyat etmək üçün müracaat etmək və hücum eden evhamın itirazatına mukabele edəcək sual-i mukaddere cavab olan kuyudatıyla tekallüd etmək gerektir. Demək, kelâm meyvedar bir ağactır. Cinayet və ictinadan himayet etmək üçün dikenleri və süngüleri dizilmişler.
Güya o kelâm, bir çox münazaratın neticesi və çoxlu muhakematın zübdesi olduğundan gayet ulvi olaraq evhamın şeyatîni, istirak-ı sem’ edemezler; eğri nazar ilə bakamazlar. Güya mütekellim altı cihetini nazara alıb etrafına bir sur çekmişdir. Yani mevzu veyahut mahmulü takyid ilə veyahut tavsif ilə veyahut başqa cihetle vehmin hücumuna müsait noktalarda birer müdafi müheyya edərək, baştan aşağıya qədər mukadder suallere cavab hükmünde olan kuyudatıyla mücehhez etmektir.
Əgər buna misal istersen bu kitab bitamamihî buna uzuncasına bir misaldir. Lâsiyyema Makale-i Sâlise en parlak bir misaldir.
Kelâmın salamatlıq və rendeçlenmesi və itidal-i mizacı isə hər kaydın istihkak və istidadına göre inayəti taksim və hil’at-ı üslubu tevzi və giydirmektir. Hem də hikâyette olursa mütekellim özünü mahkiyyun anh yerinde farz etmək gerektir. Belə:
Əgər başkasının hissiyat və efkârının tasvirinde isə mahkiyyun anh’a hulûl etmək və onun kalbinde misafir olmaq və dili ilə tekellüm etmək gerektir.
Əgər öz malında tasarruf etse alâmet-i qiymət olan itibar və ihtimamın taksiminde hər kaydın istihkak və istidat və rütbesini nazara almaq ilə taksiminde adalet və üsluplarda istidadın kametine göre kesmektir. Tâ hər bir maksat onun münasibinde olan üsluptan cilveger olabilsin. Çünki üslubun esasları üçtür:
Birincisi: Üslub-u mücerreddir. Seyyid Şerif’in və Nasîruddin-i Tûsî’nin sade olan ma’rez-i kelâmları kimi…
İkincisi: Üslub-u müzeyyendir. Abdülkahir’in “Delailü’l-İ’caz” və “Esrarü’l-Belâgat”taki müşa’şa və parlak kelâmı kimi…
Üçüncüsü: Üslub-u âlîdir. Sekkakî və Zemahşerî və İbn-i Sina’nın bazı muhteşem kelâmları kimi… Veyahut bu kitabın mealindeki Arabiyyü’l-ibare, lâsiyyema Makale-i Sâlise’deki müşevveş lakin muhkem parçaları kimi… Çünki mevzuun ulviyeti bu kitabı üslub-u âlîye ifrağ etmişdir. Yoxsa mənim sanatımın təsiri cüz’îdir.
Elhasıl: Əgər ilahiyat və usûlün bahis və tasvirinde isen şiddet və qüvvət və heybeti tazammun eden üslub-u âlîden ayrılmamak gerektir.
Əgər hitabiyat və iknaiyatta isen, ziynet və parlaklık və tergib və terhibi tazammun eden üslub-u müzeyyeni elinden gelirse elden bırakma. Lakin gösteriş və tasannu və avam-perestane nümayiş etməmək gerektir.
Əgər muamelat və muhaverat və âlet olan ilimlerde isen vefa və ihtisar və salamatlıq və selaset və tabiîliği tekeffül eden və sadeliğiyle cemal-i zatiyeyi gösteren üslub-u mücerrede iktisar et.
Bu meselenin hâtimesi:
Kelâmın kanaat və istiğnası və asabiyeti isə makamın haricinde üslubu aramamaktır. Belə ki:
Mananın kametine göre bir üslubu kestirmek istediyin vaxt, dâhil-i makamda olan menbadan və mevzuun fabrikasından lâekall kelâmın tazammun ettiği mevzuun və ya kıssatın və ya sanatın levazımının parça parçasından və tevabiinin kıta kıtasından bir üslubu dikmek, zaruret olmadan harice medd-i nazar etməmək, tabir hata olmasa harice boykotaj etmək ilə əlbəttə kelâmın qüvvəti tezayüd ettiği kimi servetin dağılmamasına en böyük esastır.
Demək mana və makam və sanat isə kelâmın delâlet-i vaz’iyesine yardım edə bilər. Necə kelâm, delâlet-i vaz’iye ilə manayı gösterir, elə də belə üslup isə tabiatıyla manaya işarə edər. Əgər bir numune istersen Doqquzuncu Mesele’deki Arabî parçalarına bak. İşte:
فَان۟ظُر۟ اِلٰى كَلَامِ الرَّح۟مٰنِ الَّذٖى عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ فَبِاَىِّ اٰيَاتِ رَبِّكَ لَا تَتَجَلّٰى هٰذِهِ ال۟حَقٖيقَةُ فَوَي۟لٌ حٖينَئِذٍ لِلظَّاهِرِيّٖينَ الَّذٖينَ يَح۟مِلُونَ مَا لَا يَف۟هَمُونَ عَلَى التَّك۟رَارِ فَاِن۟ شِئ۟تَ فَان۟ظُر۟ اِلٰى قِصَّةِ مُوسٰى فَاِنَّهَا اَج۟دٰى مِن۟ تَفَارٖيقِ ال۟عَصَا اَخَذَهَا ال۟قُر۟اٰنُ بِال۟يَدِ ال۟بَي۟ضَاءِ فَخَرَّت۟ سَحَرَةُ ال۟بَيَانِ مَحَبَّةً وَحَي۟رَةً سَاجِدٖينَ لِبَلَاغَتِهٖ
Əgər istersen ulûm-u âliyenin ( اٰلِيَه ) kitablarının dibacelerine bak. Əgər çendan o dibacelerde bu sanat-ı belâgat çox dakik və latîf olmazsa da lakin ondaki beraatü’l-istihlal, bu həqiqətə bir beraatü’l-istihlaldir. Hem də bu kitabın dibacesinde mu’cizata işarə yolunda Peygamberimizin zatı, nübüvvetine mu’cize gösterilmişdir. Hem də Üçüncü Makale’nin dibacesinde kelime-i şehadetin iki cümlesi birbirine şahit gösterilmişdir. Hem də Yeddinci Mukaddime’de, inşikak-ı kamere yere inmeyi ilâvə edenlere denilmiş: Mu’cizenin kamerini münhasif və şems kimi bürhan-ı nübüvveti Süha kimi mahfî olmasına səbəb oldunuz.
Buna kıyasen bu həqiqətə, bu kitabda bir çox numune bulabilirsin. Çünki bu kitabın mesleği, mənim kimi harice boykotajdır. Hattâ zaruret olmazsa efkâr və mesailde və misallerde və esalibde harice boykotaj etmektir. Lakin tevafuk-u hatır ola bilər. Çünki həqiqət birdir. Hangi kapı ilə girsen aynını görəcəksən.
Hâtime
“Söylenene bak, söyleyene bakma.” söylenilmişdir. Lakin mən derim: “Kim söylemiş? Kime söylemiş? Ne içinde söylemiş? Ne üçün söylemiş?” Söylediyi sözü kimi dikkat etmək, belâgat nöqtə-i nazarından lâzımdır bəlkə elzemdir.
İşaret:
Malûm olsun ki fenn-i maânî və beyanın mezayasının belâgatça mühim bir şartı, kasden və amden garazın cihetine emarat ilə işarə və alâmatın nasbıyla kasd və amdini göstermektir. Çünki onda tesadüf bir para etməz.
Fenn-i bedî’in və tezyinat-ı lafziyenin şartı isə tesadüf və adem-i kasddır. Veyahut tesadüfî kimi tabiat-ı manaya yaxın olmaktır.
Telvih:
Pûşide olmasın ki tabiata və həqiqət-i hariciyeye delâlet eden və hükm-ü zihnîyi kanun-u haricî ilə rabteden, tabir caiz isə perdeyi delerek altındaki hakkı gösteren âletlerin en sekkabı اِنَّ -i tahkikiyedir. Bəli, bu اِنَّ nin bu hâsiyetine binaendir ki Kur’an’da kesretle istimal olunmuşdur.
Tenbih:
Ey birader! Bu makaledeki kavanin-i latîfe bu pərişan esalibden teberri və nefret etmesi səni tağlit etmesin. Mesela “Eğer bu kanunlar iyi olsaydılar, onları vaz’edene iyi bir ders-i belâgatı verecekler idi. Hem də güzel bir üslubu giyecekler idi. Halbuki onları vaz’eden isə ümmidir. Üslupları də perişandır.” kimi bir vehme zâhib olma.
Yahu! Bu vehme ehemmiyet verme. Çünki bir fende hər bir ilim sahibi onda sanatkâr olmaq lâzım gəlməz. Hem də ile’l-merkeziye olan kuvve-i cazibe, ani’l-merkeziye olan kuvve-i dâfiaya galiptir. Çünki kulağın dimağa karabeti və ağıl ilə sıla-i rahmi vardır. Halbuki maden-i kelâm olan qəlb isə lisandan uzaq və ecnebidir. Və hem də çox defa dil, qəlbin dilini tamamen anlamır. Lâsiyyema qəlb bazen meselenin derin yerlerinden –kuyu dibinde kimi– bir tın tın edər isə dil işitemez, necə tercümanlık edəcəkdir?
Elhasıl: Fehim ifhamdan daha esheldir Vəssalam!
İ’tizar
Ey bu dar və ince və karanlık olan yolda mənim ilə arkadaşlık eden sabırlı və metanetli zat! Zannedirəm bu İkinci Makale’de yalnız hayretle seyirci oldun, müstemi olmadın. Çünki anlamadın. Hakkınız var. Çünki mesail gayet derin və ırkları uzun və ibare isə gayet muhtasar və muğlak və Türkçem də epeyce noksan və müşevveş və vaktim də dar, mən də acele, sıhhatim muhtel, başım nezlelidir. Bu karışık zeminde ancaq belə bir varak-pare çıkabilir.
وَال۟عُذ۟رُ عِن۟دَ كِرَامِ النَّاسِ مَق۟بُولٌ
Ey birader!
“Unsur-u Həqiqət”ı kübra kimi və “Unsur-u Belâgat”ı suğra kimi mezcet. Elektrik şuâı kimi olan hads-i sadıkı geçir. Tâ gayet hararetli və parlak ziyalı olan “Unsur-u Akide”yi netice vermək üçün sənin zihnine istidadat verebilsin.
İşte “Unsur-u Akide”yi Üçüncü Makale’de arayacağız.
İşte başlıram: “Nahu”…

