Muhâkemat

ÜÇÜNCÜ MAKALE

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§2

اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

§3

Bu kelime-i âliye, üssü’l-esas-ı İslâmiyet olduğu kimi kainat üstünde temevvüc eden İslâmiyet’in en nurani və en ulvi bayrağıdır. Bəli, misak-ı ezeliye ilə peyman və yeminimiz olan iman, bu menşur-u mukaddeste yazılmışdır. Bəli, âb-ı həyat olan İslâmiyet isə bu kelimenin aynü’l-hayatından nebean edər. Bəli, ebede namzet olan nev-i beşer içinde saadet-saray-ı ebediyeye tayin və tebşir olunanın ellerine verilmiş bir ferman-ı ezelîdir. Bəli, qəlb denilen avâlim-i gayba qarşı olan penceresinde kurulmuş olan latîfe-i Rabbaniyenin fotoğrafıyla alınan timsal-i nuraniyle Sultan-ı ezel’i ilan eden harita-i nuraniyesidir və tercüman-ı beliğidir. Bəli, vicdanın esrarengiz olan nutk-u beliğanesini cemiyet-i kainata qarşı vekâleten inşad eden hatib-i fasihi və kainata Hâkim-i Ezel’i ilan eden imanın mübelliğ-i beliği olan lisanın elinde bir menşur-u lâyezalîdir.

§4

İşaret:

§5

Bu kelime-i şehadetin iki kelâmı birbirine şahid-i sadıktır və birbirini tezkiye edər. Bəli, uluhiyet nübüvvete bürhan-ı limmîdir. Muhammed aleyhisselâm, Sâni’-i Zülcelal’e zatıyla və dili ilə bürhan-ı innîdir.

§6

Tenbih:

§7

Həqiqətlər-i akaid-i İslâmiye, bütün teferruatıyla kütüb-ü İslâmiyede mufassalan müberhene və musarrahadır, görünebilir. Və görülen şeyi göstermek, zâhirin hafâsına və ya muhatabın gabavetine işarə və techil olduğundan, akidenin yalnız üç dörd unsurunu beyan edəcəyəm. Digər həqiqətlərini fuhûl-ü ulemanın kitablarına havale ederim. Çünki mənə hâcet bırakmamışlar.

§8

Ehl-i dikkatin malûmudur ki makasıd-ı Kur’aniyenin fezlekesi dörttür: Sâni’-i Vâhid’in ispatı və nübüvvet və haşr-i cismanî və adildir.

§9

Birinci Maksat: Delail-i Sâni’ beyanındadır. Bir bürhanı da Muhammed’dir (aleyhisselâm).

§10

Sâni’in vücud və vahdeti, ispata ihtiyaçtan ehtiyacsızdir. Lâsiyyema Müslümanlara qarşı çox derece eclâ və azhardır. Binaenaleyh hitabımı ecanibe, bâhusus Japonya’ya tevcih eyledim. Çünki onlar eskide bazı sualler etmiştiler, mən də cavab vermişdim. Indi ihtisar ilə yalnız bir iki suallerine müteallik o cavabın bir parçasını söyleyəcəyəm. Onlardan bir sual:

§11

مَا الدَّلٖيلُ ال۟وَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ ال۟اِلٰهِ الَّذٖى تَد۟عُونَنَا اِلَي۟هِ وَال۟خَل۟قُ مِن۟ اَىِّ شَى۟ءٍ اَمِنَ ال۟عَدَمِ اَوِ ال۟مَادَّةِ اَو۟ ذَاتِهٖ اِلٰى اٰخِرِ سُؤَالَاتِهِمُ ال۟مُرَدَّدَةِ

§12

Yani vücud-u Sâni’e delil-i vâzıh nedir?

§13

İşaret:

§14

Gayr-ı mütenahî olan marifetullah, belə mahdud olan kelâma sığışmaz. Binaenaleyh kelâmımdaki iğlakın mazur tutulması mercûdur.

§15

Tenbih:

§16

Bervech-i âti kelâmdan maksat, muhakeme və muvazenenin tarîkını göstermektir. Tâ ki mecmuunda həqiqət tecelli etsin. Yoxsa zihnin cüz’iyeti sebebiyle, o mecmuun hər bir cüzünde neticenin tamamını taharri etmək, kuvve-i vâhimenin tasallut və tereddüdüyle həqiqəti evham içinde setretmektir.

§17

MUKADDİME

§18

Həqiqətin keşfine mani olan arzu-yu hilaf və iltizam-ı muhalif və taraftar-ı nəfs cihetiyle asılsız evhamını bir əsla ircâ etmekle özünü mazur göstermek və müşterinin nazarı kimi yalnız meayibi görmək və çocuk tabiatı kimi bahane ilə mahane tutmak kimi emirlerden nəfsini tecrit ilə şartıma müraat edebilirsen huzur-u qəlb ilə dinlə!

§19

Cemi’ zerrat-ı kainat, birer birer zat və sıfât və sair vücuh ilə gayr-ı mahdude olan imkânat mabeyninde mütereddid iken bir ciheti takip, hayret-bahşa mesalihi intac etmekle Sâni’in vücub-u vücuduna şehadetle, avâlim-i gaybiyenin enmuzeci olan latîfe-i Rabbaniyeden ilan-ı Sâni’ eden itikadın misbahını ışıklandırırlar.

§20

Bəli, hər bir zerre öz başıyla Sâni’i ilan ettiği kimi, tesavir-i mütedâhileye benzeyen mürekkebat-ı müteşâbike-i mütesaide-i kainatın hər bir makam və hər bir nisbetinde hər bir zerre muvazene-i cereyan-ı umumîyi muhafaza və hər nisbette ayrı ayrı mesalihi intac ettiklerinden Sâni’in kasd və hikmetini izhar və kıraat ettikleri üçün Sâni’in delaili, zerrattan kat kat ziyadedir.

§21

Əgər desen: Nədən hər kəs aklıyla görmür?

§22

Cavab: Kemal-i zuhurundan… Bəli, şiddet-i zuhurdan görünmemek derecesine gelenler vardır. Cirm-i şems kimi.

§23

تَاَمَّل۟ سُطُورَ ال۟كَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ ال۟مَلَاِ ال۟اَع۟لٰى اِلَي۟كَ رَسَائِلُ

§24

Yani eb’ad-ı vâsia-i âlemin sahifesinde Nakkaş-ı Ezelî’nin yazdığı silsile-i hâdisatın satırlarına hikmət nazarıyla bak və fikr-i hakikatle sarıl. Tâ ki mele-i a’lâdan gelen selâsil-i resail səni a’lâ-yı illiyyîn-i yakîne çıkarsın.

§25

İşaret:

§26

Kalbinde nöqtə-i istimdad, nöqtə-i istinad ilə vicdan-ı beşer Sâni’i unutmamaktadır. Əgər çendan dimağ tatil-i eşgal etse də vicdan edə bilməz. İki vazife-i mühimme ilə meşguldür. Belə ki:

§27

Vicdana müracaat olunsa qəlb bedenin aktarına neşr-i həyat ettiği kimi, qəlb kimi kalpteki ukde-i hayatiye olan marifet-i Sâni’ də cəsəd kimi istidadat-ı gayr-ı mahdude-i insaniye ilə mütenasip olan âmâl və müyul-ü müteşaibeye neşr-i həyat edər; ləzzəti içine atar və qiymət verir və bast və temdid edər. İşte nöqtə-i istimdad…

§28

Hem də bununla birlikdə kavga və müzahametin meydanı olan dağdağa-i hayata peyderpey hücum gösteren âlemin minlərlə musibet və mezahimlere qarşı yegâne nöqtə-i istinad marifet-i Sâni’dir.

§29

Bəli, hər şeyi hikmət və nizam-nizam-intizamla gören Sâni’-i Hakîm’e itikad etmezse və ale’l-amyâ tesadüfe havale ederse və o beliyyata qarşı elindeki qüdrətin adem-i kifayetini düşünse, tevahhuş və dehşet və telaş və havftan mürekkeb bir halet-i cehennem-nümun və ciğer-şikâfta kaldığından; eşref və ahsen-i mahluk olan insan, hər şeyden daha pərişan olduğundan nizam-ı kâmil-i kainatın hakikatine muhalif olur. İşte nöqtə-i istinad… Bəli, melce yalnız marifet-i Sâni’dir.

§30

Demək, bu iki nöqtə ilə bu derece nizam-ı âlemde hüküm-fermalık, həqiqət-i nefsü’l-emriyenin hâssa-i münhasırası olduğu üçün hər vicdanda iki pencere olan bu iki noktadan vücud-u Sâni’ tecelli edir. Ağıl görmezse də fıtrat görür. Vicdan nezzardır, qəlb penceresidir.

§31

Tenbih:

§32

Arş-ı kemalât olan marifet-i Sâni’in mi’raclarının usûlü dörttür:

§33

Birincisi: Tasfiye və işraka müesses olan muhakkikîn-i sofiyenin minhacıdır.

§34

İkincisi: İmkân və hudûsa mebni olan mütekellimînin tarîkidir. Bu iki asıl, filvaki’ Kur’an’dan teşaub etmişlerdir. Lâkin fikr-i beşer başqa surete ifrağ ettiği üçün tavîlü’z-zeyl və müşkülleşmişdir.

§35

Üçüncüsü: Hükemanın mesleğidir. Üçü də taarruz-u evhamdan masûn değildirler.

§36

Dördüncüsü ki belâgat-ı Kur’aniyenin ulüvv-ü rütbesini ilan eden və istikamet cihetiyle en kısası və vuzuh cihetiyle beşerin umumuna en eşməli olan mi’rac-ı Kur’anîdir. İşte biz də bunu ihtiyar ettik. Bu da iki nevidir:

§37

Birincisi: “Delil-i inayet”tir ki menafi-i eşyayı ta’dad eden bütün âyât-ı Kur’aniye bu delile îma və bu bürhanı tanzim edirlər.

§38

Bu delilin zübdesi, kainatın nizam-ı ekmelinde riayet-i mesalih və hikemdir. Bu isə Sâni’in kasd və hikmetini ispat və tesadüf vehmini ortadan nefyedir.

§39

Mukaddime:

§40

Əgər çendan hər adam âlemdeki riayet-i mesalih və nizam-nizam-intizamda istikra-i tam edə bilməz və ihata edə bilməz. Lakin nev-i beşerdeki telahuk-u efkâr sayesinde, kainatın hər bir nevine mahsus kavaid-i külliye-i muntazamadan ibaret olan bir fen teşekkül etmiş və etmektedir.

§41

Bununla birlikdə bir emirde nizam-nizam-intizam olmazsa hüküm külliyetiyle cereyan edemediyi üçün kaidenin külliyeti nev’in hüsn-ü nizam-nizam-intizamına delildir. Demək, cemi’ fünun-u ekvan kaidelerin külliyetlerine binaen, istikra-i tâmla nizam-ı ekməli intac eden birer bürhandırlar. Bəli, fünun-u kainat bitamamiha mevcudatın silsilelerindeki halkalardan asılmış olan mesalih və semeratı və inkılabat-ı ahvalin telâfifinde saklanmış olan hikem və fevaidi göstermek ilə Sâni’in kasd və hikmetine barmaq ilə şehadet və işarə ettikleri kimi şeyatîn-i evhama qarşı birer necm-i sâkıbdır.

§42

İşaret:

§43

Cehl-i mürekkebi intac eden, nazar-ı sathîyi tevlid eden ülfetten tecrid-i nazar etsen və akla qarşı sedd-i turuk eden evhamın âşiyanı olan mümaresat-ı ilzâmiyattan nəfsini tahliye etsen; hurdebînî bir heyvanın surəti altında olan makine-i dakika-i bedîa-i İlahiyenin şuursuz, mecra və mahrekleri tahdid olunmayan və imkânatında evleviyet olmayan esbab-ı basita-i camide-i tabiiyeden husul-pezir və o destgâhın masnuu olduğunu öz nəfsini kandırıp mutmain və ikna edemirsən.

§44

Məgər hər bir zerrede Eflatun qədər bir şuur və Calinos qədər bir hikməti ispat ettikten sonra, zerrat-ı saire ilə vasıtasız muhabereyi itikad və esbab-ı tabiiyenin üssü’l-esası hükmünde olan cüz-i lâyetecezzadaki kuvve-i cazibe və kuvve-i dâfianın içtimalarının hortumu üzerindeki muhaliyetin damgasını kaldırabilsen…

§45

Əgər nəfsin bu muhalata ihtimal verse səni insaniyet defterinden sildirəcəkdir. Lakin caizdir ki: Hər bir şeyin esası zannetdikləri olan cezb və def’ və hərəkət, âdâtullahın kanunlarına birer isim olsun. Lakin kanun, kaidelikten tabiîliğe və zihnîlikten haricîliğe və itibardan həqiqətə və âletiyetten müessiriyete gelmemek şartıyla qəbul ederiz.

§46

Tenbih:

§47

فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ

§48

Nazarını âleme gezdir. Hangi yerinde noksaniyeti görebilirsin? Kellâ! Gören görməz. Məgər kör ola və ya kasr-ı nazar illetiyle müptela ola.

§49

İstersen Kur’an’a müracaat et. Delil-i inayəti vücuh-u mümkinenin en ekmel vechiyle bulacaqsan. Çünki Kur’an, kainatta təfəkküre emir verdiyi kimi fevaidi tezkâr və nimetleri ta’dad edər. İşte o âyât, bu bürhan-ı inayete mezâhirdir. İcmali budur, tut!

§50

Tafsili isə: Əgər meşiet-i İlahiye taalluk ederse âyât-ı âfakıye və enfüsiyeyi tefsir tarîkinde sema və beşer və arzın ilimlerine ma’kud olan kütüb-ü selâsede tefsir ediləcəkdir. O vaxt bu bürhan tamam-ı suretiyle sənə görünəcəkdir.

§51

İkinci Delil-i Kur’anî: “Delil-i ihtira”dır.

§52

Bunun hülâsası: Mahlukatın hər nevine, hər ferdine və o nev’e və o ferde müretteb olan âsâr-ı mahsusasını müntic və istidad-ı kemaline münasib bir vücudun verilmesidir. Çünki heç bir nev-i müteselsil, ezelî deyildir. “İmkân” bırakmaz. Hem də bizzarure bazının “hudûs”u nazarın müşahedesiyle və sairleri də ağlın hikmət nazarıyla görülür.

§53

Vehim və Tenbih:

§54

İnkılab-ı həqiqət olmaz. Nev-i mutavassıtın silsilesi devam etməz. Tahavvül-ü esnaf, inkılab-ı həqiqətlərin gayrısıdır.

§55

İşaret:

§56

Hər bir nev’in bir âdemi və bir böyük pederi olduğundan silsilelerdeki tenasülden neş’et eden vehm-i bâtıl o âdemlerde, o evvel pederlerinde tevehhüm olunmaz.

§57

Bəli hikmət, fenn-i tabakatü’l-arz və ilm-i hayvanat və nebatat dili ilə iki yüz bini mütecaviz olan envaın âdemleri hükmünde olan mebde-i evvellerinin hər birinin müstakillen hudûsuna şehadet ettiği kimi; mevhum və itibarî olan kavanin və şuursuz olan esbab-ı tabiiye isə bu qədər hayret-feza silsileler və bu silsileleri teşkil eden və efrad denilen dehşet-engiz, hədsiz makine-i acibe-i İlahiyenin tasni və icadına adem-i kabiliyetleri cihetiyle hər bir fert və hər bir nevi, müstakillen Sâni’-i Hakîm’in yed-i kudretinden çıktığını ilan və izhar edir. Bəli, Sâni’-i Zülcelal hər şeyin cephesinde hudûs və imkân damgasını koymuşdur.

§58

Tenbih:

§59

Ezeliyet-i madde və hərəkət-i zerrattan teşekkül-ü enva kimi umûr-u bâtılaya ihtimal vermək, sırf başqa şeyle nəfsini ikna etmək sadedinde olduğu üçün o umûrun esas-ı fâsidesini tebeî nazarıyla adem-i derkinden neş’et edər. Bəli, nəfsini ikna etmək surətində müteveccih olursa muhaliyet və adem-i makuliyetine hükmedəcəkdir. Faraza qəbul etse də “tegafül-ü ani’s-Sâni’” sebebiyle hasıl olan ıztırar ilə qəbul edə bilər.

§60

Tenbih:

§61

Mükerrem olan insan, insaniyetin cevheri itibarıyla daima hakkı satın almaq istəyir və daima həqiqəti arır və daima maksadı saadettir. Lakin bâtıl və dalal isə hakkı arıyorken haberi olmadan eline düşer. Həqiqətin madenini kazarken ihtiyarsız bâtıl onun başına düşer. Veyahut həqiqəti bulmaktan muztar və ya tahsil-i haktan hâib oldukça asıl fıtratı və vicdanı və fikri; muhal və gayr-ı makul bildiyi bir emri, nazar-ı sathî və tebeî ilə qəbulüne mecbur olur.

§62

İşte bu həqiqəti pîş-i nazara al! Görəcəksən ki: Bütün nizam-ı âlemden eser-i gaflet olaraq tevehhüm ettikleri ezeliyet-i madde və hərəkət və bu bütün akılları hayrette bırakan nakış və sanat-ı bedîada tahayyül ettikleri tesadüf-ü amyâ və bütün hikemin şehadatına rağmen esbab-ı camideden itikad ettikleri tesir-i həqiqi və nefislerine mugalata edib vehmin –istimrara istinaden– iğvasıyla tecessüm və tahayyül olunan tabiat-ı mevhumeyi merci yapmakla teselli ettikleri; əlbəttə fıtratları reddeder.

§63

Lakin yalnız hakka teveccüh və həqiqətə kasd ettikleri üçün bu evham-ı bâtıla davetsiz olaraq yolun canibinden taarruz ettikleri üçün əlbəttə hedef-i garazına nazarını dikmiş olan adam, o evhama tebeî və sathî bir nazar ilə bakır. Onun üçün muzahref olan içine nüfuz edə bilməz. Lakin ne vaxt rağbet və kasd və satın almaq nazarıyla baksa, almaya deyil bəlkə iltifat etmeye və bakmaya tenezzül etməz.

§64

Bəli, bu qədər çirkin bir şeyi vicdan və ağıl muhal görür. Qəlb də qəbul etməz. İllâ ki müşagabe ilə safsata edib hər bir zerreye hükemanın akıllarını və hükkâmın siyasetlerini verib tâ hər bir zerre ehavatıyla ittifak və nizam-nizam-intizam meselesinde müşavere və muhabere etsinler.

§65

Bəli, bu surette bir mesleği, insan deyil heyvan də qəbul etməz. Lakin ne çarə, mesleğin lâzım-ı beyyini meslektendir. Bu meslek isə bu suretten başqa bir şey ilə tasvir edilmez. Bəli, bâtılın şe’ni şöyledir: Ne vaxt tebeî bir nazar ilə bakılırsa sıhhatine bir ihtimal verilir. Lakin im’an-ı nazar eyledikçe ihtimal-i sıhhat bertaraf olur.

§66

İşaret:

§67

Madde dedikleri şey isə suret-i mütegayyire hem də hərəkət-i zâile-i hâdiseden tecerrüd etməz. Demək hudûsu muhakkaktır. Feyâ əcəba! Sâni’-i Vâcibü’l-vücud’un lâzıme-i zaruriye-i beyyinesi olan ezeliyeti zihinlerine sığıştıramayan necə oldu da hər bir cihetten ezeliyete münafî olan maddenin ezeliyetini zihinlerine sığıştırabilirler? Hakikaten cây-ı taaccübdür… Bəli, insan düşündükçe cemi’ sıfât-ı kemaliye ilə muttasıf olan Sâni’den istiğrab və istinkâr ettikleri bu hayret-efza masnuatı, tesadüf-ü amyâya və hərəkət-i zerrata isnad ettikleri üçün insanı insaniyetten pişman edər.

§68

Telvih:

§69

Harekât-ı zerrattan husulü dava olunan qüvvət və suretler, araziyetleri cihetiyle envadaki mübayenet-i cevheriyeyi teşkil edə bilməz. Araz cevher ola bilməz. Demək bütün envaın fasılları və umum a’razın havass-ı mümeyyizeleri, adem-i sırftan muhteradırlar. Tenasül, teselsülde şerait-i âdeyə-i itibariyedendir.

§70

İşte delil-i ihtiraînin icmali…

§71

Əgər açık olaraq mufassalan istersen Kur’an’ın firdevsine gir. Çünki heç bir ratb və yâbis yoxdur ki o tenezzühgâhta ya çiçək və ya gonca halinde bulunmasın. Əgər ecel müsait və meşiet taalluk və tevfik refik olursa elfaz-ı Kur’aniyenin esdafında bu bürhanı tezyin eden cevherleri, geləcək kütübde tafsil ediləcəkdir.

§72

Vehim və Tenbih:

§73

Əgər sual etsen: “Nedir bu tabiat ki daima onun ilə tın tın edirlər? Nedir bu kavanin və kuva ki daima onlar ilə mütedemdimdirler?”

§74

Cavab vereceğiz ki: Âlem-i şehadet denilen, cesed-i yaradılışin anâsır və azasının ef’allerini nizam-nizam-intizam və rabt altına alan şeriat-ı fitriye-i İlahiye vardır. İşte bu şeriat-ı fitriyedir ki “tabiat” və ya “matbaa-i İlahiye” ilə müsemmadır. Bəli tabiat, yaradılış-i kainatta cari olan kavanin-i itibariyesinin mecmu və muhassalasından ibarettir. İşte kuva dedikleri şey, hər biri bu şeriatın birer hükmüdür. Və kavanin dedikleri şey, hər biri bu şeriatın birer meselesidir.

§75

Lakin o şeriattaki ahkâmın istimrarına istinaden hem də hayali həqiqət surətində gören və gösteren nüfusun istidatları bir zemin-i şûre müheyya etmesiyle vehm ü hayal tasallut edərək tazyik edib bu tabiat-ı hevaiye tavazzu və tecessüm edib mevcud-u haricî və hayalden misal suretine girmişdir. Bəli, bunun kimi vehmin çox hileleri vardır.

§76

İşaret:

§77

Bu tabiat və kuva-yı umumiye tesmiye ettikleri emirler, kat’iyen aklı ikna edəcək və fikre özünü beğendirəcək və nazar-ı həqiqət ona ünsiyet edəcək heç bir mülâyemet və münasibət yox iken və bu kainata illet və masdar olmaya kabiliyeti mefkud iken, mahza Sâni’den tegafül və nizam-nizam-intizamın ilcaından tevellüd eden yalnız ıztırar ilə, veleh-resan-ı ukûl olan qüdrətin âsârını bu matbaa-misal olan tabiatın sanatından görmək, tabiatı mistar iken masdar tahayyül etmək; lâzım-ı eammın vücuduyla, melzum-u ehassın vücudunu intaca çalışan akîm bir kıyasın neticesidir.

§78

Bəli, bu kıyas-ı akîm, dalalet və hayret vâdilerine çox yolları açmışdır.

§79

Tenvir:

§80

Ef’al-i ihtiyariyenin nazzamı olan şeriat və kanun bu qədər hark və muhalefetle birlikdə, bir çox cühhal-i vahşiye âdeta şeriatı bir hâkim-i ruhanî və nizamı bir sultan-ı manevî tevehhüm edib bir təsiri tahayyül edər. Bəli, bir taburun və ya askerin muttarid olan harekâtını və yeknesak olan etvarlarını və birbiriyle rabtolunan ahvallerini müşahede eden vahşi bir adam, bu efrad-ı adîdeyi veyahut heyet-i askeriyeyi, manevî bir iple merbut zannederse, əcəba garib görünəcək midir? Veyahut bir bedevî və ya bir şairü’t-tab, nâsı bir vaz’-ı hasende ifrağ eden və mabeynlerini telif eden nizamı bir mevcud-u manevî və şeriatı bir halife-i ruhanî temessül ederse çox görünəcək midir? Elə isə kainatın ahvaline taalluk eden və tabiat tesmiye olunan və tasdik-i enbiya və ya tekrim-i evliyadan başqa hark olunmayan və müstemirre olan bu şeriat-ı fitriye-i İlahiye, evhamda tecessüm etsin, nədən taaccüb olunsun?

§81

Vehim və Tenbih:

§82

İnsanın zihni və dili və sem’i cüz’î və teakubî oldukları kimi fikri və himmeti də cüz’îdir. Və teakub tarîkıyla yalnız bir şeye taalluk edər və meşgul kalır.

§83

Hem də insanın qiymət və mahiyeti, himmeti nisbetindedir. Himmetin derecesi isə maksat və iştigal ettiği şeyin nisbetindedir.

§84

Hem də insan teveccüh və kasdetdiyi şeyde, güya “fena fi’l-maksat” olur. İşte bu noktaya binaen hasis bir emir və ya çox cüz’î bir şey, böyük bir adama isnad olunmaz. Çünki tenezzül etməz. Və himmetini o kiçik şeye sığıştıramaz. Himmeti ağır, o şey gayet hafif olduğundan güya muvazenet bozulur.

§85

Hem də insan hangi şeye temaşa ederse əlbəttə mekayisini və esaslarını öz nəfsində arayacaqdır. Əgər bulmazsa etrafında və ebna-yı cinsinde arayacaqdır. Hattâ heç bir cihetten mümkinata benzemeyen Vâcibü’l-vücud’u təfəkkür etse yenə kuvve-i vâhimesi bu vehm-i seyyii düstur və dürbün etmək istəyir.

§86

Halbuki Sâni’-i Zülcelal, bu nöqtə-i nazarda temaşa edilmez. Kudretine inhisar yoxdur. Ziya-yı şems kimi qüdrət və ilim və iradesi şâmile və âmmedir, münhasır olmaz, muvazeneye gəlməz. En böyük şeye taalluk ettiği kimi en kiçik və en hasis şeye də taalluk edər. Mikyas-ı azameti və mizan-ı kemali mecmu-u âsârıdır. Hər bir cüzü mikyas ola bilməz.

§87

İşte Vâcibü’l-vücud’u mümkinata kıyas etmək, kıyas-ı maalfârıktır. Mezbur vehm-i bâtıl ilə muhakeme etmək hata-yı mahzdır.

§88

İşte bu hata-i bîedebane və bu vehm-i bâtılın netice-i seyyiesidir ki: Tabiiyyun, esbabı müessir-i həqiqi olduklarına; və Mutezile, heyvanları ef’al-i ihtiyariyelerine hâlık olduklarına; və hükema, cüz’iyatta ilm-i İlahînin nefyine; və Mecusiler, halk-ı şer başkasının eseri olduğuna itikad ettiler. Güya onlarca Sâni’ o qədər azametiyle birlikdə, necə belə umûr-u hasiseye və cüz’iyeye tenezzül edib iştigal etsin. Yuf onların akıllarına ki belə bir vehm-i bâtılın hükmüne esir oldular.

§89

Ey birader! Bu vehim itikad tarîkıyla olmazsa da vesvese cihetiyle bazen mü’minlere musallat olur.

§90

İşaret:

§91

Əgər desen: “Delil-i ihtiraî i’ta-i vücuddur. İ’ta-i vücud isə idam-ı mevcudun refikidir. Halbuki adem-i sırftan vücudu və vücud-u mahzdan adem-i sırfı aklımız tasavvur edemir.”

§92

Cevaben derim: Yahu! Sizin bu istis’âbınız və bu meselenin tasavvurundaki istiğrabınız, bir kıyas-ı hâdi’in netice-i vahîmesidir. Çünki icad və ibda-ı İlahîyi, abdin sanat və kesbine kıyas edersiniz. Halbuki abdin elinden bir zerreyi imate veyahut icad etmək gəlməz. Bəlkə yalnız umûr-u itibariye və terkibiyede bir sanat və kesbi vardır. Bəli, bu kıyas aldatıcıdır, insan özünü ondan kurtaramır.

§93

Elhasıl: İnsan, kainatta mümkinatın elə bir qüvvət və kudretini görmemiş ki icad-ı sırf və idam-ı mahz etsin. Halbuki hükm-ü aklîsi də daima üssü’l-esası, müşahedattan neş’et edər. Demək, âsâr-ı İlahiyeye mümkinat tarafından bakır. Halbuki hayret-efza âsârıyla müsbet olan qüdrət-i Sâni’in canibinden temaşa etmək gerektir. Demək, ibadın və kainatın umûr-u itibariyeden başqa təsiri olmayan qüvvət və kudretlerin cinsinden olan bir qüdrət-i mevhume içinde Sâni’i farz edərək o noktadan bu meseleye temaşa edir. Halbuki Vâcibü’l-vücud’un canibinden, qüdrət-i tammesi nöqtə-i nazarından bu meseleye temaşa etmək gerektir.

§94

İşaret:

§95

Birinin âsârı muhakeme olunursa onun hâssasını nazara almaq lâzımdır. İşte bu meselede edilmemişdir. Çünki bu meseleye, acizlik-i abdin arkasında qüdrət-i mümkinatın tarafında kıyas-ı temsilînin perdesi altında temaşa edir. Halbuki tekvin-i âlemde bir kısmını maddesiz ibda və bir kısmı də maddeden inşa ilə bu qədər hayret-feza âsâr-ı mu’cize ilə qüdrət-i kâmile-i İlahiyeyi göstermekle birlikdə ondan sarf-ı nazar etmək, gaibi şahit surətində görmək olan kıyas-ı hâdi’ ilə və ebna-yı cinsini muhakeme ettiği kimi bir kaide-i mahdude ilə Vâcibü’l-vücud’a nazar edərlər. Hattâ çox meseleyi akl-ı selim makul gördüğü halde, onlar gayr-ı makul tevehhüm edərlər.

§96

Tenbih:

§97

Muhteraattan kat’-ı nazar; masnuatın en zâhir və münevver və “ziya” dedikleri olan nur-u ayn-ı âlemin kavanin-i acibesi və onun semeresi və misal-i musağğarı olan nur-u basarın nevamis-i bedîasıyla münevver və musavver olan kemal-i qüdrət-i İlahiyenin canibinde muvazene nöqtə-i nazarında gayr-ı makul və uzaq tevehhüm olunan mesaile temaşa edilirse me’nus və ayn-ı ağlın kirpikleri ortasında görüləcəkdir.

§98

Tenbih:

§99

Necə ki zaruriyattan nazariyat istintac olunur. Elə də âsâr-ı Sâni’in zaruriyatı, mahfiyat-ı sanatına bürhandır. İkisi birlikdə bu meseleyi ispat edər.

§100

Telvih:

§101

Əcəba nizam-ı âlemdeki sanattan daha dakik daha acib daha garib, cins-i qüdrət-i mümkinattan daha uzaq, ağıl tasavvur edə bilər mi? Əlbəttə edə bilməz. Çünki fünun, gösterdikleri fevaid və hikem ilə bizzarure Sâni’in kasd və sanat və hikmetine şehadet ettiklerinden ukûlü qəbul etmeye muztar etmişlerdir. Yoxsa bu bedihiyattan en kiçik bir həqiqəti, ağıl öz özünə kalsa idi qəbul etmezdi.

§102

Bəli, zemin və âsumanı hamleden və muallakta tutan və ecram-ı kainatı istihdam eden və nizamında idhal ilə heç bir emrine isyan edilmeyen Zat-ı Akdes’ten nədən istiğrab olunsun ki ondan derecatla eshel və ehaff olanı hamletsin. Bəli, bir dağı kaldıran, bir hokkayı kaldırabilmekten tereddüt etmək, sırf safsata etmektir.

§103

Elhasıl: Necə Kur’an’ın bazısı, bazısına müfessirdir; kezalik kainat kitabı də bazı sutûru arkalarındaki sanat və hikməti tefsir edər.

§104

İşaret:

§105

Əgər desen: Bazı mutasavvıfın kelâmından ittisal və ittihat və hulûl zâhir olur. Və ondan tevehhüm edilir ki bazı maddiyyunun mesleği olan vahdetü’l-vücuda bir münasibət gösterir.

§106

Cavab: Müteşabih hükmünde olan muhakkikîn-i sofiyenin şatahatını ki vücud-u Akdes’e hasr-ı nazar və istiğrak və mümkinattan tecerrüd cihetiyle matmah-ı nazar ettikleri delil içinde neticeyi görmək, yani âlemden Sâni’i müşahede etmək tarîkıyla takip ettikleri meslek olan cedavil-i ekvanda cereyan-ı tecelliyatı və melekûtiyet-i eşyada sereyan-ı füyuzatı və meraya-yı mevcudata tecelli-i esma və sıfâtı isə dıyku’l-elfaz sebebiyle uluhiyet-i sâriye və hayat-ı sâriye tabir ettikleri həqiqətləri, başkalar anlamadılar… Sû-i tefehhüm ilə öz istidad-ı şûrelerinden zuhur eden evham-ı vâhiyeye, muhakkikînin kelimat və şatahatını tatbik ettiler.

§107

Yuha onların akıllarına! Süreyya derecesinde olan muhakkikînin efkâr-ı mücerredeleri, serâ derekesinde olan mukallidîn-i maddiyyunun efkâr-ı sefilesinden minlərlə derece uzaktır. Bəli, bu iki fikrin tatbikine çalışmak, bu zaman-ı terakkide akl-ı beşerin düçar-ı sekte olduğunu və varta-i mevte düşdüyünü izhar etmektir ki insaniyet müteessifane nazar edərək və istidad-ı tahkik və terakki dili ilə كَلَّا وَاللّٰهِ اَي۟نَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَي۟نَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّل۟مَةِ الطَّامِسَةِ demeye mecbur olur.

§108

İşaret:

§109

Bunlar, ehl-i vahdetü’ş-şuhuddurlar. Lakin vahdetü’l-vücud ilə mecazen tabir edilebilir. Lakin hakikaten vahdetü’l-vücud, bazı hükema-i kadîmenin meslek-i bâtılasıdır.

§110

Tenbih:

§111

Bu mutasavvıfînin başçı və kebiri demiş ki: İttisali və ya ittihadı və ya hulûlü iddia eden, marifet-i İlahiyeden heç bir şey istişmam etmemişdir. Bəli mümkün, Vâcib ilə necə ittisal və ya ittihat edəcək? Kellâ! Bəli, mümkünün ne kıymeti vardır tâ ki Vâcib onda hulûl ede, hâşâ! Neam, mümkünde füyuzat-ı İlahiyeden bir feyiz tecelli edər.

§112

İşte bunların mesleği ötekilerin mesleğine münasibət və temas edə bilməz. Çünki maddiyyunun mesleği maddiyata hasr-ı nazar və istiğrak ettiklerinden, efkârları fehm-i uluhiyetten tecerrüd edib uzaklaştılar. O derece maddeye qiymət verdiler ki hər şeyi maddede görmək, hattâ uluhiyeti onda mezcetmek kimi bir meslek-i müteassifeye girmişlerdir. Lakin ehl-i vahdetü’ş-şuhud olan muhakkikîn-i sofiye o derece Vâcib’e hasr-ı nazar etmişler ki mümkinatın heç bir kıymeti kalmamışdır. “Bir vardır.” deyərlər…

§113

El-insaf! Serâ Süreyya qədər birbirinden uzaktır. Maddeyi cemi’ enva və eşkâliyle halk eden Hâlık-ı Zülcelal’e kasem ederim ki dünyada bu iki mesleğin temasını intac eden rey-i ahmakaneden daha kabih və daha hasis və daha sahibinin mizac-ı aklının inhirafına delil olacaq bir rey yoxdur.

§114

Tenvir:

§115

Küre-i arz kiçik, parça parça və rengârenk və mütehalif cam parçalarından farz olunursa hər biri başqa çeşitle levnine və cirmine və şekline nisbetle şemsten bir feyiz alacaqdır. Bu hayalî feyiz isə ne güneşin zatı və ne ayn-ı ziyasıdır. Hem də ziyanın temasili və elvan-ı seb’asının tesaviri və güneşin tecellisi olan bu gûnagûn və rengârenk çiçeklerin elvanı faraza lisana gelirse hər biri “Güneş mənim gibidir.” veyahut “Güneş mənim.” diyeceklerdir.

§116

اٰن۟ خَيَالَاتٖى كِه دَامِ اَو۟لِيَاس۟ت۟ عَك۟سِ مَه۟رُويَانِ بُوس۟تَانِ خُدَاس۟ت۟

§117

Lakin ehl-i vahdetü’ş-şuhudun meşrebi, ehl-i mahv və sekrin meşrebidir. Safi meşrep isə meşreb-i ehl-i fark və sahvdır.

§118

حَقٖيقَةُ ال۟مَر۟ءِ لَي۟سَ ال۟مَر۟ءُ يُد۟رِكُهَا فَكَي۟فَ كَي۟فِيَّةُ ال۟جَبَّارِ ذِى ال۟قِدَمِ هُوَ الَّذٖى اَب۟دَعَ ال۟اَش۟يَاءَ وَ اَن۟شَاَهَا فَكَي۟فَ يُد۟رِكُهُ مُس۟تَح۟دَثُ النَّسَمِ

§119

Tenbih:

§120

İşte vücud-u Sâni’in delail-i icmalîsi… Tafsili isə kütüb-ü selâsede geləcəkdir.

§121

Əgər desen: “Delail-i tevhidin burada velev icmalen olsun beyanını isterim.”

§122

Derim ki: Delail-i tevhid, o qədər müştehire və çoktur ki bu kitabda zikirden ehtiyacsızdirler. İşte لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin sadefinde meknun olan bürhanü’t-temanü’, bu minhaca bir menar-ı neyyirdir. Bəli istiklal, uluhiyetin hâssa-i zatiyesidir və lâzıme-i zaruriyesidir.

§123

Tenvir:

§124

Kainattaki teşabüh-ü âsâr və etrafı birbiriyle muanaka və el ele tutmuş, birbirine arz-ı nizam-nizam-intizam və birbirinin sualine qarşı cevab-ı savab və birbirinin nida-yı ehtiyacına lebbeyk cavabı vermək və bir nöqtə-i vâhideye temaşa etmək və bir mihver-i nizam üzerinde deveran etmək cihetiyle Sâni’in tevhidine telvih, bəlkə Hâkim-i Ezel’in vahdaniyetine tasrih edir. Bəli, bir makinenin sâni’i və muhterii bir olur.

§125

وَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ

§126

Kitab-ı âlemin evrakıdır eb’ad-ı nâmahdud

§127

Sutûr-u kainat-ı dehirdir a’sar-ı nâma’dud

§128

Basılmış destgâh-ı levh-i mahfuz-u həqiqətdə

§129

Mücessem lafz-ı manidardır âlemde hər mevcud.

§130

Hoca Tahsin’in nâma’dud və nâmahduddan muradı nisbîdir. Həqiqi lâyetenahîlik deyildir.

§131

İşaret:

§132

Sâni’-i Zülcelal ne qədər evsaf-ı kemaliye varsa onlarla muttasıftır. Çünki mukarrerdir ki: Masnûda olan feyz-i kemal, Sâni’in kemalinden iktibas edilmiş bir zıll-i zalilidir. Demək kainatta ne qədər hüsün və cemal və kemal varsa umumundan lâyuhad derecede yüksək tabakada evsaf-ı cemaliye və kemaliye ilə Sâni’ muttasıftır. Bəli, ihsan servetin, icad vücudun, icab vücubun, tahsin hüsnün fer’idir və delilidir.

§133

Hem də Sâni’-i Zülcelal, cemi’ nekaisten münezzehtir. Maddiyatın mahiyatının istidatsızlığından neş’et eden nekaisten müberradır. Kainatın mahiyat-ı mümkinesinden neş’et eden evsaf və levazımatından mukaddestir.

§134

لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ جَلَّ جَلَالُهُ

§135

Mukaddime

§136

Əgər desen: Dibacede demiş idin: Kelime-i şehadetin ikinci kelâmı, birincisine şahit və meşhuddur.

§137

Cavab: Neam, bəli. Marifetullah denilen kâbe-i kemalâta giden minhacların en müstakim və en metini, Sahib-i Medine-i Münevvere aleyhisselâmın yaptığı tarîk-i hadîd-i beyzasıdır ki ruh-u hidayet hükmünde olan Muhammed aleyhisselâm, avâlim-i gaybın mişkât və zücacesi hükmünde olan kalbinin ma’kes və tercümanı makamında olan lisan-ı sadıkı, berahin-i Sâni’in en sadık bir delil-i canlı və bir hüccet-i nâtıka və bir bürhan-ı fasihtir.

§138

Bəli hem zatı hem dili birer bürhan-ı neyyirdir. Neam, yaradılış tarafından Zat-ı Muhammed bürhan-ı bâhirdir. Həqiqət canibinden dili, şahid-i sadıktır. Bəli, Muhammed aleyhisselâm hem Sâni’e hem nübüvvete hem haşre hem hakka hem həqiqətə bir hüccet-i kātıadır. Tafsili geləcəkdir.

§139

Tenbih:

§140

Devir lâzım gəlməz. Çünki sıdkının delaili, Sâni’in delailine tevakkuf etməz.

§141

Temhid:

§142

Peygamberimiz (asm) Sâni’in bir bürhanıdır. Öyleyse bu bürhanın ispat-ı sıdkını və intacını və sureten və maddeten sıhhatini ispat etmək gerektir. Nahu:

§143

بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§144

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ نِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ

§145

Emma ba’dü: Ey həqiqətin âşığı!

§146

Əgər vicdanımı mütalaa etmekle həqiqətləri rasad etmək istersen, qəlb dedikleri latîfe-i Rabbaniyenin pası və zengârı hükmünde olan arzu-yu hilaf və iltizam-ı taraf-ı muhalif və mazur tutulmak üçün öz evhamına bir hak vermək və bir əsla ircâ etmək və mecmuun neticesini hər bir fertten istəmək –ki zafiyeti sebebiyle neticenin reddine bir istidad-ı seyyie verilir– hem də bahaneli çocukluk tabiatı hem də mahaneli düşman seciyesi hem də yalnız ayıbı görmək şanında olan müşteri nazarı kimi emirlerden o mir’atı taskil və tasfiye et, muvazene və mukabele eyle. Ekser emaratın imtizacından tezahür eden həqiqətin şule-i cevvalesini karine-i münevvire et, tâ ekaldeki evham-ı muzlimeyi tenvir və def’edebilesin. Hem də munsifane və müdakkikane ilə dinlə, kelâm tamam olmadan itiraz etme. Nihayete qədər bir cümledir, bir hükümdür. Tamam olduktan sonra bir vehmin kalırsa selə.

§147

Tenbih:

§148

Bu bürhanın suğrası, nübüvvet-i mutlakadır. Kübrası isə nübüvvet-i Muhammed’dir aleyhissalâtü Vəssalam. İşte başlırıq:

§149

İşaret:

§150

Sâni’in hikməti və ef’alindeki adem-i abesiyet və kainattaki en hasis və en kalil şeyde nizamın müraatı və adem-i ihmali və nev-i beşerin mürşide olan ehtiyac-ı zarurîsi, nev-i beşerde vücud-u nübüvvet, kat’an istilzam edərlər.

§151

Əgər desen: Bu icmaldeki manayı anlamadım, tafsil et!

§152

Derim: İşte dinlə, görürsən ki maddiye və maneviye olan nev-i beşerdeki nizamatın hem də hâsiyet-i ağlın qüvvəti ilə taht-ı tasarrufuna alınan çox envaın ahvaline verildiyi nizam-nizam-intizamatın merkezi və madeni hükmünde olan nübüvvet-i mutlakanın bürhanı, insanın hayvaniyetten üç noktada olan terakkisidir:

§153

Birincisi: “Fikrin evveli amelin âhiri, amelin evveli fikrin âhiri” olan kaidesinin zımnındaki sırr-ı acibdir. Belə:

§154

Nur-u nazar ilə ilel-i müterettibe-i müteselsilenin meyanında olan terettübü keşfederek umum kemalât-ı insaniyenin toxumu hükmünde olan mürekkebatı, besaite tahlil və ircâ etmekle hasıl olan kabiliyet-i ilim və terkip dedikleri kavanin-i cariyeyi istimal edib sanatıyla tabiatı muhakât olan kabiliyet-i sanattan nazarının kusurunu və evhamın müzahameti və sevk-i insaniyetin adem-i kifayeti cihetiyle bir mürşid-i nebiye ihtiyaç gösterir; tâ âlemdeki nizam-ı ekmelin muvazenesi muhafaza olunsun.

§155

İkincisi: Gayr-ı mütenahî olan beşerin istidadı, gayr-ı mahsur olan âmâl və müyulatı və gayr-ı mazbut olan tasavvurat və efkârı, gayr-ı mahdud olan kuvve-i şeheviye və gazabiyesidir.

§156

İşaret:

§157

Bir adama milyonlarca sene ömür ilə bütün lezaiz-i dünyeviye və hər cihetten tasallut-u tam verildiyi halde istidadındaki lâyetenahîliğin hükmünce bir “Âh, âh, leyte!”yi çekəcəkdir. Güya o adem-i rıza ilə remiz və işarə edir ki: İnsan ebede namzettir və saadet-i ebediye üçün halk olunmuşdur. Tâ gayr-ı mütenahî bir zamanda, gayr-ı mahdud və geniş bir âlemde, gayr-ı mahsur olan istidadatını bilfiile çıkarabilsin.

§158

Tenbih:

§159

Adem-i abesiyet və həqiqətlər-i eşyanın sübutiyetleri îma edir ki: Bu dar və mahsur və hər bir lezzetinde çox a’razın müzahametiyle keşmekeş və tehasüdden hâlî olmayan bu dünya-yı deniye içinde kemalât-ı insaniye yerleşmez. Bəlkə geniş və müzahametsiz bir âlem lâzımdır. Tâ insan, hakkıyla sümbüllensin və ahval və kemalâtına nizam vermekle nizam-ı âleme hemdest-i vifak olabilsin.

§160

Tenbih və İşaret:

§161

İstitradî olaraq haşre îma olundu. İleride zaten bürhan-ı kat’îyle ispat ediləcəkdir. Lakin burada istediyim nöqtə: İnsandaki istidat ebede nâzırdır. Əgər istersen insaniyetin cevherine və nâtıkıyetin kıymetine və istidadın muktezasına teemmül və tetkik et. Sonra da o cevher-i insaniyetin en kiçik və en hasis hizmetkârı olan hayale bak, gör… Yanına git və də: “Ey hayal ağa! Beşaret sənə! Dünya və mâfîhanın saltanatı milyonlar sene ömür ilə birlikdə sənə veriləcəkdir lakin âkıbetin dönmemeksizin fena və ademdir.” Əcəba hayal sənə necə mukabele edəcək? Âyâ, istibşar və sürur veyahut telehhüf və tahassürle cavab verəcəkdir?

§162

Ecel, neam, bəli, cevher-i insaniyet a’mak-ı vicdanın dibinde enîn və hanîn edib bağıracaq: “Eyvah, vâ hasretâ, saadet-i ebediyenin fıkdanına!” diyəcəkdir. Hayale zecir və ta’nif edərək: “Yahu! Bu dünya-yı fâniye ilə razı olma!”

§163

Bax, ey birader, hînâ bu saltanat-ı fâniye, sultan-ı insaniyetin en hakir hizmetkârı veyahut şairi veyahut sanatkâr və tasvircisini işbâ və razı edemezse necə o hayal kimi çox hizmetkârların sahibi olan sultan-ı insaniyeti işbâ edə bilər? Kellâ! Neam, onu işbâ edəcək yalnız haşr-i cismanînin sadefinde meknun olan saadet-i ebediyedir.

§164

Üçüncüsü: İnsanın itidal-i mizacı və letafet-i tab’ı və ziynete olan meylidir. Yani insanın insaniyete lâyık bir suret-i taayyüşe olan meyl-i fitrisidir.

§165

Neam insan, heyvan kimi yaşamamalıdır və yaşamaz. Bəlkə şeref-i insaniyete münasib bir kemal ilə yaşamak gerektir.

§166

Binaenaleyh beşer mesken və melbes və me’keli, sanayi-i kesîre ilə taltif etmesine möhtacdır. Bu sanatlarda yalnızca kudretinin adem-i kifayetine binaen ebna-yı cinsiyle imtizaç etmək, o da iştirak etmək, o da teavün etmək, o da sa’yin semeratını mübadele etmesini iktiza etmekle birlikdə kuva-yı insaniyedeki inhimak və tecavüz sebebiyle adalete ihtiyaç, o da hər ağlın adalete adem-i kifayetine binaen onu muhafaza edəcək kavanin-i külliyenin vaz’larına ihtiyaç, o da tesirini muhafaza etmək üçün icra edəcək bir mukannine, o mukannin də zâhiren və bâtınen hâkimiyetini muhafaza etmək üçün maddeten və manen tefevvuka hem də Sâni’-i âlem’in tarafından bazı umûr ilə muhassas olmasıyla bir imtiyaz və qüvvət-i nisbete hem də evamirine olan itaati temin və tesis eden azamet-i Sâni’in tasavvurunu zihinlerde idame edəcək bir müzekkire-i mükerrere olan ibadəte möhtacdır. O ibadət də Sâni’in canibine efkârı tevcih edər. O teveccüh isə inkıyadı tesis, o inkıyad də nizam-ı ekmele îsal edər. O nizam-ı ekmel də sırr-ı hikmetten tevellüd edər. Sırr-ı hikmət də ademü’l-abesiyeti və Sâni’in hikməti, masnûdaki teennuku özünə şahit gösterir.

§167

İşte əgər insanın hayvandan bu cihat-ı selâse ilə olan temayüzünü derk edebildin, bizzarure netice verir ki: Nübüvvet-i mütləq, nev-i beşerde kutub bəlkə merkez və bir mihverdir ki ahval-i beşer onun üzerine deveran edir. Belə ki:

§168

Cihet-i ûlâda dikkat et! Bak necə sevkü’l-insaniyet və meyl-i tabiînin adem-i kifayeti və nazarın kusuru və tarîk-i akıldaki evhamın ihtilatı, necə nev-i beşeri eşedd-i ihtiyaçla bir mürşid və muallime möhtac edər. O mürşid peygamberdir.

§169

İkinci cihette tedebbür et. Belə: İnsandaki lâyetenahîlik və tabiatındaki meylü’t-tecavüz və kuva və âmâlindeki adem-i tahdid və âlemdeki meylü’l-istikmalin dalı hükmünde olan insandaki meylü’t-terakkinin semeresi hükmünde olan kamet-i namiye-i istidad-ı insanîsine intibak etmeyen; bəlkə camid və muvakkat olan kanun-u beşer ki: Tedricen tecarüb ilə hasıl olan netaic-i efkârın telahukuyla vücuda gelen o kavanin-i beşer, bu semere-i istidadın çekirdeklerinin terbiye və imdadına adem-i kifayetinin sebebiyle; maddeten və manen iki âlemde saadet-i beşeri temin edəcək hem də kamet-i istidadının büyümesiyle tevessü edəcək, canlı və ebediye bir şeriat-ı İlahiyeye ihtiyaç gösterir. İşte şeriatı gətirən peygamberdir.

§170

Əgər desen: “Biz görürük ki dinsizlerin və ya sahih bir dini olmayanların ahvalleri muaddele və munazzamadırlar.”

§171

Cavab: O adalet və nizam-nizam-intizam, ehl-i dinin ikazat və irşadatıyladır. Və o adalet və faziletin esasları, enbiyanın tesisleriyledir. Demək enbiya, esas və maddeyi vaz’etmişlerdir. Onlar da o esas və fazileti tutup onda işlediklerini işlediler. Bundan başqa nizam və saadetleri, muvakkattır. Bir cihetten kaime və müstakime isə çox cihattan mâile və münhaniyedir. Yani ne qədər sureten və maddeten və lafzen və maaşen muntazamadır lakin sîreten və maneviyaten və manen fâside və muhtelledir.

§172

Ey birader! İşte sıra üçüncü cihete geldi. İyi təfəkkür et! Belə: Ahlâktaki ifrat və tefrit isə istidadatı ifsad edir. Və bu ifsad isə abesiyeti intac edər. Və bu abesiyet isə kainatın en kiçik və en ehemmiyetsiz şeylerinde mesalih və hikemin riayetiyle, âlemde hüküm-fermalığı bedihî olan hikmet-i İlahiyeye münakızdır.

§173

Vehim və Tenbih:

§174

“Meleke-i marifet-i hukuk” dedikleri, hər fenalığın maddeten zararını ihsas ede ede və efkâr-ı umumiyeyi ikaz etmekle hasıl olan “meleke-i riayet-i hukuk” dedikleri emri, şeriat-ı İlahiyeye bedel olaraq dinsizlerin tasavvuru və şeriattan istiğnaları bir tevehhüm-ü bâtıldır. Çünki dünya ihtiyarlandı. Elə bir şeyin mukaddimatı da zâhir olmadı. Bilakis mehasinin terakkisiyle birlikdə mesavî də terakki edib daha dehşetli və aldatıcı bir şekle girir.

§175

Bəli, necə ki nevamis-i hikmət, desatir-i hükûmetten ehtiyacsız deyildir. Elə də vicdana hâkim olan kavanin-i şeriat və fazilete eşedd-i ihtiyaç ilə möhtacdır. İşte belə mevhume olan meleke-i ta’dil-i ahlâk, kuva-yı selâseyi hikmət və iffet və şecaatte muhafaza etmesine kâfi deyildir. Binaenaleyh insan, bizzarure vicdan və tabiatlara müessir və nâfiz olan mizan-ı adalet-i İlahiyeyi tutacaq bir nebiye möhtacdır.

§176

İşaret:

§177

Minlərlə enbiya, nev-i beşerde nübüvveti iddia edərək minlərlə mu’cizatla müddeayı ispat etmişlerdir. İşte o enbiyanın cemi’ mu’cizatları lisan-ı vâhid ilə nübüvvet-i mutlakayı ilan edər. Bizim bu suğramıza də bir bürhan-ı kātı’dır. Buna tevatür-ü bi’l-mana və ya ne tabir ilə diyorsanız deyiniz, metin bir delildir.

§178

Tenbih:

§179

Bu muhakematın cihetü’l-vahdeti budur ki: Əgər cemi’ fünun ele alınırsa və fünunların kavaidinin külliyetleriyle keşfetdikləri ittisak və nizam-nizam-intizama temaşa edilirse hem də mesalih-i cüz’iye-i müteferrikanın mâyesi və ukde-i hayatiyesi hükmünde olan bir ləzzəti və ya bir muhabbeti və ya bir emr-i âheri içine atılmakla –ekl və nikâhtaki kimi– pərişan olan umûr və ef’al o mâye ilə irtibat və ittisal ettiklerini, inayet-i İlahiye nöqtə-i nazarında nazar-ı dikkate alınırsa hem də hikmetin şehadetiyle sabit olan adem-i abesiyet və adem-i ihmali mütalaaya alınırsa istikra-i tâmla netice verir ki:

§180

Mesalih-i külliyenin kutub və mihveri və maden-i həyatı hükmünde olan nübüvvet, nev-i beşerde zarurîdir. Faraza olmazsa pərişan olan nev-i beşer, güya muhtel bir âlemden bu muntazam âleme düşüp cereyan-ı umumînin ahengini ihlâl ettiği qəbul olunursa biz insanlar sair kainata qarşı ne yüzümüz kalacaqdır?

§181

Tenbih:

§182

Ey birader! Əgər bürhan-ı Sâni’in suğrası sənin sahife-i zihninde intikaş etmiş isə hazır ol! Kübrası olan nübüvvet-i Muhammed’in bahsine geçirik:

§183

İşaret və İrşad:

§184

Kübra sadıktır. Çünki sahife-i itibar-ı âlemde menkuş olan âsâr-ı enbiyayı mütalaa etsen və lisan-ı tarihte cereyan eden ahvallerini dinlersen və həqiqəti, yani cihetü’l-vahdeti tesir-i zaman və mekân ilə girdiyi suretlerden tecrit edebilirsen görəcəksən ki:

§185

İnayet-i İlahiyenin ziyası olan mehasin-i mücerredenin şulesi olan hukukullah və hukuk-u ibadı; enbiya, düstur-u hərəkət ettiklerini və nev-i beşer tarafından enbiyaya qarşı keyfiyet-i telakkileri və ümeme qarşı suret-i muameleleri və terk-i menafi-i şahsiye və sair umûrlar ki onlara nebi dedirmiş və nübüvvete medar olmuş olan esaslar isə evlad-ı beşerin sinn-i tekemmül və kühûlette olan üstadı və medrese-i Ceziretü’l-Arap’ta menba-ı ulûm-u âliye və muallimi olan Zat-ı Muhammed’de daha ekmel və daha azhar bulunur.

§186

Demək olur ki: İstikra-i tam ilə hususan nev-i vâhidde, lâsiyyema nizam-nizam-intizam-ı muttarid üzerine müesses olan kıyas-ı hafînin ianesiyle və kıyas-ı evlevînin teyidiyle nübüvvet-i Muhammed’i netice vermekle birlikdə, tenkihü’l-menat denilen hususiyattan tecrit nöqtə-i nazardan cemi’ enbiya lisan-ı mu’cizatlarıyla vücud-u Sâni’in bir bürhan-ı bâhiresi olan Muhammed’in sıdkına şehadet edərlər.

§187

İ’tizar

§188

Qısa cümlelerle söylemirəm muğlakça olur. Çünki bu həqiqətlər hər tarafa derin köklerini attıklarından mesele uzunlaşır. Suret-i meseleyi bozmak və parça parça etmək və həqiqəti incitmek istemirəm. Hem də həqiqətin etrafına bir daireyi çekmek istəyirəm tâ həqiqət mahsur kalıp kaçmasın. Mən tutmazsam başqası tutsun. Məni mazur tutsanız febiha… Və illâ hürriyet var, tahakküm yoxdur. Keyfinize…

§189

Mukaddime

§190

Peygamberin delil-i sıdkı; hər bir hərəkət, hər bir halidir. Bəli, hər bir hareketinde adem-i tereddüt və muterizlere adem-i iltifat və muarızlara adem-i mübalat və muhalif olanlardan adem-i tahavvüfü, sıdkını və ciddiyetini gösterir. Hem də evamirinde həqiqətin ruhuna olan isabeti, hakkıyetini gösterir.

§191

Elhasıl: Tahavvüf və tereddüt və telaş və mübalat kimi hile və adem-i vüsuku və itminansızlığı îma eden umûrlardan müberra iken, bilâ-perva və qüvvət-i itminanla en hatarlı makamlarda olan hareketi və nihayette olan isabeti və iki âlemde semere verəcək olan canlı kaideleri harekâtıyla tesis ettiğine binaen, hər bir fiil və hər bir tavrının iki taraftan yani bidayet və nihayetten ciddiyeti və sıdkı, nazar-ı ehl-i dikkate arz-ı dîdar edir. Bâhusus mecmu-u harekâtının imtizacından ciddiyet və hakkıyet şule-i cevvale kimi və in’ikasatından və muvazenatından sıdk və isabet, berk-i lâmi’ kimi tezahür və tecelli edir.

§192

İşaret:

§193

Zaman-ı mazi və zaman-ı hal, yani asr-ı saadet və zaman-ı istikbal tazammun ettikleri berahin-i nübüvvet, lisan-ı vâhid ilə maden-i ahlâk-ı âliye olan Zat-ı Muhammed’de aleyhissalâtü Vəssalam, dâî-yi sıdkı və dellâl-ı nübüvveti olan bürhan-ı zatînin nidasına cavab və hemdest-i vifak olaraq nübüvvetini i’lâ və ilan ettiklerini kör olmayanlara gösterdiler. Bu halde kitab-ı âlemden olan fasl-ı zamanın sahife-i selâsesini mütalaa edeceğiz. Hem də o kitabdan mesele-i uzma və münevvere olan Zat-ı Muhammed’i (asm) temaşa və ziyaret edeceğiz. Müddeamız olan bürhanın kübrasını onun ilə ispat edeceğiz.

§194

İşte bu noktaya binaen mesalik-i nübüvvet dörttür. Beşincisi meşhur və mesturdur.

§195

Yani mesele-i âliye-i zatiyeyi temaşa etmekte dörd nükteyi bilmək lâzımdır:

§196

Birincisi: لَي۟سَ ال۟كَحَلُ كَالتَّكَحُّلِ kaidesine binaen sun’î və tasannuî olan şey, ne qədər mükemmel olsa da tabiî yerini tutmadığından heyetinin feletatı, muzahrefiyeti îma edəcəkdir.

§197

İkincisi: Ahlâk-ı âliyenin həqiqətin zeminiyle olan rabıta-i ittisali ciddiyettir. Və deveran-ı dem kimi hayatlarını idame eden və imtizaçlarından tevellüd eden haysiyete qüvvət veren, heyet-i mecmuasına nizam-nizam-intizam veren yalnız sıdktır. Bəli, bu rabıta olan sıdk və ciddiyet kesildiyi anda, o ahlâk-ı âliye kurur və hebaen gidir.

§198

Üçüncüsü: Umûr-u mütenasibede temayül və tecazüb və mütezâdde olan eşyalarda tenafür və tedafü kaide-i meşhuresi, maddiyatta necə cereyan edir; maneviyat və ahlâkta də cereyan edər.

§199

Dördüncüsü: لِل۟كُلِّ حُك۟مٌ لَي۟سَ لِكُلٍّ

§200

Indi gelelim maksada: İşte âsâr və siyer və tarih-i hayatı… Hattâ a’danın şehadetleriyle, Zat-ı Peygamber’de vücudu mütləq olan ahlâk-ı âliyenin kesret və ihata və tecemmu və imtizacından tevellüd eden izzət və haysiyetten neş’et eden şeref və vakar və izzet-i nəfs ilə –ferişteler, devlerin ihtilat və istiraklarından tenezzühleri kimi– sırr-ı tezada binaen, o ahlâk-ı âliye də hile və kizbden tereffu’ və tenezzüh və teberri edərlər. Hem də həyat və mâyeleri makamında olan sıdk və hakkıyeti tazammun ettiklerinden, şule-i cevvale kimi nübüvveti aleniyete çıkarır.

§201

Tenbih:

§202

Ey birader! Görürsən ki bir adam yalnız şecaatle meşhur olursa o şöhret ona verdiyi haysiyeti ihlâl etməmək üçün kolaylıkla yalana tenezzül etməz. Harada kaldı ki cemi’ ahlâk-ı âliye birden tecemmu ede…

§203

Bəli, mecmuda bir hüküm bulunur, fertte bulunmaz.

§204

İşaret və Tenbih:

§205

Görürük: Bu zamanda sıdk və kizbin mabeynleri ancaq bir barmaq qədər vardır. Bir çarşıda ikisi də satılır. Lakin hər bir zamanın bir hükmü var. Heç bir zamanda asr-ı saadet kimi sıdk və kizbin ortasındaki mesafe açılmamışdır. Belə ki:

§206

Sıdk, öz hüsn-ü həqiqisini kemal-i haşmetle izhar və onun ilə temessük eden Muhammed’i (asm) a’lâ-yı illiyyîn-i şerefe i’lâ və âlemde inkılab-ı azîmi îka ettiğinden şarktan garba qədər kizbden bu’d derecesini göstermekle qiymət-i âliyesini i’lâ etmək cihetiyle sûku və metaını gayet nâfık və râic etmişdir.

§207

Və kizb isə teşebbüsat-ı azîmeyi murdarların laşeleri kimi ruhsuz bıraktığı üçün nihayet-i kubhunu izhar və onun ilə temessük eden Müseylime və emsali, esfel-i safilîn-i hıssete düşürdüğü cihetle, meta-ı zehr-âlûdu və sûku gayet muattal və kesad etmişdir.

§208

İşte ehl-i izzət və tefahur olan kavm-i Arab’ın tabiatlarındaki meylü’r-râic sâikasıyla müsabaka edərək o kâsid kizbi terk edib və râic sıdk ilə tecemmül edərək adaletlerini âleme qəbul ettirmişlerdir. İşte sahabelerin aklen olan adaletleri bu sırdan neş’et edər.

§209

İrşad və İşaret:

§210

Tarih və siyer və âsâr nöqtə-i nazarından dikkat olunursa; Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam dörd yaşından qırx yaşına qədər, lâsiyyema şe’ni, ahlâkı və hileyi dışarıya atmakta olan hararet-i gariziyenin şiddet-i iltihabı zamanında, kemal-i istikametle və kemal-i metanetle və tamam-ı ıttırad-ı ahval ilə və müsavat və muvazenet-i etvar ilə və nihayet-i iffet ilə və heç bir hali mestûriyeti muhafaza etmeyen –lâsiyyema elə ehl-i inada qarşı– bir hileyi îma etmemekle birlikdə yaşadığı nazara alınırsa, sonra istimrar-ı ahlâkının zamanı olan qırx seneden sonra o inkılab-ı azîm nazara alınırsa, haktan geldiğini və həqiqət olduğunu tasdik etmezse nəfsinə levmetsin. Çünki zihninde bir sofestaî gizlenmiş olacaqdır.

§211

Hem də en hatarlı makamlarda –Gār’da kimi– tarîk-i halâsı mefkud iken və haytu’l-emel bihasebi’l-âde kesilirken, gayet metanet və kemal-i vüsuk və nihayet-i itminan ilə olan hərəkət və hal və tavrı, nübüvvet və ciddiyetine şahid-i kâfidir və hak ilə temessük ettiğine delildir.

§212

Yani sahife-i ûlâ, zaman-ı mazidir. İşte bu sahifede dörd nükteyi nazar-ı dikkate almaq lâzımdır:

§213

Birincisi: Bir fende veyahut kısasta, bir adam esaslarını və ruh və ukdelerini ahzederek müddeasını ona bina ederse o fende hazakat və maharetini gösterir.

§214

İkincisi: Ey birader! Əgər tabiat-ı beşere ârif isen; kiçik bir haysiyetle, kiçik bir davada, kiçik bir kavimde, kiçik bir hilafın serbestiyetle irtikâb olunmadığına nazar edersen; gayet böyük bir haysiyetle, nihayet cesîm bir davada, hasra gelmeyen bir kavimde, hədsiz bir inada qarşı, hər cihetten ümmiliğiyle birlikdə, heç bir cihetle ağıl müstakil olmayan meselelerde, tam serbestiyetle bilâ-perva və kemal-i vüsuk ilə alâ ruûsi’l-eşhad zikir və nakilden güneş kimi sıdkın tulû edeceğini görəcəksən.

§215

Üçüncüsü: Bedevîlere nisbet çox ulûm-u nazariye vardır; medenilere nisbeten lisan-ı âdât və ef’alin telkinatıyla, ulûm-u mütearifenin hükümlerine geçmişlerdir. Bu nükteye binaen bedevîlerin hallerini muhakeme etmək üçün özünü o bâdiyede farz etmək gerektir. Əgər istersen İkinci Mukaddime’ye müracaat et, çünki bu nükteyi izah etmişdir.

§216

Dördüncüsü: Bir ümmi, ulema meyanında mütedavil bir fende beyan-ı fikir ederse ittifak noktalarda muvafık olaraq və muhtelefün fîha olan noktalarda muhalefet edib musahhihane olan söylemesi, onun tefevvukunu və kesbî olmadığını ispat edər.

§217

Bu nüktelere binaen deriz ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam malûm olan ümmiyetiyle birlikdə güya gayr-ı mukayyed olan ruh-u cevvale ilə tayy-ı zaman edərək, mazinin a’mak-ı hafâsına girerek, hazır və müşahit kimi enbiya-yı sâlifenin ahvallerini və esrarlarını teşrih etmesiyle; bütün enzar-ı âleme qarşı elə bir dava-yı azîmede –ki bütün ezkiya-i âlemin nazarlarını dikkate celbeder– bilâ-perva və nihayet vüsuk ilə müddeasına mukaddime olaraq o esrar və ahvalin ukad-ı hayatiyeleri hükmünde olan esaslarını zikretmekle birlikdə, kütüb-ü sâlifenin ittifak nöqtələrında musaddık və ihtilaf nöqtələrında musahhih olaraq kısas və ahval-i enbiyayı bizə hikâye etmesi, sıdk və nübüvvetini intac edər.

§218

Teznib:

§219

Cemi’ enbiyanın delail-i nübüvvetleri, sıdk-ı Muhammed’e (asm) delildir və cemi’ mu’cizatları, Muhammed’in bir mu’cize-i maneviyesidir aleyhimüsselâm. Bunda dikkat edersen anlayacaqsan.

§220

İşaret:

§221

Ey birader! Bazen kasem, bürhanın yerini tutar. Çünki bürhanı tazammun edər. Elə isə:

§222

وَالَّذٖى قَصَّ عَلَي۟هِ ال۟قِصَصَ لِل۟حِصَصِ وَ سَيَّرَ رُوحَهُ فٖى اَع۟مَاقِ ال۟مَاضٖى وَ فٖى شَوَاهِقِ ال۟مُس۟تَق۟بَلِ فَكَشَفَ لَهُ ال۟اَس۟رَارَ مِن۟ زَوَايَا ال۟وَاقِعَاتِ اِنَّ نَظَرَهُ النَّقَّادَ اَدَقُّ مِن۟ اَن۟ يُدَلِّسَ عَلَي۟هِ وَ مَس۟لَكَهُ ال۟حَقَّ اَغ۟نٰى مِن۟ اَن۟ يُدَلِّسَ عَلَى النَّاسِ

§223

Bəli, neam. Onun nur-u nazarına hayal, özünü həqiqət gösteremir və hak olan mesleği telbisten ehtiyacsızdir.

§224

Yani zaman-ı halin, yani asr-ı saadetin sahifesinde dörd nükte, bir noktayı nazar-ı dikkate almaq gerektir:

§225

Birincisi: Kiçik bir âdet, kiçik bir kavimde və ya zayıf bir haslet, kalil bir taifede; böyük bir hâkimin, böyük bir himmetle kolaylıkla kaldıramadığını nazara alırsan; əcəba gayet çox, tamamen müstemirre, nihayet derecede me’luf və çox da mütenevvia, tamamen râsiha olan âdât və ahlâk, nihayet kesîr və me’lufatına gayet mutaassıp və şedidü’ş-şekîme olan bir kavmin a’mak-ı ervahından az fedakârlıkla, qısa bir zamanda kal’ u ref’ ettiğini və o âdât-ı seyyienin yerine başqa âdât və ahlâk fidanlarını gars etmesi və def’aten nihayet derecede tekemmül ettiklerini nazara alırsan və dikkat edersen, hârikulâde olduğunu tasdik etmezsen səni sofestaî defterinde yazacağam.

§226

İkincisi: Şahs-ı manevî hükmünde olan bir devletin nümüvv-ü tabiîsi hükmünde olan teşekkülü isə mütemehhildir. Və devlet-i atîkaya galebesi –ki ona inkıyad, tabiat-ı saniye hükmüne girdiyi üçün– tedricîdir. Elə isə maddeten və manen hâkim hem də gayet cesîm bir devleti qısa bir zamanda teşkili hem də düvel-i râsihaya def’î kimi galebe etmesi; maneviyat və ahvalde cari olan âdâtın bizzarure hârikulâde olduğunu görmezsen körler defterinde yazılacaqsan.

§227

Üçüncüsü: Tahakküm-ü zâhirî, kahr və cebir ilə mümkündür. Lakin efkâra galebe etmək hem də ervaha tahabbüb və tabâyia tasallut hem də hâkimiyetini vicdanlar üzerine daima muhafaza etmək, həqiqətin hâssa-i farikasıdır. Bu hâssayı bilmezsen həqiqətdən bîganesin.

§228

Dördüncüsü: Tergib və ya terhib hilesiyle ancaq yalnız bir tesir-i sathî edib və akla qarşı sedd-i turuk edəcəkdir. Bu halde a’mak-ı kulûbe nüfuz və erakk-ı hissiyatı tehyic və şükûf-misal olan istidadatı inkişaf ettirmek və kâmine və nâime olan seciyeleri ikaz və tenbih və cevher-i insaniyeti feverana getirmek və qiymət-i nâtıkıyeti izhar etmək, şuâ-ı həqiqətin hâssasıdır.

§229

Bəli, kasavet-i mücessemenin misal-i müşahhası olan “və’d-i benat” kimi umûrlardan kalplerini taskil etmesi və rikkat-i letafetin lem’ası olan hayvanata mərhəmət, hattâ karıncaya şəfqət kimi umûr ilə tezyin etmesi; elə bir inkılab-ı azîmdir –hususan elə akvam-ı bedevîde– ki heç bir kanun-u tabiiyeye tevfik olmadığından hârikulâde olduğu musaddak-kerde-i erbab-ı basîrettir. Basîretin varsa tasdik edəcəksən.

§230

Indi Nöqtə’yı dinlə: İşte tarih-i âlem şehadet edər ki: En böyük dâhî odur ki bir və ya iki hissin və seciyenin və istidadın inkişafına və ikazına və feverana getirmesine muvaffak olsun. Çünki elə bir hiss-i nâim ikaz edilmezse sa’y hebaen gedər və muvakkat olur. İşte en böyük dâhî ancaq bir və ya iki hissin ikazına muvaffak olabilmişdir. Ezcümle: Hiss-i hürriyet və hamiyet və muhabbet…

§231

Bu noktaya binaen Ceziretü’l-Arap sahra-i vesîasında olan akvam-ı bedevîde kâmine və nâime və mestûre olan hissiyat-ı âliye –ki binlere bâliğdir– birden inkişaf, birden ikaz, birden feveran və galeyana getirmek; şems-i həqiqətin, ziya-i şule-feşanın hâssasıdır. Bu noktayı aklına sokmayanın, biz Ceziretü’l-Arab’ı gözüne sokacağız.

§232

İşte Ceziretü’l-Arap… On üç asır beşerin terakkiyatından sonra, en mükemmel feylesoflardan yüz taneyi göndersin, yüz sene qədər çalışsın; əcəba bu zamana nisbeten o zamana nisbet yaptığının yüzde birini yapabilir mi?

§233

İşaret:

§234

Kim tevfik istəyirsə âdetullah və yaradılış və fıtrat ilə aşinalık etmək və dostluk etmək gerektir. Yoxsa fıtrat tevfiksizlikle bir cevab-ı red verəcəkdir. Cereyan-ı umumî isə muhalif harekette bulunanları adem-âbâd hiçâhiçe atacaqdır. İşte buna binaen temaşa et, görəcəksən ki: Yaradılışte cari olan kavanin-i amîka-i dakika –ki hurdebîn-i ağıl ilə görülmez– həqiqətlər-i şeriat ne derecede müraat və muarefet və münasebette bulunmuşlardır ki o kavanin-i yaradılışin muvazenesini muhafaza etmişdir.

§235

Bəli, bu a’sar-ı tavîlede bu müsademat-ı azîme içinde həqiqətlərini muhafaza, bəlkə daha ziyade inkişafa getirdiğinden gösterir ki Rəsuli-Əkrəm aleyhisselâmın mesleği, heç bir vaxt mahvolmayan hak üzerine müessestir.

§236

Bu nükte və nöqtələrı bildikten sonra geniş və muhakeməli və müdakkik bir zihinle dinlə ki:

§237

Muhammed-i Hâşimî aleyhissalâtü Vəssalam, ümmiyeti və adem-i qüvvət-i zâhiresi və adem-i hâkimiyeti və adem-i meyl-i saltanat ilə birlikdə, gayet hatarlı mevâkide kemal-i vüsuk ilə teşebbüs edərək efkâra galebe etmekle, ervaha tahabbüb və tabâyia tasallut, gayet kesîre və müstemirre və râsiha və me’lufe olan âdât və ahlâk-ı vahşiyaneyi esasıyla hedmederek, onların yerine ahlâk-ı âliyeyi gayet metin bir esas ilə lahm və demlerine karışmış kimi tesis etmekle birlikdə, zaviye-i vahşette hâmid ( خامد ) olan bir kavimdeki kasavet-i vahşiyeyi ihmad və hissiyat-ı dakikayı tehyic… Bəli, hissiyat-ı âliyeyi ikaz və cevher-i insaniyetlerini izhar etmekle birlikdə evc-i medeniyete bir zaman-ı kasîrde is’ad edərək, şark və garpta oturmuş bir devlet-i cesîmeyi bir zaman-ı kalilde teşkil edib ateş-i cevval kimi bəlkə nur-u nevvar kimi veyahut asâ-yı Musa kimi sair devletleri bel’ və imha derecesine getirdiğinden, basar-ı basîreti kör olmayanlara sıdkını və nübüvvetini və hak ilə temessükünü göstermişdir. İşte əgər sən görmezsen səni insanların defterinden sildirəcəkdir.

§238

Sahife-i müstakbelden, lâsiyyema mesele-i şeriattır. İşte dörd nükteyi nazar-ı dikkatten dûr etmemelisin.

§239

Birincisi: Bir şahıs dörd və ya beş fende meleke sahibi və mütehassıs olmaz. Məgər hârika ola…

§240

İkincisi: Mesele-i vâhide, iki mütekellimden sudûr edər. Biri, mebde və müntehası və siyak və sibaka mülâyemetini və ehavatıyla nisbetini və mevzi-i münasipte istimalini, yani münbit bir zeminde sarfını nazara aldığı üçün o fende olan maharetine və melekesine və ilmine delâlet ettiği halde; o biri mütekellim bu nöqtələrı ihmal ettiği üçün sathiyetine və taklidiyetine delâlet edər. Halbuki kelâm yenə o kelâmdır. Əgər ağlın bunu fark etmezse ruhun hisseder.

§241

Üçüncüsü: İkinci Mukaddime’de geçtiği kimi bir iki asır evvel hârika sayılan keşif bu zamana qədər mestûr kalsaydı, tekemmül-ü mebâdi cihetiyle bir çocuk da keşfedebildiğini nazara al. On üç asır geri git, o zamanların tesiratından özünü tecrit et, dehşet-engiz olan Ceziretü’l-Arap’ta otur, dikkatle temaşa et, görürsün ki:

§242

Ümmi, tecrübe görmemiş, zaman və zemin yardım etmemiş tək bir adam ki yalnız zekâya deyil bəlkə gayet kesîr tecarübün mahsulü olan fünunun kavaniniyle elə bir nizam və adaleti tesis edir ki istidad-ı beşerin kameti, netaic-i efkârı teşerrübünden tekebbür ederse o şeriat də tevessü edərək ebede teveccüh edər. Kelâm-ı Ezelî’den geldiğini ilan etmekle birlikdə, iki âlemin saadetini temin edər. İnsaf edersen, bu isə yalnız o zamanın insanlarının deyil bəlkə nev-i beşerin tavkı haricinde görəcəksən. Məgər evham-ı seyyie, sənin bu tarafa müteveccih olan fıtratının tarfını çürütmüş ola…

§243

Dördüncüsü: Onuncu Mukaddime’de geçtiği kimi hem də ikinci nöqtə-i itirazın cavabında da geleceği kimi şudur ki: Cumhurun istidad-ı efkârı derecesinde şeriatın irşad etmesidir. Belə ki:

§244

Cumhurun âmîliği üçün həqiqətlər-i mücerredeyi; me’lufları vasıta olmaksızın adem-i telakkileri sebebiyle, müteşabihat və teşbihat və istiarat ilə tasvir etmesidir. Hem də fünun-u ekvanda cumhurun, hiss-i zâhir sebebiyle hilaf-ı vakii zarurî telakki etmekle birlikdə, mebâdi basamakları adem-i in’ikad və tekemmülünden, mağlataların vartalarına düşmemek üçün şeriat elə mesailde ibham etti və mutlak bıraktı lâkin həqiqəti îmadan hâlî bırakmadı.

§245

Vehim və Tenbih:

§246

Rəsuli-Əkrəm’in hər bir fiil və hər bir halinde sıdk lemean edər. Lakin hər fiili və hər hali hârika olmaq lâzım deyildir. Çünki izhar-ı hârika tasdik-i müddea içindir. Hâcet olmadığı və ya münasib olmadığı vakitte cereyan-ı umumiyeye mütâbaatla, kavanin-i âdâtullaha destedâd-ı teslim olur. Hem də elə olmaq gerektir.

§247

Ey birader! Bu Tenbih, Birinci Mesleğin Mukaddimesi’nin taifesindendir. Nisyanın hatasıyla yolunu şaşırmakla yerini kaybedip şuraya girmişdir. İyice bu nükteleri tut. İşte neticeye giririk:

§248

Bak ey birader! Fünun və ulûmun zübde-i həqiqiyesi berahin-i akliye üzerine müesses olan diyanet və şeriat-ı İslâmiye elə fünunları tazammun etmişdir. Ezcümle: Fenn-i tehzib-i ruh və riyazetü’l-qəlb və terbiyetü’l-vicdan və tedbirü’l-ceset və tedvirü’l-menzil və siyasetü’l-medeniye və nizamatü’l-âlem və fennü’l-hukuk vesaire… Lüzum görülen yerlerde tafsil və lüzum olmayan və ya ezhanın və ya zamanın müstaid və müsait olmadığı yerlerde birer fezleke ilə kavaid-i esasiyeyi vaz’edərək tenmiye və tefrîini ukûlün meşveret və istinbatatına havale etmişdir ki bu fünunun mecmuuna deyil bəlkə ekalline on üç asır terakkiden sonra en medeni yerlerde en hârika zekâ ilə mevsuf olanlar, tâkat-i beşerin haricinde –bâhusus o zamanda– olduğunu tasdikten vicdan-ı munsifane səni men’edemir.

§249

İşte fazl odur ki a’da ona şehadet ede. Yeni Dünya’nın en meşhur feylesofu olan Carlyle (Karlayl), Almanya’nın meşhur bir hakîminden və rical-i siyasiyesinden naklen dir ki:

§250

“O tetkikatından sonra öz özünə sual edərək demiş: İslâmiyet belə olursa əcəba medeniyet-i hazıra həqiqətlər-i İslâmiyet’in dairesinde yaşayabilir mi?” Özü özünə “Evet.” ilə cavab verir. Şimdiki muhakkikler o daire içinde yaşamaktadırlar.

§251

Evvelki feylesof də dir ki: Həqiqətlər-i İslâmiyet çıktıkları zaman, ateş-i cevval kimi hatabın parçalarına benzeyen sair efkâr və edyanı bel’ etti. Hem də hakkı vardır. Çünki başkaların safsatiyatından bir şey çıxmaz, ilâ âhirihî…

§252

Bəli, on üç asırdan beri o qədər dehşetli müsademata qarşı həqiqətlərini muhafaza etmişdir. Bəlkə bu müsademe, keşmekeş; həqiqət-i İslâmiyet’in omuzu üstünden türab-ı hafâyı terkîk və tahfif edir. Neam, vücud və hal-i âlem buna şahittir. Makale-i Ûlâ’daki mukaddimatı nazara almaq gerektir.

§253

Vehim və Tenbih:

§254

Əgər desen: Hər bir fende yalnız bir fezlekeyi bilmək bir adam üçün mümkündür.

§255

Cavab: Neam, lâ! Çünki elə bir fezleke ki: Hüsn-ü isabet və mevki-i münasipte və münbit bir zeminde istimal kimi, sâbıkan mezkûr sair nöqtələr ilə cam kimi maverasından ıttıla-ı tam və melekeyi gösteren fezlekeler mümkün deyildir. Bəli, kelâm-ı vâhid iki mütekellimden çıkarsa birinin cehline və ötekisinin ilmine bazı umûr-u mermuze-i gayr-ı mesmua ilə delâlet edər.

§256

İşaret və İrşad və Tenbih:

§257

Ey mənimlə bu kitabın evvel-i menazilinden hayaliyle seyr ü sefer eden birader-i vicdan! Geniş bir nazar ilə nazar et və muvazene et. Öz hayalinde muhakeme etmək üçün bir meclis-i âliyeyi teşkil et. Sonra da mukaddimat-ı isna aşerden müntehabatını davet et, hazır olsunlar. Sonra da bu kaidelerle müşavere et! İşte:

§258

Bir şahıs çox fünunda mütehassıs və meleke sahibi olmaz.

§259

Hem də bir kelâm iki mütekellimden mütefavittir, başkalaşır.

§260

Və hem də fünun, mürur-u zaman ilə telahuk-u efkârın neticesidir.

§261

Hem də müstakbeldeki bedihî bir şey, mazide nazarî ola bilər.

§262

Hem də medenilerin malûmu, bedevîlere meçhul ola bilər.

§263

Hem də maziyi, müstakbele kıyas etmək, bir kıyas-ı hâdi’-i müşebbittir.

§264

Hem də ehl-i veber və bâdiyenin besateti isə ehl-i meder və medeniyetin hile və desaisine mütehammil deyildir. Bəli, neam; hile medeniyetin perdesi altında tesettür edə bilər.

§265

Hem də çoxlu ulûm, âdât və ahval və vukuatın telkinatıyla teşekkül edə bilər.

§266

Hem də beşerin nur-u nazarı, müstakbele nüfuz edə bilməz. Müstakbele mahsus olan şeyleri göremez.

§267

Hem də beşerin kanunu üçün bir ömr-ü tabiî vardır. Nefs-i beşer kimi o da inkıta edər.

§268

Hem də muhit, zaman və mekânın, nüfusun ahvalinde böyük bir təsiri vardır.

§269

Hem də eskide hârikulâde olan şeyler, indi âdi sırasına geçebilir. Çünki mebâdi tekemmül etmişler.

§270

Hem də zekâ əgər çendan hârika olsa da bir fennin tekmiline kâfi deyildir. Necə çox fenlerde kifayet edəcəkdir?

§271

Bax, ey birader! Bu zatlar ilə müşavere et. Sonra da müfettişlik sıfatıyla nəfsini tecrit et. Hayalat-ı muhitiye və evham-ı zamaniyenin elbiselerini çıkart, çıplak ol. Bahr-i bîkeran-ı zamanın olan bu asrın sahilinden içine gir. Tâ asr-ı saadet olan adaya çık. İşte hər şeyden evvel sənin nazarına çarpacaq və tecelli edəcək şudur ki:

§272

Vahîd, nâsırı yox, saltanatı mefkud, tək bir şahıs; umum âleme qarşı mübareze edər. Və küre-i zeminden daha böyük bir həqiqəti omuzuna almış və bütün nev-i beşerin saadetine tekeffül eden bir şeriatı ki: O şeriat, fünun-u həqiqiye və ulûm-u İlahiyenin zübdesi olaraq istidad-ı beşerin nümüvvü derecesinde tevessü edib iki âlemde semere vererek ahval-i beşeri güya bir meclis-i vâhid, bir zaman-ı vâhidin ehli kimi tanzim eden elə bir adaleti tesis edər.

§273

Əgər o şeriatın nevamisinden sual edersen ki: Haradan geliyorsunuz? Və haraya gideceksiniz? Sənə belə cavab verecekler ki: Biz kelâm-ı ezelîden gelmişiz. Nev-i beşerin selâmeti üçün ebedin yolunda refakat üçün ebede gideceğiz. Bu dünya-yı fâniyeyi kestikten sonra, bizim surî olan irtibatımız kesilirse də daima maneviyatımız beşerin rehberi və gıda-yı ruhanîsidir.

§274

Hâtime

§275

Şübehat və şükûkun üç menbaları vardır. Belə: Əgər maksud-u Şâri’den və efkârın istidatları nisbetinde olan irşaddan tecahül edib bütün evham-ı seyyienin yuvası hükmünde olan belə bir mağlata ilə itiraz edersen ki şeriatın başı olan Kur’an’da üç nöqtə vardır:

§276

Birincisi: Kur’an’ın mâbihi’l-imtiyazı və vuzuh-u ifade üzerine müesses olan belâgata münafîdir ki vücud-u müteşabihat və müşkülattır.

§277

İkincisi: Şeriatın maksud-u həqiqisi olan irşad və talime münafîdir ki fünun-u ekvanda bir derece ibham və ıtlakatıdır.

§278

Üçüncüsü: Tarîk-i Kur’an olan tahkik və hidayete muhaliftir; bax o da bazı zevahiri, delil-i aklînin hilafına imale edib hilaf-ı vakıa ihtimalidir.

§279

Ey birader! Tevfik Allah’tandır. Mən də derim ki: Sebeb-i noksan gösterdiyin olan bu üç nöqtə, tevehhüm ettiğin kimi deyildir. Bəlkə üçü də i’caz-ı Kur’an’ın en sadık şahitleridir. İşte:

§280

Birinci noktaya cavab: Zaten iki defa bu cavabı zımnen görmüşsün. Belə ki:

§281

Nâsın ekseri cumhur-u avamdır. Nazar-ı Şâri’de ekall, eksere tabidir. Çünki avama müvecceh olan hitabı, havass fehim və istifadə edirlər. Bilakis olursa ola bilməz. İşte cumhur-u sadə xalq isə me’luf və mütehayyelatından tecerrüd edib həqiqətlər-i mücerrede və makulat-ı sırfeyi temaşa edemezler. Məgər mütehayyelatlarını dürbün kimi tevsit etseler… Lakin mütehayyelatın suretlerine hasr və vakf-ı nazar etmək, cismiyet və cihet kimi muhal şeyleri istilzam edər. Lâkin nazar, o suretlerden geçerek həqiqətləri görür. Mesela, kainattaki tasarruf-u İlahîyi sultanın serir-i saltanatında olan tasarrufunun surətində temaşa edebilirler. اِنَّ اللّٰهَ عَلَى ال۟عَر۟شِ اس۟تَوٰى kimi…

§282

İşte hissiyat-ı cumhur bu merkezde olduklarından əlbəttə irşad və belâgat iktiza edər ki: Onların hissiyatı riayet və ihtiram edilsin və efkârları də bir derece mümaşat və ihtiram edilsin. İşte riayet və ihtiram, ukûl-ü beşere qarşı olan tenezzülat-ı İlahiye ilə tesmiye olunur. Bəli o tenezzülat, te’nis-i ezhan içindir. Onuncu Mukaddime’ye müracaat et.

§283

İşte bunun içindir ki: Həqiqətlər-i mücerredeye temaşa etmək üçün hissiyat və hayal-âlûd cumhurun nazarlarını okşayan suver-i müteşabiheden birer dürbün vaz’edilmişdir. İşte bu cavabı teyid eden, maânî-i amîka və ya müteferrikayı bir suret-i sehil və basitada tasavvur və ya tasvir etmək üçün nâsın kelâmında istiarat-ı kesîreyi îrad edərlər. Demək, müteşabihat də istiaratın en ağmaz olan kısmıdır. Çünki en hafî həqiqətlərin suver-i misaliyesidir. Demək, işkâl isə mananın dikkatindendir, lafzın iğlakından deyildir.

§284

Ey muteriz! İnsafla nazar et ki fikr-i beşerin bâhusus avamın fikirlerinden en uzaq olan həqiqətləri, belə bir tarîk ilə takrib etmək, əcəba tarîk-i belâgat olan mukteza-yı halin mutabakatına muvafık və makamın nisbetinde kemal-i vuzuh və ifadeye mutabıktır yaxud tevehhüm ettiğin gibidir? Hakem sən ol…

§285

İkinci noktaya cavab: İkinci Mukaddime’de mufassalan geçmişdir. Âlemde meylü’l-istikmalin dalı olan insandaki meylü’t-terakkinin semeratı və tecarüb-ü kesîre ilə və netaic-i efkârın telahukuyla teşekkül eden və merdiven-i terakkinin basamakları hükmünde olan fünun isə müterettibe və müteavine və müteselsiledirler. Bəli, müteahhirin in’ikadı, mütekaddimin teşekkülüne vâbestedir. Demək mukaddem olan fen, ulûm-u mütearifenin derecesine geləcək; sonra müteahhirine mukaddime ola bilər.

§286

Bu sırra binaendir ki: Bu zamanda temahhuz-u tecarüble satha çıxıb və tevellüd etmiş olan bir fennin faraza on asır evvel bir adam tefhim və talimine çalışsa idi, mağlata və safsataya düşürmekten başqa bir şey yapamazdı.

§287

Mesela, denilse idi: “Şemsin sükûnuyla arzın hareketine və bir katre suda bir milyon hayvanatın bulunduklarına temaşa edin tâ Sâni’in azametini bilesiniz.”

§288

Cumhur-u sadə xalq isə hiss-i zâhir və ya galat-ı hissin sebebiyle hilaflarını zarurî bildikleri üçün ya tekzip və ya nefislerine mugalata və ya mahsûs olan şeye mükâbere etmekten başqa ellerinden bir şey gelmezdi. Teşviş isə bâhusus onuncu asra qədər, minhac-ı irşada böyük bir vartadır. Ezcümle: Sathiyet-i arz və deveran-ı şems onlarca bedihiyat-ı hissiyeden sayılırdı.

§289

Tenbih:

§290

Bu kimi meseleler, müstakbeldeki nazariyata kıyas olunmaz. Çünki müstakbele ait olan şeylere hiss-i zâhir taalluk etmediyi üçün iki ciheti də muhtemeldir. İtikad olunabilir. İmkân derecesindedir. İtminan kabildir. Onun hakk-ı sarîhi tasrih etmektir. Lâkin hînâ ki hissin galatı bizim “ma nahnü fîh”imizi imkân derecesinden bedahete, yani cehl-i mürekkebe çıkardı. Onun nazar-ı belâgatta heç inkâr olunmaz olan hakkı isə ibham və ıtlaktır. Tâ ezhan müşevveş olmasınlar. Lakin həqiqətə telvih və remiz və îma etmək gerektir. Efkâr üçün kapıları açmak, duhûle davet etmək lâzımdır. Necə ki şeriat-ı garra elə yapmışdır.

§291

Yahu ey birader! İnsaf mıdır, taharri-i həqiqət belə midir ki sən irşad-ı mahz və ayn-ı belâgat və hidayetin mağzı olan şeyi, irşada münafî və mübayin tevehhüm edesin? Və belâgatça ayn-ı kemal olan şeyi noksan tahayyül edesin?

§292

Yâ eyyühe’l-hoto! Əcəba sənin zihn-i sakîminde belâgat o mudur ki ezhanı tağlit və efkârı teşviş və muhitin müsaadesizliği və zamanın adem-i i’dadından ezhan müstaid olmadıkları üçün ukûle tahmil edilmeyen şeyleri teklif etmektir? Kellâ! كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِم۟ bir düstur-u hikmettir. İstersen mukaddimata müracaat et bâhusus Birinci Mukaddime’de iyi təfəkkür et!

§293

İşte bazı zevahiri, delil-i aklînin hilafına göstermek olan üçüncü noktaya cavab:

§294

Birinci Mukaddime’de tedebbür et, sonra bunu da dinlə ki Şâri’in irşad-ı cumhurdan maksud-u aslîsi: İspat-ı Sâni’-i Vâhid və nübüvvet və haşir və adalette münhasırdır. Elə isə Kur’an’daki zikr-i ekvan, istitradî və istidlal içindir. Cumhurun efhâmına göre sanatta zâhir olan nizam-ı bedî’ ilə nazzam-ı həqiqi olan Sâni’-i Zülcelal’e istidlal etmək içindir. Halbuki sanatın eseri və nizamı hər şeyden tezahür edər. Keyfiyet-i teşekkül necə olursa olsun, maksad-ı aslîye taalluk etməz.

§295

Tenbih:

§296

Mukarrerdir ki delil, müddeadan evvel malûm olması gerektir. Bunun içindir ki bazı nususun zevahiri, ittizah-ı delil və istînas-ı efkâr üçün cumhurun mutekadat-ı hissiyelerine imale olunmuşdur. Lakin delâlet etmək üçün deyildir. Çünki Kur’an, âyâtının telâfifinde elə emarat və karaini nasbetmişdir ki o sadeflerdeki cevahiri və o zevahirdeki həqiqətləri ehl-i tahkike parmakla gösterir və işarə edər.

§297

Bəli “Kelimetullah” olan Kitab-ı Mübin’in bazı âyâtı, bazısına müfessirdir. Yani bazı âyâtı, ehavatının mâfi’z-zamirlerini izhar edər. Elə isə bazıları digər bir ba’za karine ola bilər ki mana-yı zâhirî murad deyildir.

§298

Vehim və Tenbih:

§299

Əgər istidlalin makamında denilse idi ki: Elektriğin acayibi və cazibe-i umumiyenin garaibi və küre-i arzın yevmiye və seneviye olan hareketi və yetmişten ziyade olan anâsırın imtizac-ı kimyeviyelerini və şemsin istikrarıyla birlikdə suriye olan hareketini nazara alınız, tâ Sâni’i bilesiniz! İşte o vaxt delil olan sanat, marifet-i Sâni’ olan neticeden daha hafî və daha gamız və kaide-i istidlale münafî olduğundan bazı zevahiri, efkâra göre imale olunmuşdur. Bu isə ya müstetbeü’t-terakib kabilesinden və ya kinaî nevinden olduğu üçün medar-ı sıdk və kizb olmaz. Mesela قَالَ lafzındaki elif, eliftir. Aslı vav olsa kâf olsa ne olursa olsun təsir etməz.

§300

Ey birader, insaf et! Acaba şu üç nöqtə-i itiraz, cemi’ a’sarda cemi’ insanların irşadları için inzal olunan Kur’an’ın i’cazına en zâhir delil değil midir? Evet وَالَّذٖى عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ ال۟مُع۟جِزَ اِنَّ نَظَرَ ال۟بَشٖيرِ النَّذٖيرِ وَ بَصٖيرَتَهُ النَّقَّادَةَ اَدَقُّ وَ اَجَلُّ وَ اَج۟لٰى وَ اَن۟فَذُ مِن۟ اَن۟ يَل۟تَبِسَ اَو۟ يَش۟تَبِهَ عَلَي۟هِ ال۟حَقٖيقَةُ بِال۟خَيَالِ وَاِنَّ مَس۟لَكَهُ ال۟حَقَّ اَغ۟نٰى وَ اَع۟لٰى وَ اَن۟زَهُ وَ اَر۟فَعُ مِن۟ اَن۟ يُدَلِّسَ اَو۟ يُغَالِطَ عَلَى النَّاسِ

§301

Neam, hayalin ne haddi vardır ki nur-efşan olan nazarına qarşı özünü həqiqət gösterebilsin. Bəli, mesleği nefs-i hak və mezhebi ayn-ı sıdktır. Hak isə tedlis və tağlit etmekten ehtiyacsızdir.

§302

Marufe və meşhure olan havârık-ı zâhire və mu’cizat-ı mahsûsedir. Siyer və tarihin kitabları onlar ilə meşhundur. Ulema-yı kiram cezahumullahu hayran hakkıyla tefsir və tedvin etmişlerdir. Malûmun talimi lâzım gelmemek üçün biz tafsilinden kat’-ı nazar ettik.

§303

İşaret:

§304

Bu havârık-ı zâhirenin hər bir ferdi əgər çendan mütevatir deyildir, mütləq cinsleri, bəlkə çox envaı kat’iyen və yakînen mütevatir-i bi’l-manadır. O havârık bir neçə nevi üzerindedir. İşte:

§305

Bir nev’i: İrhasat-ı mütenevviadır. Güya o asır, Peygamber’den (asm) istifadə və istifaza edərək keramet sahibi olduğundan kalb-i hassasından hiss-i kable’l-vukua binaen irhasatla Fahr-i Âlem’in geleceğini ihbar etmişdir.

§306

Bir nev’i də: Gaybdan olan ihbarat-ı kesîresidir. Güya tayyar olan ruh-u mücerredi, zaman və mekân-ı muayyenin kayıtlarını kırmış və hudud-u maziye və müstakbeleyi çiğnemiş, hər tarafını görerek bizə söylemiş və göstermişdir.

§307

Bir kısmı də: Tahaddi vaxtında izhar olunan havârık-ı hissiyedir. Bine karib ta’dad olunmuşdur. Demək, söylediyimiz kimi hər bir ferdi, âhâdî də olursa mecmuu mütevatir-i bi’l-manadır.

§308

Biri: Mübarək olan barmaqlarından suyun nebeanıdır. Güya maden-i sehavet olan yed-i mübarekesinden mâye-i həyat olan suyun nebeanıyla, menba-ı hidayet olan lisanından mâye-i ervah olan zülâl-i hidayetin feveranını hissen tasvir edir.

§309

Biri də: Tekellüm-ü şecer və hacer və hayvandır. Güya hidayetindeki hayat-ı maneviye, cemadat və hayvanata də sirayet edərək nutka getirmişdir.

§310

Biri də: İnşikak-ı kamerdir. Güya kalb-i sema hükmünde olan kamer, mübarək olan kalbiyle inşikakta bir münasibət peyda etmək üçün sine-i saf u berrakını mübarək barmağın işarəiyle iştiyakan şakk u çâk etmişdir.

§311

Tenbih:

§312

İnşikak-ı kamer mütevatir-i bi’l-manadır. وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ olan âyet-i kerîme ilə sabittir. Çünki hattâ Kur’an’ı inkâr eden də bu ayənin manasına ilişmemişdir. Hem də ihtimal vermeye şâyan olmayan bir tevil-i zaîften başqa tevil və tahvil edilmemişdir.

§313

Vehim və Tenbih:

§314

İnşikak hem âni hem gece hem vakt-i gaflet hem bu zaman kimi âsumana adem-i tarassud hem vücud-u sehab hem ihtilaf-ı metali’ cihetiyle bütün âlemin görmeleri lâzım gəlməz və lâzım deyildir. Hem də hem-matla’ olanlarda sabittir ki görülmüşdür.

§315

Biri və en birincisi və en kübrası olan Kur’an-ı Mübin’dir. İşte sâbıkan bir nebzesine îma olunan yeddi cihetle i’cazı müberhendir. İlâ âhirihî… Sair mu’cizatı kütüb-ü mutebereye havale edirəm.

§316

Hâtime

§317

Ey mənim kelâmımı mütalaa eden zevat! Geniş bir fikir ilə və müteyakkız bir nazar ilə və muvazeneli bir basîretle mecmu-u kelâmımı yani mesalik-i hamseyi muhit bir daire və ya müstedir bir sur kimi nazara alınız, Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nübüvvetine merkez kimi temaşa ediniz. Veyahut sultanın etrafına halka tutmuş olan asakir-i müteavinenin nazarıyla baxın! Tâ ki bir taraftan hücum eden evhamı, mütecavibe və müteavine olan cevanib-i saire def’edebilsin.

§318

İşte bu halde Japonların suali olan مَا الدَّلٖيلُ ال۟وَاضِحُ عَلٰى وُجُودِ ال۟اِلٰهِ الَّذٖى تَد۟عُونَنَا اِلَي۟هِ ye qarşı derim: İşte Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam…

§319

İşaret və İrşad və Tenbih:

§320

Vaktâ kainat tarafından, hükûmet-i yaradılış canibinden müstantık və sâil sıfatıyla gönderilen fenn-i hikmət, istikbale teveccüh eden nev-i beşerin talîalarına rast gelmiş; birden fenn-i hikmət belə birtakım sualleri îrad etmiş ki:

§321

“Ey insan evlatları! Haradan geliyorsunuz? Kimin emriyle? Ne edeceksiniz? Haraya gideceksiniz? Mebdeiniz haradan? Və müntehanız nereyedir?”

§322

O vaxt nev-i beşerin hatip və mürşid və reisi olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam ayağa kalkarak hükûmet-i yaradılış canibinden gelen fenn-i hikmete belə cavab vermişdir ki:

§323

“Ey müstantık efendi! Biz maaşir-i mevcudat, Sultan-ı ezel’in emriyle, qüdrət-i İlahiyenin dairesinden memuriyet sıfatıyla gelmişiz. Bu hulle-i vücudu bizə giydirerek və bu sermaye-i saadet olan istidadatı veren, cemi’ evsaf-ı kemaliye ilə muttasıf və Vâcibü’l-vücud olan Hâkim-i Ezel’dir. Biz maaşir-i beşer də indi saadet-i ebediyenin esbabını tedarik etmekle meşgulüz. Sonra birden ebede müteveccihen şehristan-ı ebedü’l-âbâd olan haşr-i cismanîye gideceğiz.

§324

Bax, ey hikmət, halt etme və safsata yapma! Gördüyün və işittiğin kimi selə!”

§325

Haşr-i cismanîdir. Bəli, yaradılış onsuz olmaz və abestir. Neam, haşir haktır və doğrudur. Bürhanın en vâzıhı, Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır.

§326

Kur’an-ı Mübin, haşr-i cismanîyi o derece izah etmişdir ki edna bir şüpheyi bırakmamış. İşte biz də kuvvetimize göre onun berahinini bir derece tefsir üçün bir neçə makasıd və mevakıfına işarə edeceğiz.

§327

Bəli, kainattaki nizam-ı ekmel hem də yaradılışteki hikmet-i tamme hem də âlemdeki adem-i abesiyet hem də fıtrattaki adem-i israf hem də cemi’ fünun ilə sabit olan istikra-i tam hem də yevm və sene kimi çox envada olan birer nevi kıyamet-i mükerrere hem də istidad-ı beşerin cevheri hem də insanın lâyetenahî olan âmâli hem də Sâni’-i Hakîm’in rəhməti hem də Resul-i Sadık’ın dili hem də Kur’an-ı Mu’ciz’in beyanı, haşr-i cismanîye sadık şahitler və hak və həqiqi bürhanlardır.

§328

Mevkıf və İşaret:

§329

1- Bəli, saadet-i ebediye olmazsa nizam, bir suret-i zaîfe-i vâhiyeden ibaret kalır. Cemi’ maneviyat və revabıt və niseb, hebaen gedər. Demək nazzamı, saadet-i ebediyedir.

§330

2- Bəli, inayet-i ezeliyenin timsali olan hikmet-i İlahiye, kainattaki riayet-i mesalih və hikem ilə mücehhez olduğundan saadet-i ebediyeyi ilan edər. Çünki saadet-i ebediye olmazsa kainatta bilbedahe sabit olan hikem və fevaide qarşı mükâbere ediləcəkdir.

§331

3- Neam, ağıl və hikmət və istikraın şehadetleriyle sabit olan yaradılışteki adem-i abesiyet; haşr-i cismanîdeki saadet-i ebediyeye işarə, bəlkə delâlet edər. Çünki adem-i sırf, hər şeyi abes edər.

§332

4- Bəli, fıtratta ezcümle âlem-i suğra olan insanda, fenn-i menafiü’l-azanın şehadetiyle sabit olan adem-i israf gösterir ki: İnsanda olan istidadat-ı maneviye və âmâl və efkâr və müyulatının adem-i israfını ispat edər. O isə saadet-i ebediyeye namzet olduğunu ilan edər.

§333

5- Bəli, elə olmazsa umumen kurur, hebaen gedər. Feyâ li’l-aceb! Bir cevher-i cihan-bahanın kılıfına nihayet derece dikkat və itina edilirse hattâ gubarın konmasından muhafaza edilirse necə və ne surətlə o cevher-i yegâneyi kırarak mahvedəcəkdir? Kellâ! Ona itina, onun hatırası içindir.

§334

6- Bəli, sâbıkan beyan olunduğu kimi cemi’ fünunla hasıl olan istikra-i tâmla sabit olan nizam-nizam-intizam-ı kâmil, o nizam-nizam-intizamı ihtilalden halâs eyleyen və tekemmül və ömr-ü ebedîye mazhar eden haşr-i cismanînin sadefinde olan saadet-i ebediyeyi bizzarure iktiza edər.

§335

7- Bəli, saatin saniye və dakika və saat və günleri sayan çarklarına benzeyen yevm və sene və ömr-ü beşer və deveran-ı dünya; birbirine mukaddime olaraq döner, işler. Geceden sonra sabahı, kıştan sonra baharı işledikleri kimi mevtten sonra kıyamet də o destgâhtan çıkacağını haber verirlər.

§336

Bəli, insanın hər ferdi, birer nevi gibidir. Çünki nur-u fikir onun âmâline elə bir vüs’at vermiş ki bütün ezmanı yutsa tok olmaz. Sair envaın efradlarının mahiyeti, kıymeti, nazarı, kemali, ləzzəti, elemi isə cüz’î və şahsî və mahdud və mahsur və ânidir. Beşerin isə ulvi, küllî, sermedîdir. Yevm və senede olan çox nevilerde olan birer nevi kıyamet-i mükerrere-i neviye ilə insanda bir kıyamet-i şahsiye-i umumiyeye remiz və işarə, bəlkə şehadet edər.

§337

8- Neam, beşerin cevherinde gayr-ı mahsur istidadatında mündemic olan gayr-ı mahdud olan kabiliyattan neş’et eden müyulattan hasıl olan lâyetenahî âmâlinden tevellüd eden gayr-ı mütenahî efkâr və tasavvuratı, mavera-yı haşr-i cismanîde olan saadet-i ebediyeye elini uzatmış və medd-i nazar edərək o tarafa müteveccih olmuşdur.

§338

9- Neam, Sâni’-i Hakîm və Rahmanu’r-Rahîm’in rəhməti isə cemi’ niamı nemət eden və nıkmetlikten halâs eden və kainatı firak-ı ebedîden hasıl olan vaveylâlardan halâs eyleyen saadet-i ebediyeyi nev-i beşere verəcəkdir. Çünki bu hər bir nimetin reisi olan saadet-i ebediyeyi vermezse cemi’ nemətlər nıkmete tahavvül edərək bizzarure və bilbedahe və umum kainatın şehadetiyle sabit olan rəhməti inkâr etmək lâzım gəlir.

§339

Bax, ey birader! Mütenevvi olan nimetlerden yalnız muhabbet və aşk və şefkate dikkat et. Sonra da firak-ı ebedî və hicran-ı lâyezâlîyi nazara al. Necə o muhabbet, en böyük musibet olur! Demək hicran-ı ebedî, muhabbete qarşı çıxa bilməz. İşte saadet-i ebediye, o firak-ı ebediyeye elə bir tokat vuracaq ki adem-âbâd hiçâhiçe atacaqdır.

§340

10- Neam, sâbık olan beş mesleği ilə sıdk və hakkaniyeti müberhen olan Peygamberimizin dili, haşr-i cismanînin definesindeki saadet-i ebediyenin anahtarıdır.

§341

11- Neam, yeddi cihetle on üç asırda i’cazı musaddak olan Bəyanı Möcüzə Quran, haşr-i cismanînin keşşafıdır və fettahıdır və besmele-keşidir.

§342

Kur’an’da işarə olunan haşre dair iki delilin beyanındadır. İşte

§343

نَخُو بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§344

* * *

§345

Bu risalenin müellifi, Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu risalenin telifinden otuz sene sonra telif ettiği Risale-i Nur Külliyatı’ndan “Dokuzuncu Şuâ”ın başında dir ki:

§346

Latîf bir inayet-i Rabbaniyedir ki bundan otuz sene evvel Eski Said yazdığı tefsir mukaddimesi Muhakemat namındaki eserin âhirinde “İkinci Maksat: Kur’an’da haşre işarə eden iki ayə tefsir və beyan ediləcək.

§347

نَخُو بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ deyip durmuş. Daha yazamamış. Hâlık-ı Rahîm’ime delail və emarat-ı haşriye adedince şükür və hamdolsun ki otuz sene sonra tevfik ihsan eyledi.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol