Maksada urûc etmək üçün mukaddimelerden istimdad etmək, ehl-i tahkikin düsturlarındandır. Elə isə biz də on iki basamaklı bir merdiven yapacağız.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Muhâkemat
BİRİNCİ MAKALE
Takarrur etmiş usûldendir: Ağıl və nakil taâruz ettikleri vakitte ağıl, asıl itibar və nakil, tevil olunur. Lakin o ağıl, ağıl olsa gerektir.
Hem də tahakkuk etmiş: Kur’an’ın hər bir tarafında intişar eden makasıd-ı esasiye və anâsır-ı asliye dörttür. Onlar da: İspat-ı Sâni’-i Vâhid və nübüvvet və haşr-i cismanî və adalettir.
Yani hikmət tarafından kainata îrad olunan suallere belə: “Ey kainat! Haradan və kimin emriyle geliyorsunuz? Sultanınız kimdir? Delil və hatibiniz kimdir? Ne edeceksiniz? Və haraya gideceksiniz?” Kat’î cavab verəcək yalnız Kur’an’dır. Elə isə Kur’an’da makasıddan başqa olan kainat bahsi istitradîdir. Tâ sanatın nizam-nizam-intizamıyla Sâni’-i Zülcelal’e istidlal yolu gösterilsin.
Bəli, nizam-nizam-intizam görünür və kemal-i vuzuh ilə özünü gösterir. Sâni’in vücud və kasd və iradesine kat’iyen şehadet eden nizam-nizam-intizam-ı sanat, kainatın hər cihetinde boynunu kaldırarak hər canibinden lemean eden hüsn-ü yaradılışi nazar-ı hikmete gösterir. Güya hər bir masnû birer dil olub Sâni’in hikmetini tesbih edir. Və hər bir nevi barmağını kaldırarak şehadet və işarə edir.
Madam ki maksat budur və madam ki kainatın kitabından nizam-nizam-intizama olan rumuz və işaratını taallüm edirik. Və madam ki netice bir çıkar; teşekkülat-ı kainat nefsü’l-emirde necə olursa olsun, bizə bizzat taalluk etməz.
Lakin o meclis-i âlî-i Kur’anîye girmiş olan kainatın hər ferdi dörd vazife ilə muvazzaftır:
Birincisi: İntizam və ittifak ilə Sultan-ı ezel’in saltanatını ilan…
İkincisi: Hər biri birer fenn-i həqiqinin mevzu və müntehabı olduklarından İslâmiyet, fünun-u həqiqiyenin zübdesi olduğunu izhar…
Üçüncüsü: Hər biri birer nev’in numunesi olduklarından yaradılışte cari olan kavanin və nevamis-i İlahiyeye İslâmiyet’i tatbik və mutabık olduğunu ispat... Tâ o nevamis-i fitriyenin imdadıyla, İslâmiyet neşv ü nema bulsun. Bəli, bu hâsiyetle din-i mübin-i İslâm; sair heva və heves içinde muallak və mededsiz, bazen ışık və bazen zulmet veren və çabuk tagayyüre yüz tutan dinlerden mümtaz və serfirazdır.
Dördüncüsü: Hər biri birer həqiqətin numunesi olduklarından efkârı, həqiqətlər cihetine tevcih və teşvik və tenbih etmektir. Ezcümle: Kur’an’da kasem ilə temeyyüz etmiş olan ecram-ı ulviye və süfliyeyi təfəkkürden gaflet edenleri daima ikaz edərlər. Bəli kasemat-ı Kur’aniye, nevm-i gaflette dalanlara kar’u’l-asâdır.
Indi tahakkuk etmiş bu şöyledir. Elə isə şek və şübhə etməmək lâzımdır ki mu’ciz və en yüksək derece-i belâgatta olan Kur’an-ı Mürşid, esalib-i Arab’a en muvafığı və tarîk-i istidlalin en müstakim və en vâzıhı və en kısasını ihtiyar edəcəkdir. Demək, hissiyat-ı âmmeyi tefhim və irşad üçün bir derece ihtiram edəcəkdir. Demək, delil olan nizam-nizam-intizam-ı kainatı elə bir vecih ilə zikredəcək ki onlarca maruf və akıllarına me’nus ola… Yoxsa delil, müddeadan daha hafî olmuş olur. Bu isə tarîk-i irşada və meslek-i belâgata və mezheb-i i’caza muhaliftir.
Mesela, əgər Kur’an dese idi: Yâ eyyühe’n-nâs! Fezada uçan meczup və misafir və müteharrik olan küre-i zemine və cereyanıyla birlikdə müstekarrında istikrar eden şemse və ecram-ı ulviyeyi birbiriyle bağlayan cazibe-i umumiyeye və feza-yı gayr-ı mütenahîde dal və budakları münteşir olan şecere-i yaradılışten, anâsır-ı kesîreden olan münasebat-ı kimyeviyeye nazar və tedebbür ediniz tâ Sâni’-i âlem’in azametini tasavvur edesiniz.
Veyahut o qədər küçüklüğüyle birlikdə bir âlem-i hayvanat-ı hurdebîniyeyi istiab eden bir katre suya, ağlın hurdebîniyle temaşa ediniz tâ Sâni’-i kainat’ın hər şeye kādir olduğunu tasdik edesiniz.
Əcəba o halde delil müddeadan daha hafî və daha möhtac-ı izah olmaz mı idi? Hem də onlarca muzlim bir şeyle həqiqəti tenvir etmək veyahut onların bedahet-i hislerine qarşı mugalata-i nəfs kimi bir emr-i gayr-ı makule teklif olmaz mı idi? Halbuki i’caz-ı Kur’an çox yüksək və çox münezzehtir ki onun safi və parlak dâmenine, ihlâl-i ifham olan gubar konabilsin.
Bununla birlikdə Bəyanı Möcüzə Quran âyât-ı beyyinatın telâfifinde maksad-ı həqiqiye telvih və işarə ettiği kimi bazı zevahir-i âyâtı –kinayede olduğu kimi– maksada menar etmişdir.
Hem də usûl-ü mukarreredendir: Sıdk və kizb yaxud tasdik və tekzip; kinayat və emsallerinde, fenn-i beyanda “maânî-i ûlâ” tabir olunan suret-i manaya râci değildirler. Ancaq “maânî-i sânevî” ilə tabir olunan maksat və garaza teveccüh edərlər. Mesela “Filanın kılıncının bendi uzundur.” denilse, kılıncı olmazsa da lakin kameti uzun olursa yenə hüküm doğrudur, yalan deyildir.
Hem də necə kelâmda bir kəlmə, istiareye karine-i mecazdır. Elə də kelime-i vâhid hükmünde olan kelâmullahın bir kısım âyâtı, sair ihvanının həqiqət və cevherlerine karine və reh-nüma və komşularının kalplerindeki sırlara delil və tercüman olurlar.
Elhasıl: Bu həqiqəti pîş-i nazara getiremeyen və âyetleri muvazene və doğru muhakeme edemeyen, meşhur Bektaşî kimi ki namazın terkinde taallül yolunda demiş: “Kur’an dir: لَا تَق۟رَبُوا الصَّلٰوةَ İlerisine də hâfız değilim.” Nazar-ı həqiqətə qarşı maskara olacaqdır.
Mazide nazarî olan bir şey, müstakbelde bedihî ola bilər.
Belə tahakkuk etmişdir: Âlemde meylü’l-istikmal vardır. Onun ilə yaradılış-i âlem, kanun-u tekâmüle tabidir. İnsan isə âlemin semerat və eczasından olduğundan onda də meylü’l-istikmalden bir meylü’t-terakki mevcuddur. Bu meyil isə telahuk-u efkârdan istimdad ilə neşv ü nema bulur. Telahuk-u efkâr isə tekemmül-ü mebâdi ilə inbisat edər. Tekemmül-ü mebâdi isə fünun-u ekvanın toxumlarını sulb-ü yaradılışten zamanın terbiye-gerdesi bir zemine ilka ilə telkîh edər. O toxumlar isə tedricî tecrübeler ilə büyür və neşv ü nema bulur.
Buna binaendir: Bu zamanda bedihiye və ulûm-u âdeyə sırasına girmiş çoxlu mesail var, zaman-ı mazide gayet nazarî və hafî və bürhana möhtac idiler.
Çünki görürük: Şimdilik coğrafya və kozmoğrafya və kimya və tatbikat-ı hendesiyeden çox mesail var ki mebâdi və vesaitin tekemmülüyle və telahuk-u efkârın keşqiymətıyla, bu zamanın çocuklarına də meçhul kalmamışlardır. Bəlkə oyuncak kimi onlar ilə oynurlar. Halbuki İbn-i Sina və emsaline nazarî və hafî kalmışlardır.
Halbuki hikmetin bir pederi hükmünde olan İbn-i Sina, şiddet-i zekâ və qüvvət-i fikir və kemal-i hikemiye və vüs’at-i kariha noktasında bu zamanın yüzlerce hükemasıyla muvazene olunsa tereccuh edib və ağır geləcəkdir. Noksaniyet İbn-i Sina’da deyil çünki ibn-i zamandır. Onu nâkıs bırakan, zamanın noksaniyeti idi.
Əcəba bedihî deyil midir ki Kolomb-u Zûfünun’un sebeb-i iştiharı olan Yeni Dünya’nın keşfi, faraza bu zamana qədər kalmış olsa idi; heç kaptan arasında kıymeti olmayan bir kayık sahibi də Yeni Dünya’yı eski dünyaya komşu etmeye muktedir olacaktı. Evvelki keşşafın tebahhur-u fikrine və mehaliki iktihamına bedel, bir kiçik sefine ilə bir pusula kifayet edecekti.
Lakin bununla birlikdə indi geləcək bir həqiqəti nazar-ı dikkate almaq lâzımdır. Belə ki mesail iki kısımdır:
Birisinde telahuk-u efkâr təsir edər. Bəlkə ona mütevakkıftır. Necə ki maddiyatta böyük bir taşı qaldırmaq üçün teavün lâzımdır.
Kısm-ı diğeride esas itibarıyla telahuk və teavün tesirsizdir. Min də bir də birdir. Necə ki hariçte bir uçurum üzerinde atlamak veyahut bir dar yerde geçmekte küll və küll-ü vâhid birdir. Teavün fayda verməz.
Bu kıyasa binaen fünunun bir kısmı, böyük taşın kaldırılması kimi teavüne möhtacdır. Bunların ekseri, ulûm-u maddiyedendir.
Digər bir kısmı, ikinci misale benzer. Tekemmülü def’î, yaxud def’î kimi olur. Bu isə ağlebi maneviyat və ya ulûm-u İlahiyedendir. Lâkin əgər çendan telahuk-u efkâr, bu kısm-ı sânînin mahiyetini tağyir və tekmil və tezyid edə bilməz isə də bürhanların mesleklerine vuzuh və zuhur və qüvvət verir.
Hem də nazar-ı dikkate almaq lâzımdır ki: Kim bir şeyde çox tevaggul etse galiben başkasında gabileşmesine sebebiyet verir. Bu sırra binaendir ki: Maddiyatta tevaggul eden, maneviyatta gabileşir və sathî olur. Bu noktaya nazaran, maddiyatta mahareti olanın maneviyatta hükmü hüccet olmasına səbəb olmadığı kimi çox defa sözü də şâyan-ı istima’ deyildir.
Bəli bir hasta; tıbbı hendeseye kıyas edərək, tabibe bedelen mühendise müracaat edib gösterdiyi ilacı istimal edər isə akrabasına taziye vermeye davet və özü üçün kabristan-ı fenanın hastahanesine nakl-i mekân etmək üçün bir raporu istəmək deməkdir.
Kezalik həqiqətlər-i mahza və mücerredat-ı sırfeden olan maneviyatta, maddiyyunun hükümlerine müracaat və fikirleriyle istişare etmək, âdeta latîfe-i Rabbaniye denilen qəlbin sektesini və cevher-i nurani olan ağlın sekeratını ilan etmək deməkdir.
Bəli, hər şeyi maddiyatta arayanların akılları gözlerindedir. Göz isə maneviyatı göremez.
İsrailiyatın bir taifesi və hikmet-i Yunaniyenin bir kısmı, daire-i İslâmiyet’e duhûl etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkârı ihtilale verdiler. Belə ki:
O necip kavm-i Arap, zaman-ı cahiliyette bir ümmet-i ümmiye idi. Vaktâ ki içlerinden hak tecelli edib istidad-ı hissiyatları uyandı da meydanda yol açan din-i mübini gördüklerinden umum rağabat və meyilleri, yalnız dinin marifetine inhisar eylediler. Lakin kainata olan nazarları teşrihat-ı hikemiye nazarıyla deyil bəlkə istitraden yalnız istidlal üçün idi. Onların o hassas zevk-i tabiîlerine ilham eden, yalnız onların fıtratlarına münasib olan geniş və ulvi muhitleri; və safi və müstaid olan fıtrat-ı asliyeleri talim və terbiye eden yalnız Kur’an idi.
Bundan sonra kavm-i Arap sair akvamı bel’ ettiği kimi milel-i sairenin malûmatları də Müslüman olmaya başladığından, muharrefe olan İsrailiyat isə Vehb, Kâ’b kimi ulema-i ehl-i kitabın İslâmiyetlerinin cihetiyle Arapların hazain-i hayalatına bir mecra və menfez bularak o efkâr-ı safiyeye karıştılar. Hem sonra da ihtiram də gördüler. Çünki ulema-i ehl-i kitabdan İslâmiyet’e gelenler, İslâmiyet şerefiyle gayet celalet və tekemmül ettiklerinden malûmat-ı muzahrefe-i sâbıkaları makbule və müselleme kimi oldular, reddedilmedi. Çünki İslâmiyet’in usûlüne müsadim olmadığından hikâyat kimi rivayet olunur iken, ehemmiyetsizliği üçün tenkitsiz dinlenirler idi. Lakin hayfâ, sonra hak olaraq qəbul edildiler, çox şübeh və şükûkata sebebiyet verdiler.
Hem də vaktâ ki bu İsrailiyat, Kitab və Sünnetin bazı îmaatlarına merci və bazı mefahimlerine bir münasebetle me’haz olabilirler idi. Lakin âyât və hadîsin manaları deyil. Bəlkə faraza doğru olsalar idi, mâsadak və efradından olmaları mümkün olduğundan; sû-i ihtiyarlarıyla başqa bir me’hazi bulmayan və ya atf-ı nazar etmeyen zâhir-perestler, bazı âyât və ehadîsi o hikâyat-ı İsrailiyeye tatbik edərək tefsir eylediler.
Halbuki Kur’an’ı tefsir edəcək, yenə Kur’an və hadîs-i sahihtir. Yoxsa ahkâmı mensuh olduğu kimi kısası də muharrefe olan İncil və Tevrat deyildir. Bəli, mâsadak ilə mana ayrıdırlar. Halbuki mâsadak olmaya mümkün olan şey, mana yerine ikame olundu. Çox da imkânat vukuata karıştırıldı.
Hem də vaktâ hikmet-i Yunaniyeyi Müslüman etmək üçün Me’mun’un asrında tercüme olundu. Lakin çoxlu esatîr və hurafatın menbaından çıkan o hikmət, bir derece müteaffine olduğundan safiye olan efkâr-ı Arab’ın içlerine tedahül ettiğinden, bir derece efkârları karıştırdığı kimi tahkikten taklide bir yol açtı.
Hem də âb-ı həyat olan İslâmiyet’ten kariha-i fitriyeleriyle istinbat etmeye kabil iken, o hikmetin telemmüzüne tenezzül ettiler. Bəli, necə ki ihtilat-ı a’cam ilə kelâm-ı Mudarî’nin melekesi fesada yüz tutmakla, muhakkikîn-i ulema o melekeyi muhafaza etmək üçün ulûm-u Arabiyenin kavaidini tedvin ettiler. Elə də bu hikmət və İsrailiyat də daire-i İslâmiyet’e duhûlleriyle birlikdə, bazı nakkad-ı muhakkikîn-i İslâm temyiz və tasfiyelerine teşebbüs ettiler. Lakin hayfâ, tamamıyla muvaffak olamadılar.
İş bu qədər da kalmadı. Çünki tefsir-i Kur’an’a sarf-ı himmet edildiyi vaxt, bazı ehl-i zâhir Kur’an’ın nakliyatını bazı İsrailiyata tatbik və bir kısım akliyatını də hikmet-i mezbureye tevfik ettiler. Çünki gördüler ki Kur’an makul və menkule müştemildir. Hadîs də elə… Sonra Kitab və Sünnetin bazı nakliyat-ı sadıkalarıyla və bazı muharref İsrailiyatın ortasında bir mutabakat və münasibət istinbat ettiler.
Hem də həqiqi olan akliyatlarıyla mevhum və mümevveh olan bu hikmət arasında bir müşabehet və muvafakat tevehhüm eylediklerinden, bu mutabakat və müşabeheti Kitab və Sünnetin manalarına tefsir və maksatlarına beyan zannedip hükmeylediler.
Kellâ sümme kellâ! Çünki Kitab-ı Mu’cizü’l-Beyan’ın mısdâkı i’cazıdır. Müfessiri eczasıdır. Manası içindedir. Sadefinde dürrdür, meder deyildir. Faraza bu mutabakatı izhar etmekten maksat, o şahid-i sadıkın tezkiyesi üçün olsa da yenə abestir. Çünki Kur’an-ı Mübin, ona mekalid-i inkıyadı teslim eden elə ağıl və naklin tezkiyelerinden çox yüksək və ganidir. Çünki o, onları tezkiye etmezse şehadetleri mesmu ola bilməz.
Bəli, Süreyya’yı serâda deyil, semada aramak gerektir. Kur’an’ın maânîsini də esdafında ara. Yoxsa karmakarışık olan sənin cebinden arama, çünki bulamırsan. Bulsan da sikke-i belâgat olmadığından Kur’an qəbul etməz.
Çünki mukarrerdir: Asıl mana odur ki elfaz onu sımahta boşalttığı kimi zihne nüfuz edərək vicdan də teşerrüb etmekle, ezâhir-i efkârı feyizyâb eden şeydir. Yoxsa başqa şeyin kesret-i tevaggulünden sənin hayaline tedahül eden bazı ihtimalat veyahut hikmetin ebâtîlinden və hikâyatın esatîrinden sirkat edib cepte doldurarak sonra âyât və ehadîsin telâfifinde gizletmek, çıkartmak, elde tutmak, çağırmak ki: “Budur mana, geliniz, alınız.” dediyin vaxt alacağın cavab şudur: Yahu! İşte sənin manan siliktir. Sikkesi taklittir, nakkad-ı həqiqət reddeder. Sultan-ı i’caz də onu darbedeni tard edər. Sən ayə və hadîsin nizamlarına taarruz ettiğinden ayə şikâyet edib hâkim-i belâgat sənin hülyanı, sənin hayalinde hapsedəcəkdir. Və müşteri-i həqiqət də sənin bu metaını almayacaqdır. Çünki diyəcək: Ayənin manası dürrdür. Bu isə mederdir. Hadîsin mefhumu mühec, bu hemecdir.
Tenvir üçün bir darb-ı mesel:
Kürtlerin emsal-i edebiyesindendir: Bir adamın ismi Alo imiş. Bal hırsızlırdı. Ona denildi: “Hırsızlığın tebeyyün edəcəkdir.” O da aldatmak üçün bir boş petekte yabancı arıları doldurup balı başqa yerden hırsızlar, küvarda saklır idi. Biri sual etse idi, derdi: “Bu, bal mühendisi olan arılarımın sanatıdır.” Sonra da arıları ilə konuşduğu vaxt müşterek bir dil ilə ڤِظ۟ ڤِظ۟ ژِوَه هِن۟گِڤٖين۟ ژِمِن۟ derdi. Yani “Tanin sizdən, bal məndən…”
Ey teşehhi və heves ilə tevil edici efendi! Bu teşbih ilə teselli etme. Çünki bu teşbih temsildir. Sənin manan bal deyil, zehirdir. O elfaz, arılar deyil bəlkə qəlb və vicdana ervah-ı həqiqətləri vahyeden o kitab-ı kâmilin kelimatı melâike gibidirler. Hadîs, maden-i həyat və mülhim-i hakikattir.
Elhasıl: İfrat kimi tefrit də muzırdır bəlkə daha ziyade. Lakin ifrat, tefrite səbəb olduğundan daha kabahatlidir. Bəli, ifrat ilə müsamahanın kapısı açıldı. Çürük şeyler o həqiqətlər-i âliyeye karıştığından; ehl-i tefrit ilə insafsız olan ehl-i tenkit, gayet haksızlık olaraq bu çürük şeylerin yüzer misline olan həqiqətlər-i âliye içinde gördüklerinden ürktüler, nefret ettiler. Hâşâ lekedar və kıymetsiz zannettiler. Əcəba defineye hariçten girmiş bir silik para bulunsa veyahut bir bostanda başqa yerden düşmüş olan çürük və acı bir elma görünse hak və insaf mıdır ki umum defineyi qəlb və umum elmaları acı zannedip vazgeçmekle lekedar edilsin?
Bu mukaddimeden maksadım, efkâr-ı umumiye bir tefsir-i Kur’an istəyir. Bəli, hər zamanın bir hükmü var. Zaman də bir müfessirdir. Ahval və vukuat isə bir keşşaftır. Efkâr-ı âmmeye hocalık edəcək yenə efkâr-ı âmme-i ilmiyedir. Bu sırra binaen və istinaden isterim ki: Müfessir-i azîm olan zamanın taht-ı riyasetinde, hər biri bir fende mütehassıs muhakkikîn-i ulemadan müntehab bir meclis-i mebusan-ı ilmiye teşkili ilə meşveret ilə bir tefsiri telif etmekle, sair tefasirdeki münkasım olan mehasin və kemalâtı mühezzebe və müzehhebe olaraq cem’etmelidirler. Bəli meşrutiyettir, hər şeyde meşveret hüküm-fermadır. Efkâr-ı umumiye də dîdebandır. İcma-ı ümmetin hücciyeti, buna hüccettir.
Şöhret, insanın malı olmayanı da insana mal edər. Belə ki:
Beşerin seciyelerindendir, garib və ya qiymətli bir şeyi asilzade göstermek üçün o qiymətli şeylerin cinsiyle müştehir olan zata nisbet və isnad etmektir. Yani sözleri revaç bulmak və ya tekzip olunmamak veyahut başqa ağraz üçün zalimane və istibdatkârane, bir milletin netaic-i efkârını və ya mehasin-i etvarını bir şahısta görüb ondan bilirler. Halbuki o adamın şanındandır, o hədiyyə-i müstebidaneyi reddede…
Çünki güzel bir sıfat və ya ulvi bir sanatla meşhur olan bir adam, hüsn-ü surînin maverasını görmək şanından olan nazar-ı sanatperveranesine haksız olaraq ona isnad olunan emir arz edilip gösterilir isə “Senin dest-i hattındır.” denilir isə o emir, sanatın tenasüp və muvazenesinden nâşi olan güzelliğini ihlâl ettiği üçün reddedip i’raz və teberri edəcəkdir. “Hâşâ və kellâ!” diyəcəkdir.
Bu seciyeye bina ilə meşhur kaideye “Bir şey sabit olsa levazımıyla sabit olur.” istinaden insanlar o şahs-ı meşhurda tahayyülatlarına bir nizam verdirmek üçün muztardırlar ki çox qüvvət və azamet və zekâ kimi levazım-ı hârikulâdeyi isnad etsinler, tâ o şahsın cümle mensubatına merciiyeti mümkün olabilsin. O halde o adam bir ucûbe olaraq zihinlerinde tecessüm edər.
Əgər istersen hayalat-ı Acemane içinde perverde olan Rüstem-i Zâl’in timsal-i manevîsine bak, gör, ne ucûbedir! Çünki şecaatle müştehir olduğundan və heç İranîler tazyikatından kurtulamayan istibdat sırrıyla və şöhret qüvvəti ilə İranîlerin mefahirini gasb və garet edərək büyülttü. Hayallerde büyüyüp şişti. Yalan, yalana mukaddime olduğu üçün bu hârikulâde şecaat, hârikulâde bir ömür və dehşetli bir kamet və onların levazım və tevabileri olan çox emirleri toplayıp içinde o hayal-i hēil na’ra vurarak “Mən nev’un münhasırun fi’ş-şahs’ım.” deyər. Gulyabanî kimi hurafatı arkasına takarak dillerin destanlarında dönür. Emsaline də meydan açar.
Ey həqiqəti çıplak görmək isteyen zat! Bu mukaddimeye dikkat et, çünki hurafatın kapısı bu yerden açılır. Və bab-ı tahkik də bunun ilə seddolur. Hem də kıssadan hisse və meylü’t-terakkiyle mütekaddimînin esasları üzerine bina və seleflerin mevrusatında tasarruf və ziyadeye cesaret bu şûristanda mahvolur. Əgər istersen meşhur Molla Nasreddin Efendi’ye də: “Bu garib sözler umumen sənin midir?” Əlbəttə sənə diyəcəkdir: “Şu sözler ciltleri doldurur. Epeyce ömür istəyər. Çünki bütün sözlerim nevadirden deyildir. Mən hocayım, onların zekâtını da mənə verseler razıyım və kâfidir. Fazlasını istemem. Çünki zarafetimi tabiîlikten çıkarıp tasannua kalbeder.” Yahu, bu kökten hurafat və mevzuat biter və tenebbüt edər və doğru şeyin kuvvetini bitirir.
İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan deyildir. Bir dane-i həqiqət bir harman hayalata müreccahtır. İhsan-ı İlahî ilə tavsifte kanaat etmək farzdır. Cemiyete dâhil olan, cemiyetin nizamını ihlâl etməmək gerektir. Bir şeyin şerefi neslinde deyildir, zatındadır. Bir şeyin aslını gösteren semeresidir. Birinin malına başqa mal velev qiymətli də olsa karışırsa malını kıymetsiz ettiği kimi haczetmesine də səbəb olur.
Indi bu noktalara istinaden derim ki: Tergib və ya terhib üçün avam-perestane terviç və teşvik ilə bazı ehadîs-i mevzuayı İbn-i Abbas kimi zatlara isnad etmək böyük bir cehalettir. Bəli, hak ehtiyacsızdir. Həqiqət isə zengindir. Tenvir-i kulûbe ziyaları kâfidir. Müfessir-i Kur’an olan ehadîs-i sahiha bizə kifayet edər. Və mantığın mizanıyla tartılmış olan tevarih-i sahihaya kanaat ederiz.
Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse həqiqətə inkılab edər, hurafata kapı açar. Belə ki:
Mecazat və teşbihat, ne vaxt cehlin yesar-ı muzlimanesi, ilmin yemin-i nuranisinden kaçırıp gasbetse veyahut mecaz ilə teşbih bir uzun ömür sürseler həqiqətə inkılab edərək taravet və zülâlinden boş olub şarap iken serap və nâzenin və hasnâ iken acuze-i şemtâ və kocakarı olur.
Bəli, mecaz şeffafiyetiyle şule-i həqiqət ondan telemmu edər. Lakin həqiqətə inkılabıyla kesif olub həqiqət-i asliyeyi münkesif edər. Lâkin bu tahavvül bir kanun-u fitridir. Buna şahit istersen lügatın teceddüd və tagayyüratının və iştirak və teradüfün sırlarına müracaat et.
İyi kulak versen işitəcəksən ki: Selefin zevklerine giden çox kelimatı və ya hikâyatı və ya hayalatı və ya maânî, ihtiyar və ziynetsiz olduklarından halefin heves-i şebabanelerine tevafuk etmediklerinden meyl-i teceddüde və fikr-i icada və cüret-i tağyire səbəb olmuşlardır. Bu kaide lügatta olduğu kimi hayalat və maânî və hikâyatta də cereyan edər. Elə isə hər şeye zâhire göre hükmetmemek gerektir.
Muhakkikin şe’ni; gavvas olmaq, zamanın tesiratından tecerrüd etmək, mazinin a’makına girmek, mantığın terazisiyle tartmak, hər şeyin menbaını bulmaktır.
Bu həqiqətə məni muttali eden, bir vaxt sabavetimde ay tutuldu. Validemden sual ettim. Dedi ki: “Yılan Ay’ı yutmuş.” Dedim: “Neden daha görünür?” Dedi ki: “Âsumanın yılanı nim-şeffaftır.”
İşte bak: Necə teşbih həqiqət olub hayluletiyle həqiqət-i hali münhasif etmişdir. Çünki mâil-i kamer, mıntıkatü’l-buruc ilə re’s və zenebde tekatu’ ettiklerinden o iki daire-i mevhumeden iki kavisi, yılanın müradifi olan “tinnin” ilə ehl-i heyet bir teşbihe binaen tesmiye eylediler. Zaten ay, re’s və ya zenebe və güneş də ötekisine gelirse arzın hayluletiyle inhisaf vuku bulur.
Ey mənim bu müşevveş sözlerimden usanmayan zat! Bu mukaddimeye də dikkat et. Bir hurdebîn ilə bak. Çünki bu asıl üzerine çoxlu hurafat və hilafat tevellüd edərlər. Mantığı və belâgatı rehber etmək gerektir.
Mana-yı həqiqinin bir sikkesi olmaq gerektir. O sikkeyi teşhis eden, makasıd-ı şeriatın muvazenesinden hasıl olan hüsn-ü mücerreddir. Mecazın cevazı isə belâgatın şeraiti tahtında olmaq gerektir. Yoxsa mecazı həqiqət və həqiqəti mecaz suretiyle görmək, göstermek; cehlin istibdadına qüvvət vermektir. Bəli, hər şeyi zâhire hamlettire ettire nihayet Zâhiriyyun meslek-i müteassifesini tevlid etmək şanında olan meylü’t-tefrit ne derecede muzır isə elə də hər şeye mecaz nazarıyla baktıra baktıra nihayette Bâtıniyyunun mezheb-i bâtılasını intac etmək şe’ninde olan hubb-u ifrat də çox derece daha muzırdır.
Hadd-i evsatı gösterəcək, ifrat və tefriti kıracaq yalnız felsefe-i şeriatla belâgat və mantık ilə hikmettir. Bəli, hikmət derim çünki hayr-ı kesîrdir. Şerri vardır lakin cüz’îdir. Usûl-ü müsellemedendir ki: Şerr-i cüz’î üçün hayr-ı kesîri tazammun eden emri terk etmək, şerr-i kesîri işlemek deməkdir. Ehvenü’ş-şerri ihtiyar elzemdir. Bəli, eski hikmetin hayrı az, hurafatı çox, ezhan istidatsız, efkâr taklit ilə mukayyed, cehil avamda hüküm-ferma olduklarından selef bir derece hikmetten nehyettiler. Lakin şimdiki hikmət ona nisbeten maddî cihetinde hayrı çox, yalanı az; efkâr də hür, marifet hüküm-fermadır. Zaten hər zamanın bir hükmü olmaq gerektir.
Mesela, tefsirde mezkûr olan hər bir emir, tefsirden olmaq lâzım gəlməz. İlim ilme qüvvət verir. Tahakküm etməmək şarttır.
Belə müsellemattandır ki: Hendese kimi bir sanatta mahir olan zat, tıp kimi başqa sanatta âmî və tufeylî və dahîl ola bilər. Və kavaid-i usûliyedendir ki: Fakîh olmayan, velev ki usûlü’l-fıkıhta müçtehid olsa icma-ı fukahada muteber deyildir. Çünki o, onlara nisbeten âmîdir.
Hem də həqiqətlər-i tarihiyedendir ki: Bir şahıs çox fenlerde meleke sahibi və mütehassıs ola bilməz. Ancaq ferîd bir adam, dörd və ya beş fenlerde mütehassıs ola bilər. Umuma el atmak, umumu terk etmək deməkdir. Bir fende meleke, o fennin suret-i həqiqiyesidir. Onunla temessül etmək gerektir. Çünki bir fende mütehassıs və malûmat-ı sairesini mütemmime və meded verici etməz isə malûmat-ı pərişanından bir suret-i acibe temessül edəcəkdir.
Tenvir üçün bir latîfe-i faraziyedir:
Necə ki başqa âlemden bu küreye gelen tasvirci bir nakkaş farz olunsa; halbuki ne insanı və ne insanın gayrısı, tam suretini görmemiş. Bəlkə hər birisinden bazı azasını görmekle insanın tasviri veyahut gördüğü eşyanın umumundan bir surəti tasvir etmək istəyirsə; mesela, insandan gördüğü bir el, bir ayak, bir göz, bir kulak, yarı yüz və burun və amâme kimi şeylerin terkibiyle bir insanın timsali; yaxud nazarına tesadüf eden atın kuyruğu, devenin boynunu; insanın yüzünü, arslanın başı bir heyvanın surəti yapsa; necə ki imtizaçsızlıkla kabil-i həyat olmadığı üçün şerait-i həyat belə ucûbelere müsait deyildir deyəcəklər və nakkaşı müttehem edecekler.
Indi bu kaide, fenlerde eynilə cereyan edər. Çarəsi odur ki bir fenni esas tutup sair malûmatını avzen və zenav kimi yapmaktır.
Hem də âdât-ı müstemirredendir ki kitab-ı vâhidde ulûm-u kesîre tezahüm edər. Çünki ulûm birbirini intac və birbirinin elini tutmakla teanuk və tecavüb ettiklerinden o derecede iştibak hasıl olur ki bir fende telif olunan bir kitabda o fennin mesaili o kitabın muhteviyatına nisbeti ancaq zekâtı çıkabilir.
Bu sırdan gaflet iledir ki bir şeriat və ya bir tefsir kitabında istitraden derc olunmuş bir meseleyi gören bir zâhir-perest və ya mugalatacı bir adam deyər ki: “Şeriat və tefsir belə.” deyər. Əgər dost olsa diyəcək: “Bunu qəbul etmeyen Müslüman deyildir.” Əgər düşman olsa o bahane ilə deyər: “Şeriat və ya tefsir (hâşâ) yanlış.”
Ey ifrat və tefrit sahipleri! Tefsir və şeriat başkadır, tefsir və şeriatta telif olunan kitab yenə başkadır. Çünki kitab daha geniştir. O dükkânda cevherden başqa kıymetsiz şeyler də bulunur. Əgər bunu fehmedebildin, hayse beyseden kurtulacaqsan.
Dikkat et, necə ki bir evin levazım-ı mütenevviası yalnız bir sanatkârdan alınmaz, bəlkə hər bir hâcette o sanatta mütehassıs olana müracaat olmaq gerektir. Elə də saadet-saray-ı kemalâtta o kanuna tatbik-i hərəkət etmək gerektir. Əcəba görülmür mu ki birinin saati kırılsa, terziye saatimi dik dese yuhadan başqa cavab var mıdır?
İşaret:
Bu mukaddimenin üssü’l-esası budur ki: Sâni’-i Zülcelal’in yaradılış-i âlemde cari və taksimü’l-a’mal kaidesinden akan kanun-u tekemmül və terakkide mündemic olan rıza və işarəinin imtisali farz iken, itaat tamam edilmemişdir. Belə:
Kaide-i taksimü’l-a’mali muktezî olan hikmet-i İlahiyenin dest-i inayetiyle beşerin mahiyetinde ekmiş olduğu istidadat və müyulatla şeriat-ı yaradılışin farzü’l-kifayesi hükmünde olan fünun və sanayiin edasına bir emr-i manevî vermişken, sû-i istimalimiz ilə o istidattan tevellüd eden meyle qüvvət və meded verici olan şevki bu hırs-ı kâzib və bu re’s-i riya olan meylü’t-tefevvuk ilə zayi edib söndürdük.
Əlbəttə isyan eden, cəhənnəmə müstahak olur. Biz də bu yaradılış denilen şeriat-ı fitriyenin evamirine imtisal edemediğimizden cehennem-i cehil ilə muazzeb olduk. Bu azaptan bizi kurtaracaq, taksimü’l-a’mal kanunuyla amel etmektir. Çünki seleflerimiz taksimü’l-a’malin aməli ilə cinan-ı ulûma dâhil olmuşlardır.
Bir gayr-ı müslim yalnız mescide girmekle Müslüman olmasına kâfi olmadığı kimi; tefsirin və ya şeriatın kitablarına, hikmət və ya coğrafya və ya tarih kimi bir fennin meselesi girmesiyle tefsir və ya şeriat ola bilməz. Hem də bir müfessir və ya fakîh mütehassıs olmaq şartıyla, hükmü yalnız nefs-i şeriat və tefsirde hüccettir. Yoxsa tufeylî olaraq izinsiz tefsir, şeriat kitablarına girmiş emirlerde hüccet deyildir. Çünki onlarda tufeylî ola bilər. Nâkile itab yoxdur.
Bəli, bir fende sözü hüccet olanın sair fenlerde nakil və ya dava cihetiyle hükmünü hüccet tutmak, taksimü’l-mehasin və tefrikü’l-mesai olan kanun-u İlahîsine vech-i rıza göstermemek deməkdir.
Hem də mantıkça müsellemdir ki hüküm, mevzu ilə mahmulün yalnız vechün-mâ ilə tasavvurlarını iktiza edər. Və onların teşrihat-ı sairesi isə o fenden deyildir. Başqa fennin mesailinden olmaq gerektir.
Hem də mukarrerdir ki âmm, hâssa delâlat-ı selâsenin hiçbirisi ilə delâlet etməz. Mesela, Tefsir-i Beyzavî’de بَي۟نَ الصَّدَفَي۟نِ olan âyetinde Ermeniye və Azerbaycan Dağlarının mabeyninde olan teviline nazar-ı kat’î ilə bakmak, en böyük mantıksızlıktır. Çünki esasen nakildir. Hem də tayini Kur’an’ın medlûlü deyildir. Tefsirden sayılmaz. Çünki o tevil, ayənin bir kaydının başqa fenne istinaden bir teşrihidir. Binaenaleyh o müfessir-i celilin tefsirdeki meleke-i râsihasına belə zayıf nöqtələrı bahane tutmak, şüpheleri îras etmək, insafsızlıktır. İşte asıl həqiqətlər-i tefsir və şeriat meydandadır. Yıldızlar kimi parlır. O həqiqətlərteki vuzuh və kuvvettir, mənim kimi bir âcize cesaret verir.
Mən də dava ederim: Tefsirin və şeriatın ne qədər həqiqətlər-i esasiyesi varsa birer birer nazar-ı tetkike getirilse görülür ki həqiqətdən çıxıb, hikmət ilə tartılıp hak olaraq hakka munsarıftır. Ne qədər şüpheli nöqtələr varsa umumen cerbezeli zihinlerden çıxıb sonra da onlara karışmış. Kimin asl-ı hakikatlerine bir şüphesi varsa bax meydan özünü izhar etsin!
Mübalağa ihtilalcidir. Belə ki:
Beşerin seciyelerindendir, telezzüz ettiği şeyde meylü’t-tezeyyüd və vasfetdiyi şeyde meylü’l-mücazefe və hikâye ettiği şeyde meylü’l-mübalağa ilə hayali həqiqətə karıştırmaktır. Bu seciye-i seyyie ilə iyilik etmək, fenalık etmək deməkdir. Bilmediyi halde tezyidinden noksan, ıslahından fesat, medhinden zem, tahsininden kubuh tevellüd edər. Çünki muvazenet və tenasüpten nâşi olan hüsnü مِن۟ حَي۟ثُ لَا يَش۟عُرُ ihlâl edər.
Necə ki bir ilacı istihsan edib izdiyad etmək, devayı dâ’e inkılab etmektir. Elə də heç bir vaxt hak ona möhtac olmayan mübalağalı tergib və terhib ilə gıybeti, katle müsavi və ya ayakta bevletmek, zina derecesinde göstermek və ya bir dirhemi tasadduk etmək, hacca mukabil tutmak kimi muvazenesiz sözler, katl və zinayı tahfif və haccın kıymetini tenzil edirlər.
Bu sırra binaen, vaiz hem hakîm hem muhakeməli olmalıdır. Bəli muvazenesiz vaizler, çox həqiqətlər-i neyyire-i diniyenin husufuna səbəb olmuşlardır.
Mesela, inşikak-ı kamer olan mu’cize-i mütevatire-i bâhireyi, meylü’l-mücazefe ilə arza nüzul ilə peygamberin cebine girip çıkmış olan ilâvə, o güneş-misal mu’cizeyi Süha yıldızı kimi mahfî və kamer-misal olan bürhan-ı nübüvveti münhasif ettiği kimi münkirlerinin bahanelerine kapılar açtı.
Hasıl-ı kelâm: Hər muhibb-i dine və âşık-ı həqiqətə lâzımdır: Hər şeyin kıymetine kanaat etmək və mücazefe və tecavüz etmemektir. Çünki mücazefe qüdrətə iftiradır və “Daire-i imkânda daha ahsen yoxdur.” olan sözü, İmam-ı Gazalî’ye dediren yaradılışteki kemal və hüsne adem-i kanaattir və istihfaf deməkdir.
Ey muhatap efendi! Bazen bürhanın hizmetini təmsil də görür. Öyleyse bak: Necə elmas, altın, gümüş, rasas, hadîd ilâ âhir hər birinin birer qiymət və hâsiyet-i mahsusası vardır və mütehaliftir. Elə də dinin makasıdı, qiymət və edillece mütefavittir. Birinin yeri hayal olsa ötekinin vicdandır. Beriki, sırrın sırrındadır.
Bəli, ticarette bir fels və ya on para yerinde bir elmas və ya bir altını verse necə sefahetine hüküm və tasarruftan haczolunur. Aks-i kaziye ilə olsa çox yerinde yuha işitəcək. Və tüccar olmaya bedel, hayyal bir maskara olduğu kimi...
Kezalik həqiqətlər-i diniyeyi temyiz etmeyen və hər birisine müstahak olduğu hak və itibarı verməyən və hər hükümde şeriatın sikkesini tanımayan, hattâ o fabrika-i muazzamadaki eczalar, hər biri mihveri üzerinde hareketine sekte veren gayr-ı mümeyyizler, hər biri bir acemi adama benzer ki gayet muntazam və cesîm bir makine içinde kiçik və latîf bir çarkı görür ki hərəkət və vaziyette böyük çarklara nazar-ı sathîsince münasib görünmediğinden, makine fenninde behresizliğiyle birlikdə gurur-u nəfs, nazar-ı sathîsini iğfal ilə aldatarak, ıslah niyetiyle vaz’-ı muntazamadan tağyire teşebbüs edib bilmediyi halde fabrikayı herc ü merc edər, başını yer…
Elhasıl: Şeriatın hər bir hükmünde Şâri’in bir sikke-i itibarı vardır. O sikkeyi okumak lâzımdır. Sikkenin kıymetinden başqa o hüküm hər şeyden ehtiyacsızdir. Hem də lafız-perdazane və mübalağa-cûyane və ifrat-perveranelerin tezyin və tasarruflarından min derece ehtiyacsızdir.
Dikkat olunsun ki belə mücazifler nəsihət ettikleri vakitte nazar-ı həqiqətdə ne derece çirkin olurlar. Ezcümle: Bunlardan biri bir mecma-ı azîmde müskirattan tenfir yolunda zecr-i şer’î ilə kanaat etmeden elə bir şey demiş ki yazmasından mən hicab ettim. Yazdıktan sonra çizdim. Ey herif! Bu sözlerinle şeriata adâvet edirsən. Faraza sadîk olsan, sadîk-ı ahmak olursun. Adüvvü’d-dinden daha muzırsın.
Ey hariçten və uzaqdan İslâmiyet’i tenkit etmeye çalışan insafsızlar! Aldanmayın, muhakeme edin, nazar-ı sathî ilə iktifa etmeyiniz. Çünki bu sizin bahanelerinize səbəb olanlar, lisan-ı şeriatta ulema-i sû ilə müsemmadırlar. Onların muvazenesizlik, zâhir-perestliklerinden neş’et eden hicabın maverasına baxın. Göreceksiniz ki hər bir həqiqət-i İslâmiye, necm-i münir kimi bürhan-ı neyyirdir. Nakş-ı ezel və ebed üzerinde görünür. Bəli kelâm-ı ezelîden gelen, ebede gidəcəkdir.
Lakin esefâ! Hubb-u nəfs və taraftar-ı nəfs və acizlik və enaniyetten neş’et eden teberri-i nəfs ilə öz kabahatini başkasına atır. Belə yanlışa muhtemel olan sözünü və ya hataya kabil olan fiilini, bir böyük zata veyahut muteber bir kitaba, hattâ bazen dine, çox defa hadîse en-nihayet kadere isnad etmekle, özünü teberri etmək istəyir. Hâşâ sümme hâşâ… Nurdan zulmet gəlməz. Öz âyinesinde görülen yıldızları setretse də semadaki yıldızları setredemez. Lakin öz göremez.
Ey muteriz ağa! Ağlamak isteyen çocuk kimi və ya intikam isteyen kînedar düşman kimi bahane mahane aramakla hilaf-ı şeriatla vücuda gelen ahvali və sû-i tefehhümden neş’et eden şübehatı senet tutmak, İslâmiyet’e leke getirmek çox böyük insafsızlıktır. Çünki bir müslimin hər bir sıfatı İslâmiyet’ten neş’et etmək lâzım gəlməz.
Temhid:
Bu gelen uzun mukaddimeden usanma. Çünki nihayeti, nihayet derecede mühimdir. Hem də bu gelen mukaddime, hər kemali mahveden yeisi öldürür. Və hər bir saadetin mâyesi olan ümidi hayatlandırır. Və mazi başkalara və istikbal bizə olacağına beşaret verir. Taksime razıyız.
İşte mevzuu: Ebna-yı maziyle ebna-yı müstakbeli muvazene etmektir. Hem də mekatib-i âliyede elif və bâ okunmur. Mahiyet-i ilim bir də olsa suret-i tedrisi başkadır. Bəli, mazi denilen mekteb-i hissiyatla, istikbal denilen medrese-i efkâr bir tarzda deyildir.
Evvela: Ebna-yı maziden muradım, İslâmların gayrısından onuncu asırdan evvel olan kurûn-u vustâ və ûlâdır. Amma millet-i İslâm, üç yüz seneye qədər mümtaz və serfiraz və beş yüz seneye qədər filcümle mazhar-ı kemaldir. Beşinci asırdan on ikinci asra qədər mən maziyle tabir ederim, ondan sonra müstakbel derim.
Bundan sonra malûmdur ki: İnsanda müdebbir-i galip, ya ağıl və ya basardır. Tabir-i digər ilə ya efkâr və ya hissiyattır. Veyahut ya haktır və ya kuvvettir. Veyahut ya hikmət və ya hükûmettir. Veyahut ya müyulat-ı kalbiyedir və ya temayülat-ı akliyedir. Veyahut ya heva və ya hüdadır.
Buna binaen görürük ki: Ebna-yı mazinin bir derece safi olan ahlâk və hâlis olan hissiyatları galebe çalarak gayr-ı münevver olan efkârlarını istihdam edərək şahsiyat və ihtilafat meydanı aldı. Lakin ebna-yı müstakbelin bir derece münevver olan efkârları heves və şehvetle muzlim olan hissiyatlarına galebe edərək emrine musahhar eylediğinden, hukuk-u umumiyenin hüküm-ferma olacağı mütləq oldu. İnsaniyet bir derece tecelli etti.
Beşaret verir ki: Asıl insaniyet-i kübra olan İslâmiyet, sema-i müstakbelde və Asya’nın cinanı üzerinde bulutsuz güneş kimi pertev-efşan olacaqdır.
Vaktâ ki mazi derelerinde hüküm-ferma olan garaz və husumet və meylü’t-tefevvuku tevlid eden hissiyat və müyulat və qüvvət idi. O zamanın ehlini irşad üçün iknaiyat-ı hitabiye kâfi idi. Çünki hissiyatı okşayan və müyulata təsir ettiren, müddeayı müzeyyene və şaşaalandırmak veyahut hēile və ya kuvve-i belâgatla hayale me’nus kılmak, bürhanın yerini tutar idi. Lakin bizi onlara kıyas etmək, hərəkət-i ric’iyye ilə o zamanın köşelerine sokmak deməkdir. Hər bir zamanın bir hükmü var. Biz delil isteriz, tasvir-i müddea ilə aldanmayız.
Vaktâ ki hal sahrasında istikbal dağlarına daima yağmur veren həqiqətlər-i hikmetin maden-i tebahhuratı efkâr və ağıl və hak və hikmət olduklarından və yeni tevellüde başlayan meyl-i taharri-i həqiqət və aşk-ı hak və menfaat-i umumiyeyi menfaat-i şahsiyeye tercih və meyl-i insaniyetkâraneyi intac eyleyen berahin-i kātıadan başqa ispat-ı müddea bir şeyle olmaz. Biz ehl-i haliz, namzed-i istikbaliz. Tasvir və tezyin-i müddea, zihnimizi işbâ etmir. Bürhan isteriz.
Biraz da iki sultan hükmünde olan mazi və istikbalin hasenat və seyyiatlarını zikredelim. Mazi ülkesinde ekseriyetle hüküm-ferma, qüvvət və heva və tabiat və müyulat və hissiyat olduğundan seyyiatından biri, hər bir emirde –velev filcümle olsun– istibdat və tahakküm var idi. Hem də meslek-i gayra husumete, öz mesleğine iltizam və muhabbetten daha ziyade ihtimam olunur idi. Hem də bir şahsa husumetin, başkasının muhabbeti surətində tezahürü idi. Hem də keşf-i həqiqətə mani olan iltizam və taassup və taraftarlığın müdahaleleri idi.
Hasıl-ı kelâm: Müyulat muhtelife olduklarından taraftarlık hissi, hər şeye barmaq vurmak ilə ihtilafatla ihtilal çıkarıldığından həqiqət isə kaçıp gizlenirdi.
Hem də istibdad-ı hissiyatın seyyielerindendir ki: Mesalik və mezahibi ikame edəcək, galiben taassup və ya tadlil-i gayr və ya safsata idi. Halbuki üçü də nazar-ı şeriatta mezmum və uhuvvet-i İslâmiyeye və nisbet-i hemcinsiyeye və teavün-ü fitriye münafîdir. Hattâ o derece olur, bunlardan biri taassup və safsatasını terk edərək nâsın icma və tevatürünü tasdik ettiği kimi birden mezhep və mesleğini tebdil etmeye muztar kalır. Halbuki taassup yerinde hak və safsata yerinde bürhan və tadlil-i gayr yerinde tevfik və tatbik və istişare ederse dünya birleşse hak olan mezhep və mesleğini bir parça tebdil edə bilməz. Necə ki zaman-ı saadette və selef-i salihîn zamanlarında hüküm-ferma hak və bürhan və ağıl və meşveret olduklarından, şükûk və şübehatın hükümleri olmaz idi.
Kezalik görürük ki: Fennin himmetiyle zaman-ı halde filcümle, inşâallah istikbalde bitamamihî hüküm-ferma qüvvətə bedel hak və safsataya bedel bürhan və tab’a bedel ağıl və hevaya bedel hüda və taassuba bedel metanet və garaza bedel hamiyet və müyulat-ı nefsaniyeye bedel temayülat-ı ukûl və hissiyata bedel efkâr olacaklardır, karn-ı evvel və sânî və sâlis’teki kimi və beşinci karna qədər filcümle olduğu kimi. Beşinci asırdan indiyə qədər qüvvət, hakkı mağlup eylemiş idi.
Saltanat-ı efkârın icra-yı hasenesindendir ki: Həqiqətlər-i İslâmiyet’in güneşi, evham və hayalat bulutlarından kurtulmuş, hər yeri tenvire başlamışdır. Hattâ dinsizlik bataklığında taaffün eden adamlar də o ziya ilə istifadeye başlamışdırlar.
Hem də meşveret-i efkârın mehasinindendir ki: Makasıd və mesalik, bürhan-ı kātı’ üzerine teessüs və hər kemale mümid olan hakk-ı sabit ilə həqiqətləri rabteylemesidir. Bunun neticesi; bâtıl, hak suretini giymekle efkârı aldatmaz.
Ey ihvan-ı müslimîn! Hal, hal dili ilə bizə beşaret verir ki: Sırr-ı قَد۟ جَٓاءَ ال۟حَقُّ وَ زَهَقَ ال۟بَاطِلُ boynunu kaldırmış, el ilə istikbale işarə edib yüksək ses ilə ilan edir ki: Dehre və tabâyi-i beşere, dâmen-i kıyamete qədər hâkim olacaq, yalnız âlem-i kevnde adalet-i ezeliyenin tecelli və timsali olan həqiqət-i İslâmiyettir ki asıl insaniyet-i kübra denilen şey odur.
İnsaniyet-i suğra denilen mehasin-i medeniyet, onun mukaddimesidir. Görülmür mu ki: Telahuktan neş’et eden tenevvür-ü efkâr ilə toprağa benzeyen evham və hayalatı həqiqətlər-i İslâmiyenin omuzu üzerinden hafifleştirmişdir. Bu hal gösterir ki: Nücum-u sema-yı hidayet olan o həqiqətlər tamamen inkişaf və tele’lü və lem’a-nisar olacaqdır. عَلٰى رَغ۟مِ اُنُوفِ ال۟اَع۟دَاءِ
Əgər istersen istikbal içine gir, bak! Həqiqətlərin meydanında hikmetin taht-ı nezaret və murakabesinde teslis içinde tevhidi arayanlar, safsata edərək asıl tevhid-i mahz və itikad-ı kâmil və akl-ı selim qəbul ettiği akide-i hak ilə mücehhez və seyf-i bürhan ilə mütekallid olanlarla mübareze və muharebe ederse; necə birden mağlup və münhezim olur.
Kur’an’ın üslub-u hakîmanesine yemin ederim ki: Nasâra’yı və emsalini havalandırarak dalalet derelerine atan, yalnız aklı azl və bürhanı tard və ruhbanı taklit etmektir. Hem də İslâmiyet’i daima tecelli və inbisat-ı efkâr nisbetinde həqiqətləri inkişaf ettiren, yalnız İslâmiyet’in həqiqət üzerinde olan teessüs və bürhan ilə takallüdü və ağıl ilə meşvereti və taht-ı həqiqət üstünde bulunması və ezelden ebede müteselsil olan hikmetin desatirine mutabakat və muhakâtıdır. Əcəba görülmür: Âyâtın ekser fevatih və havatiminde nev-i beşeri vicdana havale və ağlın istişaresine hamlettirir. Dir: اَفَلَا يَن۟ظُرُونَ və فَان۟ظُرُوا və اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ və اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ və تَفَكَّرُوا və مَا يَش۟عُرُونَ və يَع۟قِلُونَ və مَا يَع۟قِلُونَ və يَع۟لَمُونَ və فَاع۟تَبِرُوا يَا اُولِى ال۟اَل۟بَابِ Mən də derim: فَاع۟تَبِرُوا يَٓا اُولِى ال۟اَب۟صَارِ
فَاع۟تَبِرُوا يَا اُولِى ال۟اَل۟بَابِ
Zâhirden ubûr ediniz! Həqiqət sizi beklir. Lakin gördüyünüz vaxt incitmeyiniz. Esahh və lâzım!
Ukûl-ü selime yanında muhakkaktır ki: Yaradılışte xeyr asıl, şer isə tebeîdir. Xeyr küllî, şer cüz’îdir. Belə görünür ki:
Âlemin hər bir nevine dair bir fen teşekkül etmiş və etmektedir. Fen isə kavaid-i külliyeden ibarettir. Külliyet-i kaide isə o nevide olan hüsn-ü nizam-nizam-intizamına keşşaftır. Demək cemi’ fünun, hüsn-ü nizam-nizam-intizama birer şahid-i sadıktır. Bəli, külliyet nizam-nizam-intizama delildir. Çünki bir şeyde nizam-nizam-intizam olmazsa hüküm külliyetiyle cereyan edə bilməz. Çox istisnaatıyla pərişan olur.
Bu şahitleri tezkiye eden, nazar-ı hikmetle istikra-i tammdır. Lakin bazen nizam-nizam-intizam görülmür. Çünki dairesi, ufk-u nazardan daha geniş, tamamen tasavvur və ihata olunmadığı üçün nizamın tasvir-i bîmisali özünü gösteremir.
Binaenaleyh umum fünunun şehadetleriyle və nazar-ı hikmetten neş’et eden istikra-i tammın tasdikiyle sabittir ki: Yaradılış-i âlemde maksud-u bizzat və galib-i mutlak, yalnız hüsün və xeyr və hak və kemaldir. Amma şer və kubuh və bâtıl isə tebaiye və mağlube və mağmuredirler. Əgər çendan savlet etseler də muvakkattır.
Hem də sabittir ki: Ekrem-i halk mənî-Âdem’dir. İstidadı və sanatı buna şahittir. Hem də mənî-Âdem’in en eşrefi, ehl-i hak və həqiqət olan doğru Müslümanlardır. Həqiqətlər-i İslâmiyet buna şehadet ettiği kimi istikbalin vukuatı da tasdik edəcəkdir.
Hem də sabittir ki: Ekmel-i küll Muhammed’dir aleyhissalâtü Vəssalam. Mu’cizatı və ahlâk-ı kâmilesi şehadet ettiği kimi muhakkikîn-i nev-i beşer də tasdik edərlər. Hattâ a’dası da teslim edirlər və etmeye mecburdurlar.
Vaktâ ki bu belə, bu belə və o öyledir. Əcəba nev-i beşer şakavetiyle o fünunların şehadetini cerh və istikra-i tammı nakz və iptal və meşiet-i İlahiyesinin qarşısında temerrüd, taannüde muktedir olacaq mıdır? Kellâ, muktedir olmaz və ola bilməz. Âdil və Hakîm-i Mutlak’ın Rahman və Rahîm ismine kasem ederim: Nev-i beşer, şer və kubuh və bâtılı, zahmetsiz yani biselâmeti’l-emr ilə hazmedemeyəcəkdir. Hem də hikmet-i İlahiye müsaade etmeyəcəkdir.
Bəli, hukuk-u umumiye-i kainata cinayet eden affolunmaz, râh-ı adem verilmez. Bəli, minlərlə sene şerrin galebesi yalnız bu dünyada en ekall min sene mağlubiyet-i mütləq ilə netice verəcəkdir. Âlem-i uhrada xeyr, şerri idam-ı ebedî ilə mahkûm edəcəkdir. Yoxsa âlemin muntazama və mükemmele və evamir-i İlahiyeye mutîa olan sair enva və ecnas; bu pərişan və şakavetçi olan nev-i beşeri özləri içinde qəbul etmeyerek, hukuk-u vücuddan ıskat və zulmethane-i ademe nefiy və vazife-i yaradılışten tard etmək, iktiza və arz-ı hal edeceklerdir.
Bu isə bütün istidadat-ı beşeriyeyi və âlemde saltanat sürmek və âhirette saadet-i ebediyeye mazhar olmaq üçün mücehhez edilen kabiliyatı və müyulatı abes və beyhude olmaklığı istilzam edər. Abes isə istikra-i tamma münakız olduğu kimi Sâni’-i Hakîm’in hikmetine də muarız və Nebiyy-i Sadık’ın hükmüne də muhaliftir. Bəli, istikbal bu davaların bir kısmını tasfiye edəcəkdir. Lakin tamam tasfiyesi isə âhirette görüləcəkdir. Belə:
Eşhastan kat’-ı nazar, nev’î və umumî hüsün və hakkın meydan-ı galebesi istikbaldir. Biz ölsek milletimiz bâkidir. Qırx sene ilə razı değiliz. En ekall min sene galebeyi isteriz. Lâkin hem şahsî hem umumî hem cüz’î hem küllî olan hüsün, hak və xeyr və kemalin meydan-ı galebesi və mahkeme-i kübrası; və beşeri, sair ihvanı olan kainat-ı muntazama kimi tanzim və istidadıyla mütenasip tecziye və mükâfat veren, yalnız dâr-ı âhirettir. Çünki onda hak və adalet-i mahza tecelli edəcəkdir. Bəli bu dar dünya, beşerin cevherinde mündemic olan istidadat-ı gayr-ı mahdude və ebed üçün mahluk olan müyulat və arzularının sümbüllenmesine müsait deyildir. Beslemek və terbiye üçün başqa âleme gönderiləcəkdir.
İnsanın cevheri büyüktür, mahiyeti âliyedir, cinayeti də azîmdir. İntizamı da mühimdir, sair kainata benzemez; nizam-nizam-intizamsız ola bilməz. Bəli, ebede namzet olan büyüktür; mühmel kalamaz, abes ola bilməz. Fena-i mutlak ilə mahkûm ola bilməz. Adem-i sırfa kaçamaz. Cəhənnəm ağzını, cənnət də âğuş-u nazendaranesini açıp beklirlər.
İslâm’ın və Asya’nın istikbali, uzaqdan gayet parlak görünür. Çünki Asya’nın hâkim-i evvel və âhiri olan İslâmiyet’in galebesi üçün dörd beş mukavemetsûz kuvvetler ittifak və ittihat etmektedirler.
Birinci Qüvvət: Maarif və medeniyet ilə mücehhez olan İslâmiyet’in qüvvət-i həqiqiyesidir.
İkincisi: Tekemmül-ü mebâdi və vesaitle mücehhez olan ehtiyac-ı şedittir.
Üçüncüsü: Asya’yı gayet sefalette, başqa yerleri nihayet refahette görmekten neş’et eden tenebbüh-ü tam və teyakkuz-u kâmil ilə mücehhez olan gıpta və rekabet və kin-i muzmerdir.
Dördüncüsü: Ehl-i tevhidin düsturu olan tevhid-i kəlmə və zeminin hâsiyeti olan itidal və ta’dil-i mizaç və zamanın ziyası olan tenevvür-ü ezhan və medeniyetin kanunu olan telahuk-u efkâr və bedeviyetin lâzımı olan salamatlıq-i fıtrat və zaruretin semeresi olan hafiflik və cüret-i teşebbüs ilə mücehhez olan istidad-ı fitridir.
Beşincisi: Bu zamanda maddeten terakkiye mütevakkıf olan i’la-yı kelimetullah, İslâmiyet’in emriyle və zamanın ilcaatıyla və möhtaclıq-ı şedidin icbarı ilə və hər arzuyu öldüren yeisin ölmesiyle həyat bulan ümit ilə mücehhez olan arzu-yu medeniyet və meyl-i teceddüddür.
Və bu kuvvetlere yardım etmək üçün ecanib içine ihtilal veren və medeniyetleri ihtiyarlandıran, mesavî-i medeniyetin mehasinine galebesidir və sa’yin sefahete adem-i kifayetidir. Bunun iki səbəbi vardır:
Birincisi: Din və fazileti düstur-u medeniyet etmemeklikten neş’et eden müsaade-i sefahet və muvafakat-ı şehvet-i nefistir.
İkincisi: Hubbü’ş-şehevat və diyanetsizliğin neticesi olan merhametsizlikten neş’et eden maişetteki müthiş müsavatsızlıktır.
Bəli, bu diyanetsizlik, Avrupa medeniyetinin içyüzünü elə karıştırmış ki o qədər fırak-ı fesadiyeyi və ihtilaliyeyi tevlid etmiş. Faraza hablü’l-metin-i İslâmiye və sedd-i Zülkarneyn kimi şeriat-ı garranın hakikatine iltica və tahassun edilmezse bu fırak-ı fesadiye, onların âlem-i medeniyetlerini zîr ü zeber edeceklerdir. Necə ki şimdiden tehdit edirlər.
Əcəba həqiqət-i İslâmiyenin minlərlə mesailinden yalnız zekât meselesi, düstur-u medeniyet və muavenet olursa bu belaya və yılanın yuvası olan maişetteki müthiş müsavatsızlığa deva-i şâfî olmayacaq mıdır? Bəli, en mükemmel və bozulmaz bir deva olacaqdır.
Əgər denilse: Indiyə qədər Avrupa’yı galip ettiren səbəb, bundan sonra nədən etmesin?
Cavab: Bu kitabın mukaddimesini mütalaa et. Sonra buna da dikkat et. Sebeb-i terakkisi, hər şeyi geç almaq və geç də buraxmaq və metanet etmək şe’ninde olan bürudet-i memleket və mekân və meskenin darlığı və sakinlerin kesretinden neş’et eden fikr-i marifet və arzu-yu sanat və deniz və maden və sair vesaitin müsaadesiyle hasıl olan teavün və telahuk idi. Lakin indi tekemmül-ü vesait-i nakliye ilə âlem bir şehr-i vâhid hükmüne geçtiği kimi matbuat və telgraf kimi vesait-i muhabere və müdavele ilə ehl-i dünya bir meclisin ehli hükmündedir.
Velhasıl: Onların yükləri ağır, bizimki hafif olduğundan yetişip geçeceğiz. Əgər tevfik refik ola…
Asya’nın bahtını, İslâmiyet’in tâli’ini açacaq yalnız meşrutiyet və hürriyettir lakin şeriat-ı garranın terbiyesinde kalmak şartıyla…
Tenbih:
Mehasin-i medeniyet denilen emirler, şeriatın başqa şekle çevrilmiş birer meselesidir.
Bir kelâmda, hər fehme gelen şeylerde mütekellim muaheze olunmaz. Çünki mesûk-u lehü’l-kelâmdan başqa mefhumlar irade ilə deruhte edər. İrade etmezse itab olunmaz. Lakin garaz və maksada mütləq zâmindir.
Fenn-i beyanda mukarrerdir: Sıdk və kizb, mütekellimin kasd və garazının arkasında gidirlər. Demək maksud və mesâk-ı kelâmda olan muaheze və tenkit mütekellime aittir. Lakin kelâmın müstetbeatı tabir olunan telvihat və telmihatında və suver-i maânî və tarz-ı ifade və maânî-i ûlâ tabir olunan vesail və üslup garazında olan günah və muaheze, mütekellimin zimmetinde deyil bəlkə örf və âdete və qəbul-ü umumîye aittir. Çünki tefhim üçün qəbul-ü umumî və örf, ihtiram olunur.
Hem də əgər hikâye isə halel və hata mahkiyyun anh’a aittir.
Bəli, mütekellim suver və müstetbeatta muaheze olunmaz. Çünki onlara el atmak, semeratını almaq üçün deyildir. Bəlkə daha yuxarı makasıdın dallarına çıxmaq içindir.
Əgər istersen kinaî şeylere dikkat et. Mesela “Filanın kılıncının bendi uzundur.” və “Ramadı çoktur.” denildiyi vaxt, o adam uzun və sahî ola… Ramad və kılıncı heç olmazsa da kelâm sadıktır.
Əgər istersen misal və müsül-i faraziyeye dikkat et. Görəcəksən: İştihardan neş’et eden qiymət və qüvvət ilə müdavele-i efkâr və akıllar arasında sefarete müstaid olurlar. Hattâ Mesnevî sahibi və Sa’dî-i Şirazî kimi en doğru müellif və en muhakkik hakîm, o müsül-i faraziyeyi istihdam və istimal etmelerinden, müşahat görmemişlerdir.
Əgər bu sır sənə göründü və ışıklandı: Mumunu ondan yandır, kıssat və hikâyetin köşelerine git. Çünki cüzde cari olan, bazen küllde də cari ola bilər.
Tenbih:
Üçüncü Makale’de müşkülat və müteşabihat-ı Kur’aniyeye dair bir kaide geləcəkdir. İktiza-i makam ilə şimdilik bir nebzesini zikredeceğiz. Belə:
Vaktâ ki Kitab-ı Hakîm’den maksud-u ehemm, ekseriyeti teşkil eden cumhurun irşadı idi. Çünki havass, avamın mesleğinden istifadə edebilirler. Lakin sadə xalq isə havassa hitap olunan kelâmı hakkıyla fehmedemezler. Halbuki cumhur isə ekseri sadə xalq və sadə xalq isə me’lufat və mütehayyelatından tecerrüd edib həqiqət-i mahza və mücerredat-ı sırfeyi çıplak olaraq göremezler. Lakin görmekleri temin edəcək yalnız zihinlerinin te’nisi üçün me’luf olan ziyy və libas ilə mücerredat arz-ı endam etmektir. Tâ mücerredatı, suver-i hayaliye arkasında temaşa etmekle görüb tanısın. Elə isə həqiqət-i mahza, me’luflarını giyəcəkdir. Lakin surete hasr-ı nazar etməmək gerektir.
Bu sırra binaendir: Esalib-i Arap’ta ukûl-ü beşere olan tenezzülat-ı İlahiye tabir olunan müraat-ı efhâm və mümaşat-ı ezhan, Bəyanı Möcüzə Quran’da cereyan etti.
Ezcümle: فَاس۟تَوٰى عَلَى ال۟عَر۟شِ və يَدُ اللّٰهِ فَو۟قَ اَي۟دٖيهِم۟ və جَٓاءَ رَبُّكَ və emsali…
Hem de تَغ۟رُبُ ( الشَّم۟سُ ) فٖى عَي۟نٍ حَمِئَةٍ və eşbahı…
Hem də وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ və nazairi bu üsluba birer mecradır.
ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ
Sa’b olan bir kelâmın iğlak və işkâli, ya lafız və üslubun perişanlığından neş’et edər –bu kısım Kur’an-ı Vâzıhu’l-Beyan’a yanaşmamışdır– veyahut mananın dakik, derin veyahut qiymətli veyahut gayr-ı me’luf, gayr-ı mebzul olduğundan güya fehme qarşı nazlanmak və şevki artırmak üçün özünü göstermemek və qiymət və ehemmiyet vermək istəyər; müşkülat-ı Kur’aniye bu kısımdandır.
Tenbih:
Hadîs-i şerifte vârid olduğu kimi hər ayənin birer zâhir və bâtın və hər zâhir və bâtının birer had və muttala’ı və hər had və muttala’ın çox şücûn və gusûnu vardır. Ulûm-u İslâmiye buna şahittir. Bu meratibin hər birinin birer derecesi, birer kıymeti, birer makamı vardır; temyiz lâzımdır. Lâkin tezahüm yoxdur. Lakin iştibak, iştibahı intac edər. Necə daire-i esbab daire-i akaide karıştırılsa ya təvəkkül adı ilə bir betalet və ya müraat-ı esbab adı ilə bir İtizal’i intac edər. Elə də devair və meratib tefrik olunmaz isə belə neticeleri verir.
Kelâm-ı vâhidde ahkâm-ı müteaddide ola bilər. Bir sadef, çox cevahiri tazammun edə bilər.
Zevi’l-elbabca mukarrerdir: Kaziye-i vâhide, müteaddid kazayâyı tazammun edər. O kaziyelerin hər biri ayrı birer madenden çıktığı kimi ayrı ayrı birer semere də verir. Biri birinden fark etmeyen, haktan bîgane kalır.
Mesela, hadîste denilmiş: اَنَا وَ السَّاعَةُ كَهٰذَي۟نِ Yani mən və kıyamet bu iki barmaq gibiyiz. Mabeynimizde tavassut edəcək peygamber yoxdur. Və ya hadîsin muradı ne isə haktır. Indi bu hadîs üç kaziyeyi mutazammındır:
Birincisi: Bu kelâm Peygamberin kelâmıdır. Bu kaziye isə tevatürün –əgər olsa– neticesidir.
İkincisi: Kelâmın mana-yı muradı hak və sadıktır. Bu kaziye isə mu’cizelerden tevellüd eden bürhanın neticesidir.
Bu ikisinde ittifak etmək gerektir. Lakin birincisini inkâr eden; mükâbir, kâzib olur. İkincisini inkâr eden adam dalalete gedər, zulmete düşer.
Üçüncü kaziye: Bu kelâmda murad budur. Və bu sadefte olan cevher budur, mən gösterirəm. Bu kaziye isə teşehhi ilə deyil, içtihadın neticesidir. Zaten müçtehid olan başqa müçtehidin taklidine mükellef deyildir. Bu üçüncü kaziyede ihtilafat feveran edərlər. Kāl u kıyl buna şahittir. Bunu inkâr eden adam əgər içtihad ilə olsa ne mükâbirdir və ne küfre gedər. Çünki âmm, bir hâssın intifasıyla müntefî deyildir.
Binaenaleyh hər eve öz kapısıyla getmək lâzımdır. Çünki hər evin bir kapısı var. Və hər kilidin bir anahtarı vardır…
Bu üç kaziye hadîste cereyanı kimi ayədə də cereyan edər. Çünki umumîdir. Lakin kaziye-i ûlâda bir fark-ı dakik vardır. Və bundan başqa, bir kelâmda çox ahkâm-ı zımniye bulunur. Lakin hususidir. Hər biri ayrı bir asıl, ayrı bir semeresi ola bilər.
Tenbih:
İltizam-ı hilaf və taassub-u bârid və meylü’t-tefevvuk və hiss-i taraftarlık və vehmini bir əsla ircâ ilə özünə özür göstermek, arzusuna muvafık olan zayıf şeyleri kavî görmək və gayrın tenkisiyle öz kemalini göstermek və gayrı tekzip və ya tadlil etmekle öz sıdk və istikametini ilan etmək kimi sefil və süflî emirlerin menşei olan hubb-u nəfs ilə belə makamlarda mugalata edərək çox bahaneler bulabilir.
وَ اِلَى اللّٰهِ ال۟مُش۟تَكٰى
Lübbü bulmayan, kışır ilə meşgul olur. Həqiqəti tanımayan, hayalata sapar. Sırat-ı müstakimi göremeyen, ifrat və tefrite düşer. Muvazenesiz və mizansız olan çox aldanır, aldatır.
Zâhir-perestleri aldatan bir səbəb: Kıssanın hisse ilə münasebeti və mukaddimenin maksud ilə zihinde mukareneti, vücud-u haricîde olan mukarenetle iltibas olunmasıdır. Bu noktaya dikkat et, sonra möhtac olacaqsan.
Hem də ihtilalatı tevlid eden, ihtilafatı îka eden, hurafatı icad eden, mübalağatı intac eden esbabın biri və bəlkə en birincisi, yaradılışte olan hüsün və azamet və ulviyete adem-i kanaattir. Hâşâ zevk-i fâsidesiyle istihfaf-ı nizam etmektir.
Halbuki ağıl və hikmət nazarlarında hər biri qüdrətin en bâhir mu’cizelerinden olan həqiqətlər-i âlemde olan hüsn-ü nizam-nizam-intizam və kemal və ulviyet, o derece dest-i hikmət ilə nakşolmuş ki: Bütün hayal-perestlerin və mübalağacıların hülyalarından geçmiş olan hârikulâde hüsün və kemale nisbet olunsa, o hârikulâde hayaller gayet âdi və o âdâtullah gayet hârikulâde bir hüsün və haşmet gösterəcəkdir.
Lakin cehl-i mürekkebin hemşiresi və nazar-ı sathînin annesi olan ülfet, mübalağacıların gözlerini kapatmışdır. Belə gözleri açmak içindir: Me’luf olan âfak və enfüste dikkat-i nazara, Kitab-ı Hakîm emreder.
Bəli, gözleri açan yalnız nücum-u Kur’aniyedir. Elə nücum-u sâkıbedirler ki cehlin zulmünü və nazar-ı sathînin zulümatını def’ettikleri kimi; âyât-ı beyyinat, yed-i beyza ilə ülfet və sathiyetin hicablarını və zâhir-perestliğin perdesini parça parça edərək, ukûlü âfak və enfüsün həqiqətlərine tevcih edib irşad etmişlerdir.
Hem də meylü’l-mübalağatı tevlid eden, beşerin öz meylini kuvveden fiile çıkarmasına meyelan-ı fitriyesidir. Çünki meyillerinden biri, hayret verəcək acib şeyleri görmeye və göstermeye və teceddüde və icada olan meylidir.
Buna binaen vaktâ beşer, nazar-ı sathî ilə kainat kaplarında ülfet kapağı altında olan gıda-yı ruhanîyi zevk edemediğinden kabı və kapağı yalamakla usanmak və kanaatsizlik və hârikulâdeye meyil və hayalata iştihadan başqa netice vermediğinden meyl-i hârikulâde ilə ya teceddüd və ya terviç üçün meylü’l-mübalağa tevellüd edər.
O mübalağa isə dağ tepesinde bir kartopu kimi yuvarlamakla tâ hayalin yüksək zirvesinden lisana qədər tekerlense sonra lisandan lisana yuvarlanıp giderken öz hakikatinin çox parçalarını dağıtmakla birlikdə, hər lisandan meylü’l-mübalağa ilə çox hayalatı özünə toplar, şâpe kimi büyür. Hattâ kalbe deyil bəlkə sımahta, bəlkə hayalde hətta yerleşemir.
Sonra bir nazar-ı hak gəlir, onu tecrit etmekle çıplak edərək tevabiini dağıtıp aslına ircâ edər. “Hak gəlir, bâtıl ölür.” sırrı da zâhir olur.
Ezcümle: Bugünlerde bir hikâye buna misal ola bilər: Fahir olmasın, zaman-ı sabavetimden beri üssü’l-esas-ı mesleğim; ifrat və tefrit ilə həqiqətlər-i İslâmiyet’e sürülen lekeleri temizlemek və o elmas kimi hakikatlerine saykal vurmak idi. Bu mesleğime tarih-i hayatım, çoxlu vukuatıyla şehadet edər. Bununla birlikdə, bugünlerde küreviyet-i arz kimi bedihî bir meseleyi zikrettim. O meseleye temas eden mesail-i diniyeyi tatbik və tevfik edərək düşmanların itirazatını və muhibb-i dinin vesveselerini def’ eyledim. Necə ki mesailde mufassalan geləcəkdir.
Sonra gulyabanî kimi hayalata alışan zâhir-perestlerin dimağları qəbul etmeyəcək kimi göründüler. Lakin asıl səbəb başqa garaz olmaq gerektir. Güya göz yummakla gündüzü gece və ya üflemekle güneşi söndürmeye ihtimal vermək kimi bir hərəkət-i mecnunanede bulundular. Güya onların zannınca küreviyet-i arza hükmeden, dinde çox mesaile muhalefet edir. Onu bahane edərək böyük bir iftirayı ettiler.
O derecede kalmadı. Vesveseli ezhanı, iftiranın büyümesine müsait bir zemin bulduklarından, iftirayı o derece büyüttüler ki ehl-i diyanetin hakikaten ciğerlerini dağdar və ehl-i hamiyeti, gerd-i terakkiyatından meyus ettiler.
Lâkin bu hal böyük bir derstir. Məni ikaz etti ki: Cahil dost, düşman qədər zərər verebilir. Elə isə indiyə qədər yalnız düşmanın tarafına baxıb eldeki elmas kılınçla onların tefritlerini kırardım lakin indi mecburum: Elə dostların terbiyeleri üçün onların avam-perestane və ifratkârane olan hayalatlarına, o kılıncı bir derece iliştirəcəyəm.
Əgər çendan belə şahsî şeylerin belə mebahisatta zikirleri lâzım deyildir. Lakin şahsiyette kalmadı. Medreselerin hayatlarına taalluk edər bir mesele-i umumî hükmüne geçti. O zâhir-perestler emin olsunlar ki sa’yleri beyhudedir. Indiyə qədər belə avam-perestane safsatalar ilə bizi cahil bıraktılar. Bundan sonra bizi cahil bırakmakla cehlimizden istifadə etmək istəyirlər. Olmaz və ola bilməz, medreseler hayatlanacaqdır Vəssalam…
Hem də zâhiriyyunun efkârını teşviş eden və hayalatını nizam-nizam-intizamdan çıkaran, sıdk-ı enbiyanın delaili yalnız hârikulâdelerde münhasır olduklarını itikad etmeleridir. Hem də Peygamberimizin cümle hali və ya ekseriyeti, hârika olmaq itibar etmeleridir. Bu isə vücud müsaade etmediyi üçün mütehayyelatları nizam-nizam-intizam bulamır. Halbuki belə itikad; sırr-ı hikmet-i İlahiyeden və yaradılış-i âlemde cari olan kavanin-i İlahiyeye peygamberlerin teslim və ittibalarından gaflet, çox böyük bir gafletin neticesidir.
Bəli, Peygamberimizin hər bir hal və hareketi, sıdkına delâlet və hakka temessüküne şehadet etmekle birlikdə, Peygamber də âdâtullaha ittiba və inkıyad edir. Makale-i Sâlise’de bu sırra tenbih ediləcəkdir.
Hem də hârikulâdenin izharı tasdik-i nübüvvet içindir. Tasdik isə zâhir olan mu’cizatıyla, ekmel-i vech ilə hasıl ola bilər. Əgər hâcetten fazla hârika olsa ya abestir və ya sırr-ı teklife münafîdir. Çünki teklif, nazarî olan şeyde bir imtihandır. Bedihiyat və ya bedahete yaxın olan şeylerde edna, a’lâ ilə müsavi ola bilər. Veyahut cereyan-ı hikmetin sırrına teslim və itaate muhaliftir. Halbuki peygamberler hamıdan çox bəndəlik və teslime mükelleftirler.
Ey bu pərişan sözlerime nazar eden talib-i hak! Sənin mahiyetinde ekilmiş olan müyulat, bu On İki Mukaddime’de sükûnuyla birlikdə cereyan eden şems-i həqiqətin ziyasıyla neşv ü nema bulup çiçəklər açacaqdır…
Seyyid olmayan “Seyyidim.” və seyyid olan “Değilim.” diyenler, ikisi də günahkâr və duhûl ilə huruç haram oldukları kimi; hadîs və Kur’an’da də ziyade və ya noksan etmək memnûdur. Lakin ziyade etmək, nizamı bozduğu və vehme kapı açtığı üçün daha zararlıdır. Noksana, cehil bir derece özür olur. Lakin ziyade etmək, ilim ilə olur. Âlim olan mazur deyildir. Kezalik dinden bir şeyi fasl və ya olmayanı vasletmek, ikisi də caiz deyildir. Bəlkə hikâyatın bakırları və İsrailiyatın muzahrefatı və teşbihatın mümevvehatı elmas-ı akidede, cevher-i şeriatta, dürer-i ahkâmda idhal etmək; kıymetini daha ziyade tenzil və müteharri-i həqiqət olan müşterisini daha ziyade tenfir və pişman edər.
Bir adam müstaid və kabil olduğu şeyi terk və ehil olmayan şeye teşebbüs etmək, şeriat-ı yaradılışe böyük bir itaatsizliktir. Çünki şanı odur ki istidadı sanatta intişar və tedahül və sanatın mekayisine ihtiram və muhabbet və nevamisine temessül və imtisal... Elhasıl, fena fi’s-sanat olmaktır. Vazife-i yaradılış bu iken, bu yolsuzlukla sanatın suret-i lâyıkasını tağyir edər və nevamisini incitir. Və asıl müstaid olduğu sanata olan meyliyle, teşebbüs ettiği gayr-ı tabiî sanatın suretini çirkin edər. Çünki bi’l-kuvve olan meyil və bilfiil olan sanatın imtizaçsızlığı üçün bir keşmekeş olur.
Bu sırra binaen çoxlu adam meylü’l-ağalık və meylü’l-âmiriyet və meylü’t-tefevvuk ilə mütehakkim geçinmek istediğinden, ilmin şanında olan teşvik və irşad və nəsihət və lütfu terk edib öz istibdat və tefevvukuna vesile-i cebir və ta’nif edər. İlme hizmete bedel, ilmi istihdam edər. Buna binaen vezaif, ehil olmayanın ellerine geçti. Bâhusus medaris, bunun ilə indirasa yüz tuttu.
Buna çarə-i yegâne: Daire-i vâhidenin hükmünde olan müderrisleri, Dârülfünun kimi çox devaire tebdil və tertip etmektir. Tâ hər kəs sevk-i insanîsiyle hakkına gitmekle, hikmet-i ezeliyenin emr-i manevîsini, meyl-i fitrisiyle imtisal edib kaide-i taksimü’l-a’male tatbik edilsin.
Tenbih:
Ulûm-u medarisin tedennisine və mecra-yı tabiîden çevrilmesine bir sebeb-i mühim budur: Ulûm-u âliye ( اٰلِيَه ) maksud-u bizzat sırasına geçtiğinden, ulûm-u âliye ( عَالِيَه ) mühmel kaldığı kimi libas-ı mana hükmünde olan ibare-i Arabiyenin halli, ezhanı zapt edərək, asıl maksud olan ilim isə tebeî kalmakla birlikdə ibareleri bir derece mebzul olan və silsile-i tahsile resmen geçen kitablar; evkat, efkârı özünə hasredip harice çıkmasına meydan vermemeleridir.
Zannedirəm: Indi bu mukaddimat üzerine terettüp edəcək olan kütüb-ü selâseyi, ne mahiyette olduklarını görmək istirsən lakin daha sabret. Şimdilik sənə bir mevzu söyleyəcəyəm ki: O kütübün bir zemin-i icmalîsini, tabir-i digər ilə kiçik bir fotoğrafını və ya icmalî bir haritasını teşkil edər. Hem də o kütübde səkkiz doqquz meseleyi, acele edib sənə takdim edəcəyəm. Üçüncü Makale’den sonra əgər meşiet-i İlahiye taalluk etse və tevfik-i Rabbanî refik olsa tafsilatını zikretmek fikrindeyim. İşte mevzu və zemin budur:
Kur’an’ın gösterdiyi vesailiyle, doğru hikmetin qüvvəti ilə, bir seyr-i ruhanî olaraq semavatın ulûmlarına çıkacağam. Tâ oradan temaşa edib göreceğiz ki: Küre-i arz hol və ya top və ya fırfıra və ya sapan taşı kimi Sâni’-i Hakîm dest-i kudretle döndürüp atmakla çevirir. Tâ parça parça edərək daha iyisine tebdil edeceğine nazar-ı hikmetle göreceğiz.
Sonra da semavattan asılıp cevvden geçeceğiz. Tedricen, beşiğimiz olan və beşerin yatıp və istirahat eylemesi üçün Hâlık-ı Rahman, sathını serip müheyya və mümehhed etmiş olan küre-i arza ineceğiz.
Sonra da beşer, çocukluğundan çıktığı kimi beşiğini atıp harap etmekle beşeri saadet-saray-ı ebediyeye gönderilmesine nazar-ı dikkatle temaşa edeceğiz.
Bunu tamamen temaşa ettiğimizden sonra, zaman və mekân ilə mukayyed olmayan seyr-i ruhanî ilə zaman-ı mazi kıtasına girip ebna-yı cinsimiz olan ebna-yı mazi ilə seyyale-i berkıye-i tarihiye ilə muhabere edeceğiz. O mağrib-i ihtifanın köşesinde vukua gelen hâdisatı öğrenip ondan fikir üçün bir şimendiferi yapacağız.
Sonra dönüp gəlmək üzere olan ebna-yı cinsimizi ziyaret və istikbal üçün saadetin fecr-i sadıkını uzaqdan görmək və göstermek ilə maşrık-ı istikbale müteveccih olaraq şimendifer-i terakkiye və tevfik denilen sefine-i sa’ye bindiyimiz ilə birlikdə ellerimizde olan bürhanın misbahıyla, o bidayeti karanlık görülen lakin arkası gayet parlak olan zamana dâhil olacağız. Tâ ebna-yı müstakbel ilə musafaha edib saadetlerini tebrik edeceğiz…
İşte bu kiçik fotoğrafta elə bir güzel resim mündemicdir ki ileride tahrir ilə sənə görünəcəkdir. Indi bu zeminde kütüb-ü mezburenin şecereleri tenebbüt və makalat-ı selâsenin cedaviliyle sulanacaqdır.
Ey birader!
Sənin elini tutup hazine-i həqiqətləre götürmekten evvel, vaad etdiyim bir neçə mesele ilə acele edib basar-ı basîretinize gışavet və perde olan hayalatı def’edəcəyəm. Elə hayalat, gulyabanî kimi elleriyle sənin gözünü kapar, göğsüne vurur, səni tahvif edər. Faraza gösterse də nuru nâr, dürrü mederr kimi gösterir. O hayalattan əsla! Sənin vesveselerinin en böyük menşei, küreviyete taalluk eden bir neçə meseledir.
Ezcümle: Sevr və Hut və Kaf Dağı və Sedd-i Zülkarneyn və cibalin evtadiyetleri və yer altında cehennemin yerini tayin etmək və دَحٰيهَا və سُطِحَت۟ və اَلشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ və يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ kimi mesaildir.
Hakikatlerini beyan edəcəyəm tâ dinin düşmanlarının gözleri kapatılsın və dostlarının gözleri də açılsın. İşte başlıram:
Sənin munsif olan zihnine malûmdur ki: Küreviyet-i arz və yerin yuvarlaklığına, muhakkikîn-i İslâm –eğerçi ittifak-ı sükûtîyle olsa– ittifak etmişlerdir.
Əgər bir şüphen varsa “Makasıd” və “Mevakıf”a git, maksada vukuf və ıttıla peyda edəcəksən və görəcəksən: Sa’d və Seyyid, top kimi küreyi ellerinde tutmuşlar, hər tarafına temaşa edirlər.
Əgər o kapı sənə açılamadı; “Mefatîhü’l-Gayb” olan İmam-ı Râzî’nin geniş olan tefsirine gir və serir-i tedriste o dâhî imamın halka-i dersinde otur, dersini dinlə.
Əgər onun ilə mutmain olamadın; arzı, küreviyet kabına sığıştıramadın; İbrahim Hakkı’nın arkasına düş, Hüccetü’l-İslâm olan İmam-ı Gazalî’nin yanına git, fetva bax. Də ki: “Küreviyette müşahat var mıdır?” Əlbəttə diyəcək: “Qəbul etmezsen müşahat vardır.” Çünki tâ zamanından beri belə bir fetva göndermiş: “Kim küreviyet-i arz kimi bürhan-ı kat’îyle sabit olan bir emri, dine himayet bahanesiyle inkâr və reddetse; dine cinayet-i azîm etmiş olur. Çünki bu, sadakat deyil, hıyanettir.”
Əgər ümmisin fetvayı okuyamırsan, bizim hem-asrımız və fikren biraderimiz olan Hüseyin-i Cisrî’nin sözünü dinlə! Çünki yüksək sesle münkir-i küreviyeti tehdit ettiği kimi həqiqət qüvvəti ilə pervasız olaraq deyər: “Kim dine istinad ilə himayet yolunda müdevveriyet-i arzı inkâr edər isə sadîk-ı ahmaktır, adüvv-ü şeditten daha ziyade zərər vermiş olur.”
Əgər bu yüksək sesle sənin yatmış olan fikr-i həqiqətin uykudan kalkmadıysa və gözün də açılamadı, İbn-i Hümam və Fahrü’l-İslâm kimi zatların əllərini tut, İmam-ı Şafiî’ye git, istifta et, də ki:
“Şeriatta vardır: Bir vakitte beş vaxtın namazı kılınır. Hem də bir kavim vardır, yatsı namazlarının vaxtı bazı vakitte yoxdur. Hem də bir kavim vardır, güneş çox günlerde gurûb və çox gecelerde tulû etməz, necə oruç tutacaklar?” Hem də istifsar et ki: “Şartın tarif-i şer’îsi olan sair erkâna mukarin olan şeydir. Necə namazda şart olan istikbal-i kıbleye intibak edər. Halbuki yalnız kıyam və yarı kuudda mukarenet vardır?”
Emin ol, İmam-ı Şafiî mesele-i ûlâyı şarktan və garptan geçen dairenin müdevveriyetiyle tasvir edəcəkdir. İkinci və üçüncü meseleyi də cenuptan şimale mümted olan dairenin mukavvesiyetiyle tatbik edəcəkdir. Bürhan-ı aklî kimi cavab verəcəkdir.
Hem də kıble meselesinde diyəcək: “Kıble və Kâbe elə bir amud-u nuranidir ki semavatı arşa qədər takmış və nazmedip küre-i arzın tabakatını ferşe qədər delerek kainatın muntazam bir amud-u nuranisi olmuşdur. Əgər gıtâ və perde keşfolunsa hatt-ı şakulüyle sənin gözünün şuâı, namazın hər bir hareketinde ayn-ı kıble ilə temas və musafaha edəcəkdir.”
Ey birader! Əgər sən zannetdiyim adamlardansan, acib hülyaların âlem-i hayalden başqa bir yer bulamadığından bir kıymeti yoxdur tâ kalbe girebilsin. Sən də inanmırsan, nəfsini kandıramırsan lakin sapmışsın. Əgər o hayalata açık və həqiqətə kapalı olan kalbinizde çoxlu defa mütehayyilenizden daha kiçik olan küre-i arz yerleşmez isə tevsi-i zihin üçün nazarın ufkunu genişlettir. Bir meclis hükmünde geçinen arzın sakinlerini gör, sual et. Çünki ev sahibi evini bilir. Onlar umumen müşahede və tevatür ilə bir lisanla sənə söyleyecekler: “Yahu! Bizim beşiğimiz və feza-yı âlemde şimendiferimiz olan küremiz o qədər divane deyildir, ecram-ı ulviyede cari olan kaide və kanun-u İlahîden şüzuz və serkeşlik etsin.” Hem də delail-i mücesseme-i musattaha olaraq haritaları ibraz edəcəkdir.
İşaret:
Nizam-ı yaradılış-i âlem denilen şeriat-ı fitriye-i İlahiye; mevlevî kimi cezbe tutan meczup və misafir olan küre-i arza, güneşe iktida eden safbeste yıldızların safında durup itaat etmesini farz və vâcib kılmışdır. Çünki zemin, zevciyle birlikdə اَتَي۟نَا طَٓائِعٖينَ demişlerdir. Taat isə cemaat ilə daha efdal və daha ahsendir.
Elhasıl: Sâni’-i âlem, arzı istediyi kimi və hikməti iktiza ettiği kimi yaratmışdır. Sizin –ey ehl-i hayal!– teşehhi ilə istediğiniz kimi yaratmamışdır, akıllarınızı kainata mühendis etmemişdir.
Tenbih:
Zaaf-ı akideye veyahut sofestaî mezhebine olan meyle; veyahut daha almamış, yeni müşteri olmasına işarə eden umûrun biri də “Bu həqiqət, dine münafîdir.” olan kelime-i hamkadır. Çünki bürhan-ı kat’î ilə sabit olan bir şeyi hak və həqiqət olan dine muhalif olduğuna ihtimal veren və münafatından havf eden adam, hâlî deyil ya dimağında bir sofestaî gizlenmiş, karıştırır veyahut kalbini delerek bir müvesvis saklanmış, ihtilal edir veyahut yeniden dine müşteri olmuş, tenkit ilə almaq istəyir.
Pûşide olmasın, Sevr və Hut’un kıssa-i meşhuresi İslâmiyet’in dahîl və tufeylîsidir. Râvisiyle birlikdə Müslüman olmuşdur. İstersen Mukaddime-i Sâlise’ye git, görəcəksən; hangi kapıdan daire-i İslâmiyet’e dâhil olmuşdur. Amma İbn-i Abbas’a olan nisbetin ittisali isə Dördüncü Mukaddime’nin âyinesine bak, o ilhakın sırrını görəcəksən. Bundan sonra mervîdir: “Arz, sevr və hut üzerindedir.” Hadîs olaraq rivayet edilir.
Evvela: Teslim etmirik ki hadîstir. Çünki İsrailiyatın nişanı vardır.
Sâniyen: Hadîs olsa da zaaf-ı ittisal üçün yalnız zannı ifade eden âhâddendir. Akideye dâhil olmaz, çünki yakîn şarttır.
Sâlisen: Mütevatir və kat’iyyü’l-metin olsa da kat’iyyü’d-delâlet deyildir. Əgər istersen Beşinci Mukaddime’ye müracaatla, On Birinci Mukaddime ilə müşavere et!
Görəcəksən necə hayalat, zâhir-perestleri havalandırmış. Bu hadîsi mahamil-i sahihadan çevirmişlerdir. İşte vücuh-u sahiha üçtür:
Necə Sevr və Nesir və İnsan və diğeriyle müsemma olan hamele-i arş, melâikedir. Bu Sevr və Hut də elə iki melâikedir. Yoxsa arş-ı a’zamı melâikeye; küreyi, küre kimi himmete möhtac olan bir öküze tahmil etmək, nizam-ı âleme münafîdir.
Hem də lisan-ı şeriatta işitilir: Hər bir nev’e mahsus və o nev’e münasib bir melek-i müekkel vardır. Bu münasebete binaen o melek o nev’in adı ilə müsemma, bəlkə âlem-i melâikede onun suretiyle mütemessil olur. Hadîs olaraq işitilir: “Her akşamda güneş arşa gedər, secde edər. İzin alır, sonra gəlir.” Bəli, şemse müekkel olan melek; ismi Şems, misali də şemstir. Odur gedər, gəlir.
Hem də hükema-i İlahiyyun nezdinde hər bir nevi üçün hay və nâtık və efrada imdat verici və müstemiddi bir mahiyet-i mücerrede vardır. Lisan-ı şeriatta melekü’l-cibal və melekü’l-bihar və melekü’l-emtar kimi isimler ilə tabir edilir. Lakin tesir-i həqiqileri yoxdur. Müessir-i həqiqi yalnız Zat-ı Akdes’tir.
اِذ۟ لَا مُؤَثِّرَ فِى ال۟كَو۟نِ اِلَّا اللّٰهُ
Esbab-ı zâhiriyenin vaz’ındaki hikmət isə: İzhar-ı izzət və saltanat tabir olunan, dest-i qüdrət perdesiz daire-i esbaba mün’atıf olan nazara qarşı, zâhiren umûr-u hasise ilə mübaşeret və mülabeseti görülmemektedir. Lakin daire-i akide denilen hak və melekûtiyette hər şey ulvidir. Dest-i qüdrətin perdesiz mübaşereti izzete münasiptir.
ذٰلِكَ تَق۟دٖيرُ ال۟عَزٖيزِ ال۟عَلٖيمِ
İkinci mahmil: Sevr, imaret və ziraat-ı arzın en böyük vasıtası olan öküzdür. Hut isə ehl-i sevahilin bəlkə çoxlu nev-i beşerin medar-ı maişeti olan balıktır.
Necə biri sual ederse: “Devlet ne şey üstündedir?” Cavab verilir: “Kılınçla qələm üstündedir.” Veyahut “Medeniyet ne ilə kaimdir?” “Marifet və sanat və ticaret ile…” cavab verilir. Veyahut “Nev-i beşer, ne şey üzerinde beka bulur?” Cavab isə: “İlim və amel üstünde beka bulur.” Kezalik vallahu a’lem Fahr-i kainat buna binaen cavab vermiş.
Belə sual eden zat –İkinci Mukaddime’nin sırrıyla– belə həqiqətləre zihni istidat kesbetmediğinden vazifesi olmayan bir şeyden sual ettiği kimi Peygamberimiz də asıl lâzım olan belə cavab buyurdu ki: “Yer, sevr üstündedir.”
Çünki yerin imareti nev-i beşer iledir. Nev-i beşerden olan ehl-i kura’nın menba-i hayatları ziraat iledir. Ziraat isə öküzün omuzu üstündedir və zimmetindedir. Kısm-ı diğeri olan ehl-i sevahilin a’zam-ı maişetleri, bəlkə ehl-i medeniyetin böyük bir maden-i ticaretleri balığın cevfinde və hutun üstündedir. كُلُّ الصَّي۟دِ فٖى جَو۟فِ ال۟فَرَا meselesine mâsadaktır. Bu latîf bir cevaptır. Mizah da olsa haktır. Çünki mizah etse də yalnız hak söyler.
Faraza sâil keyfiyet-i yaradılışten sual etmişse fenn-i beyanda olan تَلَقَّى السَّامِعُ بِغَي۟رِ ال۟مُتَرَقَّبِ kaidesinin üslub-u hakîmanesiyle, lâzım və istediyi cavabı vermişdir. Yoxsa hasta olan sâil iştiha-i kâzibiyle istediyi cavabı vermemişdir.
Və يَسَ۟ٔلُونَكَ عَنِ ال۟اَهِلَّةِ قُل۟ هِىَ مَوَاقٖيتُ لِلنَّاسِ bu hakikate bir beraatü’l-istihlaldir.
Üçüncü Mahmil: Sevr və Hut, arzın mahrek-i senevîsinde mukadder olan iki burçtur. O burçlar əgər çendan farazî və mevhumedirler. Asıl ecramı nazım və rabt ilə yüklenmiş olan âlemde cari və lafzen və ıstılahen cazibe-i umumiye ilə müsemma olan âdâtullahın kanunu o burçlarda temerküz və tahassül ettiğinden “Arz burçlar üstündedir.” olan tabir-i hakîmane caizdir. Bu mahmil, hikmet-i cedide nöqtə-i nazarındadır. Çünki hikmet-i atîka burçları semada, hikmet-i cedide isə medar-ı arzda farz etmişlerdir. Bu tevil yeni hikmetin nazarında böyük bir kıymeti tazammun edər.
Hem də mervîdir: Sual taaddüd etmiş. Bir kere “Hut üstündedir.” Demək bir aydan sonra “Sevr üstündedir.” denilmişdir. Yani feza-yı gayr-ı mahdudenin hər tarafında münteşir olan mezbur kanunun huyût və eşi’alarının nöqtə-i mihrakıyesi olan Hut Burcu’nda temerküz ettiğinden, küre-i arz Delv Burcu’ndan koşup Hut’taki tedelli eden kanunu tutup şecere-i yaradılışin bir dalıyla semere kimi asıldı veyahut kuş kimi kondu. Sonra tayyar olan yer, yuvasını Burc-u Sevr üstünde yapmış deməkdir.
Bunu bildikten sonra insafla dikkat et! Beşinci Mukaddime’nin sırrıyla ehl-i hayalin ihtira-kerdesi olan kıssa-i acibe-i meşhurede əcəba hikmet-i ezeliyeye isnad-ı abesiyet və sanat-ı İlahiyede ispat-ı israf və bürhan-ı Sâni’ olan nizam-ı bedîi ihlâl etmekten başqa ne ilə tevil olunacaqdır? Nefrin, hezârân nefrin, cehlin yüzüne…
Kaf Dağı’dır
İşaret:
Malûmdur, bir şeyin mahiyetinin keyfiyetini bilmək başkadır, o şeyin vücudunu tasdik etmək yenə başkadır. Bu iki noktayı temyiz etmək lâzımdır. Çünki çox şeylerin asıl vücudu yakîn iken, vehim onda tasarruf edərək tâ imkândan imtina derecesine çıkarır. İstersen Yeddinci Mukaddime’den sual et, sənə “neam” cavabı verəcəkdir. Hem də çox şeylerin metinleri kat’î iken delâletlerinde zunûn tezahüm eylemişlerdir. Bəlkə “Murad nedir?” olan sualinin cavabında efhâm, mütehayyir olmuşlardır. İstersen On Birinci Mukaddime’nin sadefini aç. Bu cevheri bulacaqsan.
Tenbih:
Vaktâ ki bu böyledir. “Kaf”a işarə eden kat’iyyü’l-metinlerden yalnız قٓ وَ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مَجٖيدِ dir. Halbuki caizdir “Kaf” “Sad” kimi olsun. Dünyanın şarkında deyil bəlkə ağzın garbındadır. Bu ihtimal ilə delil yakîniyetten düşer. Hem də kat’iyyü’d-delâlet bundan başqa olmadığının bir delili, Şer’in müçtehidlerinden olan Karafî’nin لَا اَص۟لَ لَهُ demesidir. Lâkin İbn-i Abbas’a isnad olunan keyfiyet-i meşhuresi, Dördüncü Mukaddime’ye bak, vech-i nisbeti sənə temessül edəcəkdir. Halbuki İbn-i Abbas’ın hər söylediyi sözü, hadîs olması lâzım gelmediyi kimi hər nakletdiyi şeyi də onun makbulü olmaq lâzım gəlməz. Çünki İbn-i Abbas gençliğinde İsrailiyata, bazı həqiqətlərin tezahürü üçün hikâyet tarîkiyle bir derece atf-ı nazar eylemişdir.
Əgər dersen: “Muhakkikîn-i sofiye “Kaf”a dair çoxlu tasviratta bulunmuşlardır.”
Buna cevaben derim: “Meşhur olan âlem-i misal, onların cevelangâhıdır. Biz elbisemizi çıkardığımız kimi onlar da cesetlerini çıkarıp seyr-i ruhanî ilə o ma’rezgâh-ı acayibe temaşa edirlər. “Kaf” isə o âlemde onların tarif ettikleri kimi mütemessildir. Bir parça âyinede, semavat və nücum temessül ettikleri kimi bu âlem-i şehadette velev kiçik şeyler də olsa –çərdək kimi– âlem-i misalde tecessüm-ü maânînin tesiriyle bir böyük ağac olur. Bu iki âlemin ahkâmları birbirine karıştırılmaz. Muhyiddin-i Arabî’nin mağz-ı kelâmına muttali olan bunu tasdik edər.
Amma avamın yaxud sadə xalq kimi adamların mabeynlerinde müştehir olan keyfiyeti ki: “Kaf” yere muhittir və müteaddiddir, hər ikisinin ortasında beş yüz senedir və zirvesi semanın ketfine mümastır ilâ âhiri hayalatihim... Bunu, ne kıymette olduğunu bilmək istersen git, Üçüncü Mukaddime’den fenerini yak; sonra gel, bu zulümata gir. Bəlkə âb-ı həyat olan belâgatını görəcəksən.
Əgər bizim bu meselede olan itikadımızı anlamaq istersen, bil ki mən “Kaf”ın vücuduna cezmederim lakin keyfiyeti isə havale ederim. Əgər bir hadîs-i sahih və mütevatir, keyfiyetin beyanında sabit olursa iman ederim ki murad-ı Nebi sadık və doğru və haktır. Lakin murad-ı Nebevî üzerine… Yoxsa nâsın mütehayyelleri üzerine deyildir. Çünki bazen fehmolunan şey, muradın gayrısıdır.
Bu meselede malûmumuz budur:
Kaf Dağı, ekser şarkı ihata eden və eski zamanda bedevî və medenilerin aralarında fâsıl olan və a’zam-ı cibal-i dünya olan Çamular’ının annesi olan Himalaya silsilesidir. Bu silsilenin ırkından cibal-i dünyanın ekserisi teşaub eyledikleri denilir. Bu hal elə gösterir ki: “Kaf”ın dünyaya meşhur olan ihatanın fikir və hayali bu asl-ı teşaubdan neş’et etmiş olmaq gerektir.
Və sâniyen: Âlem-i şehadete suretiyle və âlem-i gayba manasıyla müşabih və ikisinin mabeyninde bir berzah olan âlem-i misal o muammayı halleder. Kim istəyirsə keşf-i sadık penceresiyle və ya rüya-yı sadık menfeziyle və ya şeffaf şeyler dürbünüyle və heç olmazsa hayalin vera-i perdesiyle o âleme bir derece seyirci ola bilər. Bu âlem-i misalin vücuduna və onda maânînin tecessüm etmelerine çoxlu delail vardır. Binaenaleyh bu kürede olan “Kaf” o âlemde zi’l-acayip olan “Kaf”ın çərdəyi ola bilər.
Hem də Sâni’in mülkü geniştir. Bu sefil küreye münhasır deyildir. Feza isə gayet vâsi, Allah’ın dünyası gayet azîm olduğundan zü’l-acayip olan “Kaf”ı istiab edə bilər. Lakin eyyam-ı İlahiye ilə beş yüz sene bizim küreden uzaq olmakla birlikdə mevc-i mekfuf olan semaya temas etmək, imkân-ı aklîden hariç deyildir. Çünki “Kaf” sema kimi şeffaf və gayr-ı mer’î olmaq caizdir.
Və râbian: Nədən caiz olmasın ki “Kaf” daire-i ufuktan tecelli eden silsile-i a’zamdan ibaret ola... Necə ufkun ismi də “Kaf”a me’haz ola bilər. Çünki devair-i mütedâhile kimi haraya bakılırsa silsilelerden bir daire görülür. Gide gide nazar kalır, hayale teslim edər. En-nihayet hayal isə selâsil-i cibalden bir daire-i muhiti tahayyül edər ki semanın etrafına temas edir. Küreviyet sırrıyla, beş yüz sene də uzaq olursa yenə muttasıl görünür.
Sedd-i Zülkarneyn’dir
Necə bildin ki: Bir şeyin vücudunu bilmək, o şeyin keyfiyet və mahiyetini bilmekten ayrıdır. Hem də bir kaziye, çox ahkâmı tazammun edər. O ahkâmın bazısı zarurî və bazısı də nazarî və “muhtelefün fîha”dır.
Hem də malûmdur: Bir müteannit və mukallid bir sâil, imtihan cihetiyle, bir kitabda gördüğü bir meseleyi, eğerçi bir derece də muharref olsa bir adamdan sual etse tâ gaybda olan malûmuna cavab verse o cavab iki cihetle doğrudur: Ya doğrudan doğruya cavab verse veyahut sâil-i müteannidin malûmuna ya bizzat və ya tevil ilə cevab-ı muvafık verir. İkisi də doğrudur.
Demək, bir cavab hem vakii razı edər, çünki haktır. Hem sâili ikna edər çünki eğerçi murad değilse malûmuna tatbik edər. Hem makamın hatırını də kırmır çünki cevapta ukde-i hayatiyeyi derceder ki makasıd-ı kelâm ondan istimdad-ı həyat edər.
İşte cevab-ı Kur’an də böyledir. Bundan sonra zarurî və gayr-ı zarurîyi tefrik edeceğiz. İşte cevab-ı Kur’anîde mefhum olan zarurî hükümler ki inkârı qəbul etməz. Şudur:
Zülkarneyn “müeyyed min indillah” bir şahıstır. Onun irşad və tertibiyle iki dağ arasında bir set bina edilmişdir, zalimlerin və bedevîlerin def’-i fesatları üçün. Və Ye’cüc Me’cüc iki müfsid kabiledirler. Emr-i İlahî geldiyi vaxt set harap olacaqdır ilâ âhirihî. Bu kıyas ilə ona Kur’an delâlet eden hükümler, Kur’an’ın zaruriyatındandırlar. Bir harfin inkârı də kabil deyildir.
Lakin o mevzuat və mahmulâtın keyfiyatlarının teşrihatları və mahiyetlerinin hududu isə Kur’an onlara kat’iyyü’d-delâlet deyildir. Bəlkə “Âmm hâssa delâlet-i selâseden hiçbirisiyle delâlet etməz.” kaidesiyle və mantıkta beyan olunduğu kimi “Bir hüküm, mevzu və mahmulün vechün-mâ ilə tasavvur etmək, kâfi olduğu”nun düsturuyla sabittir ki Kur’an onlara delâlet etməz lakin qəbul edə bilər.
Demək o teşrihat, ahkâm-ı nazariyedendir. Başqa delaile muhavveldir. İçtihadın mazannesidir. Onda tevil üçün mecal vardır. Muhakkikînin ihtilafatı nazariyetine delildir.
Lakin vâ esefâ! Cevabın suale, hər cihetle lüzum-u mutabakatın tahayyülüyle, sualdeki halele ehemmiyet vermeyerek cavabın zarurî və nazarî olan hükümlerini, birden me’haz-i sâilden və menbit-i sualden hûşeçîn olub alıb müfessir oldular. Yox, bəlkə müevvil; yox bəlkə mâsadakı, mana yerine mana gösterdiler. Yox, bəlkə mâsadakı olmaq caiz və bir derece mümkün olan şeyi, medlûl və mefhum olaraq tevil ettiler.
Halbuki Üçüncü Mukaddime’nin sırrıyla zâhir-perestler qəbul edərək və muhakkikîn də hikâyat kimi ehemmiyetsiz olduğundan tenkitsiz bu tevili dinlediler. O teşrihatı, muharref olan Tevrat və İncil’de olduğu kimi qəbul ederse akide-i Ehl-i Sünnet və Cemaat’te olan masumiyet-i enbiyaya muhalefet olur. Kıssa-i Lût və Davud aleyhimesselâm, buna iki şahittir.
Vaktâ ki keyfiyette içtihad və tevilin mecali vardır. Mən də bitevfikillah derim: İtikad-ı câzim, Hudâ və Peygamberimizin muradlarına kat’iyen vâcibdir çünki zaruriyat-ı diniyedendir. Lakin murad hangisidir, muhtelefün fîhdir. Belə:
Zülkarneyn –İskender demem çünki isim bırakmaz– bazı müfessir melik “lâm’ın kesriyle”, bazı melek “lâm’ın fethiyle”, bazı nebi, bazı veli, ilâ âhir demişlerdir. Herhalde Zülkarneyn “müeyyed min indillah” və seddin binasına mürşid bir şahıstır.
Amma set isə: Bazı müfessir sedd-i Çin və bazı müfessir başqa yerde cebelleşmiş və bazı müfessir sedd-i mahfîdir, inkılab və ahval-i âlem setreylemişdir. Və bazı və bazı... Demişlerdir, demişlerdir… Herhalde müfsidlerin def’-i şerleri üçün bir redm-i azîm və cesîm bir duvardır.
Amma Ye’cüc Me’cüc, bazı müfessir “Veled-i Yafes’ten iki kabile” və bazı digər “Moğol və Mançur” və bazı də “akvam-ı şarkiye-i şimalî” və bazı də “Mənî-Âdem’den bir cemiyet-i azîme, dünya və medeniyeti herc ü merc eden bir taife” və bazı də “Mahluk-u İlahîden yerin zahrında veyahut batnında âdemî və ya gayr-ı âdemî bir mahluktur ki kıyamete, belə nev-i beşerin herc ü mercine səbəb olacaqdır.” Bazı və bazı və bazı dediklerini dediler… Nöqtə-i kat’iye və cihet-i ittifakî budur: Ye’cüc və Me’cüc, ehl-i garet və fesat və ehl-i hadaret və medeniyete ecel-i kaza hükmünde iki taife-i mahlukullahtır.
Amma harabiyet-i set; bazı, kıyamette və bazı, kıyamete yaxın və bazı, emaresi olmaq şartıyla uzaktır və bazı, harap olmuşdur lakin dekk olmamış... “Kıyle”ler çox. Herhalde nöqtə-i ittifak; seddin inhidamı, yerin sakalına bir beyaz düşmek və oğlu olan nev-i beşer də ihtiyar olmasına bir alâmettir.
Əgər bu müzakeratı muvazene və muhakeme etmişsen caizdir, tecviz edesin: Sedd-i Kur’an, sedd-i Çin’dir ki çox fersahlar ilə uzun və acayib-i seb’a-i meşhureden, bir “müeyyed min indillah”ın irşadıyla bina olunmuş, o zamanın ehl-i medeniyeti, ehl-i bedeviyetin şerlerinden temin eylemişdir. Bəli, o vahşilerden Hun kabilesi Avrupa’yı herc ü merc ettiği kimi onlardan Moğol taifesi də Asya’yı zîr ü zeber eylemişdir.
Sonra seddin harabiyeti kıyamete alâmet olur. Bâhusus dekk, ondan başkadır. Peygamber: “Eşrat-ı saattenim. Mən və kıyamet bu iki barmaq gibiyiz.” dese nədən istiğrab olunsun ki harabiyet-i set zaman-ı saadetten sonra alâmet-i kıyamet olsun… Hem də seddin inhidamı ömr-ü arza nisbeten yerin yüzünde ihtiyarlıktan bir buruşukluktur. Bəlkə tamam-ı nehara nisbeten vakt-i ısfırar gibidir. Eğerçi minlərlə sene də fâsıl olsa… Kezalik Ye’cüc və Me’cüc’ün ihtilalleri, nev-i beşerin şeyhuhetinden gelme bir humma və sıtması hükmündedir.
Bundan sonra On İkinci Mukaddime’nin fatihasında bir tevil-i âher sənə feth-i bab edər. Belə: Kur’an hısası üçün kısası zikretdiyi kimi ukad-ı hayatiye hükmünde və makasıd-ı Kur’aniyeden bir maksadına münasib nöqtələrı intihab və rabt-ı maksada ittisal ettirir. Eğerçi hariçte və husulde birbirinin nârı və ya nuru birbiriyle görünmediyi halde, zihninde və üslupta teanuk və musahabet edebilirler.
Hînâ ki kıssa hisse içindir, sənə ne lâzım teşrihatı; necə olursa olsun sənə taalluk edə bilməz. Öz hisseni al, git. Hem də Onuncu Mukaddime’den istizhar et. Görəcəksən: Mecaz mecaza kapı açar və تَغ۟رُبُ ( الشَّم۟سُ ) فٖى عَي۟نٍ حَمِئَةٍ zâhir-perestleri dışarıya sürür.
Malûm olsun ki: Esalib-i Arap’ta tecelli eden hüccetullahın miftahı, yalnız istiare və mecaz üzerine müesses və asl-ı i’caz olan belâgattır. Yoxsa şöhret sebebiyle yalancı hadsle lakîta olunan və rızaları olmadığı halde esdaf-ı âyâtta saklanan boncuklar deyildir. İstersen Onuncu Mukaddime’nin Hâtimesi’ni istişmamla zevk et. Çünki hitamı misktir və içinde baldır.
Hem də caizdir ki: Meçhulü’l-keyfiyet olan set, başqa yerde sair alâmat-ı kıyamet kimi mestûr və kıyamete qədər bâki və bazı inkılabatıyla meçhul kalarak kıyamette harap olacaqdır.
İşaret:
Malûmdur: Mesken, sakinlerinden daha ziyade yaşar. Kale, ehl-i tahassundan daha ziyade ömrü uzundur. Sükûn və tahassun, vücudunun illetidir, beka və devamına deyildir. Beka və devamına olsa da istimrar və adem-i hulüvvü iktiza etməz. Bir şeydeki garazın devamı, bəlkə terettübü o şeyin devamının zaruriyatından deyildir. çoxlu binalar sükna və ya tahassun üçün yapılmış iken hâvi və hâlî olaraq ortada muallak kalır. Bu sırrın adem-i tefehhümünden, tevehhümlere yol açılmışdır.
Tenbih:
Bu tafsilden maksat; tefsiri tevilden, kat’îyi zannîden, vücudu keyfiyetten, hükmü etrafın teşrihatlarından, manayı mâsadaktan, vukuu imkândan temyiz və tefrik ilə bir yol açmaktır.
Meşhurdur: “Cehennem yer altındadır.” Lakin biz Ehl-i Sünnet və Cemaat kat’an və yakînen yerini tayin edemeyiz. Lâkin zâhir olan tahtiyettir və yer altında olmasıdır. Buna binaen derim:
Şecere-i Tûba kimi olan yaradılış-i âlemin sair nücumları kimi bizim küremiz də bir semeresidir. Semerenin altı o ağacın umum ağsanı altına şâmil olur. Buna binaen cəhənnəm yer altında o dallar içindedir. Harada olsa yeri vardır. Tahtiyetin mesafesi uzun və ittisali iktiza etməz. Hikmet-i cedidenin nöqtə-i nazarında, ateş ekser kainata müstevlidir. Bu hal arka tarafında gösterir ki: Bu ateşin asıl və esası və nev-i beşer ilə birlikdə ebede giden və yolda refakat eden cəhənnəm, bir gün perdeyi yırtacaq, hazır olun diyəcək, meydana çıkacaqdır. Bu noktada dikkat isterim…
Sâniyen: Kürenin tahtı və altı merkezi və dâhilîsidir. Bu noktaya binaen küre-i arz şecere-i zakkum-u cehennemin çekirdeğiyle hamiledir. Günün birinde doğacaqdır. Bəlkə fezada tayeran eden arz elə bir şeyi yumurtlayacaqdır ki o yumurtada cəhənnəm tamamıyla olunmaz isə başı və ya digər bir azası matvî olaraq tazammun etmiş ki yevm-i kıyamette derekat və aza-yı sairesiyle birleşəcək, dev-i acib-i cəhənnəm, ehl-i isyana hücum edəcəkdir.
Yahu! Özün cəhənnəmə gitmezsen hesap və hendese səni oraya qədər götürebilir. Hər otuz üç metrede takriben bir derece-i hararet tezayüd eylediğinden, merkeze qədər iki yüz min dereceye yaxın hararet mevcud olur. Bu nâr-ı merkeziyenin bizim galiben min dereceye bâliğ olan ateşimizle nisbeti iki yüz defa olduğu kimi meşhur hadîsteki: “Cehennem ateşi, ateşimizden iki yüz defa daha şedittir.” olan nisbetin aynını ispat edər.
Hem də cehennemin bir kısmı zemherirdir. Zemherir isə bürudetiyle yandırır. Hikmet-i tabiiyede sabittir ki: Ateş bir dereceye gəlir ki suyu buz edər. Harareti def’aten bel’ ettiği üçün bürudetle ihrak edər. Demək, umum meratibi ihtiva eden ateşin bir kısmı da zemherirdir.
Tenbih:
Malûm olsun ki: Ebede namzet olan âlem-i uhrevî fena ilə mahkûm olan bu âlemin mekayisiyle mesaha və muamele olunmaz. Muntazır ol, Üçüncü Makale’nin âhirinde âhiret bir derece sənə arz-ı dîdar edəcəkdir.
İşaret:
Umum fünunun gösterdiyi nizam-nizam-intizamın şehadetiyle və hikmetin istikra-i tammının irşadıyla və cevher-i insaniyetin remziyle və âmâl-i beşerin tenahîsizliğinin îmasıyla, yevm və sene kimi çox envada olan birer nevi kıyamet-i mükerrerenin telmihiyle və adem-i abesiyetin delâletiyle və hikmet-i ezeliyenin telvihiyle və rahmet-i bîpâyan-ı İlahiyenin işarəiyle və Nebiyy-i Sadık’ın lisan-ı tasrihiyle və Kur’an-ı Mu’ciz’in hidayetiyle, cennet-âbâd olan saadet-i uhreviyeden nazar-ı ağlın temaşası üçün səkkiz kapı, iki pencere açılır.
Muhakkaktır ki: Tenzil’in hâssa-i cazibedarı, i’cazdır. İ’caz isə belâgatın yüksək tabakasından tevellüd edər. Belâgat isə hasais və mezaya, bâhusus istiare və mecaz üzere müessesedir. Kim istiare və mecaz dürbünüyle temaşa etmezse mezayasını göremez. Çünki ezhan-ı nâsın te’nisi üçün esalib-i Arap’ta yenabi-i ulûmu isale eden Tenzil’in içinde tenezzülat-ı İlahiye tabir olunan müraat-ı efhâm və ihtiram-ı hissiyat və mümaşat-ı ezhan vardır.
Vaktâ ki bu böyledir, ehl-i tefsire lâzımdır: Kur’an’ın hakkını bahş və kıymetini noksan etmesin. Və belâgatın tasdik və sikkesi olmayan bir şeyle, Kur’an’ı tevil etmesinler. Çünki hər həqiqətdən daha zâhir və daha vâzıh tahakkuk etmiş ki Kur’an’ın manaları hak oldukları kimi tarz-ı ifade və suret-i manası də beliğane və ulvidir. Cüz’iyatı o madene ircâ və teferruatı o menbaa ilhak etmeyen, Kur’an’ın îfa-i hakkında mutaffifînden olur. Bir iki misal göstereceğiz. Çünki nazarı celbeder.
Birinci Misal: وَ ( جَعَل۟نَا ) ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا (Allahu a’lemu bimuradihi) Caizdir, işarə olunan mecaz, belə bir tasavvuru îma edər ki: Sefine kimi olan küre, bahr-i muhit-i havaînin içinde tahte’l-bahir bir gemisi və umman kimi fezada direk və ya demir kimi dağlarıyla irsa və ta’mid edərək hava ilə iştibak ettiğinden muvazeneti muhafaza olunmuşdur. Demək dağlar o geminin demir və direkleri hükmündedirler.
Sâniyen: İnkılabat-ı dâhiliyeden ihtizazat, o dağlar ilə iskât olunurlar. Çünki dağlar yerin mesamatı hükmündedir. Dâhilî bir heyecan olduğu vaxt arz dağlar ilə teneffüs ettiğinden gazabı və hiddeti sükûnet bulur. Demək arzın sükûn və sükûneti dağlar iledir.
Sâlisen: İmaret-i arzın direği beşerdir. Hayat-ı beşerin direği də menabi-i həyat olan mâ və türab və havanın istifadeye lâyık suretiyle muhafazalarıdır. Halbuki bu üç şerait-i hayatın kefili də dağlardır. Çünki dağ və cibal mehazin-i mâ olduğu kimi cezb-i rutubet hâsiyetiyle havaya meşşata olur. Hararet və bürudeti ta’dil ettiği kimi havaya mahlut olan muzır gazların teressübüne və havanın tasfiyesine səbəb olduğu kimi toprağa da terahhum edir. Çamurluk və bataklık və bahrin tasallutundan muhafaza edər.
Râbian: Belâgatça vech-i münasibət və müşabehet budur: Faraza bir adam hayal balonuyla küreden yüksək yere uçarsa, dağların silsilelerine baksa, əcəba tabaka-i türabiyeyi direkler üstüne serilip atılmış bedevî haymeler kimi tahayyül edər isə və münferid dağları da bir direk üstünde kurulan bir çadıra benzetilse əcəba tabiat-ı hayale muhalefet olur mu?
Faraza sən, o silsileleri müstakil dağlar ilə birlikdə sath-ı arza keyfiyet-i vaziyeti bir bedevî Arab’ın qarşısında tasvir tarzında tahayyül və tahyil edersen belə: Bu silsileler A’râb-ı Bedeviyenin haymeleri kimi arz sahrasında kurulmuş və taraf taraf da çadırlar tahallül etmiş desen, Arapların hayalî olan üsluplarından uzaq düşmürsən.
Hem də əgər vehim ilə bu kasr-ı müşeyyed-i âlemden tecerrüd edib uzaqdan hikmət dürbünüyle mehd-i beşer olan yere və sakf-ı merfu’ olan semaya temaşa edersen sonra silsile-i cibalde temessül və etraf-ı semaya temas eden daire-i ufuk ilə mahdud olan semayı, bir fustat kimi yerin üstüne vaz’ və cibal evtadıyla rabtolunmuş bir çadır kubbesini tahayyül və tevehhüm edersen müttehem edemezler. Səkkizinci Mesele’nin Tenbih’inde bir iki misal daha geləcəkdir.
Kur’an’da zikrolunan: دَحٰيهَا və سُطِحَت۟ və فُرِّشَت۟ və تَغ۟رُبُ ( الشَّم۟سُ ) فٖى عَي۟نٍ حَمِئَةٍ və emsalleri kimi bazı ehl-i zâhir tağlit-ı ezhan üçün onlar ilə temessük edərlər. Lâkin müdafaaya biz möhtac değiliz. Çünki müfessirîn-i izam, âyâtın zamairindeki serairleri izhar eylemişlerdir. Bizə hâcet bırakmamışlar lakin bir ders-i ibret vermişler və sermeşk yazmışlar.
وَلٰكِن۟ بَكَو۟ا قَب۟لٖى فَهَيَّجُوا لِىَ ال۟بُكَاءَ وَ هَي۟هَاتَ ذُو رَح۟مٍ يَرُقُّ لِبُكَائٖى
Malûmdur: Malûmu i’lam bâhusus müşahed olursa abestir. Demək içinde bir nöqtə-i garabet lâzımdır, tâ onu abesiyetten çıkarsın.
Əgər denilse: “Baxın necə arz küreviyetiyle birlikdə musattaha və sizə mehd olmuşdur, denizin tasallutundan kurtulmuş.” Veyahut “Nasıl şems, istikrarla birlikdə tanzim-i maişetiniz üçün cereyan edir.” Veyahut “Nasıl minlərlə sene ilə uzaq olan şems, ayn-ı hamiede gurûb edir.” Maânî-i âyât kinayetten sarahate çıkmış olur. Bəli, bu garabet nöqtələrı, belâgat nükteleridir.
İşaret:
Ehl-i zâhiri hayse beyse vartalarına atanlardan biri, bəlkə en birincisi: İmkânatı, vukuata karıştırmak və iltibas etmektir. Mesela dirlər: “Belə olsa qüdrət-i İlahiyede mümkündür. Hem ukûlümüzce azametine daha ziyade delâlet edər. Elə isə bu vaki olmaq gerektir.”
Heyhat! Ey miskinler! Harada aklınız kainata mühendis olmaya liyakat göstermişdir? Bu cüz’î aklınız ilə hüsn-ü küllîyi ihata edemezsiniz. Bəli, bir zira’ qədər bir burun altından olsa yalnız ona dikkat edilse güzel gören bulunur.
Hem də onları hayrette bırakan tevehhümleridir ki: İmkân-ı zatî, yakîn-i ilmîye münafîdir. O halde yakîniye olan ulûm-u âdiyede tereddüt ettiklerinden “lâedrî”lere yaklaşırlar. Hattâ utanmırlar ki mesleklerinde lâzım gəlir; Van Denizi, Sübhan Dağı kimi bedihî şeylerde tereddüt edilsin. Çünki onların mesleğince mümkündür: Van Denizi düşab və Sübhan Dağı da şeker ilə örtülmüş bala inkılab etsin. Veyahut o ikisi bazı arkadaşımız kimi küreviyetten razı olmayarak sefere gittiklerinden ayakları sürçerek umman-ı ademe gitmeleri muhtemeldir. Elə isə Deniz və Sübhan, eski halleriyle bâki olduklarını tasdik etməmək gerektir.
Elâ! Ey mantıksız miskin! Neredesiniz? Baxın. Mantıkta mukarrerdir, mahsûsattaki vehmiyat bedihiyattandır. Əgər bu bedaheti inkâr ederseniz, sizə nəsihətə bedel taziye edəcəyəm. Çünki ulûm-u âdeyə sizce ölmüş və safsata də həyat bulmuş derecesindedir.
Dördüncü bela ki ehl-i zâhiri teşviş edər: İmkân-ı vehmîyi, imkân-ı aklî ilə iltibas ettikleridir. Halbuki imkân-ı vehmî, esassız olan ırk-ı taklitten tevellüd ilə safsatayı tevlid ettiğinden, delilsiz olaraq hər biri bedihiyatta bir “belki”, bir “ihtimal”, bir “şekk”e yol açar.
Bu imkân-ı vehmî, galiben muhakemesizlikten, qəlbin zaaf-ı âsabından və ağlın sinir hastalığından və mevzu və mahmulün adem-i tasavvurundan ileri gəlir.
Halbuki imkân-ı aklî isə: Vâcib və mümteni olmayan bir maddede, vücud və ademe bir delil-i kat’îye destres olmayan bir emirde tereddüt etmektir. Əgər delilden neş’et etmiş isə makbuldür. Yoxsa muteber deyildir.
Bu imkân-ı vehmînin ahkâmındandır ki: Bazı vehhamlar dir: “Muhtemeldir, bürhanın gösterdiyi kimi olmasın. Çünki ağıl, hər bir şeyi derk edə bilməz. Aklımız da buna ihtimal verir.” Bəli, yox bəlkə ihtimal veren vehminizdir. Ağlın şe’ni bürhan üzerine gitmektir. Bəli, ağıl hər bir şeyi tartamaz lakin belə maddiyatı və en kiçik hâdimi olan basarın kabzasından kurtulmayan bir emri tartar. Faraza tartmaz isə biz də o meselede çocuk kimi mükellef değiliz.
Tenbih:
Mən zâhir-perest və nazar-ı sathî sahibi tabiriyle yâd etdiyim və tevbih və ta’nif ilə teşhir etdiyim muhatab-ı zihniyem; ağleb-i halde ehl-i tefrit olan və cemal-i İslâm’ı görmeyen və nazar-ı sathiyle uzaqdan İslâmiyet’e bakan hasm-ı dindir. Lakin bazen, ehl-i ifrat olan, iyilik bilerek fenalık eden, dinin cahil dostlarıdır.
Beşinci Bela: Ehl-i tefrit və ifrat olan bîçarelerin əllərini tutarak zulümata atan biri də hər mecazın hər yerinde taharri-i həqiqət etmektir. Bəli, mecazda bir dane-i həqiqət bulunmak lâzımdır ki mecaz ondan neşv ü nema bularak sümbüllensin. Veyahut həqiqət, ışık veren fitildir; mecaz isə ziyasını tezyid eden şişesidir. Bəli, muhabbet kalpte və ağıl dimağdadır; elde və ayakta aramak abestir.
Altıncı Bela: Nazarı tams eden və belâgatı setreden, zâhire olan kasr-ı nazardır. Demək ne qədər akılda həqiqət mümkün isə mecaza tecavüz etmezler. Mecaza gidilse də meali tutulur. Bu sırra binaendir: Ayə və hadîsin tefsir və ya tercümesi, onlardaki hüsün və belâgatı gösteremez. Güya onlarca karine-i mecaz, aklen həqiqətin imtinaıdır. Halbuki karine-i mania, aklî olduğu kimi hissî və âdi və makamî... Daha başqa çox şeyler ilə də ola bilər. Əgər istersen cennetü’l-firdevs kimi olan Delailü’l-İ’caz’ın iki yüz iyirmi birinci kapısından gir. Görəcəksən: O koca Abdülkahir gayet hiddetli olaraq belə müteassifleri yanına çekmiş, tevbih və tekdir edir.
Yeddinci Bela: Muarrefi münekker eden biri də: Hareke kimi bir arazı, zatiye və ayniyeye hasrettiklerinden “gayr-ı men hüvə leh” olan vasf-ı cariyi inkâr etmək lâzım geldiğinden şems-i həqiqət tarz-ı cereyanından çıkarılmışdır. Əcəba böyleler Arapların üsluplarına heç nazar etmemişlerdir ki necə dirlər: Dağlar bizə rast geldi. Sonra bizdən ayrıldı. Başqa bir dağ başını çıkardı. Sonra gitti, bizdən müfarakat eyledi. Deniz də güneşi yuttu ilh… “Miftah-ı Sekkakî”de beyan olunduğu kimi çoxlu yerlerde sanat-ı beyaniyeden olan kalb-i hayali, esrar-ı beyaniye üçün istimal etmektedirler. Bu isə deveran sırrıyla mağlata-i vehmiye üzerine müesses bir letafet-i beyaniyedir. Indi sermeşk olaraq iki misal-i mühimmeyi beyan edəcəyəm. Tâ ki o minval üzerine işleyesin. Belə:
وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ
Bu iki ayə gayet şâyan-ı dikkattirler. Çünki zâhire cümud, belâgatın hakkını cühud deməkdir. Çünki birinci ayədə olan istiare-i bedîa, o derece hararetlidir ki buz kimi olan cümudu eritir. Və bulut kimi zâhir perdesini berk kimi yırtar. İkinci ayədə belâgat o qədər müstekar və muhkem və parlaktır ki seyri üçün güneşi durdurur.
Evvelki ayə قَوَارٖيرَ مِن۟ فِضَّةٍ naziresidir. O da onun kimi bir istiare-i bedîayı tazammun eylemişdir. Belə ki:
Cennetin evanileri şişe olmadığı kimi gümüş də deyildir. Bəlkə şişenin gümüşe olan mübayeneti bir istiare-i bedîanın karinesidir. Demək şişe şeffafiyetiyle, fidda də beyaz və parlaklık hasebiyle, güya cennetin kadehlerini tasvir etmək üçün iki numunedirler ki Sâni’-i Rahman bu âleme göndermiş. Tâ nəfs və mallarıyla cənnətə müşteri olanların rağabatını tehyic və iştihalarını açsın.
Eynilə bunun kimi مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ bir istiare-i bedîa ondan takattur edir. O istiarenin zemini isə zemin və âsuman mabeyninde hükm-ü hayal ilə tasavvur olunan müsabakat və rekabetin tahayyülü üzerine müessestir. Mezraası şöyledir ki zemin kar və bered ilə tezemmül və ya taammüm eden dağlarıyla və rengârenk besatiniyle süslendiyi kimi güya ona rekabeten və inaden âsuman də cibal və besatini andıran rengârenk ilə teşekkül eden və dağlara nazireler etmək üçün parça parça dağılan bulutlarıyla sarılıp cilveger olur. O dağ kimi parça parça bulutlar, sefineler veyahut dağlar veyahut develer veyahut bostan və derelerdir denilse teşbihte hata edilmemiş olur. O cevvdeki seyyarelerin çobanı ra’ddır. Kamçı kimi berkini başları üzerine silkeleyip dolaştırır. O musahhar sâbihalar isə o bahr-i muhit-i havaîde seyr ü cereyan etmekle, mahşere tesadüf etmiş dağları andırırlar. Güya sema, su buharının zerratını ra’d ilə silah başına davet ettiği kimi “Rahat olun!” emriyle hər kəs yerine gedər, gizlenir.
Bəli, çox defa bulut dağın libasını giydiyi kimi heykeli ilə teşekkül etmekle birlikdə bered və karın beyazıyla televvün və rutubet və bürudetiyle tekeyyüf edər. Elə isə bulut və dağ komşu, arkadaştırlar. Birbirine levazımatını âriye vermeye mecburdurlar. Bu uhuvvet və mübadeleti Kur’an’ın çox yerleri gösterir. Çünki bazen onu, onun libasında və ötekini berikinin surətində bizə gösterir. Hem də Tenzil’in çoxlu menazilinde dağ və bulut birbirinin elini tutup musafaha ettikleri vardır. Necə kitab-ı âlemin bir sahifesi olan zeminde muanaka və musafahaları şahittir. Çünki umman-ı havada iskele hükmünde olan dağ tepesinde lenger-endaz olduklarını görürük.
İkinci âyet: وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ
Bəli تَج۟رٖى bir üsluba işarə ettiği kimi لِمُس۟تَقَرٍّ də bir həqiqəti telvih edər.
Demək caizdir ki تَج۟رٖى lafzıyla belə bir üsluba işarə olsun.
Belə: Şems, demiri altından yapılmış mühezzeb, müzehheb, zırhlı bir sefine kimi, esîrden olan və mevc-i mekfuf tabir olunan umman-ı semada seyahat və yüzür. Əgər çendan müstekarrında lenger-endazdır. Lâkin o bahr-i semada o “zeheb-i zâib” cereyan edir. Lakin o cereyan arazî və tebeî və tefhim üçün müraat və ihtiram olunan nazar-ı hissiyledir. Lakin həqiqi iki cereyanı vardır. Olmaz isə də olur. Çünki maksat, beyan-ı nizam-nizam-intizamdır. Esalib-i Arap’ta olduğu kimi tebeî isə və ya zatî isə nizamın nöqtə-i nazarında birdir.
Sâniyen: Şems müstekarrında, mihveri üzerinde müteharrik olduğundan o erimiş altın kimi eczaları də cereyan edir. Bu hareke-i həqiqiye evvelki hareke-i mecaziyenin danesidir, bəlkə zembereğidir.
Sâlisen: Şemsin müstekarrı denilen taht-ı revanıyla və seyyarat denilen asakir-i seyyaresiyle göçüp sahra-yı âlemde seyr ü seferi, mukteza-yı hikmət görünür. Çünki qüdrət-i İlahiye hər şeyi hay və müteharrik kılmışdır və sükûn-u mutlak ilə heç bir şeyi mahkûm etmemişdir. Mevtin biraderi və ademin ammizadesi olan atalet-i mutlak ilə rəhməti bırakmamış ki kaydedilsin. Elə isə şems də hürdür. Kanun-u İlahîye itaat etmək şartıyla serbesttir, gezebilir. Lakin başkasının hürriyetini bozmamak gerektir və şarttır. Bəli şems, emr-i İlahîye temessül eden və hər bir hareketini meşiet-i İlahiyeye tatbik eden bir səhra paşasıdır. Bəli cereyan, həqiqi və zatî olduğu kimi arazî və hissî də ola bilər. Necə həqiqidir, elə də mecazîdir. Bu mecazın menarı تَج۟رٖى dir. Üslubun ukde-i hayatiyesine telvih eden lafız لِمُس۟تَقَرٍّ dir.
Elhasıl: Maksad-ı İlahîsi, nizam və nizam-nizam-intizamı göstermektir. Nizam isə şems kimi parlır. كُلِ ال۟عَسَلَ وَلَا تَسَل۟ kaidesine binaen, nizamı intac eden hərəkət-i şems veyahut deveran-ı arz, hangisi olursa olsun, asıl maksadı ihlâl etmediyi üçün sebeb-i aslînin taharrisine mecbur değiliz. Mesela قَالَ nin elifiyle hiffet hasıldır. Aslı ne olursa olsun, vav’a bedel kaf də olsa fark etməz. Yenə elif, elif və hafiftir.
İşaret:
Bu tasviratla birlikdə hiss-i zâhire istinaden; zâhir, mutaassıbane bir cümud-u bâridi göstermek, necə ki belâgatın hararet və letafetine münafîdir. Elə də delil-i Sâni’ olan nizam-ı âlemin esası olan hikmetullahın şahidi olan istihsan-ı aklîye carih və muhaliftir. Belə:
Mesela, Sübhan Dağı’na çox fersahla uzaq bir mesafeden müteveccih olsan və istesen ki: Sübhan sənin cihat-ı erbaana mukabil gelse veyahut hər cihete mukabil olaraq görmüşsün. Bu tebdil və tebeddüle lâzım olan rahat bir səbəbi olan kaç hərəkət-i vaz’iye ilə bir neçə adım atmak kimi en qısa yolu terk və Sübhan Dağı kimi dehşetli bir cirm-i azîmi səni hayrette bırakacaq bir daire-i azîmeyi katetmesini tahayyül və ya teklif etmək kimi bir gayet uzun yolu və israf və abesiyete acib bir misali, nizam-ı âleme esas tutmak, bence nizama cinayet etmektir.
Indi insafla nazar-ı hakikatle bu taassub-u bârideye bak: Necə istikra-i tammın şehadetiyle sabit olan bir həqiqət-i bâhireye muaraza edir. O həqiqət isə budur: Yaradılışte israf və abes yoxdur. Və hikmet-i ezeliye, qısa və müstakim yolu terk etməz. Uzun və müteassif yolu ihtiyar etməz. Elə isə əcəba istikra-i tammın mecaza karine olmasından ne mani tasavvur olunur və nədən caiz olmasın?
Tenbih:
Əgər istersen Mukaddimata gir. Birinci Mukaddime’yi suğra və Üçüncü Mukaddime’yi kübra yap. Sənə netice verəcəkdir ki: Ehl-i zâhirin zihinlerini teşviş eden, felsefe-i Yunaniyeye incizablarıdır. Hattâ o felsefeye fehm-i ayədə bir esas-ı müselleme nazarıyla bakırlar.
Hattâ oğlu ölmüş bir kocakarıyı güldürəcək derecede bir misal budur ki: Bazılar elə bir zatın kelâmındaki fülûs-u felsefeyi, cevher-i həqiqətdən temyiz etmeyəcək dereceden çoxlu derecede âlî olan o zat-ı nakkad, Kürtçe demiş ki:
عَنَاصِر۟ چِهَارِن۟ ژِوَانِن۟ مَلَك۟
Halbuki: Bu söz ilə hükemanın mezhebi olan ki: “Melâike-i Kiram maddeden mücerreddirler.” red yolunda tasrih edir ki: “Melâike-i Kiram anâsırdan mahluk ecsam-ı nuraniyedirler.”
Onlar fehmetmişler ki: Anâsır dörd oldukları, İslâmiyet’tendir. Əcəba! Dörtlüğü və unsuriyeti və besateti, hükema ıstılahatından və muzahref olan ulûm-u tabiiyenin esaslarındandır. Heç usûl-ü İslâmiyeye taallukları yoxdur, bəlkə zâhir müşahedetle hükmolunan bir kaziyedir.
Bəli, dine teması olan hər şey, dinden olması lâzım gelmir. Və İslâmiyet’le imtizaç eden hər bir madde, İslâmiyet’in anâsırından olduğunu qəbul etmək, unsur-u İslâmiyet’in hâsiyetini bilmemek deməkdir. Çünki Kitab və Sünnet və icma və kıyas olan anâsır-ı erbaa-i İslâmiye, belə maddeleri terkip və tevlid etməz.
Elhasıl: Unsuriyet və besatet və erbaiyet, felsefenin bataklığındandır, şeriatın maden-i safisinden deyildir. Lakin felsefenin yanlışı, seleflerimizin lisanlarına girdiğinden bir mahmil-i sahih bulmuşdur. Çünki selef “Dörttür.” dediklerinden murad, zâhiren dörttür. Veyahut hakikaten ecsam-ı uzviyeyi teşkil eden müvellidü’l-mâ və müvellidü’l-humuza və azot və karbon yenə dörttür.
Əgər hürfikirsen bu felsefenin şerrine bak: Necə ezhanı esaretle sefalete atmışdır. Âferin, hürriyetperver olan hikmet-i cedidenin himmetine ki o müstebit hikmet-i Yunaniyeyi dörd duvarıyla zîr ü zeber etmişdir. Demək mütləq oldu ki:
Âyâtın delail-i i’cazının miftahı və esrar-ı belâgatın keşşafı, yalnız belâgat-ı Arabiyenin madenindendir. Yoxsa felsefe-i Yunaniyenin destgâhından deyildir.
Vaktâ ki keşf-i esrar merakı bizi bu makama qədər getirdi. Biz də səni birlikdə çektik. Səni taciz ettik. Hem sənin çox yorgunluğunu də biliriz. Indi Unsuru’l-Belâgat və i’cazın miftahı olan İkinci Makale’nin içerisine səni gezdirmek istəyirəm. Əsla o makalenin iğlak-ı üslubu və içinde cilveger olan mesailin elbiselerinin perişaniyeti, səni temaşasından müteneffir etmesin. Çünki iğlak eden, manasındaki dikkat və kıymettir. Və pərişan eden və ziynet-i zâhiriyeden ehtiyacsız eden, manasındaki cemal-i zatiyesidir.
Bəli, nazlanan və istiğna gösteren nâzeninlerin mehirleri dikkattir. Və menzilleri də qəlbin süveydasıdır. Bunlara giydirdiyim elbise zamanın modasına muhaliftir. Çünki Kürt mektebi denilen yüksək dağlarda büyümüş olduğumdan alaturka terziliğe alışamadım. Hem də şahsın üslub-u beyanı, şahsın timsal-i şahsiyetidir. Mən isə gördüyünüz və ya işittiğiniz kimi halli müşkül bir muammayım…
تَمَّ تَمَّ

