Sözler

İyirmi Birinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

İki makamdır.

§2

Birinci Makam

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنٖينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا

§5

Bir zaman sinnen, cismen, rütbeten böyük bir adam mənə dedi: “Namaz iyidir. Lakin hər gün hər gün beşer defa kılmak çoktur. Bitmediğinden usanç verir.”

§6

O zatın o sözünden hayli zaman geçtikten sonra, nəfsimi dinledim. İşittim ki eyni sözleri söylür və ona baktım gördüm ki tembellik kulağıyla şeytandan eyni dersi alır. O vaxt anladım o zat o sözü, bütün nüfus-u emmarenin adına söylemiş gibidir və ya söylettirilmişdir. O zaman mən də dedim: “Madam nəfsim emmaredir. Nəfsini ıslah etmeyen, başkasını ıslah edə bilməz. Elə isə nəfsimdən başlarım.”

§7

Dedim: Ey nəfs! Cehl-i mürekkeb içinde, tembellik döşeğinde, gaflet uykusunda söylediyin bu söze mukabil beş ikazı məndən işit.

§8

Birinci İkaz

§9

Ey bedbaht nəfsim! Əcəba ömrün ebedî midir? Heç kat’î senedin var mı ki geləcək seneye bəlkə yarına qədər kalacaqsan? Sənə usanç veren, tevehhüm-ü ebediyettir. Keyif üçün ebedî dünyada kalacaq kimi nazlanırsan. Əgər anlasa idin ki ömrün azdır hem faydasız gidir. Əlbəttə onun iyirmi dörtten birisini, həqiqi bir hayat-ı ebediyenin saadetine medar olacaq bir güzel və hoş və rahat və rəhmət bir hizmete sarf etmək; usanmak belə dursun, bəlkə ciddi bir iştiyak və hoş bir zevki tahrike səbəb olur.

§10

İkinci İkaz

§11

Ey şikem-perver nəfsim! Əcəba hər gün hər gün ekmek yersin, su içersin, havayı teneffüs edersin; sənə onlar usanç verir mu? Madam ki vermir çünki ihtiyaç tekerrür ettiğinden usanç deyil bəlkə telezzüz edirsən. Elə isə hane-i cismimde sənin arkadaşların olan kalbimin gıdası, ruhumun âb-ı həyatı və latîfe-i Rabbaniyemin hava-yı nesîmini cezb və celbeden namaz də səni usandırmamak gerektir.

§12

Bəli, nihayətsiz teessürat və elemlere maruz və müptela və nihayətsiz telezzüzata və emellere meftun və pür-sevda bir qəlbin kut və qüvvəti, hər şeye kādir bir Rahîm-i Kerîm’in kapısını niyaz ilə çalmakla elde edilebilir.

§13

Bəli, bu fâni dünyada kemal-i süratle vaveylâ-yı firakı koparan giden ekser mevcudatla alâkadar bir ruhun âb-ı həyatı isə hər şeye bedel bir Mabud-u Bâki’nin, bir Mahbub-u Sermedî’nin çeşme-i rahmetine namaz ilə teveccüh etmekle içilebilir.

§14

Bəli, fitrətən ebediyeti isteyen və ebed üçün halk olunan və ezelî və ebedî bir zatın âyinesi olan və sonsuz dərəcədə nazik və letafetli bulunan şüurlu bir sırr-ı insanî, zînur bir latîfe-i Rabbaniye; bu kasavetli, ezici və sıkıntılı, geçici və zulümatlı və boğucu olan ahval-i dünyeviye içinde, əlbəttə teneffüse çoxlu möhtacdır və ancaq namazın penceresiyle nefes alabilir.

§15

Üçüncü İkaz

§16

Ey sabırsız nəfsim! Əcəba geçmiş günlerdeki ibadət külfetini və namazın meşakkatini və musibet zahmetini, bugün düşünüb muzdarip olmaq hem geləcək günlerdeki ibadət vazifesini və namaz hizmetini və musibet elemini, bugün tasavvur edib sabırsızlık göstermek heç kâr-ı ağıl mıdır?

§17

Bu sabırsızlıkta misalin belə bir sersem kumandana benzer ki: Düşmanın sağ cenah qüvvəti onun sağındaki kuvvetine iltihak etmiş və ona taze bir qüvvət olduğu halde; o tutar mühim bir kuvvetini sağ cenaha gönderir, merkezi zayıflaştırır. Hem sol cenahta düşmanın askeri yox iken və daha gelmeden, böyük bir qüvvət gönderir “Ateş et!” emrini verir. Merkezi bütün bütün kuvvetten düşürtür. Düşman işi anlar, merkeze hücum edər, târumar edər.

§18

Bəli, buna benzersin. Çünki geçmiş günlerin zahmeti, bugün rahmete kalbolmuş; elemi gitmiş, ləzzəti kalmış. Külfeti, keramete iltihak və meşakkati, sevaba inkılab etmiş. Elə isə ondan usanç almaq deyil bəlkə yeni bir şevk, taze bir zevk və devama ciddi bir gayret almaq lâzım gəlir. Geləcək günler isə madam ki gelmemişler. Şimdiden düşünüb usanmak və fütur getirmek eynilə o günlerde açlığı və susuzluğu ilə bugün düşünüb bağırıp çağırmak kimi bir divaneliktir.

§19

Madam ki həqiqət böyledir. Âkıl isen ibadət cihetinde yalnız bugünü düşün və onun bir saatini, ücreti çox böyük, külfeti çox az, hoş və güzel və ulvi bir hizmete sarf edirəm, də. O vaxt sənin acı bir füturun, tatlı bir gayrete inkılab edər.

§20

Bax, ey sabırsız nəfsim! Sən üç səbir ilə mükellefsin.

§21

Biri: Taat üstünde sabırdır.

§22

Biri: Masiyetten sabırdır.

§23

Diğeri: Musibete qarşı sabırdır.

§24

Ağlın varsa bu üçüncü ikazdaki temsilde görünen həqiqəti rehber tut. Merdane “Yâ Sabûr!” də, üç sabrı omuzuna al. Cənabı-Haqqın sənə verdiyi səbir kuvvetini, əgər yanlış yolda dağıtmazsan hər meşakkate və hər musibete kâfi gelebilir və o kuvvetle dayan.

§25

Dördüncü İkaz

§26

Ey sersem nəfsim! Əcəba bu vazife-i bəndəlik neticesiz midir, ücreti az mıdır ki sənə usanç verir? Halbuki bir adam sənə bir neçə para verse veyahut səni korkutsa akşama qədər səni çalıştırır və fütursuz çalışırsın.

§27

Əcəba bu misafirhane-i dünyada âciz və fakir kalbine kut və gına və əlbəttə bir menzilin olan kabrinde gıda və ziya və herhalde mahkemen olan mahşerde senet və berat və istəyər istəməz üstünden geçiləcək sırat köprüsünde nur və burak olacaq bir namaz, neticesiz midir veyahut ücreti az mıdır? Bir adam sənə yüz liralık bir hədiyyə vaad etse yüz gün səni çalıştırır. Hulfü’l-vaad edə bilər o adama itimat edersin, fütursuz işlersin.

§28

Əcəba hulfü’l-vaad, hakkında muhal olan bir zat, cənnət kimi bir ücreti və saadet-i ebediye kimi bir hediyeyi sənə vaad etse çox az bir zamanda, olduqca gözəl bir vazifede səni istihdam etse; sən hizmet etmezsen və ya isteksiz, suhre kimi və ya usançla, yarım yamalak hizmetinle onu vaadinde ittiham və hədiyyəsini istihfaf etsen olduqca şiddətli bir te’dibe və dehşetli bir tazibe müstahak olacağını düşünmür musun? Dünyada hapsin korkusundan en ağır işlerde fütursuz hizmet ettiğin halde; cəhənnəm kimi bir haps-i ebedînin havfı, en hafif və latîf bir hizmet üçün sənə gayret vermir mu?

§29

Beşinci İkaz

§30

Ey dünya-perest nəfsim! Əcəba ibadətteki füturun və namazdaki kusurun meşâgil-i dünyeviyenin kesretinden midir veyahut derd-i maişetin meşgalesiyle vaxt bulamadığından mıdır? Əcəba sırf dünya üçün mi yaratılmışsın ki bütün vaktini ona sarf edirsən!

§31

Sən istidat cihetiyle bütün hayvanatın fevkinde olduğunu və hayat-ı dünyeviyenin levazımatını tedarikte iktidar cihetiyle, bir serçe kuşuna yetişemediğini bilirsən. Bundan nədən anlamırsan ki vazife-i asliyen heyvan kimi çabalamak deyil, bəlkə həqiqi bir insan kimi həqiqi bir hayat-ı daime üçün sa’y etmektir.

§32

Bununla birlikdə meşâgil-i dünyeviye dediyin, çoğu sənə ait olmayan və fuzulî bir surette karıştığın və karıştırdığın malayani meşgalelerdir. En elzemini buraxıb güya minlərlə sene ömrün var kimi en lüzumsuz malûmat ilə vaxt geçirirsən. Mesela, “Zühal’in etrafındaki halkaların keyfiyeti nasıldır?” və “Amerika tavukları ne kadardır?” kimi kıymetsiz şeylerle qiymətli vaktini geçirirsən. Güya kozmoğrafya ilminden və istatistikçi fenninden bir kemal alırsan.

§33

Əgər desen: “Məni namazdan və ibadətten alıkoyan və fütur veren elə lüzumsuz şeyler deyil, bəlkə derd-i maişetin zarurî işleridir.”

§34

Elə isə mən də sənə derim ki: Əgər yüz kuruş bir gündelik ilə çalışsan sonra biri gelse, dese ki: “Gel on dakika qədər şurayı kaz, yüz lira kıymetinde bir pırlanta və bir zümrüt bulacaqsan.” Sən ona: “Yok, gelmem. Çünki on kuruş gündeliğimden kesiləcək, nafakam azalacaq.” desen, ne qədər divanece bir bahane olduğunu əlbəttə bilirsən.

§35

Eynilə onun kimi sən bu bağında, nafakan üçün işlirsən. Əgər farz namazı terk etsen bütün sa’yin semeresi, yalnız dünyevî və ehemmiyetsiz və bereketsiz bir nafakaya münhasır kalır. Əgər sən istirahat və teneffüs vaktini, ruhun rahatına, qəlbin teneffüsüne medar olan namaza sarf etsen o vaxt, bereketli nafaka-i dünyeviye ilə birlikdə, sənin nafaka-i uhreviyene və zâd-ı âhiretine ehemmiyetli bir menba olan, iki maden-i manevî bulursun:

§36

Birinci maden: Bütün bağındaki (Hâşiye[1]) yetiştirdiyin –çiçekli olsun, meyveli olsun– hər nebatın, hər ağacın tesbihatından, güzel bir niyet ilə bir hisse alırsan.

§37

İkinci maden: Hem bu bağdan çıkan mahsulattan kim yese –heyvan olsun, insan olsun; inək olsun, sinek olsun; müşteri olsun, hırsız olsun– sənə bir sadaka hükmüne geçer. Lakin o şart ilə ki sən, Rezzak-ı Həqiqi adına və izni dairesinde tasarruf etsen və onun malını, onun mahlukatına veren bir tevziat memuru nazarıyla özünə baksan…

§38

İşte bak, namazı terk eden ne qədər böyük bir hasaret edər, ne qədər ehemmiyetli bir serveti kaybeder və sa’ye çox böyük bir şevk veren və amelde böyük bir kuvve-i manevî temin eden o iki neticeden və o iki madenden mahrum kalır, iflas edər. Hattâ ihtiyarlandıkça bahçecilikten usanır, fütur gəlir. “Neme lâzım.” deyər. “Mən zaten dünyadan gidirəm. Bu qədər zahmeti ne üçün çekəcəyəm?” diyəcək, özünü tembelliğe atacaq. Lakin evvelki adam deyər: “Daha ziyade ibadətle birlikdə sa’y-i helâle çalışacağam. Tâ kabrime daha ziyade ışık gönderəcəyəm, âhiretime daha ziyade zahîre tedarik edəcəyəm.”

§39

Elhasıl: Ey nəfs! Bil ki dünkü gün sənin elinden çıktı. Yarın isə sənin elinde senet yox ki ona mâliksin. Elə isə həqiqi ömrünü, bulunduğun gün bil. Lâekall günün bir saatini, ihtiyat akçesi kimi həqiqi istikbal üçün teşkil olunan bir sandukça-i uhreviye olan bir mescide və ya bir seccadeye at.

§40

Hem bil ki hər yeni gün, sənə hem hər kəsə, bir yeni âlemin kapısıdır. Əgər namaz kılmazsan sənin o günkü âlemin zulümatlı və pərişan bir halde gedər, sənin aleyhinde âlem-i misalde şehadet edər. Çünki hər kəsin, hər günde, bu âlemden bir mahsus âlemi var. Hem o âlemin keyfiyeti, o adamın kalbine və ameline tabidir. Necə ki âyinende görünen muhteşem bir saray, âyinenin rengine bakar. Siyah isə siyah görünür. Kırmızı isə kırmızı görünür. Hem onun keyfiyetine bakar. O âyenə şişesi düzgün isə sarayı güzel gösterir. Düzgün deyil isə çirkin gösterir. En nazik şeyleri kaba gösterdiyi misillü sən kalbinle, aklınla, amelinle, gönlünle, öz âleminin şeklini değiştirirsin. Ya aleyhinde ya lehinde şehadet ettirebilirsin.

§41

Əgər namazı kılsan o namazın ilə o âlemin Sâni’-i Zülcelal’ine müteveccih olsan birden, sənə bakan âlemin tenevvür edər. Âdeta namazın bir elektrik lambası və namaza niyetin, onun düğmesine dokunması kimi o âlemin zulümatını dağıtır və o herc ü merc-i dünyeviyedeki karmakarışık perişaniyet içindeki tebeddülat və harekât, hikmetli bir nizam-nizam-intizam və manidar bir kitabet-i qüdrət olduğunu gösterir. اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyet-i pür-envarından bir nuru, sənin kalbine serper. Sənin o günkü âlemini, o nurun in’ikasıyla ışıklandırır. Sənin lehinde nuraniyetle şehadet ettirir.

§42

Əsla deme: “Mənim namazım harada, bu həqiqət-i namaz harada?” Çünki bir hurma çərdəyi, bir hurma ağacı kimi öz ağacını tavsif edər. Fark yalnız icmal və tafsil ilə olduğu kimi; sənin və mənim kimi bir âmînin –velev hissetmezse– namazı, böyük bir velinin namazı kimi bu nurdan bir hissesi var, bu həqiqətdən bir sırrı vardır, velev şuurun taalluk etmezse. Lakin derecata göre inkişaf və tenevvürü ayrı ayrıdır. Necə bir hurma çekirdeğinden, tâ mükemmel bir hurma ağacına qədər ne qədər meratib bulunur. Elə də namazın derecatında da daha fazla meratib bulunabilir. Lakin bütün o meratibde, o həqiqət-i nuraniyenin esası bulunur.

§43

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ قَالَ «اَلصَّلَاةُ عِمَادُ الدّٖينِ» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ

§44

***

§45

Iyirmi Birinci Söz’ün İkinci Makamı

§46

Qəlbin beş yarasına beş merhemi tazammun edər.

§47

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§48

رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ ۞ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ

§49

Ey maraz-ı vesvese ilə müptela! Bilir musun vesvesen neye benzer? Musibete benzer. Ehemmiyet verdikçe şişer, ehemmiyet vermezsen söner. Ona böyük nazarıyla baksan büyür. Kiçik görsen küçülür. Korksan ağırlaşır, hasta edər. Havf etmezsen hafif olur, mahfî kalır. Mahiyetini bilmezsen devam edər, yerleşir. Mahiyetini bilsen, onu tanısan gedər. Elə isə bu musibetli vesvesenin aksam-ı kesîresinden kesîrü’l-vuku olan yalnız beş vechini beyan edəcəyəm. Bəlkə sənə və mənə şifa olur. Çünki bu vesvese elə bir şeydir ki cehil onu davet edər, ilim onu tard edər. Tanımazsan gəlir, tanısan gedər.

§50

Birinci Vecih

§51

Birinci yara, şeytan evvela şüpheyi kalbe atar. Əgər qəlb qəbul etmezse şüpheden şetme döner. Hayale qarşı şetme benzer bazı pis hatıraları və münafî-i edep çirkin halleri tasvir edər. Kalbe “Eyvah!” dedirtir, yeise düşürtür. Vesveseli adam zanneder ki qəlbi, Rabb’ine qarşı sû-i edepte bulunur. Müthiş bir halecan və heyecan hisseder. Bundan kurtulmak üçün huzurdan kaçar, gaflete dalmak istəyər.

§52

Bu yaranın merhemi budur:

§53

Bak ey biçarə vesveseli adam! Telaş etme. Çünki sənin hatırına gelen şetim deyil bəlkə tahayyüldür. Tahayyül-ü küfür, küfür olmadığı kimi tahayyül-ü şetim də şetim deyildir. Çünki mantıkça tahayyül, hüküm deyildir. Şetim isə hükümdür. Hem bununla birlikdə o çirkin sözler, sənin kalbinin sözleri deyil. Çünki sənin qəlbin ondan müteessir və müteessiftir. Bəlkə kalbe yaxın olan lümme-i şeytanîden gəlir. Vesvesenin zərəri, tevehhüm-ü zarardır. Yani onu zərərli tevehhüm etmekle kalben mutazarrır olmaktır. Çünki hükümsüz bir tahayyülü həqiqət tevehhüm edər. Hem şeytanın işini öz kalbine mal edər. Onun sözünü, ondan zanneder. Zərər anlar, zarara düşer. Zaten şeytanın da istediyi odur.

§54

İkinci Vecih

§55

Budur ki: Manalar kalpten çıktıkları vaxt, suretlerden çıplak olaraq hayale girerler, oradan suretleri giyerler. Hayal isə hər vaxt bir səbəb tahtında bir nevi suretleri nesceder. Ehemmiyet verdiyi şeyin suretlerini yol üstünde bırakır. Hangi mana geçse ya ona giydirir ya takar ya bulaştırır ya perde edər. Əgər manalar münezzeh və temiz iseler, suretler mülevves və rezil isə giymek yoxdur lakin temas var. Vesveseli adam, teması telebbüsle iltibas edər. “Eyvah!” deyər. “Kalbim ne qədər bozulmuş. Bu sefillik, bu hısset-i nəfs, məni matrud edər.” Şeytan onun bu damarından çox istifadə edər.

§56

Bu yaranın merhemi şudur:

§57

Dinlə ey biçarə! Necə ki sənin namazın edeb-i nezihanesinin vesilesi olan zahirî taharete, batnının bâtınındaki necaset ona təsir etməz və bozmaz. Elə də maânî-i mukaddesenin suret-i mülevveseye mücavereti zərər etməz. Mesela, sən âyât-ı İlahiyeyi təfəkkür edirsən. Birden bir maraz, ya bir iştiha ya bevl kimi bir emr-i müheyyic şiddetle sənin hissine dokunur. Əlbəttə sənin hayalin, deva-i illet və kaza-i hâcetin levazımatını görəcək, bakacaq, onlara münasib süflî suretleri nescedəcək. Və gelen manalar ortalarından geçecekler. Geçeceklere ne beis vardır, ne televvüs var və ne zərər var və ne hatar var. Yalnız hatar isə hasr-ı nazardır, zann-ı zarardır.

§58

Üçüncü Vecih

§59

Budur ki: Eşya mabeynlerinde, bazı münasebat-ı hafiye bulunur. Hattâ heç ümit etmediyin şeyler içinde münasibət ipleri bulunur. Ya bizzat bulunur və ya sənin hayalin, meşgul olduğu sanata göre o ipleri yapmış, onları birbiriyle bağlamış. Bu sırr-ı münasebettendir ki bazen bir mukaddes şeyi görmək, bir mülevves şeyi hatıra getirir.

§60

Fenn-i beyanda beyan olunduğu kimi “Hariçte uzaklık səbəbi olan zıddiyet isə hayalde sebeb-i kurbiyettir.” Yani iki zıddın suretlerinin cem’ine vasıta, bir münasebet-i hayaliyedir. Bu münasebetle gelen tahattura, tedai-yi efkâr tabir edilir. Mesela, sən namazda, münâcatta, Kâbe qarşısında, huzur-u İlahîde iken âyâtı təfəkkürde olduğun bir halde; bu tedai-yi efkâr, səni tutup en uzaq malayaniyat-ı rezileye sevk edər.

§61

Sənin başın, belə bir tedai-yi efkâra müptela isə əsla telaş etme. Bəlkə intibaha geldiyin anda, dön. “Aman ne kusur ettim!” deyip tetkikle meşgul olub durma. Tâ o zayıf münasibət, sənin dikkatinle qüvvət peyda etmesin. Çünki teessür gösterdikçe, ehemmiyet verdikçe, sənin o zayıf tahatturun melekeye döner. Bir maraz-ı hayalî olur. Korkma, maraz-ı kalbî deyil. Bu nevi tahattur isə galiben ihtiyarsızdır. Hususan hassas asabîlerde daha galiptir. Şeytan, bu nevi vesvesenin madenini çox işlettirir. Bu yaranın merhemi şudur ki:

§62

Tedai-yi efkâr, galiben ihtiyarsızdır. Onda mes’uliyet yoxdur. Hem tedaide, mücaveret var; temas və ihtilat yoxdur. Onun üçün efkârın keyfiyetleri, birbirine sirayet etməz, birbirine zərər verməz. Necə ki şeytan ilə melek-i ilham, qəlb taraflarında mücaveretleri var və füccar və ebrarın karabetleri və bir meskende durmaları, zərər verməz. Elə də tedai-yi efkâr sâikasıyla istemediyin pis hayalat, gəlib nezih efkârın içine girse zərər verməz. Məgər kasden olsa və ya zərər zannıyla onunla ziyade meşgul olsa. Hem bazen qəlb yorulur. Fikir, özünü eğlendirmek üçün rastgele bir şeyle meşgul olur. Şeytan fırsat bulur, pis şeyleri önüne serpir, sürür.

§63

Dördüncü Vecih

§64

Amelin en iyi suretini taharriden neş’et eden bir vesvesedir ki takva zannıyla teşeddüd ettikçe hal ona şiddetlenir. Hattâ bir dereceye varır ki o adam amelin daha evlâsını ararken harama düşer. Bazen bir sünnetin araması, bir vâcibi terk ettirir. “Acaba amelim sahih oldu mu?” deyər, iade edər. Bu hal devam edər. Gayet yeise düşer. Şeytan bu halinden istifadə edər, onu yaralar.

§65

Bu yaranın iki merhemi var:

§66

Birinci merhem: Bu kimi vesvese Ehl-i İtizal’e lâyıktır. Çünki onlar deyərlər: “Medar-ı teklif olan ef’al və eşya, öz zatında, âhiret itibarıyla ya hüsnü var; sonra o hüsne binaen emredilmiş və ya kubhu var; sonra ona binaen nehyedilmiş. Demək eşyada, âhiret və həqiqət nöqtə-i nazarında olan hüsün və kubuh zatîdir; emir və nehy-i İlahî ona tabidir.” Bu mezhebe göre insan, hər işlediyi amelde belə bir vesvese gəlir: “Acaba amelim nefsü’l-emirdeki güzel surette yapılmış mıdır?”

§67

Amma mezheb-i hak olan Ehl-i Sünnet və Cemaat deyərlər ki: Cənabı-Haqq bir şeye emreder, sonra hasen olur. Nehyeder, sonra kabih olur. Demək emir ilə güzellik, nehiy ilə çirkinlik tahakkuk edər. Hüsün və kubuh mükellefin ıttılaına bakar və ona göre takarrur edər. Bu hüsün və kubuh isə surî və dünyaya bakan yüzünde deyil bəlkə âhirete bakan yüzdedir.

§68

Mesela, sən namaz kıldın və ya abdest aldın. Halbuki namazını və abdestini fesada verəcək bir səbəb, nefsü’l-emirde varmış. Lâkin sən ona heç muttali olmadın. Sənin namazın və abdestin hem sahihtir hem hasendir. Mutezile deyər: “Hakikatte kabih və fâsiddir. Lâkin səndən qəbul edilir. Çünki cehlin var, bilmedin və özrün var.” Elə isə Ehl-i Sünnet mezhebine göre, zahir-i şeriata muvafık olaraq işlediyin ameline: “Acaba sahih olmuş mu?” deyip vesvese etme. Lakin “Qəbul olmuş mu?” də; gururlanma, ucbe girme.

§69

İkinci merhem: Dinde harec yoxdur. لَا حَرَجَ فِى الدّٖينِ Madam ki dörd mezhep haktır. Madam ki istiğfara müncer olan derk-i kusur isə gurura müncer olan hüsn-ü amelin rü’yetine –belə vesveseli adama– müreccahtır. Yani belə vesveseli adam, amelini güzel görüb gurura düşmektense amelini kusurlu görse, istiğfar etse daha evlâdır.

§70

Madam ki böyledir, sən vesveseyi at. Şeytana də ki: Bu hal, bir harecdir. Həqiqət-i hale muttali olmaq güçtür. Dindeki yüsre münafîdir. لَا حَرَجَ فِى الدّٖينِ § اَلدّٖينُ يُسْرٌ esasına muhaliftir. Əlbəttə belə amelim bir mezheb-i hakka muvafık gəlir. O mənə kâfidir. Hem lâekall mən aczimi itiraf edərək ibadəti lâyık-ı vechile eda edemediğimden istiğfar və tazarru ilə merhamet-i İlahiyeye dehalet edib kusurum affolunmak, kusurlu amelim qəbul olunmak üçün mütezellilane bir niyaza vesiledir.

§71

Beşinci Vecih

§72

Mesail-i imaniyede şübhə surətində gelen vesvesedir. Biçarə vesveseli adam, bazen tahayyülü, taakkul ilə iltibas edər. Yani hayale gelen bir şüpheyi, akla girmiş bir şübhə tevehhüm edib itikadına halel gelmiş zanneder. Hem bazen tevehhüm ettiği bir şüpheyi, imana zərər veren bir şek zanneder. Hem bazen tasavvur ettiği bir şüpheyi, tasdik-i aklîye girmiş bir şübhə zanneder. Hem bazen bir emr-i küfrîde təfəkkürü, küfür zanneder. Yani dalaletin esbabını anlamaq surətində kuvve-i müfekkirenin cevelanını və tetkikatını və bîtarafane muhakemesini, hilaf-ı iman zanneder.

§73

İşte telkinat-ı şeytaniyenin eseri olan bu zanlardan ürkerek “Eyvah! Kalbim bozulmuş, itikadıma halel gelmiş.” deyər. O haller, galiben ihtiyarsız olduğundan cüz-i ihtiyarîsiyle ıslah edemediğinden yeise düşer.

§74

Bu yaranın merhemi şudur ki:

§75

Tahayyül-ü küfür, küfür olmadığı kimi tevehhüm-ü küfür də küfür deyildir. Tasavvur-u dalalet, dalalet olmadığı kimi təfəkkür-ü dalalet də dalalet deyildir. Çünki hem tahayyül hem tevehhüm hem tasavvur hem təfəkkür; tasdik-i aklîden və iz’an-ı kalbîden ayrıdırlar, başkadırlar. Onlar bir derece serbesttirler. Cüz-i ihtiyariyeyi çox dinlemirlər. Teklif-i dinî altına çox giremirlər. Tasdik və iz’an, elə deyillər. Bir mizana tabidirler. Hem tahayyül, tevehhüm, tasavvur, təfəkkür necə ki tasdik və iz’an deyillər. Elə də şübhə və tereddüt sayılmazlar. Lakin əgər lüzumsuz tekrar ede ede müstekar bir hale gelse o vaxt həqiqi bir nevi şübhə, ondan tevellüd edə bilər. Hem bîtarafane muhakeme adı ilə və ya insaf adına deyip şıkk-ı muhalifi iltizam ede ede, tâ elə bir hale gəlir ki ihtiyarsız taraf-ı muhalifi iltizam edər. Ona vâcib olan hakkın iltizamı kırılır. O da tehlikeye düşer. Hasmın və ya şeytanın bir vekil-i fuzulîsi olacaq bir halet, zihninde takarrur edər.

§76

Bu nevi vesvesenin en mühimmi budur ki: Vesveseli adam, imkân-ı zatî ilə imkân-ı zihnîyi birbiriyle iltibas edər. Yani bir şeyi zatında mümkün görse o şeyi zihnen də mümkün və aklen meşkuk tevehhüm edər. Halbuki ilm-i kelâmın kaidelerindendir ki imkân-ı zatî isə yakîn-i ilmîye münafî deyil və zaruret-i zihniyeye zıddiyeti yoxdur. Mesela, bu dakikada Karadeniz’in yere batması, zatında mümkündür və o imkân-ı zatî ilə muhtemeldir. Halbuki yakînen, o denizin yerinde olduğunu hükmedirik, şübhəsiz bilirik. Və o ihtimal-i imkânî və o imkân-ı zatî, bizə şek verməz, bir şübhə getirmez, yakînimizi bozmaz. Mesela, bu güneş zatında mümkündür ki bugün gurûb etmesin və ya yarın tulû etmesin. Halbuki bu imkân yakînimize zərər verməz, şübhə getirmez.

§77

İşte bunun kimi mesela, həqiqətlər-i imaniyeden olan hayat-ı dünyeviyenin gurûbuna və hayat-ı uhreviyenin tulûuna, imkân-ı zatî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i imanîye zərər verməz. Hem لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِئِ عَنْ دَلٖيلٍ yani “Bir delilden neş’et etmeyen bir ihtimalin heç ehemmiyeti yoxdur.” olan kaide-i meşhure hem usûlü’d-din hem usûlü’l-fıkhın kaide-i mukarreresindendir.

§78

Əgər desen: Bu derece mü’minlere muzır və müz’iç olan vesvese, ne hikmete binaen bizə bela olmuş?

§79

Cavab: İfrata varmamak hem galebe çalmamak şartıyla asl-ı vesvese; teyakkuza sebeptir, taharriye dâîdir, ciddiyete vesiledir. Lâkaytlığı atar, tehavünü def’edər. Onun üçün Hakîm-i Mutlak, bu dâr-ı imtihanda, bu meydan-ı müsabakada bizə bir kamçı-yı teşvik olaraq vesveseyi şeytanın eline vermiş. Beşerin başına vurur. Əgər ziyade incitse Hakîm-i Rahîm’e şekva etməli ‌اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ‌ deməli.

§80

***

§81

[1] Hâşiye: Bu makam, bir bağda bir zata bir derstir ki bu tarz ilə beyan edilmiş.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol