İki Makamdır
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
İyirminci Söz
Birinci Makam
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰٓئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُٓوا اِلَّٓا اِبْلٖيسَ ۞
اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ۞
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
Bir gün bu âyetleri okurken iblisin ilkaatına qarşı Kur’an-ı Hakîm’in feyzinden üç nükte ilham edildi. Vesvesenin surəti şudur. Dedi ki:
Dersiniz: “Kur’an mu’cizedir. Hem nihayətsiz belâgattadır. Hem umuma hər vaxtte hidayettir.” Halbuki belə bazı hâdisat-ı cüz’iyeyi tarihvari bir surette musırrane tekrar etmekte ne mana var? Bir ineği kesmek kimi bir vakıa-i cüz’iyeyi, o qədər mühim tavsifat ilə belə zikretmek, hattâ o sure-i azîmeye də El-Bakara tesmiye etmekte ne münasibət var? Hem də Âdem’e secde olan hâdise, sırf bir emr-i gaybîdir. Ağıl ona yol bulamaz. Kavî bir imandan sonra teslim və iz’an edilebilir. Halbuki Kur’an, umum ehl-i akla ders verir. Çox yerlerde اَفَلَا يَعْقِلُونَ deyər, akla havale edər. Hem taşların tesadüfî olan bazı hâlât-ı tabiiyesini ehemmiyetle beyan etmekte ne hidayet var?
İlham olunan nüktelerin surəti şudur:
Birinci Nükte
Kur’an-ı Hakîm’de çox hâdisat-ı cüz’iye vardır ki hər birisinin arkasında bir düstur-u küllî saklanmış və bir kanun-u umumînin ucu olaraq gösterilir. Necə ki عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَٓاءَ كُلَّهَا Hazret-i Âdem’in melaikelere qarşı kabiliyet-i hilafet üçün bir mu’cizesi olan talim-i esmadır ki bir hâdise-i cüz’iyedir. Belə bir düstur-u küllînin ucudur ki:
Nev-i beşere, câmiiyet-i istidat cihetiyle talim olunan hədsiz ulûm və kainatın envaına muhit çoxlu fünun və Hâlık’ın şuunat və evsafına şâmil kesretli maarifin talimidir ki nev-i beşere, deyil yalnız melaikelere, bəlkə semavat və arz və dağlara qarşı emanet-i kübrayı haml davasında bir rüçhaniyet vermiş. Və heyet-i mecmuasıyla arzın bir halife-i manevîsi olduğunu Kur’an ifham ettiği misillü; melaikelerin Âdem’e secdesiyle birlikdə, şeytanın secde etmemesi olan hâdise-i cüz’iye-i gaybiye, çox geniş bir düstur-u külliye-i meşhudenin ucu olduğu kimi çox böyük bir həqiqəti ihsas edir. Belə ki:
Kur’an, şahs-ı Âdem’e melaikelerin itaat və inkıyadını və şeytanın tekebbür və imtinaını zikretmesiyle; nev-i beşere kainatın ekser maddî envaları və o envaın manevî mümessilleri və müekkelleri musahhar olduklarını və nev-i beşerin hâsselerinin bütün istifadelerine müheyya və münkad olduklarını ifham etmekle birlikdə; o nev’in istidadatını bozan və yanlış yollara sevk eden mevadd-ı şerire ilə onların mümessilleri və sekene-i habîseleri, o nev-i beşerin tarîk-i kemalâtında ne böyük bir engel, ne müthiş bir düşman teşkil ettiğini ihtar edərək Bəyanı Möcüzə Quran, bir tək Âdem’le (as) cüz’î hâdiseyi konuşurken bütün kainatla və bütün nev-i beşerle bir mükâleme-i ulviye edir.
İkinci Nükte
Mısır kıtası, kumistan olan Sahra-yı Kebir’in bir parçası olduğundan Nil-i Mübarək’in feyziyle gayet mahsuldar bir tarla hükmüne geçtiğinden o cehennem-nümun səhra komşuluğunda belə cennet-misal bir mevki-i mübareğin bulunması, felahat və ziraatı ahalisinde çox mergub bir surete getirmiş. Və o sekenenin seciyesine elə tesbit etmiş ki ziraatı kudsiye və vasıta-i ziraat olan “bakar”ı və “sevr”i mukaddes, bəlkə mabud derecesine çıkarmış. Hattâ o zamandaki Mısır milleti sevre, bakara ibadət etmək derecesinde bir kudsiyet vermişler. İşte o zamanda Mənî-İsrail də o kıtada neş’et edirdi və o terbiyeden bir hisse aldıkları, “icl” meselesinden anlaşılır.
İşte Kur’an-ı Hakîm, Hazret-i Musa aleyhisselâmın risaletiyle, o milletin seciyelerine girmiş və istidatlarına işlemiş olan o bakar-perestlik mefkûresini kesip öldürdüyünü, bir bakarın zebhi ilə ifham edir.
İşte bu hâdise-i cüz’iye ilə bir düstur-u küllîyi, hər vaxt hem hər kəsə gayet lüzumlu bir ders-i hikmət olduğunu ulvi bir i’caz ilə beyan edər.
Buna kıyasen bil ki Kur’an-ı Hakîm’de bazı hâdisat-ı tarihiye surətində zikredilen cüz’î hâdiseler, küllî düsturların uçlarıdır. Hattâ çox surelerde zikir və tekrar edilen Kıssa-i Musa’nın yeddi cümlelerine misal olaraq Lemaat’ta İ’caz-ı Kur’an Risalesi’nde, o cüz’î cümlelerin hər bir cüzünün necə mühim bir düstur-u küllîyi tazammun ettiğini beyan etmişiz. İstersen o risaleye müracaat et.
Üçüncü Nükte
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَٓاءُ وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ وَمَا اللّٰهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
Bu ayəsi okurken müvesvis dedi ki: “Herkese malûm və âdi olan taşların bu fitri bazı hâlât-ı tabiiyesini, en mühim və böyük meseleler surətində bahis və beyanda ne mana var, ne münasibət var, ne ihtiyaç var?”
Bu vesveseye qarşı feyz-i Kur’an’dan belə bir nükte ilham edildi:
Bəli, münasibət var və ihtiyaç var. Hem o derece böyük bir münasibət və ehemmiyetli bir mana və o derece muazzam və lüzumlu bir həqiqət var ki ancaq Kur’an’ın îcaz-ı mu’cizi və lütf-u irşadıyla bir derece basitleştirilmiş və ihtisar edilmiş.
Bəli, i’caz-ı Kur’an’ın bir esası olan îcaz hem hidayet-i Kur’an’ın bir nuru olan lütf-u irşad və hüsn-ü ifham, iktiza edirlər ki Kur’an’ın muhatapları içinde ekseriyeti teşkil eden avama qarşı küllî həqiqətləri və derin və umumî düsturları, me’luf və cüz’î suretler ilə gösterilsin və fikirleri basit olan umumî avama qarşı, muazzam həqiqətlərin yalnız uçları və basit bir surəti gösterilsin. Hem âdet perdesi tahtında və zeminin altında hârikulâde olan tasarrufat-ı İlahiye, icmalen gösterilsin. İşte bu sırra binaendir ki Kur’an-ı Hakîm bu âyetle dir:
Ey Mənî-İsrail və ey mənî-Âdem! Sizlərə ne olmuş ki kalpleriniz taştan daha camid və daha ziyade katılaşmışdır. Çünki görmür musunuz ki o çox sərt və çox camid və torpaq altında bir tabaka-i azîme teşkil eden o koca taşlar, o qədər evamir-i İlahiyeye qarşı mutî və musahhar və icraat-ı Rabbaniye altında o qədər yumşaq və emirberdir ki havada ağacların teşkilinde tasarrufat-ı İlahiye ne derece suhuletle cereyan edir. Elə də tahte’z-zemin və o sərt, sağır taşlarda o derece suhulet və nizam-nizam-intizam ilə hattâ damarlara qarşı kanın cevelanı kimi muntazam su cetvelleri (Hâşiye[1]) və su damarları, kemal-i hikmetle o taşlarda mukavemet görmeyerek cereyan edir. Hem havada nebatat və ağacların dallarının suhuletle suret-i intişarı kimi o derece suhuletle köklerin nazik damarları, yer altındaki taşlarda mümanaat görmeyerek evamir-i İlahî ilə muntazaman intişar ettiğini Kur’an işarə edir və geniş bir həqiqəti, bu âyetle ders verir və o ders ilə o kasavetli kalplere bu manayı verir və remzen dir:
Ey Mənî-İsrail və ey mənî-Âdem! Zaaf və acziniz içinde necə bir qəlb taşıyorsunuz ki elə bir zatın evamirine qarşı o qəlb kasavetle mukavemet edir. Halbuki o koca sərt taşların tabaka-i muazzaması, o zatın evamiri önünde kemal-i inkıyadla karanlıkta nazik vazifelerini mükemmel îfa edirlər. İtaatsizlik göstermirlər. Bəlkə o taşlar, torpaq üstünde bulunan bütün zevi’l-hayata, âb-ı hayatla birlikdə sair medar-ı hayatlarına elə bir hazinedarlık edir və elə bir adaletle taksimata vesiledir və elə bir hikmetle tevziata vasıta olur ki Hakîm-i Zülcelal’in dest-i kudretinde, bal mumu kimi və bəlkə hava kimi yumuşaktır, mukavemetsizdir və azamet-i kudretine qarşı secdededir.
Çünki torpaq üstünde müşahede ettiğimiz bu masnuat-ı muntazama və bu hikmetli və inayetli tasarrufat-ı İlahiye misillü, zemin altında eynilə cereyan edir. Bəlkə hikmeten daha acib və nizam-nizam-intizamca daha garib bir surette hikmət və inayet-i İlahiye tecelli edir.
Baxın! En sərt və hissiz o koca taşlar, necə bal mumu kimi evamir-i tekviniyeye qarşı yumuşaklık gösterirlər və memur-u İlahî olan o latîf sulara, o nazik köklere, o ipek kimi damarlara o derece mukavemetsiz və kasavetsizdir. Güya bir âşık kimi o latîf və güzellerin temasıyla kalbini parçalır, yollarında torpaq olur.
Hem وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ ilə belə bir həqiqət-i muazzamanın ucunu gösterir ki:
“Taleb-i rü’yet” hâdisesinde, meşhur dağın tecelli ilə parçalanması və taşlarının dağılması kimi umum rûy-i zeminde aslı sudan incimad etmiş âdeta yekpare taşlardan ibaret olan ekser dağların zelzele və ya bazı hâdisat-ı arziye surətində tecelliyat-ı celaliye ilə o dağların yüksək zirvelerinden o haşyet verici tecelliyat-ı celaliyenin zuhuruyla taşlar parçalanarak, bir kısmı ufalanıp toprağa kalbolup nebatata menşe olur. Digər bir kısmı taş kalarak, yuvarlanıp derelere, ovalara dağılıp sekene-i zeminin meskeni kimi bir çox işlerinde hizmetkârlık edərək və mahfî bazı hikem və menafi üçün qüdrət və hikmet-i İlahiyeye secde-i itaat edərək, desatir-i hikmet-i Sübhaniyeye emirber şeklini alırlar.
Əlbəttə o haşyetten, o yüksək mevkii terk edib mütevaziane aşağı yerleri ihtiyar etmək və o mühim menfaatlere səbəb olmaq beyhude olmayıp başıboş deyil və tesadüfî də olmadığını, bəlkə bir Hakîm-i Kadîr’in tasarrufat-ı hakîmanesiyle o nizam-nizam-intizamsızlık içinde zahir nazara görünmeyen bir nizam-nizam-intizam-ı hakîmane bulunduğuna delil isə o taşlara müteallik faydalar, menfaatler və onlar üstünde yuvarlandıkları dağın cesedine giydirilen və çiçək və meyvelerin murassaatıyla münakkaş və müzeyyen olan gömleklerin kemal-i nizam-nizam-intizamı və hüsn-ü sanatı; kat’î, şübhəsiz şehadet edər.
İşte bu üç ayənin hikmət nöqtə-i nazarında ne qədər qiymətli olduğunu gördünüz. Indi baxın Kur’an’ın letafet-i beyanına və i’caz-ı belâgatına, necə bu zikrolunan böyük və geniş və ehemmiyetli həqiqətlərin uçlarını üç fıkra içinde üç vakıa-yı meşhure və meşhude ilə gösterir və medar-ı ibret üç hâdise-i uhrayı hatırlatmakla latîf bir irşad yapar, mukavemetsûz bir zecreder.
Mesela, ikinci fıkrada deyər: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَٓاءُ
Bu fıkra ilə Hazret-i Musa aleyhisselâmın asâsına qarşı kemal-i şevk ilə inşikak edib on iki gözünden on iki çeşme akıtan taşa işarə etmekle, belə bir manayı ifham edir və manen dir:
Ey Mənî-İsrail! Bir tək mu’cize-i Musa’ya (as) qarşı koca taşlar yumuşar, parçalanır. Ya haşyetinden və ya sürurundan ağlayarak sel kimi yaş akıttığı halde, hangi insafla bütün mu’cizat-ı Museviyeye (as) qarşı temerrüd edərək ağlamayıp gözünüz cümud və kalbiniz katılık edir.
Hem üçüncü fıkrada deyər: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ
Bu fıkra ilə Tûr-i Sina’daki münâcat-ı Museviyede (as) vuku bulan tecelliye-i celaliye heybetinden koca dağ parçalanıp dağılması və o haşyetten taşların etrafa yuvarlanması olan vakıa-yı meşhureyi ihtar ilə belə bir manayı ders verir ki:
Ey kavm-i Musa (as)! Necə Allah’tan korkmuyorsunuz? Halbuki taşlardan ibaret olan dağlar, onun haşyetinden ezilip dağılır və sizdən ahz-ı misak üçün üstünüzde Cebel-i Tûr’u tuttuğunu hem “taleb-i rü’yet” hâdisesinde dağın parçalanmasını bilib və gördüyünüz halde, ne cesaretle onun haşyetinden titremeyip kalbinizi katılık və kasavette bulunduruyorsunuz?
Hem birinci fıkrada diyor: وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ
Bu fıkra ilə dağlardan nebean eden Nil-i Mübarək, Dicle və Fırat kimi ırmakları hatırlatmakla, taşların evamir-i tekviniyeye qarşı ne qədər hârika-nüma və mu’cizevari bir surette mazhar və musahhar olduğunu ifham edər və onunla belə bir manayı müteyakkız kalplere verir ki belə azîm ırmakların əlbəttə mümkün deyil, bu dağlar həqiqi menbaları olsun. Çünki faraza o dağlar tamamen su kesilse və mahrutî birer havuz olsalar, o böyük nehirlerin belə süratli və kesretli cereyanlarına muvazeneyi kaybetmeden bir neçə ay ancaq dayanabilirler. Və o kesretli masarife qarşı galiben bir metre qədər torpaqda nüfuz eden yağmur, kâfi vâridat ola bilməz.
Demək ki bu enharın nebeanları, âdi və tabiî və tesadüfî bir iş deyildir. Bəlkə çox hârika bir surette Fâtır-ı Zülcelal, onları sırf hazine-i gaybdan akıttırır.
İşte bu sırra işarəen bu manayı ifade üçün hadîste rivayet edilir ki: “O üç nehrin hər birine cennetten birer katre hər vaxt damlır və ondan bereketlidirler.” Hem bir rivayette denilmiş ki: “Şu üç nehrin menbaları cennettendir.” Bu rivayetin həqiqəti şudur ki: Madam ki esbab-ı maddiye, bunların bu derece kesretli nebeanına kabil deyildir. Əlbəttə menbaları, bir âlem-i gaybdadır və gizli bir hazine-i rahmetten gəlir ki masarif ilə vâridatın muvazenesi devam edər.
İşte Kur’an-ı Hakîm, bu manayı ihtar ilə belə bir ders verir ki deyər:
Ey Mənî-İsrail və ey mənî-Âdem! Qəlb katılığı və kasavetinizle elə bir Zat-ı Zülcelal’in evamirine qarşı itaatsizlik ediyorsunuz və elə bir Şems-i sermedî’nin ziya-yı marifetine gafletle gözlerinizi yumuyorsunuz ki Mısır’ınızı cənnət suretine çeviren Nil-i Mübarək kimi koca nehirleri; âdi, camid taşların ağızlarından akıtıp mu’cizat-ı kudretini, şevahid-i vahdaniyetini o koca nehirlerin qüvvət və zuhur və ifazaları derecesinde kainatın kalbine və zeminin dimağına vererek cin və insin kulûb və ukûlüne isale edir. Hem hissiz, camid bazı taşları belə acib bir tarzda (Hâşiye[2]) mu’cizat-ı kudretine mazhar etmesi, güneşin ziyası güneşi gösterdiyi kimi o Fâtır-ı Zülcelal’i gösterdiyi halde, necə onun o nur-u marifetine qarşı kör olub görmüyorsunuz?
İşte bu üç həqiqətə necə bir belâgat giydirilmiş, gör və belâgat-ı irşadiyeye dikkat et. Əcəba hangi kasavet və katılık vardır ki belə hararetli bu belâgat-ı irşada qarşı dayanabilsin, ezilmesin?
İşte baştan buraya qədər anladınsa Kur’an-ı Hakîm’in irşadî bir lem’a-i i’cazını gör, Allah’a şükret.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَرْضٰى وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهٖ اٰمٖينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكٖيمُ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ
***
Iyirminci Söz’ün İkinci Makamı
Mu’cizat-ı enbiya yüzünde parlayan bir lem’a-i i’caz-ı Kur’an
Âhirdeki iki sual və iki cevaba dikkat et.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ
On dörd sene evvel (indi otuz seneden geçti) bu ayənin bir sırrına dair İşaratü’l-İ’caz namındaki tefsirimde Arabiyyü’l-ibare bir bahis yazmışdım. Indi arzuları bence ehemmiyetli olan iki qardaşım, o bahse dair Türkçe olaraq bir parça izah istediler. Mən də Cənabı-Haqqın tevfikine itimaden və Kur’an’ın feyzine istinaden dirəm ki:
Bir kavle göre Kitab-ı Mübin, Kur’an’dan ibarettir. Yaş və kuru, hər şey içinde bulunduğunu bu âyet-i kerîme beyan edir. Elə deyilmi? Bəli, hər şey içinde bulunur. Lakin hər kəs hər şeyi içinde göremez. Çünki muhtelif derecelerde bulunur. Bazen çekirdekleri bazen nüveleri bazen icmalleri bazen düsturları bazen alâmetleri, ya sarahaten ya işarəen ya remzen ya ibhamen ya ihtar tarzında bulunurlar. Lakin ehtiyaca göre və maksad-ı Kur’an’a münasib bir tarzda və iktiza-yı makam münasebetinde bu tarzların birisiyle ifade edilir. Ezcümle:
Beşerin sanat və fen cihetindeki terakkiyatlarının neticesi olan havârık-ı sanat və garaib-i fen olaraq tayyare, elektrik, şimendifer, telgraf kimi şeyler vücuda gelmiş və beşerin hayat-ı maddiyesinde en böyük mevki almışlar. Əlbəttə umum nev-i beşere hitap eden Kur’an-ı Hakîm, şunları mühmel bırakmaz. Bəli, bırakmamış. İki cihet ilə onlara da işarə etmişdir:
Birinci cihet: Mu’cizat-ı enbiya suretiyle…
İkinci kısım şudur ki: Bazı hâdisat-ı tarihiye surətində işarə edər. Ezcümle:
قُتِلَ اَصْحَابُ الْاُخْدُودِ ۞ اَلنَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ۞ اِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ ۞ وَهُمْ عَلٰى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنٖينَ شُهُودٌ ([3]) ۞ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلَّٓا اَنْ يُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزٖيزِ الْحَمٖيدِ
Keza فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ۞ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهٖ مَا يَرْكَبُونَ
kimi âyetlerle şimendifere işarə ettiği kimi
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِشْكٰوةٍ فٖيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضٖٓىءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ ([4]) يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهٖ مَنْ يَشَٓاءُ
ayəsi, çoxlu envara, esrara işarəle birlikdə elektriğe də remzedir.
Bu ikinci kısım hem çox zatlar onlarla uğraştığından hem çox dikkat və izaha möhtac olduğundan və hem çox olduğundan; şimdilik şimendifer və elektriğe işarə eden bu âyetlerle iktifa edib o kapıyı açmayacağam.
Birinci kısım isə mu’cizat-ı enbiya surətində işarə edir. Biz də o kısımdan bazı numuneleri misal olaraq zikredeceğiz.
Mukaddime: İşte Kur’an-ı Hakîm; enbiyaları, insanın cemaatlerine terakkiyat-ı maneviye cihetinde birer pişdar və imam gönderdiyi kimi yenə insanların terakkiyat-ı maddiye surətində də o enbiyanın hər birisinin eline bazı hârikalar verib yenə o insanlara birer ustabaşı və üstad etmişdir. Onlara mutlak olaraq ittibaa emredir.
İşte enbiyaların manevî kemalâtını bahsetmekle insanları onlardan istifadeye teşvik ettiği kimi mu’cizatlarından bahis də onların nazirelerine yetişmeye və taklitlerini yapmaya bir teşviki işmam edir. Hattâ denilebilir ki manevî kemalât kimi maddî kemalâtı və hârikaları də en evvel mu’cize eli nev-i beşere hədiyyə etmişdir. İşte Hazret-i Nuh’un (as) bir mu’cizesi olan sefine və Hazret-i Yusuf’un (as) bir mu’cizesi olan saati en evvel beşere hədiyyə eden, dest-i mu’cizedir.
Bu həqiqətə latîf bir işarətir ki sanatkârların ekseri, hər bir sanatta birer peygamberi pîr ittihaz edir. Mesela, gemiciler Hazret-i Nuh’u (as), saatçiler Hazret-i Yusuf’u (as), terziler Hazret-i İdris’i (as)…
Bəli, madam ki Kur’an’ın hər bir ayəsi, çox vücuh-u irşadî və müteaddid cihat-ı hidayeti olduğunu ehl-i tahkik və ilm-i belâgat ittifak etmişler. Elə isə Bəyanı Möcüzə Quran’ın en parlak âyetleri olan mu’cizat-ı enbiya âyetleri, birer hikâye-i tarihiye olaraq deyil bəlkə onlar çox maânî-i irşadiyeyi tazammun edirlər.
Bəli, mu’cizat-ı enbiyayı zikretmesiyle fen və sanat-ı beşeriyenin nihayet hududunu çizir. En ileri gayatına barmaq basır. En nihayet hedeflerini tayin edir. Beşerin arkasına dest-i teşviki vurup o gayeye sevk edir. Zaman-ı mazi, zaman-ı müstakbel toxumlarının mahzeni və şuunatının âyinesi olduğu kimi müstakbel də mazinin tarlası və ahvalinin âyinesidir.
Indi misal olaraq o çox vâsi menbadan yalnız bir neçə numunelerini beyan edeceğiz:
Mesela, Hazret-i Süleyman aleyhisselâmın bir mu’cizesi olaraq teshir-i havayı beyan eden وَ لِسُلَيْمٰنَ الرّٖيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ ayəsi “Hazret-i Süleyman, bir günde havada tayeran ilə iki aylık bir mesafeyi katetmişdir.” deyər. İşte bunda işarə edir ki beşere yol açıktır ki havada belə bir mesafeyi katetsin. Elə isə ey beşer! Madam ki sənə yol açıktır. Bu mertebeye yetiş və yanaş.
Cənabı-Haqq, bu ayənin dili ilə manen dir: “Ey insan! Bir abdim, heva-i nəfsini terk ettiği üçün havaya bindirdim. Siz də nəfsin tembelliğini buraxıb bazı kavanin-i âdetimden güzelce istifadə etseniz siz də binebilirsiniz.”
Hem Hazret-i Musa aleyhisselâmın bir mu’cizesini beyan eden فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا …اِلٰى اٰخِرِ Bu ayə işarə edir ki zemin tahtında gizli olan rəhmət hazinelerinden basit âletlerle istifadə edilebilir. Hattâ taş kimi bir sərt yerde, bir asâ ilə âb-ı həyat celbedilebilir. İşte bu ayə, bu mana ilə beşere deyər ki: “Rahmetin en latîf feyzi olan âb-ı həyatı, bir asâ ilə bulabilirsiniz. Elə isə gəl çalış, bul!”
Cənabı-Haqq bu ayənin lisan-ı remziyle manen dir ki: “Ey insan! Madam ki mənə itimat eden bir abdimin eline elə bir asâ verirəm ki hər istediyi yerde âb-ı həyatı onunla çeker. Sən də mənim kavanin-i rahmetime istinad etsen belə ona benzer veyahut ona yaxın bir âleti elde edebilirsin, gəl et!”
İşte beşer terakkiyatının mühimlerinden biri, bir âletin icadıdır ki ekser yerlerde vurulduğu vaxt suyu fışkırtır. Bu ayə, ondan daha ileri, nihayat və gayat-ı hududunu çizmişdir. Necə ki evvelki ayə, şimdiki hal-i hazır tayyareden çox ileri nihayetlerinin nöqtələrını tayin etmişdir.
Hem mesela, Hazret-i İsa aleyhisselâmın bir mu’cizesine dair وَاُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَالْاَبْرَصَ وَاُحْيِى الْمَوْتٰى بِاِذْنِ اللّٰهِ Kur’an, Hazret-i İsa aleyhisselâmın necə ahlâk-ı ulviyesine ittibaa beşeri sarîhan teşvik edər. Elə də bu elindeki sanat-ı âliyeye və tıbb-ı Rabbanîye, remzen tergib edir. İşte bu ayə işarə edir ki: “En müzmin dertlere də derman bulunabilir. Elə isə ey insan və ey musibetzede mənî-Âdem! Meyus olmayınız. Hər dert, ne olursa olsun dermanı mümkündür. Arayınız, bulunuz. Hattâ ölüme də muvakkat bir həyat rengi vermək mümkündür.”
Cənabı-Haqq, bu ayənin lisan-ı işarəiyle manen dir ki: “Ey insan! Mənim üçün dünyayı terk eden bir abdime iki hədiyyə verdim. Biri, manevî dertlerin dermanı; biri də maddî dertlerin ilacı. İşte ölmüş qəlblər nur-u hidayetle dirilir. Ölmüş kimi hastalar də onun nefesiyle və ilacıyla şifa bulur. Sən də mənim eczahane-i hikmetimde hər derdine deva bulabilirsin. Çalış, bul! Əlbəttə ararsan bulursun.”
İşte beşerin tıp cihetindeki şimdiki terakkiyatından çox ilerideki hududunu, bu ayə çizir və ona işarə edir və teşvik yapır.
Hem mesela, Hazret-i Davud aleyhisselâm hakkında وَاَلَنَّا لَهُ الْحَدٖيدَ ۞ وَاٰتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ
Hazret-i Süleyman aleyhisselâm hakkında وَاَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ âyetleri işarə edirlər ki telyin-i hadîd, en böyük bir nemət-i İlahiyedir ki böyük bir peygamberinin fazlını, onunla gösterir. Bəli, telyin-i hadîd yani demiri hamur kimi yumuşatmak və nühası eritmek və madenleri bulmak, çıkarmak; bütün maddî sanayi-i beşeriyenin aslı və anasıdır və esası və madenidir. İşte bu ayə işarə edir ki: “Böyük bir resule, böyük bir halife-i zemine, böyük bir mu’cize surətində, böyük bir nemət olaraq telyin-i hadîddir və demiri hamur kimi yumuşatmak və tel kimi inceltmek və bakırı eritmekle ekser sanayi-i umumiyeye medar olmaktır.”
Madam ki bir resule hem halife yani hem manevî hem maddî bir hâkime, lisanına hikmət və eline sanat vermiş. Lisanındaki hikmete sarîhan teşvik edər. Əlbəttə elindeki sanata də tergib işarəi var.
Cənabı-Haqq, bu ayənin lisan-ı işarəiyle manen dir: “Ey mənî-Âdem! Evamir-i teklifiyeme itaat eden bir abdimin lisanına və kalbine elə bir hikmət verdim ki hər şeyi kemal-i vuzuh ilə fasledip hakikatini gösterir və eline də elə bir sanat verdim ki elinde bal mumu kimi demiri hər şekle çevirir, halifelik və padişahlığına mühim qüvvət elde edər. Madam ki bu mümkündür, verilir. Hem ehemmiyetlidir. Hem hayat-ı içtimaiyenizde ona çox möhtacsınız. Siz də evamir-i tekviniyeme itaat etseniz o hikmət və o sanat sizə də verilebilir. Mürur-u zamanla yetişir və yanaşabilirsiniz.”
İşte beşerin sanat cihetinde en ileri gitmesi və maddî qüvvət cihetinde en mühim iktidar elde etmesi, telyin-i hadîd iledir və izabe-i nühas iledir. Ayədə nühas “kıtr” ilə tabir edilmiş. Bu ayələr, umum nev-i beşerin nazarını bu həqiqətə çevirir və bu həqiqətin ne qədər ehemmiyetli olduğunu takdir etmeyen eski zaman insanlarına və şimdiki tembellerine şiddetle ihtar edir.
Hem mesela, Hazret-i Süleyman aleyhisselâm taht-ı Belkıs’ı yanına celbetmek üçün vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: “Gözünüzü açıp kapayıncaya qədər sizin yanınızda o tahtı hazır ederim.” olan hâdise-i hârikaya delâlet eden bu ayə
قَالَ الَّذٖى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا اٰتٖيكَ بِهٖ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ …اِلٰى اٰخِرِ
İşaret edir ki uzaq mesafelerden eşyayı eynilə və ya sureten ihzar etmək mümkündür. Hem vakidir ki risaletiyle birlikdə saltanatla müşerref olan Hazret-i Süleyman aleyhisselâm hem masumiyetine hem də adaletine medar olmaq üçün çox geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmaq və raiyetinin ahvalini görmək və dertlerini işitmek, bir mu’cize surətində Cənabı-Haqq ihsan etmişdir. Demək, Cənabı-Haqq’a itimat edib Süleyman aleyhisselâmın lisan-ı ismetiyle istediyi kimi o da lisan-ı istidadıyla Cənabı-Haqq’tan istese və kavanin-i âdetine və inayetine tevfik-i hərəkət etse ona dünya, bir şəhər hükmüne geçebilir.
Demək taht-ı Belkıs Yemen’de iken Şam’da aynıyla veyahut suretiyle hazır olmuşdur, görülmüşdür. Əlbəttə taht etrafındaki adamların suretleri ilə birlikdə sesleri də işitilmişdir. İşte uzaq mesafede, celb-i surete və savta haşmetli bir surette işarə edir və manen dir:
“Ey ehl-i saltanat! Adalet-i tamme etmək isterseniz Süleymanvari, rûy-i zemini etrafıyla görmeye və anlamaya çalışınız. Çünki bir hâkim-i adalet-pîşe, bir padşah-ı raiyet-perver; aktar-ı memleketine, hər istediyi vaxt muttali olmaq derecesine çıkmakla mes’uliyet-i maneviyeden kurtulur və ya tam adalet yapabilir.”
Cənabı-Haqq, bu ayənin lisan-ı remziyle manen dir ki: “Ey mənî-Âdem! Bir abdime geniş bir mülk və o geniş mülkünde adalet-i tamme etmək üçün ahval və vukuat-ı zemine bizzat ıttıla verirəm və madam ki hər bir insana fitrətən, zemine bir halife olmaq kabiliyetini vermişim. Əlbəttə o kabiliyete göre rûy-i zemini görəcək və bakacaq, anlayacaq istidadını də vermesini, hikmetim iktiza ettiğinden vermişim. Şahsen o noktaya yetişmezse də nev’en yetişebilir. Maddeten erişemezse də ehl-i velayet misillü manen erişebilir. Elə isə bu azîm nimetten istifadə edebilirsiniz. Gəl göreyim sizi, vazife-i bəndəlikinizi unutmamak şartıyla elə çalışınız ki rûy-i zemini, hər tarafı hər birinize görülen və hər köşesindeki sesleri sizə işittiren bir bahçeye çeviriniz.
هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فٖى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهٖ وَاِلَيْهِ النُّشُورُ
daki ferman-ı Rahmanîyi dinləyin.”
İşte beşerin nazik sanatlarından olan celb-i surət və savtların çox ilerisindeki nihayet hududunu bu ayə, remzen gösterir və teşviki işmam edir.
Hem mesela, yenə Hazret-i Süleyman aleyhisselâm, cin və şeytanları və ervah-ı habîseyi teshir edib şerlerini men’ və umûr-u nâfiada istihdam etmeyi ifade eden bu ayələr:
مُقَرَّنٖينَ فِى الْاَصْفَادِ …اِلٰى اٰخِرِ
وَمِنَ الشَّيَاطٖينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ …اِلٰى اٰخِرِ
âyetiyle dir ki: Yerin, insandan sonra şüurlu olaraq en mühim sekenesi olan cin, insana hizmetkâr ola bilər. Onlarla temas edilebilir. Şeytanlar da düşmanlığı bırakmaya mecbur olub istəyər istəməz hizmet edebilirler ki Cənabı-Haqqın evamirine musahhar olan bir abdine, onları musahhar etmişdir.
Cənabı-Haqq manen bu ayənin lisan-ı remziyle deyər ki: “Ey insan! Mənə itaat eden bir abdime cin və şeytanları və şerirlerini itaat ettirirəm. Sən də mənim emrime musahhar olsan çox mevcudat, hattâ cin və şeytan də sənə musahhar olabilirler.”
İşte beşerin, sanat və fennin imtizacından süzülen, maddî və manevî fevkalâde hassasiyetinden tezahür eden ispirtizma kimi celb-i ervah və cinlerle muhabereyi bu ayə, en nihayet hududunu çizir və en faydalı suretlerini tayin edir və ona yolu də açır. Lakin şimdiki kimi bazen özünə emvat namını veren cinlere və şeytanlara və ervah-ı habîseye musahhar və maskara olub oyuncak olmaq deyil bəlkə tılsımat-ı Kur’aniye ilə onları teshir etmektir, şerlerinden kurtulmaktır.
Hem temessül-ü ervaha işarə eden, Hazret-i Süleyman aleyhisselâmın ifritleri celb və teshirine dair ayələr hem فَاَرْسَلْنَٓا اِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا misillü bazı ayələr, ruhanîlerin temessülüne işarə etmekle birlikdə celb-i ervaha də işarə edirlər. Lakin işarə olunan celb-i ervah-ı tayyibe isə medenilerin yaptığı kimi hezeliyat surətində bazı oyuncaklara, o çox ciddi və ciddi bir âlemde olan ruhlara hürmetsizlik edib öz yerine və oyuncaklara celbetmek deyil bəlkə ciddi olaraq və ciddi bir maksat üçün Muhyiddin-i Arabî kimi zatlar ki istediyi vaxt ervah ilə görüşen bir kısım ehl-i velayet misillü onlara müncelib olub münasibət peyda etmək və onların yerine gedib âlemlerine bir derece takarrub etmekle ruhaniyetlerinden manevî istifadə etmektir ki ayələr ona işarə edər. Və işarə içinde bir teşviki ihsas edirlər və bu nevi sanat və fünun-u hafiyenin en ileri hududunu çizir və en güzel suretini gösterirlər.
Hem mesela, Hazret-i Davud aleyhisselâmın mu’cizelerine dair
اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِىِّ وَالْاِشْرَاقِ ۞ يَا جِبَالُ اَوِّبٖى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَاَلَنَّا لَهُ الْحَدٖيدَ
və عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ ayələr delâlet edir ki: Cənabı-Haqq, Hazret-i Davud aleyhisselâmın tesbihatına elə bir qüvvət və yüksək bir ses və hoş bir eda vermişdir ki dağları vecde getirip birer muazzam fonoğraf misillü və birer insan kimi bir serzâkirin etrafında ufkî halka tutup bir daire olaraq tesbihat ediyorlardı.
Əcəba bu mümkün müdür, həqiqət mıdır?
Bəli, hakikattir. Mağaralı hər dağ, hər insanla və insanın diliyle papağan kimi konuşabilir. Çünki aks-i sadâ vasıtasıyla dağın önünde sən “Elhamdülillah” də. Dağ da eynilə sənin kimi “Elhamdülillah” diyəcək. Madam ki bu kabiliyeti Cənabı-Haqq dağlara ihsan etmişdir. Əlbəttə o kabiliyet inkişaf ettirilebilir və o çərdək sümbüllenir.
İşte Hazret-i Davud aleyhisselâma risaletiyle birlikdə hilafet-i rûy-i zemini müstesna bir surette ona verdiğinden, o geniş risalet və muazzam saltanata lâyık bir mu’cize olaraq o kabiliyet çekirdeğini elə inkişaf ettirmiş ki çox böyük dağlar birer nefer, birer şakird, birer mürid kimi Hazret-i Davud’a iktida edib onun dili ilə, onun emriyle Hâlık-ı Zülcelal’e tesbihat ediyorlardı. Hazret-i Davud aleyhisselâm ne söylese, onlar da tekrar ediyorlardı. Necə ki indi vesait-i muhabere və vesail-i irtibatın kesret və tekemmülü sebebiyle haşmetli bir kumandan, dağlara dağılan azîm ordusuna bir anda “Allahu ekber” dedirir və o böyük dağları konuşturur, velveleye getirir. Madam ki insanın bir kumandanı, dağları sekenelerinin dili ilə mecazî olaraq konuşturur. Əlbəttə Cənabı-Haqqın haşmetli bir kumandanı, həqiqi olaraq konuşturur, tesbihat yaptırır.
Bununla birlikdə hər cebelin bir şahs-ı manevîsi bulunduğunu və ona münasib birer tesbih və birer ibadəti olduğunu eski Sözlerde beyan etmişiz. Demək hər dağ, insanların dili ilə aks-i sadâ sırrıyla tesbihat yaptıkları kimi öz elsine-i mahsusalarıyla də Hâlık-ı Zülcelal’e tesbihatları vardır.
وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً ۞ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ cümleleriyle Hazret-i Davud və Süleyman aleyhimesselâma, kuşlar envaının lisanlarını hem istidatlarının dillerini, yani hangi işe yaradıklarını, onlara Cənabı-Haqqın ihsan ettiğini bu cümleler gösterirlər. Bəli, madam ki hakikattir. Madam ki rûy-i zemin, bir sofra-i Rahman’dır. İnsanın şerefine kurulmuşdur. Elə isə o sofradan istifadə eden sair hayvanat və tuyûrun çoğu insana musahhar və hizmetkâr ola bilər. Necə ki en küçüklerinden bal arısı və ipek böceğini istihdam edib ilham-ı İlahî ilə azîm bir istifadə yolunu açarak və güvercinleri bazı işlerde istihdam edərək və papağan misillü kuşları konuşturarak, medeniyet-i beşeriyenin mehasinine güzel şeyleri ilâvə etmişdir. Elə də başqa kuş və heyvanların istidat dili bilinirse çox taifeleri var ki karındaşları hayvanat-ı ehliye kimi birer mühim bax istihdam edilebilirler. Mesela, çekirge âfetinin istilasına qarşı, çekirgeyi yemeden mahveden sığırcık kuşlarının dili bilinse və harekâtı tanzim edilse ne qədər faydalı bir hizmette ücretsiz olaraq istihdam edilebilir.
İşte kuşlardan bu nevi istifadə və teshiri və telefon və fonoğraf kimi camidatı konuşturmak və tuyûrdan istifadə etmək, en münteha hududunu bu ayə çizir. En uzaq hedefini tayin edir. En haşmetli suretine parmakla işarə edir və bir nevi teşvik edər.
İşte Cənabı-Haqq bu ayələrin lisan-ı remziyle manen dir ki:
Ey insanlar! Mənə tam abd olan bir hemcinsinize, onun nübüvvetinin ismetine və saltanatının tam adaletine medar olmaq üçün mülkümdeki muazzam mahlukatı ona musahhar edib konuştururam və cünudumdan və hayvanatımdan çoğunu ona hizmetkâr verirəm. Elə isə hər birinize də madam ki gök və yer və dağlar hamlinden çekindiyi bir emanet-i kübrayı tevdi etmişim, halife-i zemin olmaq istidadını vermişim. Bu mahlukatın da dizginleri kimin elinde isə ona râm olmanız lâzımdır. Tâ onun mülkündeki mahluklar da sizə râm olabilsin. Və onların dizginleri elinde olan zatın adına elde edebilseniz və istidatlarınıza lâyık makama çıksanız…
Madam ki həqiqət böyledir. Manasız bir eğlence hükmünde olan fonoğraf işlettirmek, güvercinlerle oynamak, məktub postacılığı etmək, papağanları konuşturmaya bedel; en hoş, en yüksək, en ulvi bir eğlence-i masumaneye çalış ki dağlar sənə Davudvari birer muazzam fonoğraf olabilsin. Və hava-i nesîminin dokunmasıyla eşcar və nebatattan birer tel-i musikî kimi nağamat-ı zikriye kulağına gelsin. Və dağ, minlərlə dilleriyle tesbihat yapan bir acayibü’l-mahlukat mahiyetini göstersin. Və ekser kuşlar, Hüdhüd-ü Süleymanî kimi birer munis arkadaş və ya mutî birer hizmetkâr suretini giysin. Hem səni eğlendirsin, hem müstaid olduğun kemalâta da səni şevk ilə sevk etsin. O biri lehviyat kimi insaniyetin iktiza ettiği makamdan səni düşürtmesin.
Hem mesela, Hazret-i İbrahim aleyhisselâmın bir mu’cizesi hakkında olan قُلْنَا يَا نَارُ كُونٖى بَرْدًا وَسَلَامًا عَلٰٓى اِبْرَاهٖيمَ âyetinde üç işarə-i latîfe var:
Birincisi: Ateş də sair esbab-ı tabiiye kimi öz keyfiyle, tabiatıyla, körü körüne hərəkət etmir. Bəlkə emir tahtında bir vazife yapır ki Hazret-i İbrahim’i aleyhisselâm yakmadı və ona “Yakma!” emredilir.
İkincisi: Ateşin bir derecesi var ki bürudetiyle ihrak edər. Yani ihrak kimi bir təsir yapar. Cənabı-Haqq سَلَامًا (Hâşiye[5]) lafzıyla bürudete dir ki: “Sen də hararet kimi bürudetinle ihrak etme.” Demək, o mertebedeki ateş, soğukluğuyla yandırır kimi təsir gösterir. Hem ateştir hem berddir. Bəli, hikmet-i tabiiyede nâr-ı beyza halinde ateşin bir derecesi var ki harareti etrafına neşretmir və etrafındaki harareti özünə celbetdiyi üçün bu tarz bürudetle, etrafındaki su kimi mayi şeyleri incimad ettirip manen bürudetiyle ihrak edər. İşte zemherir, bürudetiyle ihrak eden bir sınıf ateştir. Elə isə ateşin bütün derecatına və umum envaına câmi’ olan cəhənnəm içinde əlbəttə zemheririn bulunması zarurîdir.
Üçüncüsü: Cəhənnəm ateşinin tesirini men’edəcək və eman verəcək iman kimi bir madde-i maneviye, İslâmiyet kimi bir zırh olduğu misillü dünyevî ateşinin də tesirini men’edəcək bir madde-i maddiye vardır. Çünki Cənabı-Haqq, ism-i Hakîm iktizasıyla bu dünya dârü’l-hikmet olmaq hasebiyle, esbab perdesi altında icraat yapır. Elə isə Hazret-i İbrahim’in cismi kimi gömleğini də ateş yakmadı və ateşe qarşı mukavemet haletini vermişdir. İbrahim’i yakmadığı kimi gömleğini də yakmır.
İşte bu işarəin remziyle manen bu ayə dir ki: “Ey millet-i İbrahim! İbrahimvari olunuz. Tâ maddî və manevî gömlekleriniz, en böyük düşmanınız olan ateşe hem burada hem orada bir zırh olsun. Ruhunuza imanı giydirip cəhənnəm ateşine qarşı zırhınız olduğu kimi Cənabı-Haqqın zeminde sizin üçün sakladığı və ihzar ettiği bazı maddeler var. Onlar sizi ateşin şerrinden muhafaza edər. Arayınız, çıkarınız, giyiniz.”
İşte beşerin mühim terakkiyatından və keşqiymətındandır ki bir maddeyi bulmuş ateş yakmayacaq və ateşe dayanır bir gömlek giymiş. Bu ayə isə ona mukabil bak ne qədər ulvi, latîf və güzel və ebede qədər yırtılmayacaq حَنٖيفًا مُسْلِمًا tezgâhında dokunacaq bir hulleyi gösterir.
Hem mesela وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَٓاءَ كُلَّهَا “Hazret-i Âdem aleyhisselâmın dava-yı hilafet-i kübrada mu’cize-i kübrası, talim-i esmadır.” dir. İşte sair enbiyanın mu’cizeleri, birer hususi hârika-i beşeriyeye remzetdiyi kimi bütün enbiyanın pederi və divan-ı nübüvvetin fatihası olan Hazret-i Âdem aleyhisselâmın mu’cizesi umum kemalât və terakkiyat-ı beşeriyenin nihayetlerine və en ileri hedeflerine, sarahate yaxın işarə edir.
Cənabı-Haqq (cc), manen bu ayənin lisan-ı işarəiyle dir ki:
Ey mənî-Âdem! Sizin pederinize, melaikelere qarşı hilafet davasında rüçhaniyetine hüccet olaraq bütün esmayı talim ettiğimden siz də madam ki onun evladı və vâris-i istidadısınız; bütün esmayı taallüm edib mertebe-i emanet-i kübrada, bütün mahlukata qarşı rüçhaniyetinize liyakatinizi göstermek gerektir. Çünki kainat içinde, bütün mahlukat üstünde en yüksək makamata getmək və zemin kimi böyük mahlukatlar sizə musahhar olmaq kimi mertebe-i âliyeye sizə yol açıktır. Gəl ileri atılınız və birer ismime yapışınız, çıkınız.
Lakin sizin pederiniz bir defa şeytana aldandı, cənnət kimi bir makamdan rûy-i zemine muvakkaten sukut etti. Əsla siz də terakkiyatınızda şeytana uyup hikmet-i İlahiyenin semavatından, tabiat dalaletine sukuta vasıta yapmayınız. Vaxt be-vaxt başınızı kaldırıp Əsmaül-Hüsnama dikkat edərək o semavata urûc etmək üçün fünununuzu və terakkiyatınızı merdiven yapınız. Tâ fünun və kemalâtınızın menbaları və həqiqətləri olan esma-i Rabbaniyeme çıkasınız və o esmanın dürbünüyle, kalbinizle Rabb’inize bakasınız.
Bir nükte-i mühimme və bir sırr-ı ehemm
Bu âyet-i acibe, insanın câmiiyet-i istidadı cihetiyle mazhar olduğu bütün kemalât-ı ilmiye və terakkiyat-ı fenniye və havârık-ı sun’iyeyi “talim-i esma” unvanıyla ifade və tabir etmekte belə latîf bir remz-i ulvi var ki:
Hər bir kemalin hər bir ilmin hər bir terakkiyatın hər bir fennin bir həqiqət-i âliyesi var ki o həqiqət, bir ism-i İlahîye dayanır. çoxlu perdeleri və mütenevvi tecelliyatı və muhtelif daireleri bulunan o isme dayanmakla o fen, o kemalât, o sanat kemalini bulur, həqiqət olur. Yoxsa yarım yamalak bir surette nâkıs bir gölgedir.
Mesela, hendese bir fendir. Onun həqiqəti və nöqtə-i müntehası, Cənabı-Haqqın ism-i Adl və Mukaddir’ine yetişip hendese âyinesinde o ismin hakîmane cilvelerini haşmetiyle müşahede etmektir.
Mesela, tıp bir fendir hem bir sanattır. Onun da nihayeti və həqiqəti, Hakîm-i Mutlak’ın Şâfî ismine dayanıp eczahane-i kübrası olan rûy-i zeminde rahîmane cilvelerini edviyelerde görmekle tıp kemalâtını bulur, həqiqət olur.
Mesela, həqiqət-i mevcudattan bahseden hikmetü’l-eşya, Cənabı-Haqqın (cc) ism-i Hakîm’inin tecelliyat-ı kübrasını müdebbirane, mürebbiyane; eşyada, menfaatlerinde və maslahatlarında görmekle və o isme yetişmekle və ona dayanmakla bu hikmət hikmət ola bilər. Yoxsa ya hurafata inkılab edər və malayaniyat olur və ya felsefe-i tabiiye misillü dalalete yol açar.
İşte sənə üç misal, sair kemalât və fünunu bu üç misale kıyas et.
İşte Kur’an-ı Hakîm, bu âyetle beşeri, şimdiki terakkiyatında çoxlu geri kaldığı en yüksək noktalara, en ileri hududa, en nihayet mertebelere, arkasına dest-i teşviki vurup barmağıyla o mertebeleri göstererek “Haydi arş ileri!” dir. Bu ayənin hazine-i uzmasından şimdilik bu cevherle iktifa edərək o kapıyı kapırıq.
Hem mesela, hâtem-i divan-ı nübüvvet və bütün enbiyanın mu’cizeleri onun dava-i risaletine bir tək mu’cize hükmünde olan enbiyanın serveri və bu kainatın mâbihi’l-iftiharı və Hazret-i Âdem’e icmalen talim olunan bütün esmanın bütün meratibiyle tafsilen mazharı; yukarıya celal ilə barmağını kaldırmakla şakk-ı kamer eden və aşağıya cemal ilə indirmekle yenə on barmağından kevser kimi su akıtan və min mu’cizat ilə musaddak və müeyyed olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın mu’cize-i kübrası olan Kur’an-ı Hakîm’in vücuh-u i’cazının en parlaklarından olan hak və həqiqətə dair beyanatındaki cezalet, ifadesindeki belâgat, maânîsindeki câmiiyet, üsluplarındaki ulviyet və halâveti ifade eden
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهٖ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهٖيرًا
kimi çox âyât-ı beyyinatla ins və cinnin enzarını, bu mu’cize-i ebediyenin vücuh-u i’cazından en zahir və en parlak vechine çevirir. Bütün ins və cinnin damarlarına dokundurur. Dostlarının şevklerini, düşmanlarının inadını tahrik edib azîm bir teşvik ilə şiddetli bir tergib ilə dost və düşmanları onu tanzire və taklide, yani nazirini etmək və kelâmını ona benzetmek üçün sevk edir.
Hem elə bir surette o mu’cizeyi nazargâh-ı enama koyur; güya insanın bu dünyaya gelişinden gaye-i yegânesi, o mu’cizeyi hedef və düstur ittihaz edib ona bakarak, netice-i yaradılış-i insaniyeye bilerek yürümektir.
Elhasıl, sair enbiya aleyhimüsselâmın mu’cizatları, birer havârık-ı sanata işarə edir və Hazret-i Âdem aleyhisselâmın mu’cizesi isə esasat-ı sanat ilə birlikdə, ulûm və fünunun havârık və kemalâtının fihristesini bir suret-i icmalîde işarə edir və teşvik edir. Amma mu’cize-i kübra-i Ahmediye (asm) olan Bəyanı Möcüzə Quran isə talim-i esmanın hakikatine mufassalan mazhariyetini; hak və həqiqət olan ulûm və fünunun doğru hedeflerini və dünyevî, uhrevî kemalâtı və saadâtı vâzıhan gösterir. Hem çoxlu azîm teşvikatla beşeri onlara sevk edir. Hem elə bir tarzda sevk edər, teşvik edər ki o tarz ilə belə anlattırır:
“Ey insan! Bu kainattan maksad-ı a’lâ, tezahür-ü rububiyete qarşı bəndəlik-i külliye-i insaniyedir və insanın gaye-i aksası, o bəndəlike ulûm və kemalât ilə yetişmektir.”
Hem elə bir surette ifade edir ki o ifade ilə belə işarə edər ki: “Elbette nev-i beşer, âhir vakitte ulûm və fünuna döküləcəkdir. Bütün kuvvetini ilimden alacaqdır. Hüküm və qüvvət isə ilmin eline geçəcəkdir.”
Hem o Bəyanı Möcüzə Quran, cezalet və belâgat-ı Kur’aniyeyi mükerreren ileri sürdüyünden remzen anlattırır ki: “Ulûm və fünunun en parlağı olan belâgat və cezalet, bütün envaıyla âhir zamanda en mergub bir surət alacaqdır. Hattâ insanlar, öz fikirlerini birbirlerine qəbul ettirmek və hükümlerini birbirine icra ettirmek üçün en keskin silahını cezalet-i beyandan və en mukavemetsûz kuvvetini belâgat-ı edadan alacaqdır.”
Elhasıl: Kur’an’ın ekser âyetleri, hər biri birer hazine-i kemalâtın anahtarı və birer define-i ilmin miftahıdır.
Əgər istersen Kur’an’ın semavatına və âyâtının nücumlarına yetişesin; geçmiş olan iyirmi adet Sözleri, iyirmi basamaklı (Hâşiye[6]) bir merdiven yaparak çık. Onunla gör ki Kur’an ne qədər parlak bir güneştir. Həqiqətlər-i İlahiyeye və həqiqətlər-i mümkinat üstüne necə safi bir nur serpir və parlak bir ziya neşredir bak.
Netice: Madam ki enbiyaya dair olan ayələr, şimdiki terakkiyat-ı beşeriyenin hârikalarına birer nevi işarəle birlikdə, daha ilerideki hududunu çizir kimi bir tarz-ı ifadesi var və madam ki hər bir ayənin müteaddid manalara delâleti muhakkaktır, bəlkə müttefekun aleyhtir və madam ki enbiyaya ittiba etmək və iktida etmeye dair evamir-i mütləq var. Elə isə bu geçmiş ayələrin maânî-i sarîhalarına delâletle birlikdə, sanat və fünun-u beşeriyenin mühimlerine işarî bir tarzda delâlet hem teşvik edilir, denilebilir.
İki mühim suale qarşı iki mühim cavab
Birincisi: Əgər desen: “Madam Kur’an, beşer üçün nâzil olmuşdur. Nədən beşerin nazarında en mühim olan medeniyet hârikalarını tasrih etmir? Yalnız gizli bir remiz ilə hafî bir îma ilə hafif bir işarəle zayıf bir ihtar ilə iktifa edir?”
Cavab: Çünki medeniyet-i beşeriye hârikalarının hakları, bahs-i Kur’anîde o qədər ola bilər. Çünki Kur’an’ın vazife-i asliyesi, daire-i rububiyetin kemalât və şuunatını və daire-i bəndəlikin vezaif və ahvalini talim etmektir. Elə isə bu havârık-ı beşeriyenin o iki dairede hakları; yalnız bir zayıf remiz, bir hafif işarə ancaq düşer. Çünki onlar, daire-i rububiyetten haklarını isteseler o vaxt çox az hak alabilirler.
Mesela, tayyare-i beşer (Hâşiye[7]) Kur’an’a dese: “Mənə bir hakk-ı kelâm ver, âyâtında bir mevki ver.” Əlbəttə o daire-i rububiyetin tayyareleri olan seyyarat, arz, kamer; Kur’an adına deyəcəklər: “Burada cirmin qədər bir mevki alabilirsin.”
Əgər beşerin tahte’l-bahirleri, âyât-ı Kur’aniyeden mevki isteseler o dairenin tahte’l-bahirleri yani, bahr-i muhit-i havaîde və esîr denizinde yüzen zemin və yıldızlar ona deyəcəklər: “Yanımızda sənin yerin, görünmeyəcək derecede azdır.”
Əgər elektriğin parlak, yıldız-misal lambaları, hakk-ı kelâm isteyerek ayələrə girmek isteseler o dairenin elektrik lambaları olan şimşekler, şahaplar və gökyüzünü ziynetlendiren yıldızlar və misbahlar deyəcəklər: “Işığın nisbetinde bahis və beyana girebilirsin.”
Əgər havârık-ı medeniyet, dekaik-ı sanat cihetinde haklarını isterlerse və ayələrdən makam tələb ederlerse o vaxt, bir tək sinek onlara “Susunuz!” diyəcək. “Mənim bir kanadım qədər hakkınız yoxdur. Çünki sizlerdeki, beşerin cüz-i ihtiyarıyla kesbedilen bütün ince sanatlar və bütün nazik cihazlar toplansa mənim küçücük vücudumdaki ince sanat və nâzenin cihazlar qədər acib ola bilməz.
اِنَّ الَّذٖينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ …اِلٰى اٰخِرِ
ayəsi sizi susturur.”
Əgər o hârikalar, daire-i bəndəlike gedib o daireden haklarını isterlerse o zaman o daireden belə bir cavab alırlar ki: “Sizin münasebetiniz bizimlə çox azdır və dairemize kolay giremezsiniz. Çünki programımız budur ki:
Dünya bir misafirhanedir. İnsan isə onda az duracaqdır və vazifesi çox bir misafirdir və qısa bir ömürde hayat-ı ebediyeye lâzım olan levazımatı tedarik etmekle mükelleftir. En ehemm və en elzem işler, takdim ediləcəkdir.
Halbuki siz ekseriyet itibarıyla bu fâni dünyayı bir makarr-ı ebedî nöqtə-i nazarında və gaflet perdesi altında, dünya-perestlik hissiyle işlenmiş bir surət sizdə görülür. Elə isə hakperestlik və âhireti düşünmeklik esasları üzerine müesses olan bəndəlikten hisseniz çox azdır. Lâkin əgər qiymətli bir ibadət olan sırf menfaat-i ibadullah üçün və menafi-i umumiye və istirahat-i âmmeye və hayat-ı içtimaiyenin kemaline hizmet eden və əlbəttə ekalliyet teşkil eden muhterem sanatkârlar və mülhem keşşaflar, arkanızda və içinizde varsa o hassas zatlara bu remiz və işarat-ı Kur’aniye sa’ye teşvik və sanatlarını takdir etmək üçün elhak kâfi və vâfidir.”
İkinci suale cavab: Əgər desen: “Şimdi bu tahkikattan sonra şüphem kalmadı və tasdik ettim ki Kur’an’da sair həqiqətlərle birlikdə, medeniyet-i hazıranın hârikalarına və bəlkə daha ilerisine işarə və remiz vardır. Dünyevî və uhrevî saadet-i beşere lâzım olan hər şey, değeri nisbetinde içinde bulunur. Lakin niyə Kur’an, onları sarahatle zikretmir, tâ muannid kâfirler də tasdike mecbur olsunlar, kalbimiz də rahat olsun?”
Cavab: Din bir imtihandır. Teklif-i İlahî bir tecrübedir. Tâ ervah-ı âliye ilə ervah-ı safile, müsabaka meydanında birbirinden ayrılsın. Necə ki bir madene ateş verilir; tâ elmasla kömür, altınla torpaq birbirinden ayrılsın. Elə də bu dâr-ı imtihanda olan teklifat-ı İlahiye bir ibtiladır və bir müsabakaya sevktir ki istidad-ı beşer madeninde olan cevahir-i âliye ilə mevadd-ı süfliye, birbirinden tefrik edilsin.
Madam ki Kur’an, bu dâr-ı imtihanda bir tecrübe surətində, bir müsabaka meydanında beşerin tekemmülü üçün nâzil olmuşdur. Əlbəttə bu dünyevî və hər kəsə görünəcək umûr-u gaybiye-i istikbaliyeye yalnız işarə edəcək və hüccetini ispat edəcək derecede akla kapı açacaq. Əgər sarahaten zikretse sırr-ı teklif bozulur. Âdeta gökyüzündeki yıldızlarla vâzıhan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ yazmak misillü bir bedahete girəcək. O zaman hər kəs istəyər istəməz tasdik edəcək. Müsabaka olmaz, imtihan fevt olur. Kömür kimi bir ruh ilə elmas kimi bir ruh (Hâşiye[8]) birlikdə kalacaklar.
Elhasıl: Kur’an-ı Hakîm, hakîmdir. Hər şeye, kıymeti nisbetinde bir makam verir. İşte Kur’an, min üç yüz sene evvel, istikbalin zulümatında müstetir və gaybî olan semerat və terakkiyat-ı insaniyeyi görür və gördüyümüzden və göreceğimizden daha güzel bir surette gösterir.
Demək Kur’an, elə bir zatın kelâmıdır ki bütün zamanları və içindeki bütün eşyayı bir anda görür.
İşte mu’cizat-ı enbiya yüzünde parlayan bir lem’a-i i’caz-ı Kur’an…
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهٖ فٖى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ وَ كَرِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَوْلٰينَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ وَ اَزْوَاجِهٖ وَ ذُرِّيَّاتِهٖ وَ عَلَى النَّبِيّٖينَ وَ الْمُرْسَلٖينَ وَ الْمَلٰئِكَةِ الْمُقَرَّبٖينَ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصَّالِحٖينَ اَفْضَلَ صَلَاةٍ وَ اَزْكٰى سَلَامٍ وَ اَنْمٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ الْقُرْاٰنِ وَ اٰيَاتِهٖ وَ حُرُوفِهٖ وَ كَلِمَاتِهٖ وَ مَعَانٖيهٖ وَ اِشَارَاتِهِ وَ رُمُوزِهٖ وَ دَلَالَاتِهٖ وَاغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا وَ الْطُفْ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ اٰمٖينَ
***
[1] Hâşiye: Bəli, zemin denilen muhteşem və seyyar sarayın temel taşı olan taş tabakasının Fâtır-ı Zülcelal tarafından tavzif edilen en mühim üç vazifeyi beyan etmək ancaq Kur’an’a yakışır.
İşte birinci vazifesi: Toprağın qüdrət-i Rabbaniye ilə nebatata analık edib yetiştirdiyi kimi qüdrət-i İlahiye ilə taş də toprağa dâyelik edib yetiştirir.
İkinci vazifesi: Zeminin bedeninde deveran-ı dem hükmünde olan suların muntazam cevelanına hizmetidir.
Üçüncü vazife-i fitriyesi: Çeşmelerin və ırmakların, uyûn və enharın muntazam bir mizan ilə zuhur və devamlarına hazinedarlık etmektir. Bəli taşlar, bütün qüvvəti ilə və ağızlarının dolusuyla akıttıkları âb-ı həyat surətində, delail-i vahdaniyeti zemin yüzüne yazıp serpir.
[2] Hâşiye: Nil-i Mübarək, Cebel-i Kamer’den çıktığı kimi Dicle’nin en mühim bir şubesi, Van vilayetinden Müküs nahiyesinde bir kayanın mağarasından çıkır. Fırat’ın da mühim bir şubesi, Diyadin taraflarında bir dağın eteğinden çıkır. Dağların aslı, yaradılışen bir madde-i mayiadan incimad etmiş taşlar olduğu fennen sabittir. Tesbihat-ı Nebeviyeden olan سُبْحَانَ مَنْ بَسَطَ الْاَرْضَ عَلٰى مَاءٍ جَمَدْ kat’î delâlet edir ki asl-ı yaradılış-i arz şöyledir ki:
Su kimi bir madde, emr-i İlahî ilə incimad edər, taş olur. Taş, izn-i İlahî ilə torpaq olur. Tesbihteki “arz” lafzı, torpaq deməkdir. Demək o su çox yumuşaktır, üstünde durulmaz. Taş çox serttir, ondan istifadə edilmez. Onun üçün Hakîm-i Rahîm, torpağı taş üstünde serer, zevi’l-hayata makar edər.
[3] Hâşiye: Bu cümle işarə edir ki şimendiferdir. Âlem-i İslâm’ı esaret altına almışdır. Kâfirler onunla İslâm’ı mağlup etmişdir.
[4] Hâşiye: يَكَادُ زَيْتُهَا يُضٖٓىءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ cümlesi, o remzi ışıklandırıyor.
[5] Hâşiye: Bir tefsir dir: سَلَامًا demese idi, bürudetiyle ihrak edecekti.
[6] Hâşiye: Bəlkə otuz üç adet Sözleri, otuz üç adet Məktubları, otuz bir Lem’aları, on üç Şuâları; yüz iyirmi basamaklı bir merdivendir.
[7] Hâşiye: Bu ciddi meseleyi yazarken ihtiyarsız olaraq kalemim üslubunu, bu latîf latîfeye çevirdi. Mən də kalemimi serbest bıraktım. Ümit ederim ki üslubun latîfeliği, meselenin ciddiyetine halel vermesin.
[8] Hâşiye: Ebucehil-i Laîn ilə Ebubekir-i Sıddık müsavi görünəcək. Sırr-ı teklif zayi olacaq.

