Risalet-i Ahmediyeye Dairdir
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Doqquzuncu Söz
وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتٖى § وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتٖى بِمُحَمَّدٍ (ع.ص.م)
Bəli, bu söz güzeldir. Lakin onu güzelleştiren, güzellerin güzeli olan evsaf-ı Muhammediyedir.
On dörd reşehatı tazammun eden On Dördüncü Lem’a’nın
Birinci Reşhası
Rabb’imizi bizə tarif eden üç böyük, küllî muarrif var.
Biri: Bu kitab-ı kainattır ki bir nebze şehadetini on üç Lem’a ilə Arabî Nur risalesinden On Üçüncü Ders’ten işittik.
Biri: Bu kitab-ı kebirin âyet-i kübrası olan Hâtemü’l-Enbiya aleyhissalâtü Vəssalamdır.
Biri də Kur’an-ı Azîmüşşan’dır.
Indi bu ikinci bürhan-ı nâtıkî olan Hâtemü’l-Enbiya aleyhissalâtü Vəssalamı tanımalıyız, dinlemeliyiz.
Bəli, o bürhanın şahs-ı manevîsine bak: Sath-ı arz bir mescid, Mekke bir mihrab, Medine bir minber… O bürhan-ı bâhir olan Peygamberimiz aleyhissalâtü Vəssalam bütün ehl-i imana imam, bütün insanlara hatip, bütün enbiyaya başçı, bütün evliyaya seyyid, bütün enbiya və evliyadan mürekkeb bir halka-i zikrin serzâkiri… Bütün enbiya hayattar kökleri, bütün evliya taravettar semereleri bir şecere-i nuraniyedir ki hər bir davasını, mu’cizatlarına istinad eden bütün enbiya və kerametlerine itimat eden bütün evliya tasdik edib imza edirlər.
Çünki o لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deyər, dava edər. Bütün sağ və sol, yani mazi və müstakbel taraflarında saf tutan o nurani zâkirler, eyni kelimeyi tekrar edərək icma ilə manen صَدَقْتَ وَ بِالْحَقِّ نَطَقْتَ deyərlər. Hangi vehmin haddi var ki belə hesapsız imzalarla teyid edilen bir müddeaya barmaq karıştırsın.
İkinci Reşha
O nurani bürhan-ı tevhid, necə ki iki cenahın icma və tevatürüyle teyid edilir. Elə də Tevrat və İncil kimi kütüb-ü semaviyenin (Hâşiye[1]) yüzler işaratı və irhasatın minlərlə rumuzatı və hâtiflerin meşhur beşaratı və kâhinlerin mütevatir şehadatı və şakk-ı kamer kimi minlərlə mu’cizatının delâlatı və şeriatın hakkaniyeti ilə teyid və tasdik ettikleri kimi; zatında gayet kemaldeki ahlâk-ı hamîdesini və vazifesinde nihayet hüsnündeki secaya-yı gâliyesini və kemal-i emniyetini və qüvvət-i imanını və gayet itminanını və nihayet vüsukunu gösteren fevkalâde takvası, fevkalâde bəndəliki, fevkalâde ciddiyeti, fevkalâde metaneti davasında nihayet derecede sadık olduğunu güneş kimi aşikâre gösterir.
Üçüncü Reşha
Əgər istersen gel asr-ı saadete, Ceziretü’l-Arab’a gideriz. Hayalen olsun onu vazife başında görüb ziyaret ederiz. İşte bak, hüsn-ü sîret və cemal-i surət ilə mümtaz bir zatı görürük ki elinde mu’ciz-nüma bir kitab, lisanında həqiqətlər-aşina bir hitap, bütün mənî-Âdem’e, bəlkə cin və inse və meleğe, bəlkə bütün mövcudata qarşı bir hutbe-i ezeliyeyi tebliğ edir. Sırr-ı yaradılış-i âlem olan muamma-i acibanesini hall və şerh edib və sırr-ı kainat olan tılsım-ı muğlakını fetih və keşfederek bütün mövcudattan sorulan, bütün ukûlü hayret içinde meşgul eden üç müşkül və müthiş sual-i azîm olan “Necisin? Haradan gelirsən? Haraya gidirsən?” suallerine mukni, makbul cavab verir.
Dördüncü Reşha
Bak, elə bir ziya-yı həqiqət neşreder ki əgər onun o nurani daire-i həqiqət-i irşadından hariç bir surette kainata baksan əlbəttə kainatın şeklini bir matemhane-i umumî hükmünde və mevcudatı birbirine ecnebi, bəlkə düşman və camidatı dehşetli cenazeler və bütün zevi’l-hayatı zeval və firakın sillesiyle ağlayan yetimler hükmünde görürsün.
Indi bak, onun neşretdiyi nur ilə o matemhane-i umumî, şevk u cezbe içinde bir zikirhaneye inkılab etti. O ecnebi, düşman mevcudat, birer dost və qardaş şekline girdi. O camidat-ı meyyite-i sâmite; birer munis memur, birer musahhar hizmetkâr vaziyetini aldı. Və o ağlayıcı və şekva edici kimsesiz yetimler, birer tesbih içinde zâkir və ya vazife paydosundan şâkir suretine girdi.
Beşinci Reşha
Hem o nur ilə kainattaki harekât, tenevvüat, tebeddülat, tagayyürat; manasızlıktan və abesiyetten və tesadüf oyuncaklığından çıxıb birer mektubat-ı Rabbaniye, birer sahife-i âyât-ı tekviniye, birer meraya-yı esma-i İlahiye və âlem də bir kitab-ı hikmet-i Samedaniye mertebesine çıktılar.
Hem insanı bütün hayvanatın mâdûnuna düşüren hədsiz zaaf və aczi, möhtaclıq u ehtiyacatı və bütün hayvanlardan daha bedbaht eden, vasıta-i nakl-i hüzün və elem və gam olan aklı, o nur ilə nurlandığı vaxt, insan; bütün hayvanat, bütün mahlukat üstüne çıkar. O nurlanmış acizlik, möhtaclıq, ağıl ilə niyaz ilə nâzenin bir sultan və fîzar ilə nazdar bir halife-i zemin olur.
Demək, o nur olmazsa kainat da insan da hattâ hər şey də hiçe iner. Bəli, əlbəttə belə bedî’ bir kainatta, belə bir zat lâzımdır. Yoxsa kainat və eflâk olmamalıdır.
Altıncı Reşha
İşte o zat, bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi, bir rahmet-i bînihayenin kâşifi və ilancısı və saltanat-ı rububiyetin mehasininin dellâlı, seyircisi və künuz-u esma-i İlahiyenin keşşafı, göstericisi olduğundan; belə baksan –yani bəndəliki cihetiyle– onu bir misal-i muhabbet, bir timsal-i rəhmət, bir şeref-i insaniyet, en nurani bir semere-i şecere-i yaradılış görəcəksən. Belə baksan –yani risaleti cihetiyle– bir bürhan-ı Hak, bir sirac-ı həqiqət, bir şems-i hidayet, bir vesile-i saadet görürsün.
İşte bak, necə berk-i hâtıf kimi onun nuru, şarktan garbı tuttu. Və nısf-ı arz və hums-u beşer, onun hədiyyə-i hidayetini qəbul edib hırz-ı can etti. Bizim nəfs və şeytanımıza ne olur ki belə bir zatın bütün davalarının esası olan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ı, bütün meratibiyle birlikdə qəbul etmesin?
Yeddinci Reşha
İşte bak, bu cezire-i vâsiada vahşi və âdetlerine mutaassıp və inatçı muhtelif akvamı, ne çabuk âdât və ahlâk-ı seyyie-i vahşiyanelerini def’aten kal’ u ref’ edərək bütün ahlâk-ı hasene ilə teçhiz edib bütün âleme muallim və medeni ümeme üstad eyledi. Bak, deyil zahirî bir tasallut, bəlkə akılları, ruhları, kalpleri, nefisleri fetih və teshir edir. Mahbub-u kulûb, muallim-i ukûl, mürebbi-i nüfus, sultan-ı ervah oldu.
Səkkizinci Reşha
Bilirsən ki sigara kimi kiçik bir âdeti, kiçik bir kavimde böyük bir hâkim, böyük bir himmetle ancaq daimî kaldırabilir. Halbuki bak bu zat, böyük və çox âdetleri hem inatçı, mutaassıp böyük kavimlerden, zahirî kiçik bir kuvvetle, kiçik bir himmetle, az bir zamanda ref’edib yerlerine elə secaya-yı âliyeyi ki dem və damarlarına karışmış derecede sabit olaraq vaz’ və tesbit eylir. Bunun kimi daha çoxlu hârika icraatı yapır.
İşte bu asr-ı saadeti görmeyenlere, Ceziretü’l-Arab’ı gözlerine sokuruq. Gəl yüzer feylesofu alsınlar, oraya gitsinler, yüz sene çalışsınlar. O zatın, o zamana nisbeten bir senede yaptığının yüzden birisini əcəba yapabilirler mi?
Doqquzuncu Reşha
Hem bilirsən, kiçik bir adam, kiçik bir haysiyetle, kiçik bir cemaatte, kiçik bir meselede, münazaralı bir davada hicabsız, pervasız; kiçik lakin hacaletâver bir yalanı, düşmanları yanında hilesini hissettirmeyəcək derecede teessür və telaş göstermeden söyleyemez. Indi bak bu zata; çox böyük bir vazifede, çox böyük bir vazifedar, çox böyük bir haysiyetle, çox böyük emniyete möhtac bir halde, çox böyük bir cemaatte, çox böyük husumet qarşısında, çox böyük meselelerde, çox böyük davada, çox böyük bir serbestiyetle, bilâ-perva, bilâ-tereddüt, bilâ-hicab, telaşsız, samimi bir safvetle, böyük bir ciddiyetle, hasımlarının damarlarına dokunduracaq şedit, ulvi bir surette söylediyi sözlerinde heç hilaf bulunabilir mi? Heç hile karışması mümkün müdür? Kellâ! اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى
Bəli hak aldatmaz, hakikatbîn aldanmaz. Hak olan mesleği hileden ehtiyacsızdir. Hakikatbînin gözüne, hayalin ne haddi var ki həqiqət görünsün, aldatsın?
Onuncu Reşha
İşte bak, ne qədər merak-âver, ne qədər cazibedar, ne qədər lüzumlu, ne qədər dehşetli həqiqətləri gösterir və mesaili ispat edər.
Bilirsən ki en ziyade insanı tahrik eden meraktır. Hattâ əgər sənə denilse: “Yarı ömrünü, yarı malını versen Kamer’den və Müşteri’den biri gəlir, Kamer’de və Müşteri’de ne var ne yox, ahvalini sənə haber verəcək. Hem doğru olaraq sənin istikbalini və başına ne geleceğini doğru olaraq haber verəcək.” Merakın varsa verəcəksən.
Halbuki bu zat, elə bir Sultan’ın ahbarını söylür ki memleketinde kamer bir sinek kimi bir pervane etrafında döner. O arz olan o pervane isə bir lamba etrafında pervaz edər. Və o güneş olan lamba isə o Sultan’ın minlərlə menzillerinden bir misafirhanesinde minlərlə misbahlar içinde bir lambasıdır.
Hem elə acayip bir âlemden həqiqi olaraq bahsedir və elə bir inkılabdan haber verir ki minlərlə küre-i arz bomba olsa patlasalar, o qədər acib olmaz. Bak, onun lisanında اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ۞ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ۞ اَلْقَارِعَةُ kimi sureleri işit.
Hem elə bir istikbalden doğru olaraq haber verir ki, bu dünyevî istikbal, ona nisbeten bir katre serap hükmündedir. Hem elə bir saadetten çox ciddi olaraq haber verir ki bütün saadet-i dünyeviye, ona nisbeten bir berk-i zâilin bir şems-i sermede nisbeti gibidir.
On Birinci Reşha
Belə acib və muamma-âlûd bu kainatın perde-i zahiriyesi altında əlbəttə və əlbəttə belə acayip bizi beklir. Belə acayibi haber verəcək, belə hârika və fevkalâde mu’ciz-nüma bir zat lâzımdır. Hem bu zatın gidişatından görünür ki o görmüş və görür və gördüyünü söylür. Hem bizi nimetleriyle perverde eden bu semavat və arzın İlahı bizdən ne istəyir, marziyatı nedir, çox sağlam olaraq bizə ders verir.
Hem bunlar kimi daha çoxlu merak-âver, lüzumlu həqiqətləri ders veren bu zata qarşı hər şeyi buraxıb ona koşmak, onu dinlemek lâzım gelirken; ekser insanlara ne olmuş ki sağır olub kör olmuşlar, bəlkə divane olmuşlar ki bu hakkı görmürlər, bu həqiqəti işitmirlər, anlamırlar?
On İkinci Reşha
İşte bu zat, bu mevcudat Hâlık’ının vahdaniyetinin hakkaniyeti derecesinde hak bir bürhan-ı nâtık, bir delil-i sadık olduğu kimi haşrin və saadet-i ebediyenin də bir bürhan-ı kātı’ı, bir delil-i sâtııdır. Bəlkə necə ki o zat, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü və vesile-i vusulüdür. Elə də duasıyla, niyazıyla o saadetin sebeb-i vücudu və vesile-i icadıdır. Haşir meselesinde geçen bu sırrı, makam münasibətilə tekrar ederiz:
İşte bak, o zat elə bir salât-ı kübrada dua edir ki güya bu cezire, bəlkə arz, onun azametli namazıyla namaz kılar, niyaz edər. Bak hem elə bir cemaat-i uzmada niyaz edir ki güya mənî-Âdem’in zaman-ı Âdem’den asrımıza, kıyamete qədər bütün nurani kâmil insanlar, ona ittiba ilə iktida edib duasına âmin dirlər.
Hem bak, elə bir hâcet-i âmme üçün dua edir ki deyil ehl-i arz, bəlkə ehl-i semavat, bəlkə bütün mövcudat, niyazına “Evet, yâ Rabbenâ ver, biz də istirik.” deyip iştirak edirlər. Hem elə fakirane, elə hazînane, elə mahbubane, elə müştakane, elə tazarrukârane niyaz edir ki bütün kainatı ağlattırır, duasına iştirak ettirir.
Bak, hem elə bir maksat, elə bir gaye üçün dua edir ki insanı və âlemi, bəlkə bütün mahlukatı esfel-i safilînden, sukuttan, kıymetsizlikten, faydasızlıktan a’lâ-yı illiyyîne yani kıymete, bekaya, ulvi vazifeye çıkarır.
Bak, hem elə yüksək bir fîzar-ı istimdadkârane və elə tatlı bir niyaz-ı istirhamkârane ilə istəyir, yalvarır ki güya bütün mövcudata və semavata və arşa işittirip vecde getirip duasına “Âmin Allahümme âmin” dedirtir.
Bak, hem elə Semî’, Kerîm bir Kadîr’den, elə Basîr, Rahîm bir Alîm’den hâcetini istəyir ki bilmüşahede en hafî bir canlıın en hafî bir hâcetini, bir niyazını görür, işitir, qəbul edər, mərhəmət edər. Çünki istediğini –velev hal dili ilə olsun– verir. Və elə bir suret-i hakîmane, basîrane, rahîmanede verir ki şübhə bırakmaz bu terbiye və tedbir elə bir Semî’ və Basîr və elə bir Kerîm və Rahîm’e hastır.
On Üçüncü Reşha
Əcəba bütün efazıl-ı mənî-Âdem’i arkasına alıb, arz üstünde durup, arş-ı a’zama müteveccihen el kaldırıp dua eden bu şeref-i nev-i insan və ferîd-i kevn ü zaman və bihakkın fahr-i kainat ne istəyir? Bak dinlə:
Saadet-i ebediye istəyir, beka istəyir, lika istəyir, cənnət istəyir. Hem meraya-yı mevcudatta ahkâmını və cemallerini gösteren bütün esma-i kudsiye-i İlahiye ilə birlikdə istəyir.
Hattâ əgər rəhmət, inayət, hikmət, adalet kimi hesapsız o matlubun esbab-ı mûcibesi olmasa idi; bu zatın tək duası, baharımızın icadı qədər kudretine hafif gelen bu cennetin binasına sebebiyet verecekti. Bəli, necə ki onun risaleti bu dâr-ı imtihanın açılmasına sebebiyet verdi. Elə də onun bəndəliki də o biri dârın açılmasına sebeptir.
Əcəba ehl-i ağıl və tahkike لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ dediren bu meşhud nizam-nizam-intizam-ı faik, bu rəhmət içinde kusursuz hüsn-ü sanat və misilsiz cemal-i rububiyet; heç belə bir çirkinliği, belə bir merhametsizliği, belə bir nizam-nizam-intizamsızlığı qəbul edər mi ki en cüz’î, en ehemmiyetsiz arzuları, sesleri ehemmiyetle işitip îfa etsin; en ehemmiyetli, en lüzumlu arzuları ehemmiyetsiz görüb işitmesin, anlamasın, yapmasın? Hâşâ və kellâ, yüz min defa hâşâ! Belə bir cemal, belə bir çirkinliği qəbul etməz, çirkin olmaz.
Yahu ey hayalî arkadaşım! Şimdilik kâfidir, geri gitmeliyiz. Yoxsa yüz sene bu zamanda, bu cezirede kalsak yenə o zatın garaib-i icraatını və acayib-i vezaifini, yüzden birisine tamamen ihata edib temaşasında doyamayız.
Indi gel, üstünde döneceğimiz hər asra birer birer bakacağız. Bak, necə hər asır, o Şems-i Hidayet’ten aldıkları feyiz ilə çiçək açmışlar. Ebu Hanife, Şafiî, Bayezid-i Bistamî, Şah-ı Geylanî, Şah-ı Nakşibend, İmam-ı Gazalî, İmam-ı Rabbanî kimi milyonlar münevver meyvələr verir.
Meşhudatımızın tafsilatını başqa vakte ta’lik edib o mu’ciz-nüma və hidayet-edaya bir kısım kat’î mu’cizatına işarə eden bir salavat getirmeliyiz:
عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكٖيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظٖيمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْجٖيلُ وَ الزَّبُورُ ٠ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَ كَوَاهِنُ الْبَشَرِ ٠ وَ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ ٠ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَ شَبَعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهٖ مِأَتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِهٖ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ اَنْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّبْىَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَ مَازَاغَ الْبَصَرُ ٠ سَيِّدِنَا وَ شَفٖيعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فٖى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا اٰمٖينَ
Şuâat-ı Marifeti’n-Nebi namındaki Türkçe bir risalede və On Doqquzuncu Məktub’ta və bu Söz’de icmalen işarə ettiğimiz delail-i nübüvvet-i Ahmediyeyi (asm) beyan etmişim. Hem onda Kur’an-ı Hakîm’in vücuh-u i’cazı icmalen zikredilmiş. Yenə “Lemaat” namında Türkçe bir risalede və Iyirmi Beşinci Söz’de Kur’an’ın qırx vecihle mu’cize olduğunu icmalen beyan və qırx vücuh-u i’cazına işarə etmişim. O qırx vecihte, yalnız nazımda olan belâgatı, “İşaratü’l-İ’caz” namındaki bir tefsir-i Arabîde qırx sahife içinde yazmışım. Əgər ehtiyacın varsa bu üç kitaba müracaat edebilirsin.
On Dördüncü Reşha
Mahzen-i mu’cizat və mu’cize-i kübra olan Kur’an-ı Hakîm, nübüvvet-i Ahmediye (asm) ilə vahdaniyet-i İlahiyeyi, o derece kat’î ispat edir ki başqa bürhana hâcet bırakmır. Biz də onun tarifine və medar-ı tenkit olmuş bir iki lem’a-i i’cazına işarə ederiz.
İşte Rabb’imizi bizə tarif eden Kur’an-ı Hakîm; bu kitab-ı kebir-i kainatın bir tercüme-i ezeliyesi,
Bu sahaif-i arz və semada müstetir künuz-u esma-i İlahiyenin keşşafı,
Bu sutûr-u hâdisatın altında muzmer həqiqətlərin miftahı,
Bu âlem-i şehadet perdesi arkasındaki âlem-i gayb cihetinden gelen iltifatat-ı Rahmaniye və hitabat-ı ezeliyenin hazinesi,
Bu âlem-i maneviye-i İslâmiyenin güneşi, teməli, hendesesi,
Avâlim-i uhreviyenin haritası,
Zat və sıfât və şuun-u İlahiyenin kavl-i şârihi, tefsir-i vâzıhı, bürhan-ı nâtıkı, tercüman-ı sâtıı,
Bu âlem-i insaniyetin mürebbisi, hikmet-i həqiqisi, mürşid və hâdîsi,
Hem bir kitab-ı hikmət və şeriat hem bir kitab-ı dua və bəndəlik hem bir kitab-ı emir və davet hem bir kitab-ı zikir və marifet kimi; bütün hâcat-ı maneviyesine qarşı birer kitab və bütün muhtelif ehl-i mesalik və meşarib olan evliya və sıddıkînin, asfiya və muhakkikînin hər birinin meşreplerine lâyık birer risale ibraz eden bir “Kütüphane-i Mukaddese”dir.
Sebeb-i kusur tevehhüm edilen tekraratındaki lem’a-i i’caza bak ki Kur’an, hem bir kitab-ı zikir hem bir kitab-ı dua hem bir kitab-ı davet olduğundan içinde tekrar müstahsendir, bəlkə elzemdir və eblağdır. Ehl-i kusurun zannı kimi deyil. Çünki zikrin şe’ni tekrar ilə tenvirdir. Duanın şe’ni terdad ilə takrirdir. Emir və davetin şe’ni tekrar ilə tekiddir.
Hem hər kəs hər vaxt bütün Kur’an’ı okumaya muktedir ola bilməz. Lakin bir sureye galiben muktedir olur. Onun üçün en mühim makasıd-ı Kur’aniye ekser uzun surelerde derc edilerek hər bir surə bir kiçik Kur’an hükmüne geçmiş. Demək, heç kimseyi mahrum etməmək üçün tevhid və haşir və kıssa-i Musa kimi bazı maksatlar tekrar edilmiş.
Hem cismanî ihtiyaç kimi manevî hâcat də muhteliftir. Bazısına insan hər nefes möhtac olur; cisme hava, ruha hû kimi. Bazısına hər saat, Bismillah kimi və hâkeza… Demək tekrar-ı ayə, tekerrür-ü ihtiyaçtan ileri gelmiş və o ehtiyaca işarə edərək uyandırıp teşvik etmək hem iştiyakı və iştihayı tahrik etmək üçün tekrar edər.
Hem Kur’an müessistir. Bir din-i mübinin esasatıdır və bu âlem-i İslâmiyet’in temelleridir və hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi değiştirip muhtelif tabakata, mükerrer suallerine cevaptır. Müessise tesbit etmək üçün tekrar lâzımdır. Tekid üçün terdad lâzımdır. Teyid üçün takrir, tahkik, tekrir lâzımdır.
Hem elə mesail-i azîme və həqiqətlər-i dakikadan bahsedir ki umumun kalplerinde yerleştirmek üçün çox defa muhtelif suretlerde tekrar lâzımdır. Bununla birlikdə sureten tekrardır lakin manen hər bir ayənin çox manaları, çox faydaları, çox vücuh və tabakatı vardır. Hər bir makamda ayrı bir mana və fayda və maksatlar üçün zikredilir.
Hem Kur’an’ın mesail-i kevniyenin bazısında ibham və icmali isə irşadî bir lem’a-i i’cazdır. Ehl-i ilhadın tevehhüm ettikleri kimi medar-ı tenkit ola bilməz və sebeb-i kusur deyildir.
Əgər desen: Əcəba nədən Kur’an-ı Hakîm, felsefenin mevcudattan bahsetdiyi kimi etmir? Bazı mesaili mücmel bırakır, bazısını nazar-ı umumîyi okşayacaq, hiss-i âmmeyi rencide etmeyəcək, fikr-i avamı taciz edib yormayacaq bir suret-i basitane-i zahiranede söylür.
Cevaben deriz ki: Felsefe həqiqətin yolunu şaşırmış, onun üçün. Hem geçmiş derslerden və Sözlerden əlbəttə anlamışsın ki Kur’an-ı Hakîm, bu kainattan bahsedir; tâ zat və sıfât və esma-i İlahiyeyi bildirsin. Yani bu kitab-ı kainatın maânîsini anlattırıp tâ Hâlık’ını tanıttırsın. Demək, mevcudata özləri üçün deyil bəlkə mûcidleri üçün bakır. Hem umuma hitap edir. İlm-i hikmət isə mevcudata mevcudat üçün bakır. Hem hususan ehl-i fenne hitap edir.
Elə isə madam ki Kur’an-ı Hakîm, mevcudatı delil yapır, bürhan yapır. Delil zahirî olmaq, nazar-ı umuma çabuk anlaşılmak gerektir. Hem madam ki Kur’an-ı Mürşid, bütün tabakat-ı beşere hitap edər. Kesretli tabaka isə tabaka-i avamdır. Əlbəttə irşad istəyər ki lüzumsuz şeyleri ibham ilə icmal etsin və dakik şeyleri təmsil ilə takrib etsin və mağlatalara düşürmemek üçün zahirî nazarlarında bedihî olan şeyleri, lüzumsuz bəlkə zərərli bir surette tağyir etmemektir.
Mesela, güneşe deyər: “Döner bir siracdır, bir lambadır.” Çünki güneşten, güneş üçün mahiyeti üçün bahsetmir. Bəlkə bir nevi nizam-nizam-intizamın zembereği və nizamın merkezi olduğundan, nizam-nizam-intizam və nizam isə Sâni’in âyenə-i marifeti olduğundan bahsedir. Bəli, deyər: اَلشَّمْسُ تَجْرٖى “Güneş döner.” Bu döner tabiriyle kış yaz, gece gündüzün deveranındaki muntazam tasarrufat-ı qüdrəti ihtar ilə azamet-i Sâni’i ifham edər. İşte bu dönmek həqiqəti ne olursa olsun, maksud olan və hem mensuc hem meşhud olan nizam-nizam-intizama təsir etməz.
Hem deyər: وَجَعَلْنَا (الشَّمْسَ) سِرَاجًا Bu sirac tabiriyle âlemi bir kasır surətində, içinde olan eşya isə insana və canlıa ihzar edilmiş müzeyyenat və mat’umat və levazımat olduğunu və güneş də musahhar bir mumdar olduğunu ihtar ilə rəhmət və ihsan-ı Hâlık’ı ifham edər.
Indi bak, bu sersem və geveze felsefe ne deyər? Bak, dir ki:
“Güneş, bir kitle-i azîme-i mayia-yi nâriyedir. Ondan fırlamış olan seyyaratı etrafında döndürüp cesameti bu qədər, mahiyeti böyledir şöyledir.” Mûhiş bir dehşetten, müthiş bir hayretten başqa, ruha bir kemal-i ilmî vermir. Bahs-i Kur’an kimi etmir. Buna kıyasen bâtınen kof, zahiren mutantan felsefî meselelerin ne kıymette olduğunu anlarsın. Onun şaşaa-i surîsine aldanıp Kur’an’ın gayet mu’ciz-nüma beyanına qarşı hürmetsizlik etme!
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ شِفَاءً لَنَا وَ لِكَاتِبِهٖ وَ اَمْثَالِهٖ مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ مُونِسًا لَنَا وَ لَهُمْ فٖى حَيَاتِنَا وَ بَعْدَ مَمَاتِنَا وَ فِى الدُّنْيَا قَرٖينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَفٖيعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ رَفٖيقًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا دَلٖيلًا وَ اِمَامًا بِفَضْلِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ رَحْمَتِكَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمٖينَ وَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكٖيمُ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ
İhtar: Arabî Risaletü’n-Nur’da On Dördüncü Reşha’nın altı katresi, bâhusus Dördüncü Katre’nin altı nüktesi, Kur’an-ı Hakîm’in qırx qədər enva-ı i’cazından on beşini beyan edər. Ona iktifaen burada ihtisar ettik. İstersen ona müracaat et, bir hazine-i mu’cizat bulursun.
***
[1] Hâşiye: Hüseyin-i Cisrî “Risale-i Hamîdeyə”sinde yüz on dörd işaratı, o kitaplardan çıkarmışdır. Tahriften sonra bu qədər bulunsa əlbəttə daha evvel çox tasrihat varmış.

