Bu sözün iki makamı var. İkinci Makamı daha yazılmamışdır.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Səkkizinci Söz
Birinci Makamı
Üç noktadır.
Birinci Nöqtə
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذٖينَ يَفْرَحُونَ بِمَٓا اَتَوْا وَيُحِبُّونَ اَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلٖيمٌ
Nefs-i emmareme bir sille-i te’dib
Ey fahre meftun, şöhrete müptela, medhe düşkün, hodbinlikte bîhemta, sersem nəfsim! Əgər minlərlə meyvə veren incirin menşei olan küçücük bir çərdəyi və yüz salkım ona takılan üzümün siyah, kurucuk çubuğu; bütün o meyvələri, o salkımları öz hünerleri olduğu və onlardan istifadə edenler o çubuğa, o çekirdeğe medih və hörmət etmək lâzım olduğu hak bir dava isə sənin də sənə yüklenen nemətlər üçün fahre, gurura bəlkə bir hakkın var.
Halbuki sən, daim zemme müstahaksın. Çünki o çərdək və o çubuk kimi değilsin. Sənin bir cüz-i ihtiyarın bulunmakla o nemətlərin kıymetlerini fahrin ilə tenkis edirsən, gururunla tahrip edirsən və küfranınla iptal edirsən və temellükle gasbedirsən. Sənin vazifen fahir deyil, şükürdür. Sənə lâyık olan şöhret deyil, tevazudur, hacalettir. Sənin hakkın medih deyil, istiğfardır, nedamettir. Sənin kemalin hodbinlik deyil, hudâbinliktedir.
Bəli, sən mənim cismimde, âlemdeki tabiata benzersin. İkiniz, hayrı qəbul etmək, şerre merci olmaq üçün yaratılmışsınız. Yani fâil və masdar değilsiniz bəlkə münfail və mahalsiniz. Yalnız bir tesiriniz var: O da hayr-ı mutlaktan gelen hayrı, güzel bir surette qəbul etmemenizden şerre səbəb olmanızdır.
Hem siz birer perde yaratılmışsınız. Tâ güzelliği görülmeyen zahirî çirkinlikler sizə isnad edilip Zat-ı Mukaddese-i İlahiye’nin tenzihine vesile olasınız. Halbuki bütün bütün yaradılış vəzifəsiınıza zıt bir surət giymişsiniz. Kabiliyetsizliğinizden hayrı şerre kalbettiğiniz halde, Hâlık’ınızla güya iştirak edersiniz. Demək nefis-perest, tabiat-perest; gayet ahmak, gayet zalimdir.
Hem deme ki: “Mən mazharım. Güzele mazhar isə güzelleşir.” Çünki, temessül etmediğinden mazhar deyil, memer olursun.
Hem deme ki: “Halk içinde mən intihab edildim. Bu meyvələr mənim ilə gösterilir. Demək, bir meziyetim var.” Xeyr, hâşâ! Bəlkə hamıdan evvel sənə verildi, çünki hamıdan çox sən müflis və möhtac və müteellim olduğundan en evvel sənin eline verildi. (Hâşiye[1])
İkinci Nöqtə
اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ
Âyetinin bir sırrını izah edər. Belə ki:
Hər şeyde, hattâ en çirkin görünen şeylerde, həqiqi bir hüsün ciheti vardır. Bəli, kainattaki hər şey hər hâdise ya bizzat güzeldir, ona hüsn-ü bizzat denilir. Və ya neticeleri cihetiyle güzeldir ki ona hüsn-ü bilgayr denilir. Bir kısım hâdiseler var ki zahirî çirkin, müşevveştir. Lakin o zahirî perde altında gayet parlak güzellikler və nizam-nizam-intizamlar var. Ezcümle:
Bahar mevsiminde fırtınalı yağmur, çamurlu torpaq perdesi altında nihayətsiz güzel çiçək və muntazam nebatatın tebessümleri saklanmış. Və güz mevsiminin haşin tahribatı, hazîn firak perdeleri arkasında tecelliyat-ı celaliye-i Sübhaniyenin mazharı olan kış hâdiselerinin tazyikinden və tazibinden muhafaza etmək üçün nazdar çiçeklerin dostları olan nâzenin hayvancıkları vazife-i hayattan terhis etmekle birlikdə, o kış perdesi altında nâzenin, taze, güzel bir bahara yer ihzar etmektir. Fırtına, zelzele, veba kimi hâdiselerin perdeleri altında gizlenen çoxlu manevî çiçeklerin inkişafı vardır. Toxumlar kimi neşv ü nemasız kalan bir çox istidat çekirdekleri, zahirî çirkin görünen hâdiseler yüzünden sümbüllenip güzelleşir. Güya umum inkılablar və küllî tahavvüller, birer manevî yağmurdur.
Lakin insan hem zahir-perest hem hodgâm olduğundan zahire baxıb çirkinlikle hükmeder. Hodgâmlık cihetiyle yalnız özünə bakan netice ilə muhakeme edərək şer olduğuna hükmeder. Halbuki eşyanın insana ait gayesi bir isə Sâni’inin esmasına ait binlerdir.
Mesela, qüdrət-i Fâtıranın böyük mu’cizelerinden olan dikenli otları və ağacları muzır, manasız telakki edər. Halbuki onlar, otların və ağacların mücehhez kahramanlarıdırlar. Mesela, atmaca kuşu serçelere tasliti, zahiren rahmete uygun gəlməz. Halbuki serçe kuşunun istidadı, o taslit ilə inkişaf edər. Mesela karı, çox bâridane və tatsız telakki edərlər. Halbuki o bârid, tatsız perdesi altında o qədər hararetli gayeler və elə şeker kimi tatlı neticeler vardır ki təsvir edilməz.
Hem insan hodgâmlık və zahir-perestliğiyle birlikdə, hər şeyi özünə bakan yüzüyle muhakeme ettiğinden çoxlu mahz-ı edebî olan şeyleri, hilaf-ı edep zanneder. Mesela, âlet-i tenasül-i insan, insan nazarında bahsi hacalet-âverdir. Lakin bu perde-i hacalet, insana bakan yüzdedir. Yoxsa yaradılışe, sanata və gayat-ı fıtrata bakan yüzler elə perdelerdir ki hikmət nazarıyla bakılsa ayn-ı edeptir, hacalet ona heç temas etməz.
İşte menba-ı edep olan Kur’an-ı Hakîm’in bazı tabiratı bu yüzler və perdelere göredir. Necə ki bizə görünen çirkin mahlukların və hâdiselerin zahirî yüzleri altında gayet güzel və hikmetli sanat və yaradılışine bakan güzel yüzler var ki Sâni’ine bakar və çox güzel perdeler var ki hikmetleri saklar və çoxlu zahirî nizam-nizam-intizamsızlıklar və karışıklıklar var ki çox muntazam bir kitabet-i kudsiyedir.
Üçüncü Nöqtə
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
Madam ki kainatta hüsn-ü sanat, bilmüşahede vardır və kat’îdir. Əlbəttə risalet-i Ahmediye (asm) şuhud derecesinde bir kat’iyetle sübutu lâzım gəlir. Çünki bu güzel masnuattaki hüsn-ü sanat və ziynet-i surət gösterir ki onların sanatkârında ehemmiyetli bir irade-i tahsin və qüvvətli bir taleb-i tezyin vardır. Və bu irade və tələb isə o Sâni’de, ulvi bir muhabbet və masnûlarında izhar ettiği kemalât-ı sanatına qarşı kudsî bir rağbet var olduğunu gösterir. Və bu muhabbet və rağbet isə masnuat içinde en münevver və mükemmel fert olan insana daha ziyade müteveccih olub temerküz etmək istəyər.
İnsan isə şecere-i yaradılışin şüurlu meyvesidir. Meyvə isə en cem’iyetli və en uzaq və en ziyade nazarı âmm və şuuru küllî bir cüzüdür. Nazarı âmm və şuuru küllî zat isə o Sanatkâr-ı Zülcemal’e muhatap olub görüşen və küllî şuurunu və âmm nazarını tamamen Sâni’in perestişliğine və sanatının istihsanına və nimetinin şükrüne sarf eden en yüksək en parlak bir fert ola bilər.
Indi iki levha, iki daire görünür:
Biri: Gayet muhteşem, muntazam bir daire-i rububiyet və gayet musanna, murassa bir levha-i sanat.
Diğeri: Gayet münevver, müzehher bir daire-i bəndəlik və gayet vâsi, câmi’ bir levha-i təfəkkür və istihsan və teşekkür və iman vardır ki ikinci daire bütün qüvvəti ilə birinci dairenin adına hərəkət edər.
İşte o Sâni’in bütün makasıd-ı sanatperveranesine hizmet eden o daire reisinin ne derece o Sâni’ ilə münasebettar və onun nazarında ne qədər mahbub və makbul olduğu bilbedahe anlaşılır.
Əcəba heç ağıl qəbul edər mi ki bu güzel masnuatın bu derece sanat-perver, hattâ ağzın hər çeşit tadını nazara alan in’am-perver sanatkârı, arş və ferşi çınlattıracaq bir velvele-i istihsan və takdir içinde, berr və bahri cezbeye getirəcək bir zemzeme-i şükran və tekbir ilə perestişkârane ona müteveccih olan en güzel masnuuna qarşı lâkayt kalsın və onunla konuşmasın və alâkadarane onu resul yapıp, güzel vaziyetinin başkalara da sirayet etmesini istemesin? Kellâ! Konuşmamak və onu resul yapmamak mümkün deyil.
اِنَّ الدّٖينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ ۞ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُ
***
Firkatli və gurbetli bir esarette, fecir vaxtında ağlayan bir qəlbin ağlayan ağlamalarıdır
Seherlerde eser bâd-i tecelli
Uyan ey gözlerim vakt-i seherde
İnayet hâh zidergâh-ı İlahî
Seherdir ehl-i zenbin tövbegâhı
Uyan ey kalbim vakt-i fecirde
Bikün tövbe, bicû gufran zidergâh-ı İlahî.
سَحَرْ حَشْرٖيسْتْ دَرُو هُشْيَارْ دَرْ تَسْبٖيحْ هَمَه شَىْ..
بَخٰوابِ غَفْلَتْ سَرْسَمْ نَفْسَمْ حَتّٰى كَىْ..
عُمْرْ عَصْرٖيسْتْ سَفَرْ بَاقَبْرْ مٖى بَايَدْ زِهَرْ حَىْ..
بِبَرْخٖيزْ نَمَازٖى چُو نِيَازٖى گُو بِكُنْ اٰوَازٖى چُونْ نَىْ..
بَگُو يَا رَبْ پَشٖيمَانَمْ خَجٖيلَمْ شَرْمْسَارَمْ اَزْ گُنَاهْ بٖى شُمَارَمْ پَرٖيشَانَمْ ذَلٖيلَمْ اَشْكْ بَارَمْ اَزْ حَيَاتْ بٖى قَرَارَمْ
غَرٖيبَمْ بٖى كَسَمْ ضَعٖيفَمْ نَاتُوَانَمْ عَلٖيلَمْ عَاجِزَمْ اِخْتِيَارَمْ بٖى اِخْتِيَارَمْ اَلْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ خٰواهَمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰهٖى
***
[1] Hâşiye: Hakikaten mən də bu münazarada Yeni Said, nəfsini bu derece ilzam və iskât etmesini çox beğendim və “Bin bârekellah!” dedim.

