بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Yeddinci Söz
اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْاَرْضِ زٖينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا ۞ وَاِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعٖيدًا جُرُزًا ۞ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۞
Bu söz, iki âlî makam və bir parlak zeylden ibarettir.
Hâlık-ı Rahîm və Rezzak-ı Kerîm və Sâni’-i Hakîm; bu dünyayı, âlem-i ervah və ruhaniyat üçün bir bayram, bir şehrâyin surətində yapıp bütün esmasının garaib-i nukuşuyla süslendirip kiçik böyük, ulvi süflî hər bir ruha, ona münasib və o bayramdaki ayrı ayrı hesapsız mehasin və in’amattan istifadə etmeye muvafık və havas ilə mücehhez bir cəsəd giydirir, bir vücud-u cismanî verir, bir defa o temaşagâha gönderir.
Hem zaman və mekân cihetiyle çox geniş olan o bayramı; asırlara, senelere, mevsimlere hattâ günlere, kıtalara taksim edərək hər bir asrı, hər bir seneyi, hər bir mevsimi, hattâ bir cihette hər bir günü, hər bir kıtayı, birer taife ruhlu mahlukatına və nebatî masnuatına birer resmigeçit tarzında bir ulvi bayram yapmışdır.
Və bilhassa rûy-i zemin, hususan bahar və yaz zamanında masnuat-ı sağirenin taifelerine elə şaşaalı və birbiri arkasında bayramlardır ki tabakat-ı âliyede olan ruhaniyatı və melaikeleri və sekene-i semavatı seyre celbedəcək bir cazibedarlık görünür. Və ehl-i təfəkkür üçün elə şirin bir mütalaagâh olur ki ağıl tarifinden âcizdir.
Lakin bu ziyafet-i İlahiye və bayram-ı Rabbaniyedeki ism-i Rahman və Muhyî’nin tecellilerine mukabil ism-i Kahhar və Mümît, firak və mevt ilə qarşılarına çıkırlar. Bu isə وَسِعَتْ رَحْمَتٖى كُلَّ شَىْءٍ rahmetinin vüs’at-i şümulüne zahiren muvafık düşmür. Lakin həqiqətdə bir neçə cihet-i muvafakatı vardır. Bir ciheti şudur ki:
Sâni’-i Kerîm, Fâtır-ı Rahîm, hər bir taifenin resmigeçit nöbeti bittikten və o resmigeçitten maksud olan neticeler alındıktan sonra, ekseriyet itibarıyla dünyadan merhametkârane bir tarz ilə tenfir edib usandırır. İstirahate bir meyil və başqa bir âleme göçmeye bir şevk ihsan edir. Və vazife-i hayattan terhis edildikleri zaman, vatan-ı aslîlerine bir meyelan-ı şevk-engiz, ruhlarında uyandırır.
Hem o Rahman’ın nihayətsiz rahmetinden uzaq deyil ki necə vazife uğrunda, mücahede işinde telef olan bir nefere şehadet rütbesini verir. Və kurban olaraq kesilen bir koyuna, âhirette cismanî bir vücud-u bâki vererek sırat üstünde, sahibine burak kimi bir bineklik mertebesini vermekle mükâfatlandırır.
Elə də sair ruh sahibi və hayvanatın də özlərinə mahsus vazife-i fitriye-i Rabbaniyelerinde və evamir-i Sübhaniyenin itaatlerinde telef olan və şiddetli meşakkat çeken ruh sahibiların, onlara göre bir çeşit mükâfat-ı ruhaniye və onların istidatlarına göre bir nevi ücret-i maneviye, o tükenmez hazine-i rahmetinde baîd deyil ki bulunmasın. Dünyadan gitmelerinden çoxlu incinmesinler bəlkə memnun olsunlar.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
Lâkin ruh sahibiların en eşrefi və bu bayramlarda kemiyet və keyfiyet cihetiyle en ziyade istifadə eden insan, dünyaya çoxlu meftun və müptela olduğu halde, dünyadan nefret və âlem-i bekaya geçmek üçün eser-i rəhmət olaraq iştiyak-engiz bir halet verir. Öz insaniyeti dalalette boğulmayan insan, o haletten istifadə edər. Rahat-ı qəlb ilə gedər. Indi, o haleti intac eden vecihlerden numune olaraq beşini beyan edeceğiz.
Birincisi: İhtiyarlık mevsimiyle dünyevî, güzel və cazibedar şeyler üstünde fena və zevalin damgasını və acı manasını göstererek o insanı dünyadan ürkütüp o fâniye bedel, bir bâki matlubu arattırır.
İkincisi: İnsanın alâka peyda ettiği bütün ahbaplardan yüzde doksan doqquzu, dünyadan gedib digər bir âleme yerleştikleri üçün o ciddi muhabbet sâikasıyla o ahbabın gittiği yere bir iştiyak ihsan edib mevt və eceli mesrurane qarşılattırır.
Üçüncüsü: İnsandaki nihayətsiz zayıflık və âcizliği, bazı şeylerle ihsas ettirip həyat yükü və yaşamak tekâlifi ne qədər ağır olduğunu anlattırıp istirahate ciddi bir arzu və bir diyar-ı âhere gitmeye samimi bir şevk verir.
Dördüncüsü: İnsan-ı mü’mine nur-u iman ilə gösterir ki mevt, idam deyil; tebdil-i mekândır. Kabir isə zulümatlı bir kuyu ağzı deyil, nuraniyetli âlemlerin kapısıdır. Dünya isə bütün şaşaasıyla âhirete nisbeten bir zindan hükmündedir. Əlbəttə zindan-ı dünyadan bostan-ı cinana çıxmaq və müz’iç dağdağa-i hayat-ı cismaniyeden âlem-i rahata və meydan-ı tayeran-ı ervaha geçmek və mahlukatın sıkıntılı gürültüsünden sıyrılıp huzur-u Rahman’a getmək; min can ilə arzu edilir bir seyahattir, bəlkə bir saadettir.
Beşincisi: Kur’an’ı dinleyen insana, Kur’an’daki ilm-i həqiqəti və nur-u hakikatle dünyanın mahiyetini bildirmekliğiyle, dünyaya aşk və alâka çox manasız olduğunu anlatmaktır. Yani, insana deyər və ispat edər ki:
“Dünya, bir kitab-ı Samedanîdir. Huruf və kelimatı nefislerine deyil bəlkə başkasının zat və sıfât və esmasına delâlet edirlər. Elə isə manasını bil, al; nukuşunu bırak git.
Hem bir mezraadır, ek və mahsulünü al, muhafaza et; muzahrefatını at, ehemmiyet verme.
Hem birbiri arkasında daim gelen geçen âyineler mecmuasıdır. Elə isə onlarda tecelli edeni bil, envarını gör və onlarda tezahür eden esmanın tecelliyatını anla və müsemmalarını sev və zevale və kırılmaya mahkûm olan o cam parçalarından alâkanı kes.
Hem seyyar bir ticaretgâhtır. Elə isə alışverişini yap, gel və səndən kaçan və sənə iltifat etmeyen kafilelerin arkalarından beyhude koşma, yorulma.
Hem muvakkat bir seyrangâhtır. Elə isə nazar-ı ibretle bak və zahirî çirkin yüzüne deyil; bəlkə Cemil-i Bâki’ye bakan gizli, güzel yüzüne dikkat et, hoş və faydalı bir tenezzüh yap, dön və o güzel manzaraları irae eden və güzelleri gösteren perdelerin kapanmasıyla akılsız çocuk kimi ağlama, merak etme.
Hem bir misafirhanedir. Elə isə onu yapan Mihmandar-ı Kerîm’in izni dairesinde ye, iç, şükret. Kanunu dairesinde işle, hərəkət et. Sonra arkana bakma; çık, git. Herzekârane fuzulî bir surette karışma. Səndən ayrılan və sənə ait olmayan şeylerle manasız uğraşma və geçici işlerine bağlanıp boğulma.” kimi zahir hakikatlerle dünyanın içyüzündeki esrarı gösterip dünyadan müfarakatı gayet hafifleştirir bəlkə hüşyar olanlara sevdirir və rahmetinin hər şeyde və hər şe’ninde bir izi bulunduğunu gösterir.
İşte Kur’an, bu beş veche işarə ettiği kimi başqa hususi vecihlere də âyât-ı Kur’aniye işarə edir.
Veyl o kimseye ki bu beş vecihten bir hissesi olmaya…
***
On Yeddinci Söz’ün İkinci Makamı
(Hâşiye[1])
Bırak biçarə feryadı, beladan gel təvəkkül kıl!
Çünki feryat, bela-ender, hata-ender beladır bil!
Bela vereni buldunsa atâ-ender, safa-ender beladır bil!
Bırak feryadı, şükür kıl manend-i belâbil, demâ keyfinden güler həmişə gül mül.
Ger bulmazsan bütün dünya cefa-ender, fena-ender hebadır bil!
Cihan dolu bela başında varken ne bağırırsın kiçik bir beladan, gel təvəkkül kıl!
Təvəkkül ilə bela yüzünde gül, tâ o da gülsün.
O güldükçe küçülür, edər tebeddül.
Bil ey hodgâm! Bu dünyada saadet, terk-i dünyada.
Hudâbin isen o kâfidir, bıraksan da bütün eşya lehinde
Ger hodbin isen helâkettir, ne yaparsan bütün eşya aleyhinde.
Demək, terki gerektir hər iki halde bu dünyada.
Terki demək: Hudâ mülkü, onun izni, onun adı ilə bakmakta.
Ticaret istiyorsan ger, bu fâni ömrünü bâkiye tebdilde.
Əgər nəfsinə talip isen çürüktür hem temelsiz də.
Əgər âfakı istəyər isen fena damgası üstünde.
Demək, değmez ki alınsa çürük maldır həmişə bu çarşıda.
Elə isə geç, iyi mallar dizilmiş arkasında.
***
Siyah Dutun Bir Meyvəsi
(O mübarək dut başında Eski Said, Yeni Said dili ilə söylemişdir.)
Muhatabım Ziya Paşa deyil, Avrupa meftunlarıdır.
Mütekellim nəfsim deyil, tilmiz-i Kur’an adına kalbimdir.
Geçen sözler hakikattir, əsla şaşma, hududundan hazer aşma,
Ecanib fikrine sapma, dalalettir kulak asma, edər əlbəttə səni nâdim.
Görürsün en ziyadarın, zekâvette alemdarın,
O hayretten deyər daim: “Eyvah, kimden kime şekva edeyim, mən də şaştım!”
Kur’an dedirtir mən də derim, heç də çekinmem.
Ondan ona şekva ederim, sən kimi şaşmam.
Hak’tan Hakk’a feryat ederim, sən kimi aşmam.
Yerden göğe dava ederim, sən kimi kaçmam.
Ki Kur’an’da həmişə dava nurdan nuradır, sən kimi caymam.
Kur’an’dadır hak hikmət, ispat ederim, muhalif felsefeyi beş para saymam.
Furkan’dadır elmas həqiqət, dercan ederim, sən kimi satmam.
Halktan Hakk’a seyran ederim, sən kimi sapmam.
Dikenli yolda tayran ederim, sən kimi basmam.
Ferşten arşa şükran ederim, sən kimi asmam.
Mevte, ecele dost bakarım, sən kimi korkmam.
Kabre gülerekten girerim, sən kimi ürkmem.
Ejder ağzı, vahşet yatağı, hiçlik boğazı; sən kimi görmem.
Ahbaba kavuşturur məni, kabirden darılmam, sən kimi kızmam.
Rəhmət kapısı, nur kapısı, hak kapısı, ondan sıkılmam, geri çekilmem.
Bismillah deyərək çalıram (Hâşiye[2]) arkama bakmam, dehşet də almam.
Elhamdülillah deyərək rahat bulup yatacağam, zahmeti çekmem, vahşette kalmam.
Allahu ekber deyərək ezan-ı haşri işitip kalkacağam (Hâşiye[3]) mahşer-i ekberden çekinmem, mescid-i a’zamdan çekilmem.
Lütf-u Yezdan, nur-u Kur’an, feyz-i iman sayesinde heç üzülmem.
Durmayıp koşacağam, arş-ı Rahman zılline uçacağam, sən kimi şaşmam inşâallah.
***
Kalbe Farisî Olaraq Tahattur Eden Bir Münâcat
هٰذِهِ الْمُنَاجَاةُ تَخَطَّرَتْ فِى الْقَلْبِ هٰكَذَا بِالْبَيَانِ الْفَارِسٖى
Yani bu münâcat, kalbe Farisî olaraq tahattur ettiğinden Farisî yazılmışdır. Evvelce matbu olan Hubab Risalesi’nde dercedilmişdi.
يَارَبْ بَشَشْ جِهَتْ نَظَرْ مٖيكَرْدَمْ دَرْدِ خُودْرَا دَرْمَانْ نَمٖى دٖيدَمْ
Yâ Rab! Təvəkkülsüz, gafletle, iktidar və ihtiyarıma dayanıp derdime derman aramak üçün cihat-ı sitte denilen altı cihette nazar gezdirdim. Maatteessüf derdime derman bulamadım. Manen mənə denildi ki: “Yetmez mi dert, derman sənə.”
دَرْرَاسْتْ مٖى دٖيدَمْ كِه دٖى رُوزْ مَزَارِ پَدَرِ مَنَسْتْ
Bəli, gafletle sağımdaki geçmiş zamandan teselli almaq üçün baktım. Lakin gördüm ki dünkü gün, pederimin kabri və geçmiş zaman, ecdadımın bir mezar-ı ekberi surətində göründü. Teselli yerine vahşet verdi.
Hâşiye: İman, o vahşetli mezar-ı ekberi, ünsiyetli bir meclis-i münevver və bir mecma-ı ahbap gösterir.
وَ دَرْ چَپْ دٖيدَمْ كِه فَرْدَا قَبْرِ مَنَسْتْ
Sonra soldaki istikbale baktım. Derman bulamadım. Bəlkə yarınki gün, mənim kabrim və istikbal isə emsalimin və nesl-i âtinin bir kabr-i ekberi surətində görünüp ünsiyet deyil bəlkə vahşet verdi.
Hâşiye: İman və huzur-u iman, o dehşetli kabr-i ekberi sevimli saadet saraylarında bir davet-i Rahmaniye gösterir.
وَ اٖيمْرُوزْ تَابُوتِ جِسْمِ پُرْ اِضْطِرَابِ مَنَسْتْ
Soldan də xeyr görünmediyi üçün hazır güne baktım. Gördüm ki bu gün, güya bir tabuttur. Hərəkət-i mezbuhanede olan cismimin cenazesini daşıyır.
Hâşiye: İman, o tabutu, bir ticaretgâh və şaşaalı bir misafirhane gösterir.
بَرْ سَرِ عُمْرْ جَنَازَۀِ مَنْ اٖيسْتَادَه اَسْتْ
İşbu cihetten də deva bulamadım. Sonra başımı kaldırıp şecere-i ömrümün başına baktım. Gördüm ki o ağacın tək meyvəsi, mənim cenazemdir ki o ağacın üstünde durur, mənə bakır.
Hâşiye: İman, o ağacın meyvesini cenaze deyil bəlkə ebedî hayata mazhar və ebedî saadete namzet olan ruhumun eskimiş yuvasından yıldızlarda gezmek üçün çıktığını gösterir.
دَرْ قَدَمْ اٰبِ خَاكِ خِلْقَتِ مَنْ وَ خَاكِسْتَرِ عِظَامِ مَنَسْتْ
O cihetten də meyus olub başımı aşağıya eğdim. Baktım ki aşağıda ayak altında kemiklerimin torpağı ilə mebde-i yaradılışimin torpağı birbirine karışmış gördüm. Derman deyil, derdime dert kattı.
Hâşiye: İman, o torpağı rəhmət kapısı və cənnət salonunun perdesi olduğunu gösterir.
چُونْ دَرْ پَسْ مٖينِگَرَمْ بٖينَمْ اٖينْ دُنْيَاءِ بٖى بُنْيَادْ هٖيچْ دَرْ هٖيچَسْتْ
Ondan də nazarı çevirip arkama baktım. Gördüm ki esassız, fâni bir dünya, hiçlik derelerinde və adem zulümatında yuvarlanıp gidir. Derdime merhem deyil bəlkə vahşet və dehşet zehirini ilâvə etti.
Hâşiye: İman, o zulümatta yuvarlanan dünyayı, vazifesi bitmiş, manasını ifade etmiş, neticelerini özünə bedel vücudda bırakmış mektubat-ı Samedaniye və sahaif-i nukuş-u Sübhaniye olduğunu gösterir.
وَ دَرْ پٖيشْ اَنْدَازَۀِ نَظَرْ مٖيكُنَمْ دَرِ قَبِرْ كُشَادَه اَسْتْ
وَ رَاهِ اَبَدْ بَدُورِ دِرَازْ بَدٖيدَارَسْتْ
Onda də xeyr görmediyim üçün ön tarafıma, ileriye nazarımı gönderdim. Gördüm ki kabir kapısı, yolumun başında açık görünüp onun arkasında ebede giden cadde, uzaqdan uzağa nazara çarpır.
Hâşiye: İman, o kabir kapısını, âlem-i nur kapısı və o yol də saadet-i ebediye yolu olduğunu gösterdiğinden dertlerime hem derman hem merhem olur.
مَرَا جُزْ جُزْءِ اِخْتِيَارٖى چٖيزٖى نٖيسْتْ دَرْ دَسْتْ
İşte bu altı cihette ünsiyet və teselli deyil bəlkə dehşet və vahşet aldığım onlara mukabil mənim elimde bir cüz-i ihtiyarîden başqa heç bir şey yoxdur ki ona dayanıp onunla mukabele edeyim.
Hâşiye: İman, o cüz-i lâyetecezza hükmündeki cüz-i ihtiyarî yerine, gayr-ı mütenahî bir qüdrətə istinad etmək üçün bir vesika verir və bəlkə iman bir vesikadır.
كِه اُو جُزْءْ هَمْ عَاجِزْ هَمْ كُوتَاهُ و هَمْ كَمْ عَيَارَسْتْ
Halbuki o cüz-i ihtiyarî denilen silah-ı insanî hem âciz hem kısadır. Hem ayarı noksandır. İcad edə bilməz, kesbden başqa heç bir şey elinden gəlməz.
Hâşiye: İman, o cüz-i ihtiyarîyi, Allah adına istimal ettirip hər şeye qarşı kâfi getirir. Bir askerin cüz’î kuvvetini devlet hesabına istimal ettiği vaxt, minlərlə kuvvetinden fazla işler görmesi kimi.
نَه دَرْ مَاضٖى مَجَالِ حُلُولْ نَه دَرْ مُسْتَقْبَلْ مَدَارِ نُفُوذْ اَسْتْ
Ne geçmiş zamana hulûl edə bilər ne də geləcək zamana nüfuz edə bilər. Mazi və müstakbele ait emellerime və elemlerime faydası yoxdur.
Hâşiye: İman, dizginini cism-i heyvanînin elinden alıb kalbe, ruha teslim ettiği üçün maziye nüfuz və müstakbele hulûl edə bilər. Çünki qəlb və ruhun daire-i həyatı geniştir.
مَيْدَانِ اُو اٖينْ زَمَانِ حَالْ و يَكْ اٰنِ سَيَّالَسْتْ
O cüz-i ihtiyarînin meydan-ı cevelanı, kısacık bu zaman-ı hazır və bir ân-ı seyyaldir.
بَا اٖينْ هَمَه فَقْرْهَا وَ ضَعْفْهَا قَلَمِ قُدْرَتِ تُو اٰشِكَارَه نُوِشْتَه اَسْتْ
دَرْ فِطْرَتِ مَا مَيْلِ اَبَدْ وَ اَمَلِ سَرْمَدْ
İşte bu bütün ihtiyaçlarımla və zayıflığımla və möhtaclıq və aczimle birlikdə altı cihetten gelen dehşetler və vahşetlerle pərişan bir halde iken; qələm-i kudretle sahife-i fıtratımda ebede uzanan arzular və sermede yayılan emeller aşikâre bir surette yazılmışdır, mahiyetimde dercedilmişdir.
بَلْكِه هَرْ چِه هَسْتْ ، هَسْتْ
Bəlkə dünyada ne varsa numuneleri fıtratımda vardır. Umum onlara qarşı alâkadarım. Onlar üçün çalıştırıram, çalışıram.
دَائِرَۀِ اِحْتِيَاجْ مَانَنْدِ دَائِرَۀِ مَدِّ نَظَرْ بُزُرْگٖى دَارَسْتْ
İhtiyaç dairesi, nazar dairesi qədər büyüktür, geniştir.
خَيَالْ كُدَامْ رَسَدْ اِحْتِيَاجْ نٖيزْ رَسَدْ
دَرْ دَسْتْ هَرْچِه نٖيسْتْ دَرْ اِحْتِيَاجْ هَسْتْ
Hattâ hayal haraya gitse ihtiyaç dairesi də oraya gedər. Orada da hâcet vardır. Bəlkə hər ne ki elde yox, ihtiyaçta vardır. Elde olmayan, ihtiyaçta vardır. Elde bulunmayan isə hədsizdir.
دَائِرَۀِ اِقْتِدَارْ هَمْچُو دَائِرَۀِ دَسْتِ كُوتَاهْ كُوتَاهَسْتْ
Halbuki daire-i iktidar, qısa elimin dairesi qədər qısa və dardır.
پَسْ فَقْرُ و حَاجَاتِ مَا بَقَدْرِ جِهَانَسْتْ
Demək möhtaclıq u ihtiyaçlarım, dünya kadardır.
وَ سَرْمَايَۀِ مَا هَمْ چُو جُزْءِ لَايَتَجَزَّا اَسْتْ
Sermayem isə cüz-i lâyetecezza kimi cüz’î bir şeydir.
اٖينْ جُزْءْ كُدَامْ وَ اٖينْ كَائِنَاتِ حَاجَاتْ كُدَامَسْتْ
İşte bu cihan qədər və milyarlar ilə ancaq istihsal edilen hâcet harada? Və bu beş paralık cüz-i ihtiyarî harada? Bununla onların mübayaasına gidilmez. Bununla onlar kazanılmaz. Elə isə başqa bir çarə aramak gerektir.
پَسْ دَرْ رَاهِ تُو اَزْ اٖينْ جُزْءْ نٖيزْ بَازْ مٖى گُذَشْتَنْ چَارَۀِ مَنْ اَسْتْ
O çarə isə şudur ki o cüz-i ihtiyarîden də vazgeçip, irade-i İlahiyeye işini buraxıb, öz havl və kuvvetinden teberri edib, Cənabı-Haqqın havl və kuvvetine iltica edərək həqiqət-i təvəkküle yapışmaktır. Yâ Rab! Madam ki çarə-i necat budur. Sənin yolunda o cüz-i ihtiyarîden vazgeçirəm və enaniyetimden teberri edirəm.
تَا عِنَايَتِ تُو دَسْتْگٖيرِ مَنْ شَوَدْ رَحْمَتِ بٖى نِهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَنْ اَسْتْ
Tâ sənin inayetin, acizlik və zaafıma merhameten elimi tutsun. Hem tâ sənin rahmetin, möhtaclıq u ehtiyacıma şəfqət edib mənə istinadgâh olabilsin, öz kapısını mənə açsın.
اٰنْ كَسْ كِه بَحْرِ بٖى نِهَايَتِ رَحْمَتْ يَافْتْ اَسْتْ
تَكْيَه نَه كُنَدْ بَرْ اٖينْ جُزْءِ اِخْتِيَارٖى كِه يَكْ قَطْرَه سَرَابَسْتْ
Bəli, hər kim ki rahmetin nihayətsiz denizini bulsa əlbəttə bir katre serap hükmünde olan cüz-i ihtiyarına itimat etməz, rəhməti buraxıb ona müracaat etməz.
اَيْوَاهْ اٖينْ زِنْدِگَانٖى هَمْ چُو خَابَسْتْ
وٖينْ عُمْرِ بٖى بُنْيَادْ هَمْ چُو بَادَسْتْ
Eyvah! Aldandık. Bu hayat-ı dünyeviyeyi sabit zannettik. O zan sebebiyle bütün bütün zayi ettik. Bəli, bu güzeran-ı həyat bir uykudur, bir rüya kimi geçti. Bu temelsiz ömür də bir rüzgâr kimi uçar gedər.
اِنْسَانْ بَزَوَالْ دُنْيَا بَفَنَا اَسْتْ اٰمَالْ بٖى بَقَا اٰلَامْ بَبَقَا اَسْتْ
Özünə güvenen və ebedî zanneden mağrur insan, zevale mahkûmdur. Süratle gidir. Hane-i insan olan dünya isə zulümat-ı ademe sukut edər. Emeller bekasız, elemler ruhta bâki kalır.
بِيَا اَىْ نَفْسِ نَافَرْجَامْ وُجُودِ فَانٖى خُودْرَا فَدَا كُنْ
خَالِقِ خُودْرَا كِه اٖينْ هَسْتٖى وَدٖيعَه هَسْتْ
Madam ki həqiqət böyledir, gel ey hayata çox müştak və ömre çox talip və dünyaya çox âşık və hədsiz emeller ilə və elemler ilə müptela bedbaht nəfsim! Uyan, aklını başına al! Necə ki yıldız böceği öz ışıkçığına itimat edər, gecenin hədsiz zulümatında kalır. Bal arısı, özünə güvenmediyi üçün gündüzün güneşini bulur. Bütün dostları olan çiçəkləri, güneşin ziyasıyla yaldızlanmış müşahede edər. Elə də özünə, vücuduna və enaniyetine dayansan yıldız böceği kimi olursun. Əgər sən, fâni vücudunu, o vücudu sənə veren Hâlık’ın yolunda feda etsen bal arısı kimi olursun. Hədsiz bir nur-u vücud bulursun. Hem feda et. Çünki bu vücud, səndə vedia və emanettir.
وَ مُلْكِ اُو وَ اُو دَادَه فَنَا كُنْ تَا بَقَا يَابَدْ
اَزْ اٰنْ سِرّٖى كِه ، نَفْىِ نَفْىْ اِثْبَاتْ اَسْتْ
Hem onun mülküdür hem o vermişdir. Elə isə minnet etmeyerek və çekinmeyerek fena et, feda et tâ beka bulsun. Çünki nefy-i nefiy, ispattır. Yani yox, yox isə o vardır. Yox, yox olsa var olur.
خُدَاىِ پُرْكَرَمْ خُودْ مُلْكِ خُودْرَا مٖى خَرَدْ اَزْ تُو
بَهَاىِ بٖى گِرَانْ دَادَه بَرَاىِ تُو نِگَاهْ دَارَسْتْ
Hâlık-ı Kerîm, öz mülkünü səndən satın alır. Cənnət kimi böyük bir qiymətı verir. Hem o mülkü sənin üçün güzelce muhafaza edir. Kıymetini yükselttirir. Yenə sənə hem bâki hem mükemmel bir surette verəcəkdir. Elə isə ey nəfsim! Heç durma. Birbiri içinde beş kârlı bu ticareti yap. Tâ beş hasaretten kurtulup beş rıbhi birden kazanasın.
***
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
فَلَمَّٓا اَفَلَ قَالَ لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ
لَقَدْ اَبْكَانٖى نَعْىُ ( لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ ) مِنْ خَلٖيلِ اللّٰهِ
İbrahim aleyhisselâmdan sudûr ilə kainatın zeval və ölümünü ilan eden na’y-ı لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ məni ağlattırdı.
فَصَبَّتْ عَيْنُ قَلْبٖى قَطَرَاتٍ بَاكِيَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ
Onun üçün qəlb gözü ağladı və ağlayıcı katreleri döktü. Qəlb gözü ağladığı kimi döktüğü hər bir damlası da o qədər hazîndir, ağlattırır. Güya özü də ağlır. O damlalar, geləcək Farisî fıkralardır.
لِتَفْسٖيرِ كَلَامٍ مِنْ حَكٖيمٍ اَىْ نَبِىٍّ فٖى كَلَامِ اللّٰهِ
İşte o damlalar isə Nebiyy-i Peygamber olan bir Hakîm-i İlahî’nin kelâmullah içinde bulunan bir kelâmının bir nevi tefsiridir.
نَمٖى زٖيبَاسْتْ اُفُولْدَه گُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ
Güzel deyil batmakla gaib olan bir mahbub. Çünki zevale mahkûm, həqiqi güzel ola bilməz. Aşk-ı ebedî üçün yaratılan və âyenə-i Samed olan qəlb ilə sevilmez və sevilmeməli.
نَمٖى اَرْزَدْ غُرُوبْدَه غَيْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ
Bir matlub ki gurûbda gaybubet etmeye mahkûmdur; qəlbin alâkasına, fikrin merakına değmir. Âmâle merci olamır. Arkasında gam və kederle teessüf etmeye lâyık deyildir. Harada kaldı ki qəlb ona perestiş etsin və ona bağlansın kalsın.
نَمٖى خٰواهَمْ فَنَادَه مَحْوْ شُدَنْ مَقْصُودْ
Bir maksud ki fenada mahvolur, o maksudu istemem. Çünki fâniyim, fâni olanı istemem; neyleyeyim?
نَمٖى خٰوانَمْ زَوَالْدَه دَفْنْ شُدَنْ مَعْبُودْ
Bir mabud ki zevalde defnolur; onu çağırmam, ona iltica etmem. Çünki nihayətsiz möhtacım və âcizim. Âciz olan, mənim çox böyük dertlerime deva bulamaz. Ebedî yaralarıma merhem süremez. Zevalden özünü kurtaramayan necə mabud olur?
عَقْلْ فَرْيَادْ مٖى دَارَدْ نِدَاءِ ( لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ )مٖى زَنَدْ رُوحَمْ
Bəli, zahire müptela olan ağıl, bu keşmekeş kainatta perestiş ettiği şeylerin zevalini görmək ilə meyusane feryat edər və bâki bir mahbubu arayan ruh də لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ feryadını ilan edir.
نَمٖى خٰواهَمْ نَمٖى خٰوانَمْ نَمٖى تَابَمْ فِرَاقٖى
İstemem, arzu etmem, tâkat getirmem müfarakatı.
نَمٖى اَرْزَدْ مَرَاقَه اٖينْ زَوَالْ دَرْ پَسْ تَلَاقٖى
Deyər-akab zeval ilə acılanan mülakatlar, keder və meraka değmez. İştiyaka heç lâyık deyildir. Çünki zeval-i ləzzət, elem olduğu kimi zeval-i lezzetin tasavvuru də bir elemdir. Bütün mecazî âşıkların divanları, yani aşknameleri olan manzum kitabları, bu tasavvur-u zevalden gelen elemden birer feryattır. Hər birinin bütün divan-ı eş’arının ruhunu əgər sıksan elemkârane birer feryat damlar.
اَزْ اٰنْ دَرْدٖى گِرٖينِ ( لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ ) مٖى زَنَدْ قَلْبَمْ
İşte o zeval-âlûd mülakatlar, o elemli mecazî muhabbetler derdinden və belasındandır ki kalbim İbrahimvari لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ ağlamasıyla ağlır və bağırır.
دَرْ اٖينْ فَانٖى بَقَا خَازٖى بَقَا خٖيزَدْ فَنَادَنْ
Əgər bu fâni dünyada beka istiyorsan beka, fenadan çıkır. Nefs-i emmare cihetiyle fena bul ki bâki olasın.
فَنَا شُدْ هَمْ فَدَا كُنْ هَمْ عَدَمْ بٖينْ كِه اَزْ دُنْيَا بَقَايَه رَاهْ فَنَادَنْ
Dünya-perestlik esasatı olan ahlâk-ı seyyieden tecerrüd et, fâni ol. Daire-i mülkünde və malındaki eşyayı, Mahbub-u Həqiqi yolunda feda et. Mevcudatın adem-nüma âkıbetlerini gör. Çünki bu dünyadan bekaya giden yol, fenadan gidir.
فِكِرْ فٖيزَارْ مٖى دَارَدْ اَنٖينِ ( لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ ) مٖى زَنَدْ وِجْدَانْ
Esbab içine dalan fikr-i insanî, bu zelzele-i zeval-i dünyadan hayrette kalıp meyusane fîzar edir. Vücud-u həqiqi isteyen vicdan, İbrahimvari لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ enîniyle mahbubat-ı mecaziyeden və mevcudat-ı zâileden kat-ı alâka edib Mevcud-u Həqiqi’ye və Mahbub-u Sermedî’ye bağlanır.
بِدَانْ اَىْ نَفْسِ نَادَانَمْ كِه دَرْ هَرْ فَرْدْ اَزْ فَانٖى دُو رَاهْ هَسْتْ
بَا بَاقٖى دُو سِرِّ جَانِ جَانَانٖى
Ey nâdan nəfsim! Bil ki çendan dünya və mevcudat fânidir. Lakin hər fâni şeyde, bâkiye îsal eden iki yol bulabilirsin və can-ı canan olan Mahbub-u Lâyezal’in tecelli-i cemalinden iki lem’ayı, iki sırrı görebilirsin. Ân şart ki suret-i fâniyeden və özündən geçebilirsen…
كِه دَرْ نِعْمَتْهَا اِنْعَامْ هَسْتْ وَ پَسْ اٰثَارْهَا اَسْمَا بِگٖيرْ مَغْزٖى وَ مٖيزَنْ دَرْ فَنَا اٰنْ قِشْرِ بٖى مَعْنَا
Bəli, nemət içinde in’am görünür; Rahman’ın iltifatı hissedilir. Nimetten in’ama geçsen Mün’im’i bulursun. Hem hər eser-i Samedanî, bir məktub kimi bir Sâni’-i Zülcelal’in esmasını bildirir. Nakıştan manaya geçsen esma yoluyla müsemmayı bulursun. Madam ki bu masnuat-ı fâniyenin mağzını, içini bulabilirsin; onu elde et. Manasız kabuğunu, kışrını acımadan fena seyline atabilirsin.
بَلٖى اٰثَارْهَا گُويَنْدْ زِاَسْمَا لَفْظِ پُرْ مَعْنَا بِخَانْ مَعْنَا وَ مٖيزَنْ دَرْ هَوَا اٰنْ لَفْظِ بٖى سَوْدَا
Bəli, masnuatta heç bir eser yox ki çox manalı bir lafz-ı mücessem olmasın, Sâni’-i Zülcelal’in çox esmasını okutturmasın. Madam ki bu masnuat elfazdır, kelimat-ı kudrettir; manalarını oku, kalbine koy. Manasız kalan elfazı, bilâ-perva zevalin havasına at. Arkalarından alâkadarane baxıb meşgul olma.
عَقْلْ فَرْيَادْ مٖى دَارَدْ غِيَاثِ ( لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ ) مٖيزَنْ اَىْ نَفْسَمْ
İşte zahir-perest və sermayesi âfakî malûmattan ibaret olan akl-ı dünyevî, belə silsile-i efkârı hiçe və ademe incirar ettiğinden, hayretinden və haybetinden meyusane feryat edir. Həqiqətə giden bir doğru yol arır. Madam ki ufûl edenlerden və zeval bulanlardan ruh elini çekti. Qəlb də mecazî mahbublardan vazgeçti. Vicdan də fânilerden yüzünü çevirdi. Sən də biçarə nəfsim, İbrahimvari لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ gıyasını çek, kurtul.
چِه خُوشْ گُويَدْ اُو شَيْدَا جَامٖى عِشْقْ خُوىْ
Fıtratı aşkla yoğrulmuş kimi sermest-i câm-ı aşk olan Mevlana Câmî, kesretten vahdete yüzleri çevirmek üçün bak ne güzel söylemiş:
يَكٖى خٰواهْ يَكٖى خٰوانْ يَكٖى جُوىْ يَكٖى بٖينْ يَكٖى دَانْ يَكٖى گُوىْ demişdir. (Hâşiye[4])
1 – Yani yalnız biri bax, başkaları istenmeye değmir.
2 – Biri çağır, başkaları imdada gelmir.
3 – Biri tələb et, başkalar lâyık deyillər.
4 – Biri gör, başkalar hər vaxt görünmürlər, zeval perdesinde saklanırlar.
5 – Biri bil, marifetine yardım etmeyen başqa bilmekler faydasızdır.
6 – Biri selə, ona ait olmayan sözler malayani sayılabilir.
نَعَمْ صَدَقْتَ اَىْ جَامٖى
هُوَ الْمَطْلُوبُ § هُوَ الْمَحْبُوبُ § هُوَ الْمَقْصُودُ § هُوَ الْمَعْبُودُ
Bəli Câmî, çox doğru söyledin. Həqiqi mahbub, həqiqi matlub, həqiqi maksud, həqiqi mabud; yalnız odur.
كِه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ عَالَمْ
Çünki bu âlem bütün mövcudatıyla muhtelif dilleriyle, ayrı ayrı nağamatıyla zikr-i İlahînin halka-i kübrasında birlikdə لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُو deyər, vahdaniyete şehadet edər. لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ in açtığı yaraya merhem sürür və alâkayı kestiği mecazî mahbublara bedel, bir Mahbub-u Lâyezalî’yi gösterir.
***
Bundan iyirmi beş sene qədər evvel İstanbul Boğazı’ndaki Yuşa Tepesi’nde, dünyanın terkine qərar verdiyim bir zamanda, bir kısım mühim dostlarım məni dünyaya, eski vaziyetime döndürmek üçün yanıma geldiler. Dedim: “Yarına qədər məni bırakınız, istihare edeyim.” Sabahleyin kalbime bu iki levha hutur etti. Şiire benzer lakin şiir deyillər. O mübarək hatıranın hatırı üçün ilişmedim. Geldiyi kimi muhafaza edildi.
Iyirmi Üçüncü Söz’ün âhirine ilhak edilmişdi. Makam münasibətilə buraya alındı.
Birinci Levha
Ehl-i gaflet dünyasının hakikatini tasvir edər levhadır.
Məni dünyaya çağırma Ona geldim fena gördüm.
Demâ gaflet hicab oldu Və nur-u Hak nihan gördüm.
Bütün eşya-yı mevcudat Birer fâni muzır gördüm.
Vücud desen onu giydim Âh ademdi çox bela gördüm.
Həyat desen onu tattım Azap-ender azap gördüm.
Ağıl ayn-ı ikab oldu Bekayı bir bela gördüm.
Ömür ayn-ı heva oldu Kemal ayn-ı heba gördüm.
Amel ayn-ı riya oldu Emel ayn-ı elem gördüm.
Visal nefs-i zeval oldu Devayı ayn-ı dâ’ gördüm.
Bu envar zulümat oldu Bu ahbabı yetim gördüm.
Bu savtlar na’y-ı mevt oldu Bu ahyayı mevat gördüm.
Ulûm evhama kalboldu Hikemde min sekam gördüm.
Ləzzət ayn-ı elem oldu Vücudda min adem gördüm.
Habib desen onu buldum Âh firakta çox elem gördüm.
İkinci Levha
Ehl-i hidayet və huzurun həqiqət-i dünyalarına işarə edər levhadır.
Demâ gaflet zeval buldu Və nur-u Hak ayân gördüm.
Vücud bürhan-ı Zat oldu Həyat mir’at-ı Hak’tır gör.
Ağıl miftah-ı kenz oldu Fena bab-ı bekadır gör.
Kemalin lem’ası söndü Lakin şems-i Cemal var gör.
Zeval ayn-ı visal oldu Elem ayn-ı lezzettir gör.
Ömür nefs-i amel oldu Ebed ayn-ı ömürdür gör.
Zalâm zarf-ı ziya oldu Bu mevtte hak həyat var gör.
Bütün eşya enis oldu Bütün asvat zikirdir gör.
Bütün zerrat-ı mevcudat Birer zâkir, müsebbih gör.
Fakrı kenz-i gına buldum Aczde tam qüvvət var gör.
Əgər Allah’ı buldunsa Bütün eşya senindir gör.
Əgər Mâlik-i Mülk’e memlûk isen Onun mülkü senindir gör.
Əgər hodbin və öz nəfsinə mâlik isen Bilâ-addin beladır gör,
Bilâ-haddin azaptır tat Bilâ-gayet ağırdır gör.
Əgər həqiqi abd-i hudâbin isen Hudutsuz bir safadır gör,
Hesapsız bir sevap var tat Nihayətsiz saadet gör.
***
Iyirmi beş sene evvel ramazanda ikindiden sonra Şeyh-i Geylanî’nin (ks) Əsmaül-Hüsna manzumesini okudum. Mənə bir arzu geldi ki Əsmaül-Hüsna ilə bir münâcat yazayım. Lakin o vaxt bu qədər yazıldı. O kudsî üstadımın mübarək münâcat-ı esmaiyesine bir nazire etmək istədim. Heyhat! Nazma istidadım yox. Yapamadım, noksan kaldı.
Bu münâcat, Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz Üçüncü Məktub’u olan Pencereler Risalesi’ne ilhak edilmişdi. Makam münasibətilə buraya alındı.
هُوَ الْبَاقٖى
حَكٖيمُ الْقَضَايَا نَحْنُ فٖى قَبْضِ حُكْمِهٖ § هُوَ الْحَكَمُ الْعَدْلُ لَهُ الْاَرْضُ وَ السَّمَاءُ
عَلٖيمُ الْخَفَايَا وَ الْغُيُوبِ فٖى مُلْكِهٖ § هُوَ الْقَادِرُ الْقَيُّومُ لَهُ الْعَرْشُ وَ الثَّرَاءُ
لَطٖيفُ الْمَزَايَا وَ النُّقُوشِ فٖى صُنْعِهٖ § هُوَ الْفَاطِرُ الْوَدُودُ لَهُ الْحُسْنُ وَ الْبَهَاءُ
جَلٖيلُ الْمَرَايَا وَ الشُّؤُنِ فٖى خَلْقِهٖ § هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ لَهُ الْعِزُّ وَ الْكِبْرِيَاءُ
بَدٖيعُ الْبَرَايَا نَحْنُ مِنْ نَقْشِ صُنْعِهٖ § هُوَ الدَّائِمُ الْبَاقٖى لَهُ الْمُلْكُ وَ الْبَقَاءُ
كَرٖيمُ الْعَطَايَا نَحْنُ مِنْ رَكْبِ ضَيْفِهٖ § هُوَ الرَّزَّاقُ الْكَافٖى لَهُ الْحَمْدُ وَ الثَّنَاءُ
جَمٖيلُ الْهَدَايَا نَحْنُ مِنْ نَسْجِ عِلْمِهٖ § هُوَ الْخَالِقُ الْوَافٖى لَهُ الْجُودُ وَ الْعَطَاءُ
سَمٖيعُ الشَّكَايَا وَ الدُّعَاءِ لِخَلْقِهٖ § هُوَ الرَّاحِمُ الشَّافٖى لَهُ الشُّكْرُ وَ الثَّنَاءُ
غَفُورُ الْخَطَايَا وَ الذُّنُوبِ لِعَبْدِهٖ § هُوَ الْغَفَّارُ الرَّحٖيمُ لَهُ الْعَفْوُ وَ الرِّضَاءُ
Ey nəfsim! Kalbim kimi ağla və bağır və də ki:
“Fâniyim, fâni olanı istemem. Âcizim, âciz olanı istemem. Ruhumu Rahman’a teslim eyledim, gayr istemem. İsterim lakin bir yâr-ı bâki isterim. Zerreyim lakin bir şems-i sermed isterim. Hiç-ender hiçim lakin bu mevcudatı umumen isterim.”
***
Barla Yaylası Çam, Katran, Ardıç, Karakavağın Bir Meyvesidir
(Makam münasibətilə buraya alınmış, On Birinci Məktub’un bir parçasıdır.)
Bir vaxt esaretimde dağ başında azametli çam və katran və ardıç ağaclarının heybet-nüma suretlerini, hayret-feza vaziyetlerini temaşa ederken çox latîf bir rüzgâr esti. O vaziyeti çox muhteşem və şirin, velvele-âlûd bir zelzele-i raks-nüma, bir tesbihat-ı cezbe-eda suretine çevirdiğinden eğlence temaşası, nazar-ı ibrete və sem’-i hikmete döndü. Birden Ahmed-i Cezerî’nin Kürtçe bu fıkrası:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبٖيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
hatırıma geldi. Kalbim, ibret manalarını ifade üçün belə ağladı:
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازٖى
زِنِشٖيبُ اَزْ فِرَازٖى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازٖى
دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو دَرْ رَقْصْ بَازٖى
زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازٖى
زِشٖيرٖينٖى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازٖى
اَزْوَىْ رَقْصَ اٰمَدْ جَذْبَه خَازٖى
اَزٖينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبٖيحُ نَمَازٖى
اٖيسْتَادَسْتْ هَرْ يَكٖى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازٖى
دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهٖى هَمْ چُو شَهْبَازٖى
بِجُنْبٖيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگٖيزِ شَهْنَازٖى
بَبَالَا مٖيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عِشْقْ بَازٖى
مٖيدِهَدْ هُوشَه گِرٖينْهَاىِ دَرٖينْهَاىِ زَوَالٖى اَزْ حُبِّ مَجَازٖى
بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگٖيزِ اَيَازٖى
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلٖى اَزْ حُزْنْ اَنْگٖيزِ نَوَازٖى
رُوحَه مٖى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَۀِ نَازُ نِيَازٖى
قَلْبْ مٖيخٰوانَدْ اَزٖينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحٖيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازٖى
نَفْسْ مٖيخٰواهَدْ دَرْ اٖينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقٖى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازٖى
عَقْلْ مٖيبٖينَدْ اَزٖينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازٖى
اٰرْزُو مٖيدَارَدْ هَوَا اَزٖينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازٖى
خَيَالْ بٖينَدْ اَزٖينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوٖى بَاهَزَارَانْ نَىْ
اَزٖينْ نَيْهَا شُنٖيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ
وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ هَرْ شَىْ
دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مٖيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتٖى دِهْ بَاٖينْ قَلْبِ پَرٖيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاٖينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمٖينْ
Barla yaylası Tepelice’de çam, katran, ardıç, karakavak meyvəsi hakkında yazılan Farisî beyitlerin manası:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبٖيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
Hatırıma geldi. Kalbim də ibret manalarını ifade üçün belə ağladı:
Yani sənin temaşageh-i hüsnüne, hər kəs hər yerden koşup gelmiş. Sənin cemalinle nazdarlık edirlər.
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازٖى
Hər canlı, sənin temaşageh-i sanatın olan zemin yüzüne hər yerden çıxıb bakırlar.
زِنِشٖيبُ اَزْ فِرَازٖى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازٖى
Aşağıdan, yukarıdan dellâllar kimi çıxıb bağırırlar.
دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو (نُسْخَه: زِهَوَاىِ شَوْقِ تُو) دَرْ رَقْص بَازٖى
Sənin cemal-i nakşından keyiflenip o dellâl-misal ağaclar oynurlar.
زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازٖى
Sənin kemal-i sanatından neşelenip güzel güzel sadâ verirlər.
زِشٖيرٖينٖى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازٖى
Güya sadâlarının tatlılığı, onları da neşelendirip nâzeninane bir naz ettirir.
اَزْوَىْ رَقْصَه اٰمَدْ جَذْبَه خَازٖى
İşte ondandır ki bu ağaclar raksa gelmiş, cezbe istəyirlər.
اَزٖينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبٖيحُ نَمَازٖى
Bu rahmet-i İlahiyenin âsârıyladır ki hər canlı, özünə mahsus tesbih və namazın dersini alırlar.
اٖيسْتَادَسْتْ هَرْ يَكٖى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازٖى
Ders aldıktan sonra hər bir ağac, yüksək bir taş üstünde arşa başını kaldırıp durmuşlar.
دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهٖى هَمْ چُو شَهْبَازٖى
Hər biri, yüzler əllərini Şehbaz-ı Kalender (Hâşiye[5]) kimi dərgah-ı İlahîye uzatıp muhteşem bir ibadət vaziyetini almışlar.
بِجُنْبٖيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگٖيزِ شَهْنَازٖى
(Hâşiye[6])
Oynattırırlar, zülüfvari kiçik dallarını və onunla, temaşa edenlere də latîf şevklerini və ulvi zevklerini ihtar edirlər.
بَبَالَا مٖيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عِشْقْ بَازٖى
Aşkın “Hây Hûy” perdelerinden en hassas tellere, damarlara dokunur kimi sadâ verirlər. (Nüsha[7])
مٖيدِهَدْ هُوشَه گِرٖينْهَاىِ دَرٖينْهَاىِ زَوَالٖى اَزْ حُبِّ مَجَازٖى
Fikre bu vaziyetten belə bir mana gəlir: Mecazî muhabbetlerin zeval elemiyle gelen ağlayış hem derinden derine hazîn bir enîni ihtar edirlər.
بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگٖيزِ اَيَازٖى
Mahmudların, yani Sultan Mahmud kimi mahbubundan ayrılmış bütün âşıkların başlarında, hüzün-âlûd mahbublarının nağmesinin tarzını işittirirlər.
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلٖى اَزْ حُزْنْ اَنْگٖيزِ نَوَازٖى
Dünyevî sadâların və sözlerin dinlemesinden kesilmiş olan ölmüşlere; ezelî nağmeleri, hüzün-engiz sadâları işittirir kimi bir vazifesi var görünürlər.
رُوحَه مٖى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَۀِ نَازُ نِيَازٖى
Ruh isə bu vaziyetten belə anladı ki eşya, tesbihat ilə Sâni’-i Zülcelal’in tecelliyat-ı esmasına mukabele edib bir naz niyaz zemzemesidir, gəlir.
قَلْبْ مٖيخٰوانَدْ اَزٖينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحٖيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازٖى
Qəlb isə bu hər biri birer âyet-i mücesseme hükmünde olan bu ağaclardan sırr-ı tevhidi, bu i’cazın ulüvv-ü nazmından okur. Yani, yaradılışlerinde o derece hârika bir nizam-nizam-intizam, bir sanat, bir hikmət vardır ki bütün esbab-ı kainat birer fâil-i muhtar farz edilse və toplansalar taklit edemezler.
نَفْسْ مٖيخٰواهَدْ دَرْ اٖينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقٖى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازٖى
Nəfs isə bu vaziyeti gördükçe, bütün rûy-i zemin, velvele-âlûd bir zelzele-i firakta yuvarlanır kimi gördü, bir zevk-i bâki aradı. “Dünya-perestliğin terkinde bulacaqsan.” manasını aldı.
عَقْلْ مٖيبٖينَدْ اَزٖينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازٖى
Ağıl isə bu zemzeme-i heyvan və eşcardan və demdeme-i nebat və havadan gayet manidar bir nizam-nizam-intizam-ı yaradılış, bir nakş-ı hikmət, bir hazine-i esrar bulur. Hər şey, çox cihetlerle Sâni’-i Zülcelal’i tesbih ettiğini anlır.
اٰرْزُو مٖيدَارَدْ هَوَا اَزٖينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازٖى
Heva-yı nəfs isə bu hemheme-i hava və hevheve-i yapraktan elə bir ləzzət alır ki bütün ezvak-ı mecazîyi ona unutturup o heva-yı nəfsin həyatı olan zevk-i mecazîyi terk etmekle bu zevk-i həqiqətdə ölmek istəyir.
خَيَالْ بٖينَدْ اَزٖينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوٖى بَاهَزَارَانْ نَىْ
Hayal isə görür, güya bu ağacların müekkel melaikeleri içlerine girip hər bir dalında çox neyler takılan ağacları cəsəd olaraq giymişler. Güya Sultan-ı Sermedî, minlərlə ney sadâsıyla muhteşem bir resm-i küşadda onlara onları giydirmiş ki o ağaclar camid, şuursuz cisim kimi deyil bəlkə gayet şuurkârane manidar vaziyetleri gösterirlər.
اَزٖينْ نَيْهَا شُنٖيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ
İşte o neyler; semavî, ulvi bir musikîden gəlir kimi safi və müessirdirler. Fikir, o neylerden başta Mevlana Celaleddin-i Rumî olaraq bütün âşıkların işittikleri elemkârane teşekkiyat-ı firakı işitmir. Bəlkə Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a qarşı takdim edilen teşekkürat-ı Rahmaniyeyi və tahmidat-ı Rabbaniyeyi işitir.
وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ
Madam ki ağaclar, birer cəsəd oldu. Bütün yarpaqlar də diller oldu. Demək hər biri, minlərlə dilleriyle havanın dokunmasıyla “Hû Hû” zikrini tekrar edirlər. Hayatlarının tahiyyatıyla Sâni’inin Hayy-ı Kayyum olduğunu ilan edirlər.
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ هَرْ شَىْ
Çünki bütün eşya لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو deyip kainatın azîm halka-i zikrinde birlikdə zikrederek çalışırlar.
دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مٖيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
Vaxt be-vaxt lisan-ı istidat ilə Cənabı-Haqq’tan hukuk-u hayatını “Yâ Hak” deyip hazine-i rahmetten istəyirlər. Baştan başa da hayata mazhariyetleri dili ilə “Yâ Hay” adını zikredirlər.
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتٖى دِهْ بَاٖينْ قَلْبِ پَرٖيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاٖينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمٖينْ
***
Bir vaxt Barla’da Çam Dağı’nda yüksək bir mevkide, gecede semanın yüzüne baktım. Geləcək fıkralar, birden hutur etti. Yıldızların hal dili ilə konuşmalarını hayalen işittim kimi bu yazıldı. Nazım və şiir bilmediyim üçün şiir kaidesine girmedi. Tahattur olduğu kimi yazılmış.
Dördüncü Məktub ilə Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıfı’nın âhirinden alınmışdır.
Yıldızları Konuşturan Bir Yıldızname
Dinlə də yıldızları bu hutbe-i şirinine
Name-i nurîn-i hikmət, bak ne takrir eylemiş.
Həmişə birlikdə nutka gelmiş, hak dili ilə deyərlər:
“Bir Kadîr-i Zülcelal’in haşmet-i sultanına
Birer bürhan-ı nur-efşanız vücud-u Sâni’a
Hem vahdete hem qüdrətə şahitleriz biz.
Bu zeminin yüzünü yaldızlayan
Nâzenin mu’cizatı çün melek seyranına.
Bu semanın arza bakan, cənnətə dikkat eden
Minlərlə müdakkik gözleriz biz. (Hâşiye[8])
Tûba-i yaradılışten semavat şıkkına, həmişə Kehkeşan ağsanına
Bir Cemil-i Zülcelal’in, dest-i hikmetle takılmış olduqca gözəl meyveleriyiz biz.
Bu semavat ehline birer mescid-i seyyar, birer hane-i devvar, birer ulvi âşiyane
Birer misbah-ı nevvar, birer gemi-i cebbar, birer tayyareleriz biz.
Bir Kadîr-i Zülkemal’in, bir Hakîm-i Zülcelal’in birer qüdrət möcüzəsi, birer sənət möcüzəsi-ı Hâlıkane,
Birer nadire-i hikmət, birer dâhiye-i yaradılış, birer nur âlemiyiz biz.
Belə yüz min dil ilə yüz min bürhan gösteririz, işittiririz insan olan insana.
Kör olası dinsiz gözü, görməz oldu yüzümüzü hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz.
Sikkemiz bir, turramız bir, Rabb’imize musahharız. Müsebbihiz, zikrederiz abîdane.
Kehkeşan’ın halka-i kübrasına mensup birer meczuplarız biz.” dediklerini hayalen dinledim.
***
[1] Hâşiye: Bu İkinci Makam’daki parçalar şiire benzer lakin şiir deyillər. Kasdî nazmedilmemişler. Bəlkə həqiqətlərin kemal-i nizam-nizam-intizamı cihetinde, bir derece manzum suretini almışlar.
[2] Hâşiye: Eyvah deyərək kaçmıram.
[3] Hâşiye: İsrafil’in ezanını fecr-i haşirde işitip Allahu ekber deyərək kalkacağam. Salât-ı kübradan çekilmem, mecma-ı ekberden çekinmem.
[4] Hâşiye: Yalnız bu satır Mevlana Câmî’nin kelâmıdır.
[5] Hâşiye: Şehbaz-ı Kalender, meşhur bir kahramandır ki Şeyh-i Geylanî’nin irşadıyla dərgah-ı İlahîye iltica edib mertebe-i velayete çıkmışdır.
[6] Hâşiye: Şehnaz-ı Çelkezî, qırx örme saç ilə meşhur bir dünya güzelidir.
[7] Nüsha: Bu nüsha, mezaristandaki ardıç ağacına bakar:
بَبَالَا مٖيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ چَرْخِ بَازٖى § مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلٖى اَزْ حُزْنْ اَنْگٖيزِ نَوَازٖى
[8] Hâşiye: Yani cənnət çiçeklerinin fidanlık və mezraacığı olan zeminin yüzünde hədsiz mu’cizat-ı qüdrət teşhir edildiğinden semavat âlemindeki melaikeler o mu’cizatı, o hârikaları temaşa ettikleri kimi ecram-ı semaviyenin gözleri hükmünde olan yıldızlar də güya melaikeler kimi zemin yüzündeki nâzenin masnuatı gördükçe cənnət âlemine bakırlar. O muvakkat hârikaları, bâki bir surette cennette də müşahede edirlər kimi bir zemine, bir cənnətə bakırlar. Yani o iki âleme nezaretleri var deməkdir.

