بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Altıncı Söz
اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ۞ فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
İtminan-ı nəfsimə medar olacaq, zulmeti dağıtacaq bu ayənin nurundan dörd şuâyı göstermekle kör nəfsimə bir basîret vermək üçün yazılmışdır.
Birinci Şuâ
Ey nefs-i nâdan! Dirsən ki: Ehadiyet-i Zat-ı İlahiye ilə külliyet-i ef’ali və vahdet-i şahsiyesiyle muînsiz umumiyet-i rububiyeti və ferdaniyeti ilə şeriksiz şümul-ü tasarrufatı və mekândan münezzehiyetiyle hər yerde hazır bulunması və nihayətsiz ulviyetiyle hər şeye yaxın olması və birliği ilə hər işi bizzat elinde tutması həqiqətlər-i Kur’aniyedendir. Kur’an isə hakîmdir. Hakîm isə ağıl qəbul etmeyen şeyleri akla tahmil etməz. Ağıl isə zahirî bir münafatı görür. Aklı teslime sevk edəcək bir izah isterim.
Cavab: Madam ki belədir, itminan üçün istersen biz də Kur’an’ın feyzine istinaden dirik: İsm-i Nur, çox müşkülatımızı halletmiş, inşâallah bunu da halleder. Akla vâzıh, kalbe nurani olacaq təmsil yolunu ihtiyar ilə İmam-ı Rabbanî (ra) kimi deriz:
نَه شَبَمْ نَه شَبْ پَرَسْتَمْ مَنْ § غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسْ مٖى گُويَمْ خَبَرْ
Təmsil, i’caz-ı Kur’an’ın en parlak bir âyinesi olduğundan biz də bir təmsil ilə bu sırra bakacağız. Belə ki:
Bir tək zat, muhtelif meraya vasıtasıyla külliyet kesbeder. Cüz’î-yi həqiqi iken umumî şuunata mâlik bir küllî hükmüne geçer. Mesela, şems bir cüz’î-yi müşahhas iken eşya-yı şeffafe vasıtasıyla elə bir küllî hükmüne geçer ki rûy-i zemini timsalleriyle, akisleriyle doldurur. Hattâ katarat və parlak zerrat adedince cilveleri bulunur. Güneşin harareti və ziyası və ziyanın içinde olan yeddi renkli elvan-ı seb’ası, hər biri mukabilindeki eşyaya muhit, âmm və şâmil oldukları halde; hər bir şeffaf şey də güneşin timsaliyle birlikdə harareti hem ziyayı hem elvan-ı seb’ayı göz bebeğinde saklır. Və safi kalbini ona bir taht yapır.
Demək şems, vâhidiyet haysiyetiyle ona mukabil umum eşyaya muhit olduğu kimi ehadiyet cihetiyle hər bir şeyde güneş çox vasıflarıyla birlikdə bir nevi cilve-i zatıyla bulunur.
Madam ki temsilden temessül bahsine geçtik. Temessülün çox envaından bu meseleye medar olacaq üç nevine işarə ederiz:
Birincisi: Kesif, maddî şeylerin akisleridir. O akisler hem gayrdır, ayn deyil. Hem mevattır, ölüdür. Hüviyet-i suriyesinden başqa heç bir hâsiyete mâlik deyil. Mesela, sən âyineler mahzenine girsen bir Said minlərlə Said olur. Lakin canlı yalnız sensin, ötekiler ölüdürler. Həyat hâssaları onlarda yoxdur.
İkincisi: Maddî nuraninin akisleridir. Bu akis ayn deyil lakin gayr da deyil. Mahiyeti tutmur lakin o nuraninin ekser hâsiyetlerine mâliktir. Onun kimi hay sayılır. Mesela, şems dünyaya girdi. Hər bir âyinede aksini gösterdi. O akislerin hər birinde, güneşin hâssaları hükmünde olan ziya və ziyadaki elvan-ı seb’a bulunur. Əgər faraza güneş şüurlu olsa idi, harareti ayn-ı qüdrəti, ziyası ayn-ı ilmi, elvan-ı seb’ası sıfât-ı seb’ası olsa idi; o vaxt o tək və yekta bir güneş, bir anda hər bir âyinede bulunur, hər birisini özünə bir arş və bir çeşit telefon yapabilirdi. Birbirine mani olmazdı. Hər birimizle âyinemiz vasıtasıyla görüşebilirdi. Biz ondan uzaq iken o bizə bizdən daha yaxın olurdu.
Üçüncüsü: Nurani ruhların aksidir. Bu akis hem haydır hem ayndır. Lakin âyinelerin kabiliyeti nisbetinde tezahür ettiğinden o ruhun mahiyet-i nefsü’l-emriyesini tamamen tutmur. Mesela, Hazret-i Cebrail aleyhisselâm, Dıhye surətində huzur-u Nebevîde bulunduğu bir anda, huzur-u İlahîde haşmetli kanatlarıyla arş-ı a’zamın önünde secdeye gedər. Hem o anda hesapsız yerlerde bulunur, evamir-i İlahiyeyi tebliğ ederdi. Bir iş bir işe mani olmazdı.
İşte bu sırdandır ki mahiyeti nur və hüviyeti nuraniye olan Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam, dünyada bütün ümmetinin salavatlarını birden işitir və kıyamette bütün asfiya ilə bir anda görüşür. Birbirisine mani olmaz. Hattâ evliyadan, ziyade nuraniyet kesbeden və ebdal denilen bir kısmı, bir anda bir çox yerlerde müşahede ediliyormuş. Eyni zat, ayrı ayrı çox işleri görüyormuş.
Bəli, necə cismaniyata cam və su kimi şeyler âyenə olur. Elə də ruhaniyata də hava və esir və âlem-i misalin bazı mevcudatı âyenə hükmünde və berk və hayal süratinde bir vasıta-i seyr ü seyahat suretine geçerler və o ruhanîler hayal süratiyle o meraya-yı nazifede, o menazil-i latîfede gəzərlər. Bir anda minlərlə yerlere girerler.
Madam ki güneş kimi âciz və musahhar mahluklar və ruhanî kimi madde ilə mukayyed nim-nurani masnûlar, nuraniyet sırrıyla bir yerde iken çoxlu yerlerde bulunabilirler. Mukayyed bir cüz’î iken mutlak bir küllî hükmünü alırlar. Bir anda cüz’î bir ihtiyar ilə çoxlu işleri yapabilirler.
Əcəba, maddeden mücerred və muallâ və tahdid-i kayıt və zulmet-i kesafetten münezzeh və müberra və bu umum envar və bütün nuraniyat onun envar-ı kudsiye-i esmasının bir kesif zılali və umum vücud və bütün həyat və âlem-i ervah və âlem-i misal, nim-şeffaf bir âyenə-i cemali və sıfâtı muhita və şuunatı külliye olan bir Zat-ı Akdes’in irade-i külliye və qüdrət-i mütləq və ilm-i muhitle tecelli-i sıfâtı və cilve-i ef’ali içindeki teveccüh-ü ehadiyetinden hangi şey saklanabilir, hangi iş ağır gelebilir, hangi şey gizlenebilir, hangi fert uzaq kalabilir, hangi şahsiyet külliyet kesbetmeden ona yanaşabilir?
Bəli, necə güneş kayıtsız nuru, maddesiz aksi vasıtasıyla sənə, sənin göz bebeğinden daha yaxın olduğu halde sən mukayyed olduğun üçün ondan gayet uzaksın. Ona yanaşmak üçün çox kayıtlardan tecerrüd etmək, çox meratib-i külliyeden geçmek lâzım gəlir. Âdeta manen yer qədər büyüyüp, kamer qədər yükselip sonra doğrudan doğruya güneşin mertebe-i asliyesine bir derece yanaşabilir və perdesiz görüşebilirsin. Elə də Celil-i Zülcemal, Cemil-i Zülkemal sənə gayet yakındır, sən ondan gayet uzaksın.
Qəlbin qüvvəti, ağlın ulviyeti varsa temsildeki nöqtələrı, həqiqətə tatbike çalış.
İkinci Şuâ
Ey nefs-i bîhuş! Dirsən ki: اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ hem اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ kimi ayələr; vücud-u eşya, sırf bir emir ilə və def’î olduğunu və اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ hem صُنْعَ اللّٰهِ الَّذٖٓى اَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ kimi ayələr; vücud-u eşya, ilim içinde azîm bir kudretle, hikmət içinde dakik bir sanatla tedricî olduğunu gösterirlər. Vech-i tevfiki nedir?
Cavab: Kur’an’ın feyzine istinaden deriz:
Evvela, münafat yoxdur. Bir kısım öyledir: İptidadaki icad kimi. Bir kısmı böyledir: Mislini iade kimi.
Sâniyen: Mevcudatta meşhud olan suhulet və sürat və kesret və vüs’at içinde nihayet nizam-nizam-intizam, gayet itkan və hüsn-ü sanat və kemal-i yaradılış, bu iki kısım ayələrin vücud-u hakikatlerine kat’iyen şehadet edər. Elə isə bunların hariçte tahakkukları medar-ı bahis olması lüzumsuzdur. Bəlkə yalnız “Sırr-ı hikməti nedir?” denilebilir. Elə isə biz də bir kıyas-ı temsilî ilə bu hikmete işarə ederiz.
Mesela, necə ki terzi kimi bir sanatçı; bir çox külfetler, maharetlerle musanna bir şeyi icad edər və ona bir model yapar. Sonra onun emsalini külfetsiz çabuk yapabilir. Hattâ bazen elə bir derece suhulet peyda edər ki güya emreder, yapılır və elə qüvvətli bir nizam-nizam-intizam kesbeder, saat kimi güya bir emrin dokunmasıyla işlenir və işler.
Elə də Sâni’-i Hakîm və Nakkaş-ı Alîm, bu âlem sarayını müştemilatıyla birlikdə bedî’ bir surette yaptıktan sonra cüz’î və küllî, cüz və küll hər şeye bir model hükmünde bir nizam-ı qədərî ilə bir miktar-ı muayyen vermişdir.
İşte bak o Nakkaş-ı Ezelî, hər bir asrı bir model yaparak mu’cizat-ı qüdrəti ilə murassa, taze bir âlemi ona giydirir. Hər bir seneyi bir mikyas edərək havârık-ı rahmetiyle musanna, taze bir kainatı o kamete göre dikir. Hər bir günü bir satır yaparak dekaik-i hikmetiyle müzeyyen, mücedded mevcudatı onda yazır.
Hem o Kadîr-i Mutlak, hər bir asrı hər bir seneyi hər bir günü bir model yaptığı kimi rûy-i zemini, hər bir dağ və sahrayı, bağ və bostanı, hər bir ağacı birer model yapmışdır. Vaxt be-vaxt, taze taze birer kainatı zeminde kurur, birer yeni dünyayı icad edir. Birer âlemi alıb da digər muntazam bir âlemi getirir. Mevsim be-mevsim hər bağ və bostanda taze taze mu’cizat-ı kudretini və hedâyâ-yı rahmetini gösterir. Yeni birer kitab-ı hikmet-nüma yazır. Taze taze birer matbaha-i rahmetini kurur. Mücedded bir hulle-i sanat-nüma giydirir. Hər baharda, hər bir ağaca sündüs-misal taze bir çarşaf giydirir. Lü’lü-misal yeni bir murassaatla süslendirir. Yıldız-misal rəhmət hediyeleriyle əllərini doldurur.
İşte bu işleri nihayet hüsn-ü sanat və kemal-i nizam-nizam-intizam ilə yapan və bu birbiri arkasında gelen və zaman ipine takılan seyyar âlemleri, nihayet hikmət və inayət və kemal-i qüdrət və sanat ilə değiştiren zat, əlbəttə gayet Kadîr və Hakîm’dir. Nihayet derecede Basîr və Alîm’dir. Tesadüf onun işine karışamaz. İşte o Zat-ı Zülcelal’dir ki belə ferman edir:
اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ۞ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
deyip hem kemal-i kudretini ilan hem kudretine nisbeten haşir və kıyamet gayet sehil və külfetsiz olduğunu beyan edir. Emr-i tekvinîsi, qüdrət və iradeyi tazammun ettiğini və bütün eşya, evamirine gayet musahhar və münkad olduklarını və mübaşeretsiz, mualecesiz halk ettiği üçün icadındaki suhulet-i mutlakayı ifade üçün sırf bir emirle işler yaptığını Bəyanı Möcüzə Quran ilə ferman edir.
Hasıl-ı kelâm: Bir kısım ayələr, eşyada hususan bidayet-i icadında gayet derecede hüsn-ü sanatı və nihayet derecede kemal-i hikməti ilan edir. Digər kısmı, eşyada hususan tekrar icadında və iadesinde gayet derecede suhulet və süratini, nihayet derecede inkıyad və külfetsizliğini beyan edər.
Üçüncü Şuâ
Ey haddinden tecavüz etmiş nefs-i pür-vesvas! Dirsən ki:
بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ۞ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ۞وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ
kimi ayələr, nihayet derecede kurbiyet-i İlahiyeyi gösterir.
وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ۞ تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهِ فٖى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖينَ اَلْفَ سَنَةٍ
və hadîste vârid olan “Cənabı-Haqq, yetmiş min hicab arkasındadır.” və mi’rac kimi həqiqətlər, nihayet derecede bu’diyetimizi gösterir. Bu sırr-ı gamızı fehme takrib edəcək bir izah isterim.
Cavab: Elə isə dinlə:
Evvela, Birinci Şuâ’nın âhirinde demişdik: Necə ki güneş, kayıtsız nuruyla və maddesiz aksi cihetiyle sənə, sənin ruhun penceresi və onun âyinesi olan göz bebeğinden daha yaxın olduğu halde; sən, mukayyed və maddede mahpus olduğun üçün ondan gayet uzaksın. Onun yalnız bir kısım akisleriyle, gölgeleriyle temas edebilirsin və bir nevi cilveleriyle və cüz’î tecellileriyle görüşebilirsin və bir sınıf sıfatları hükmünde olan elvanlarına və bir taife isimleri hükmünde olan şuâlarına və mazharlarına yanaşabilirsin.
Əgər, güneşin mertebe-i aslîsine yanaşmak və bizzat doğrudan doğruya güneşin zatı ilə görüşmek istersen o vaxt çoxlu kayıtlardan tecerrüd etmekliğin və çoxlu meratib-i külliyetten geçmekliğin lâzım gəlir. Âdeta sən, manen tecerrüd cihetiyle küre-i arz qədər büyüyüp, hava kimi ruhen inbisat edib və kamer qədər yükselip, bedir kimi mukabil geldikten sonra bizzat perdesiz onunla görüşüp bir derece yanaşmak dava edebilirsin.
Elə də o Celil-i pür-kemal, o Cemil-i bîmisal, o Vâcibü’l-vücud, o Mûcid-i külli mevcud, o Şems-i sermed, o Sultan-ı ezel və ebed, sənə səndən yakındır. Sən, ondan nihayətsiz uzaksın. Qüvvətin varsa temsildeki dekaikı tatbik et.
Sâniyen: Mesela وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bir padşahın çox isimleri içinde “kumandan” ismi çox mütedâhil dairelerde tezahür edər. Serasker daire-i külliyesinden tut, müşiriyet və ferikiyet, tâ yüzbaşı tâ onbaşıya qədər geniş və dar, küllî və cüz’î dairelerde də zuhur və tecellisi vardır. Indi bir nefer, hizmet-i askeriyesinde onbaşı makamında tezahür eden cüz’î kumandanlık noktasını merci tutar, kumandan-ı a’zamına bu cüz’î cilve-i adı ilə temas edər və münasebettar olur. Əgər asıl adı ilə temas etmək, ona o unvan ilə görüşmek istese onbaşılıktan tâ serasker mertebe-i külliyesine çıxmaq lâzım gəlir.
Demək padşah, o nefere adı ilə, hükmüyle, kanunuyla və ilmiyle, telefonuyla və tedbiriyle və əgər o padşah, evliya-i ebdaliyeden nurani olsa bizzat huzuruyla gayet yakındır. Heç bir şey mani olub hâil ola bilməz. Halbuki o nefer gayet uzaktır. Minlərlə mertebeler hâil, minlərlə hicablar fâsıldır. Lakin bazen mərhəmət edər, hilaf-ı âdet bir neferi huzuruna alır, lütfuna mazhar edər.
Elə də “Emr-i kün feyekûn”e mâlik, güneşler və yıldızlar emirber neferi hükmünde olan Zat-ı Zülcelal, hər şeye hər şeyden daha ziyade yaxın olduğu halde, hər şey ondan nihayətsiz uzaktır. Onun huzur-u kibriyasına perdesiz girmek istenilse zulmanî və nurani, yani maddî və ekvanî və esmaî və sıfâtî yetmiş minlərlə hicabdan geçmek, hər ismin minlərlə hususi və küllî derecat-ı tecellisinden çıxmaq, gayet yüksək tabakat-ı sıfâtında mürur edib tâ ism-i a’zamına mazhar olan arş-ı a’zamına urûc etmək; əgər cezb və lütuf olmazsa minlərlə seneler çalışmak və sülûk etmək lâzım gəlir.
Mesela sən, ona Hâlık adı ilə yanaşmak istersen; sənin hâlıkın hususiyetiyle, sonra bütün insanların hâlıkı cihetiyle, sonra bütün canlıların hâlıkı unvanıyla, sonra bütün mövcudatın hâlıkı adı ilə münasebettarlık lâzım gəlir. Yoxsa zıllde kalırsın, yalnız cüz’î bir cilveyi bulursun.
Bir ihtar: Temsildeki padşah, aczi üçün kumandanlık isminin meratibinde müşir və ferik kimi vasıtalar koymuşdur. Lakin بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ olan Kadîr-i Mutlak, vasıtalardan ehtiyacsızdir. Vasıtalar, sırf zahirîdirler; perde-i izzət və azamettirler. Bəndəlik və hayret və acizlik və iftikar içinde saltanat-ı rububiyetine dellâldırlar, temaşagerdirler. Muîni deyillər, şerik-i saltanat-ı rububiyet olamazlar.
Dördüncü Şuâ
Bax, ey tembel nəfsim! Bir nevi mi’rac hükmünde olan namazın həqiqəti; sâbık temsilde bir nefer, mahz-ı lütuf olaraq huzur-u şahaneye qəbulü kimi; mahz-ı rəhmət olaraq Zat-ı Celil-i Zülcemal və Mabud-u Cemil-i Zülcelal’in huzuruna qəbulündür. “Allahu ekber” deyip, manen və hayalen və ya niyeten iki cihandan geçip, kayd-ı maddiyattan tecerrüd edib bir mertebe-i külliye-i bəndəlike və ya küllînin bir gölgesine və ya bir suretine çıxıb, bir nevi huzura müşerref olub اِيَّاكَ نَعْبُدُ hitabına, hər kəsin kabiliyeti nisbetinde bir mazhariyet-i azîmedir.
Âdeta, harekât-ı salâtiyede tekrarla “Allahu ekber, Allahu ekber” demekle kat’-ı meratibe və terakkiyat-ı maneviyeye və cüz’iyattan devair-i külliyeye çıkmasına bir işarətir və marifetimiz haricindeki kemalât-ı kibriyasının mücmel bir unvanıdır. Güya hər bir “Allahu ekber” bir basamak-ı mi’raciyeyi kat’ına işarətir.
İşte bu həqiqət-i salâttan manen və ya niyeten və ya tasavvuren və ya hayalen bir gölgesine, bir şuâına mazhariyet də böyük bir saadettir.
İşte hacda çox kesretli “Allahu ekber” denilmesi, bu sırdandır. Çünki hacc-ı şerif bi’l-asale hər kəs üçün bir mertebe-i külliyede bir bəndəliktir. Necə ki bir nefer, bayram kimi bir yevm-i mahsusta ferik dairesinde bir ferik kimi padşahın bayramına gedər və lütfuna mazhar olur. Elə də bir hacı, ne qədər âmî də olsa kat’-ı meratib etmiş bir veli kimi umum aktar-ı arzın Rabb-i Azîm’i unvanıyla Rabb’ine müteveccihtir. Bir bəndəlik-i külliye ilə müşerreftir.
Əlbəttə hac miftahıyla açılan meratib-i külliye-i rububiyet və dürbünüyle nazarına görünen âfak-ı azamet-i uluhiyet və şeairiyle kalbine və hayaline gittikçe genişlenen devair-i bəndəlik və meratib-i kibriya və ufk-u tecelliyatın verdiyi hararet, hayret və dehşet və heybet-i rububiyet “Allahu ekber, Allahu ekber” ilə teskin edilebilir və onunla o meratib-i münkeşife-i meşhude və ya mutasavvire ilan edilebilir.
Hacdan sonra bu manayı, ulvi və küllî muhtelif derecelerde bayram namazında, yağmur namazında, husuf küsuf namazında, cemaatle kılınan namazda bulunur. İşte şeair-i İslâmiyenin velev sünnet kabîlinden də olsa ehemmiyeti bu sırdandır.
سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ خَزَائِنُهُ بَيْنَ الْكَافِ وَ النُّونِ
فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
وَصَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الْاَكْرَمِ مَظْهَرِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ وَ اِخْوَانِهٖ وَ اَتْبَاعِهٖ اٰمٖينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ
***
Kiçik Bir Zeyl
Kadîr-i Alîm və Sâni’-i Hakîm, kanuniyet şeklindeki âdâtının gösterdiyi nizam və nizam-nizam-intizamla, kudretini və hikmetini və heç bir tesadüf işine karışmadığını izhar ettiği kimi; şüzuzat-ı kanuniye ilə âdetinin hârikalarıyla, tagayyürat-ı suriye ilə teşahhusatın ihtilafatıyla, zuhur və nüzul zamanının tebeddülüyle meşietini, iradetini, fâil-i muhtar olduğunu və ihtiyarını və heç bir kayıt altında olmadığını izhar edib yeknesak perdesini yırtarak və hər şey, hər anda hər şe’nde hər şeyinde ona möhtac və rububiyetine münkad olduğunu i’lam etmekle gafleti dağıtıp, ins və cinnin nazarlarını esbabdan Müsebbibü’l-esbab’a çevirir. Kur’an’ın beyanatı bu esasa bakır.
Mesela, ekser yerlerde bir kısım meyvedar ağaclar bir sene meyvə verir, yani rəhmət hazinesinden ellerine verilir, o da verir. Öbür sene, bütün esbab-ı zahiriye hazırken meyveyi alıb vermir.
Hem mesela, sair umûr-u lâzımeye muhalif olaraq yağmurun evkat-ı nüzulü o qədər mütehavvildir ki mugayyebat-ı hamsede dâhil olmuşdur. Çünki vücudda en mühim mevki, həyat və rahmetindir. Yağmur isə menşe-i həyat və mahz-ı rəhmət olduğu üçün əlbəttə o âb-ı həyat, o mâ-i rəhmət, gaflet veren və hicab olan yeknesak kaidesine girmeyəcək. Bəlkə doğrudan doğruya Cenab-ı Mün’im-i Muhyî və Rahman və Rahîm olan Zat-ı Zülcelal perdesiz, elinde tutacaq; tâ hər vaxt dua və şükür kapılarını açık bırakacaq.
Hem mesela, rızık vermək və muayyen bir sima vermək, birer ihsan-ı mahsus eseri kimi ummadığı tarzda olması; ne qədər güzel bir surette meşiet və ihtiyar-ı Rabbaniyeyi gösterir.
Daha tasrif-i hava və teshir-i sehab kimi şuunat-ı İlahiyeyi bunlara kıyas et.
***

