Sözler

On Beşinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§2

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ

§3

Ey kozmoğrafyanın ruhsuz meseleleriyle zihni darlaşan və aklı gözüne inen və bu ayənin azametli sırrını, o sıkışmış zihninde yerleştiremeyen mektepli efendi! Bu ayənin semasına yeddi basamaklı bir merdivenle çıkılabilir. Gel, birlikdə çıkacağız!

§4

Birinci Basamak: Həqiqət və hikmət istəyər ki zemin kimi semavatın da özünə münasib sekeneleri bulunsun. Lisan-ı şer’îde o ecnas-ı muhtelifeye, melaike və ruhaniyat tesmiye edilir.

§5

Bəli, həqiqət elə iktiza edər. Çünki zemin küçüklüğü və hakaretiyle birlikdə, canlı və şüurlu mahluklardan doldurulması və ara sıra boşaltılıp yeniden şüurlularla şenlendirilmesi işarə edər, bəlkə tasrih edər ki bu muhteşem burçlar sahibi, müzeyyen kasırlar hükmünde olan semavat də şüurlu və zevi’l-idrak mahluklarla doludur. Onlar də ins və cin kimi bu âlem sarayının seyircileri və bu kainat kitabının mütalaacıları və bu saltanat-ı rububiyetin dellâllarıdırlar. Çünki kainatı, hadd ü hesaba gelmeyen tezyinat və mehasin və nukuş ilə süslendirip tezyin etmesi, bilbedahe mütefekkir istihsan edici və mütehayyir takdir edicilerin enzarını istəyər.

§6

Bəli, hüsün əlbəttə bir âşık istəyər; təam isə aç olana verilir. Halbuki ins və cin, bu nihayətsiz vazifeye, bu haşmetli nezarete və bu vüs’atli bəndəlike qarşı milyondan birisini ancaq yapabilir. Demək bu nihayətsiz və mütenevvi vezaife və ibadata, nihayətsiz melaike envaı və ruhaniyat ecnası lâzımdır.

§7

Bazı rivayatın işaratıyla və nizam-nizam-intizam-ı âlemin hikmetiyle denilebilir ki bir kısım ecsam-ı seyyare, seyyarattan tut, tâ katarata qədər bir kısım melaikenin merakibidirler. Onlar bunlara izn-i İlahî ilə binerler, âlem-i şehadeti seyredip gəzərlər. Hem denilebilir ki bir kısım ecsam-ı hayvaniye, hadîste “Tuyûrun Hudrun” tesmiye edilen cənnət kuşlarından tut, tâ sineklere qədər bir cins ervahın tayyareleridirler. Onlar, bunların içine emr-i Hak ilə girerler, âlem-i cismaniyatı seyran edib o cesetlerdeki hâsselerin pencereleriyle cismanî mu’cizat-ı fıtratı temaşa edərlər.

§8

Əlbəttə kesafetli topraktan və küdûretli sudan mütemadiyen letafetli həyatı və nuraniyetli zevi’l-idraki halk eden Hâlık’ın, əlbəttə ruha və hayata münasib bu nur denizinden və hattâ zulmet bahrinden bir kısım şüurlu mahlukları vardır. Hem çox kesretli olaraq vardır. Melaike və ruhaniyatın vücudlarına dair “Nöqtə” namında bir risalemde və Iyirmi Doqquzuncu Söz’de iki kere iki dörd edər derecesinde bir kat’iyetle ispat edilmişdir. Əgər istersen ona müracaat et.

§9

İkinci Basamak: Zemin ilə gökler, bir hükûmetin iki memleketi kimi birbirine alâkadardırlar. Ortalarında ehemmiyetli irtibat və mühim muameleler vardır. Zemine lâzım olan ziya, hararet və bereket və rəhmət kimi şeyler semadan gəlir, yani gönderilir. Vahye istinad eden bütün edyan-ı semaviyenin icmaı ilə və şuhuda istinad eden bütün ehl-i keşfin tevatürüyle melaike və ervah, semadan zemine gelirlər.

§10

Bundan, hisse karib bir hads-i kat’î ilə bilinir ki sekene-i arz üçün semaya çıxmaq üçün bir yol vardır. Bəli, necə hər kəsin ağıl və hayal və nazarı hər vaxt semaya gedər. Elə də ağırlıklarını bırakan ervah-ı enbiya və evliya və ya cesetlerini çıkaran ervah-ı emvat, izn-i İlahî ilə oraya gedərlər. Madam ki hiffet və letafet bulanlar oraya gedərlər. Əlbəttə cesed-i misalî giyen və ervah kimi hafif və latîf bir kısım sekene-i arz və hava, semaya gidebilirler.

§11

Üçüncü Basamak: Semanın sükût və sükûneti və nizam-nizam-intizam və ıttıradı və vüs’at və nuraniyeti gösterir ki sekenesi, zeminin sekenesi kimi deyillər; bəlkə bütün ahalisi mutîdirler. Ne emrolunsa onu işlerler. Müzahame və münakaşayı icab edəcək bir səbəb yoxdur. Çünki memleket geniş, fıtratları safi, özləri masum, makamları sabittir.

§12

Bəli, zeminde ezdad içtima etmiş, eşrar ahyara karışmış, içlerinde münakaşat başlamış; o səbəbdən ihtilafat və ızdırabat düşmüş və ondan imtihanat və müsabakat teklif edilmiş və ondan terakkiyat və tedenniyat çıkmış. Bu həqiqətin hikməti şudur ki:

§13

Beşer, şecere-i yaradılışin en son cüzü olan meyvesidir. Malûmdur ki bir şeyin semeresi en uzaq en cem’iyetli en nazik en ehemmiyetli cüzüdür. İşte bunun üçün semere-i âlem olan insan en câmi’ en bedî’ en âciz en zayıf və en latîf bir qüdrət möcüzəsi olduğundan, beşiği və meskeni olan zemin, âsumana nisbeten maddeten küçüklüğüyle və hakaretiyle birlikdə manen və sanaten bütün kainatın qəlbi, merkezi, bütün mu’cizat-ı sanatın meşheri, sergisi və bütün tecelliyat-ı esmasının mazharı, nöqtə-i mihrakıyesi və nihayətsiz faaliyet-i Rabbaniyenin mahşeri və ma’kesi və hədsiz hallakıyet-i İlahiyenin, hususan nebatat və hayvanatın kesretli enva-ı sağiresinde cevvadane icadın medar və çarşısı və çox geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın kiçik mikyasta numunegâhı və mensucat-ı ebediyenin süratle işleyen tezgâhı və menazır-ı sermediyenin süratle değişen taklitgâhı və besatin-i daimenin tohumcuklarına süratle sümbüllenen dar və muvakkat mezraası və terbiyegâhı olmuşdur.

§14

İşte arzın (Hâşiye[1]) bu azamet-i maneviyesinden və ehemmiyet-i san’aviyesindendir ki Kur’an-ı Hakîm, semavata nisbeten, böyük bir ağacın kiçik bir meyvəsi hükmünde olan arzı, bütün semavata denk tutur. Onu bir kefede, bütün semavatı bir kefede koyur. Mükerreren رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ deyər.

§15

Hem arzın bu mezkûr hikmetlerden neş’et eden süratli tahavvülü və devamlı tagayyürü iktiza edər ki sekenesi də ona göre mazhar-ı tahavvülat olsun. Hem bu mahdud arz, hədsiz mu’cizat-ı qüdrətə mazhar olduğundandır ki en mühim sekeneleri olan ins və cinnin kuvalarına, sair canlılar kimi fitri bir had və hulkî bir kayıt konulmadığı üçün nihayətsiz terakki və nihayətsiz tedenniye mazhar olmuşdur. Enbiyadan, evliyadan tut, tâ nemrutlara tâ şeytanlara qədər uzun bir meydan-ı imtihanları peyda olmuşdur. Madam ki belədir, əlbəttə firavunlaşmış şeytanlar, hədsiz şeraretiyle semaya və ehline taş atacaklar.

§16

Dördüncü Basamak: Bütün âlemlerin Rabb’i və Müdebbir’i və Hâlık’ı olan Zat-ı Zülcelal’in, ahkâmları ayrı ayrı çoxlu namları və unvanları və Əsmaül-Hüsnası vardır. Mesela, Ashab-ı Nebi safında küffara qarşı muharebe etmək üçün melaikeleri göndermesini iktiza eden hangi isim və unvan isə o isim və unvan iktiza edər ki melaike ilə şeyatîn ortasında muharebe bulunsun və ahyar-ı semaviyyîn və eşrar-ı arzîn mabeynlerinde mübareze olsun. Bəli, küffarın nüfus və enfasları kabza-i kudretinde olan Kadîr-i Zülcelal, bir emir ilə bir sayha ilə onları mahvetmir. Rububiyet-i âmme unvanıyla, Hakîm və Müdebbir adı ilə bir meydan-ı imtihan və mübareze açır.

§17

Temsilde hata olmasın, görürük ki necə ki bir padşahın daire-i hükûmeti itibarıyla ayrı ayrı çoxlu unvanları, isimleri bulunur. Mesela, daire-i adliye onu “hâkim-i âdil” adı ilə yâd edər. Daire-i askeriye onu “kumandan-ı a’zam” adı ilə bilir. Daire-i meşihat onu “halife” adı ilə zikreder. Daire-i mülkiye onu “sultan” adı ilə tanır. Mutî ahali ona “merhametkâr padşah” deyərlər. Âsi insanlar ona “kahhar hâkim” deyərlər. Daha bunlara kıyas et. İşte bazı vaxt olur ki bütün ahali onun elinde olan o padşah-ı âlî; âciz, zelil bir âsiyi bir emir ilə idam etmir. Bəlkə “hâkim-i âdil” adı ilə onu mahkemeye gönderir. Hem muktedir hem sadık bir memurunu taltife liyakatini bilir. Lakin hususi ilmiyle, hususi telefonuyla onu taltif etmir. Bəlkə haşmet-i saltanat və tedbir-i hükûmet unvanıyla mükâfata istihkakını teşhir etmək üçün bir meydan-ı müsabaka açar. Vezirine emreder, ahaliyi temaşaya davet edər. Bir istikbal-i siyasî yaptırır. Muhteşem bir imtihan-ı ulvi neticesinde, bir mecma-ı âlîde onu taltif edər, liyakatini ilan edər. Daha başqa cihetleri bunlara kıyas et.

§18

İşte وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى ezel və ebed Sultanı’nın çoxlu Əsmaül-Hüsnası vardır. Tecelliyat-ı celaliye və tezahürat-ı cemaliye ilə çoxlu şuunatı və unvanları vardır. Nur və zulmet, yaz və kış, cənnət və cehennemin vücudunu iktiza eden isim və unvan və şe’n isə kanun-u tenasül, kanun-u müsabaka, kanun-u teavün kimi çoxlu umumî kanunlar misillü kanun-u mübarezenin də bir derece tamimini istəyərlər. Qəlb etrafındaki ilhamat və vesveselerin mübarezelerinden tut, tâ sema âfakında melaike və şeytanların mübarezesine qədər o kanunun şümulünü iktiza edər.

§19

Beşinci Basamak: Madam ki arzdan semaya gedib gəlmək var. Semadan arza inip çıxmaq olur. Ehemmiyetli levazımat-ı arziye, oradan gönderilir. Və madam ki ervah-ı tayyibeler semaya gidirlər. Əlbəttə ervah-ı habîse də ahyarı takliden semavat memleketine gitmeye teşebbüs edecekler. Çünki vücudca letafet və hiffetleri var. Hem şübhəsiz tard və reddedilecekler. Çünki mahiyetçe şeraret və nühusetleri vardır.

§20

Hem bilâ-şek velâ şübhə, bu muamele-i mühimmenin və bu mübareze-i maneviyenin âlem-i şehadette bir alâmeti, bir işarəi bulunacaqdır. Çünki saltanat-ı rububiyetin hikməti iktiza edər ki şüurlu üçün bâhusus en mühim vazifesi müşahede və şehadet və dellâllık və nezaret olan insan üçün tasarrufat-ı gaybiyenin mühimlerine bir işarə koysun, birer alâmet bıraksın. Necə ki nihayətsiz bahar mu’cizatına yağmuru işarə koymuş və havârık-ı sanatına esbab-ı zahiriyeyi alâmet etmiş. Tâ âlem-i şehadet ehlini işhad etsin. Bəlkə o acib temaşaya, umum ehl-i semavat və sekene-i arzın enzar-ı dikkatlerini celbetsin. Yani o koca semavatı, etrafında nöbettarlar dizilmiş, burçları tezyin edilmiş bir kale hükmünde, bir şəhər surətində gösterip haşmet-i rububiyetini təfəkkür ettirsin.

§21

Madam ki bu mübareze-i ulviyenin ilanı, hikmeten lâzımdır. Əlbəttə ona bir işarə vardır. Halbuki hâdisat-ı cevviye və semaviye içinde bu ilana münasib heç bir hâdise görünmür. Bundan daha ensebi yoxdur. Çünki yüksək kalelerin muhkem burçlarından atılan mancınıklar və işarə fişeklerine benzeyen bu hâdisat-ı necmiye, bu recm-i şeytana ne qədər enseb düştüğü bedaheten anlaşılır. Halbuki bu hâdisenin, bu hikmetten və bu gayeden başqa ona münasib bir hikməti bilinmir. Sair hâdisat elə deyil. Hem bu hikmət, zaman-ı Âdem’den beri meşhurdur və ehl-i həqiqət üçün meşhuddur.

§22

Altıncı Basamak: Beşer və cin, nihayətsiz şerre və cühuda müstaid olduklarından nihayətsiz bir temerrüd və bir tuğyan yaparlar. İşte bunun üçün Qurani-Kərim, elə i’cazkâr bir belâgatla və elə âlî və bâhir üsluplarla və elə gâlî və zahir təmsillər və mesellerle ins və cinni isyandan və tuğyandan zecreder ki kainatı titretir. Mesela:

§23

Ey ins və cin! Emirlerime itaat etmezseniz gəl hudud-u mülkümden elinizden gelirse çıkınız, meseline işarə eden

§24

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ۞ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ۞ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ۞

§25

âyetindeki azametli inzara və dehşetli tehdide və şiddetli zecre dikkat et. Necə, ins və cinnin gayet mağrurane temerrüdlerini, gayet mu’cizane bir belâgatla kırar. Aczlerini ilan edər. Saltanat-ı rububiyetin genişliği və azameti nisbetinde ne qədər âciz və biçarə olduklarını gösterir. Güya bu âyetle hem وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ âyetiyle belə dir ki:

§26

“Ey hakareti içinde mağrur və mütemerrid və ey zaaf və möhtaclıqı içinde serkeş və muannid olan cin və ins! Necə cesaret edersiniz ki isyanınızla elə bir Sultan-ı Zîşan’ın evamirine qarşı geliyorsunuz ki yıldızlar, aylar, güneşler emirber neferleri kimi emirlerine itaat edərlər. Hem tuğyanınızla elə bir Hâkim-i Zülcelal’e qarşı mübareze ediyorsunuz ki elə azametli mutî askerleri var, faraza şeytanlarınız dayanabilseler onları dağ kimi güllelerle recmedebilirler. Hem küfranınızla elə bir Mâlik-i Zülcelal’in memleketinde isyan ediyorsunuz ki ibadından və cünudundan öyleleri var ki deyil sizin kimi küçücük âciz mahlukları, bəlkə farz-ı muhal olaraq dağ və arz büyüklüğünde birer adüvv-ü kâfir olsaydınız, arz və dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri, şüvazlı nühasları sizə atabilirler, sizi dağıtırlar. Hem elə bir kanunu kırıyorsunuz ki o kanun ilə öyleler bağlıdır, əgər lüzum olsa arzınızı yüzünüze çarpar. Gülleler kimi küreniz misillü yıldızları üstünüze yağdırabilirler.”

§27

Bəli, Kur’an’da bazı mühim tahşidat vardır ki düşmanların qüvvətli olduğundan ileri gelmir. Bəlkə haşmetin izharı və düşman şenaatinin teşhiri kimi sebeplerden ileri gəlir.

§28

Hem bazen kemal-i nizam-nizam-intizamı və nihayet-i adli və gayet-i hilmi və qüvvət-i hikməti göstermek üçün en böyük və qüvvətli esbabı, en kiçik və zayıf bir şeye qarşı tahşid edər və üstünde tutar; düşürtmez, tecavüz ettirmez. Mesela, bu ayəyə bak:

§29

وَاِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلٰيهُ وَجِبْرٖيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنٖينَ وَالْمَلٰٓئِكَةُ بَعْدَ ذٰلِكَ ظَهٖيرٌ

§30

Ne qədər Nebi hakkına hörmət və ne qədər ezvacın hukukuna mərhəmət var. Bu mühim tahşidat, yalnız hürmet-i Nebinin azametini və iki zaîfenin şekvalarının ehemmiyetini və haklarının riayetini rahîmane ifade etmək içindir.

§31

Yeddinci Basamak: Melekler və semekler kimi yıldızların də gayet muhtelif efradları vardır. Bir kısmı nihayet kiçik, bir kısmı gayet büyüktür. Hattâ gökyüzünde hər parlayana “yıldız” denilir. İşte bu yıldız cinsinden bir nev’i də nâzenin sema yüzünün murassa ziynetleri və o ağacın münevver meyvələri və o denizin müsebbih balıkları hükmünde; Fâtır-ı Zülcelal, Sâni’-i Zülcemal onları yaratmış və meleklerine mesireler, binekler, menziller yapmışdır. Və yıldızların kiçik bir nevini də şeyatînin recmine âlet etmiş. İşte bu recm-i şeyatîn üçün atılan şahapların üç manası ola bilər:

§32

Birincisi: Kanun-u mübareze, en geniş dairede də cereyan ettiğine remiz və alâmettir.

§33

İkincisi: Semavatta hüşyar nöbettarlar, mutî sekeneler var. Arzlı şerirlerin ihtilatından və istima’larından hoşlanmayan cünudullah bulunduğuna ilan və işarətir.

§34

Üçüncüsü: Muzahrefat-ı arziyenin mümessilât-ı habîseleri olan casus şeytanları, temiz və temizlerin meskeni olan semayı telvis etməmək və nüfus-u habîse hesabına tecessüs ettirmemek üçün edepsiz casusları korkutmak üçün atılan mancınıklar və işarə fişekleri misillü, o şeytanları ebvab-ı semadan o şahaplarla red və tarddır.

§35

İşte yıldız böceği hükmünde olan kafa fenerine itimat eden və Kur’an güneşinden gözünü yuman kozmoğrafyacı efendi! Bu yeddi basamaklarda işarə edilen həqiqətlərə birden bak. Gözünü aç, kafa fenerini bırak, gündüz kimi i’caz ışığı içinde bu ayənin manasını gör! O ayənin semasından bir həqiqət yıldızı al, sənin başındaki şeytana at, öz şeytanını recmet! Biz də etməliyik və رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ birlikdə deməliyik. فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ وَ الْحِكْمَةُ الْقَاطِعَةُ

§36

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§37

***

§38

On Beşinci Söz’ün Zeyli

§39

Iyirmi Altıncı Məktub’un Birinci Mebhası

§40

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§41

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§42

وَاِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ

§43

Hüccetü’l-Kur’an Ale’ş-şeytan və Hizbihi

§44

İblisi ilzam, şeytanı ifham (إفحام), ehl-i tuğyanı iskât eden Birinci Mebhas; bîtarafane muhakeme içinde şeytanın müthiş bir desisesini kat’î bir surette reddeden bir vakıadır. O vakıanın mücmel bir kısmını on sene evvel Lemaat’ta yazmışdım. Belə ki:

§45

Bu risalenin telifinden on bir sene evvel ramazan-ı şerifte İstanbul’da Bayezid Cami-i Şerifi’nde hâfızları dinliyordum. Birden şahsını görmedim lakin manevî bir ses işittim kimi mənə geldi. Zihnimi özünə çevirdi. Hayalen dinledim.

§46

Baktım ki mənə deyər:

§47

Sən Kur’an’ı çox âlî, çox parlak görürsən. Bîtarafane muhakeme et, elə bak. Yani bir beşer kelâmı farz et, bak. Əcəba o meziyetleri, o ziynetleri görəcək misin?

§48

Hakikaten mən də ona aldandım. Beşer kelâmı farz edib elə baktım. Gördüm ki necə Bayezid’in elektrik düğmesi çevrilip söndürülünce ortalık karanlığa düşer. Elə də o farz ilə Kur’an’ın parlak ışıkları gizlenmeye başladı. O vaxt anladım ki mənim ilə konuşan şeytandır. Məni vartaya yuvarlandırır. Kur’an’dan istimdad ettim. Birden bir nur kalbime geldi. Müdafaaya kat’î bir qüvvət verdi. O vaxt şöylece şeytana qarşı münazara başladı.

§49

Dedim:

§50

Ey şeytan! Bîtarafane muhakeme, iki taraf ortasında bir vaziyettir. Halbuki hem sənin hem insandaki sənin şakirdlerin, dediğiniz bîtarafane muhakeme isə taraf-ı muhalifi iltizamdır, bîtaraflık deyildir. Muvakkaten bir dinsizliktir. Çünki Kur’an’a kelâm-ı beşer deyə bakmak və elə muhakeme etmək, şıkk-ı muhalifi esas tutmaktır. Bâtılı iltizamdır, bîtarafane deyildir, bəlkə bâtıla tarafgirliktir.

§51

Şeytan dedi ki:

§52

Elə isə ne Allah’ın kelâmı ne də beşerin kelâmı deme. Ortada farz et, bak.

§53

Mən dedim:

§54

O da ola bilməz. Çünki münâzaun fîh bir mal bulunsa əgər iki müddeî birbirine yaxın isə və kurbiyet-i mekân varsa; o vaxt o mal, ikisinden başqa birinin elinde və ya ikisinin əlləri yetişəcək bir surette bir yere bırakılacaq. Hangisi ispat etse o alır. Əgər o iki müddeî birbirinden gayet uzaq, biri maşrıkta, biri mağribde isə o vaxt kaideten sahibü’l-yed kim isə onun elinde bırakılacaqdır. Çünki ortada buraxmaq kabil deyildir.

§55

İşte Kur’an qiymətli bir maldır. Beşer kelâmı Cənabı-Haqqın kelâmından ne qədər uzaksa o iki taraf o qədər, bəlkə hədsiz birbirinden uzaktır. İşte, serâdan süreyyaya qədər birbirinden uzaq o iki taraf ortasında buraxmaq mümkün deyildir. Hem ortası yoxdur. Çünki vücud və adem kimi və nakîzeyn kimi iki zıttırlar. Ortası ola bilməz.

§56

Elə isə Kur’an üçün sahibü’l-yed, taraf-ı İlahîdir. Elə isə onun elinde qəbul edilip öylece delail-i ispata bakılacaq. Əgər o biri taraf onun kelâmullah olduğuna dair bütün bürhanları birer birer çürütse elini ona uzatabilir. Yoxsa uzatamaz. Heyhat! Minlərlə berahin-i kat’iyenin mıhlarıyla arş-ı a’zama çakılan bu muazzam pırlantayı hangi el bütün o mıhları söküp o direkleri kesip onu düşürebilir?

§57

Bax, ey şeytan! Sənin rağmına ehl-i hak və insaf bu suretteki hakikatli muhakeme ilə muhakeme edərlər. Hattâ en kiçik bir delilde də Kur’an’a qarşı imanlarını ziyadeleştirirler.

§58

Sənin və şakirdlerinin gösterdiyi yol isə: Bir kere beşer kelâmı farz edilse yani arşa bağlanan o muazzam pırlanta yere atılsa; bütün mıhların kuvvetinde və çox bürhanların metanetinde bir tək bürhan lâzım ki onu yerden kaldırıp arş-ı manevîye çaksın. Tâ küfrün zulümatından kurtulup imanın envarına erişsin. Halbuki buna muvaffak olmaq çox güçtür. Onun üçün sənin desisen ilə bu zamanda, bîtarafane muhakeme surəti altında çokları imanlarını kaybedirlər.

§59

Şeytan döndü və dedi:

§60

Kur’an beşer kelâmına benzir. Onların muhaveresi tarzındadır. Demək, beşer kelâmıdır. Əgər Allah’ın kelâmı olsa ona yakışacaq, hər cihetçe hârikulâde bir tarzı olacaktı. Onun sanatı necə beşer sanatına benzemir, kelâmı da benzememəli?

§61

Cevaben dedim:

§62

Necə ki Peygamberimiz (asm) mu’cizatından və hasaisinden başqa, ef’al və ahval və etvarında beşeriyette kalıp beşer kimi âdet-i İlahiyeye və evamir-i tekviniyesine münkad və mutî olmuş. O da soğuk çeker, elem çeker və hâkeza… Hər bir ahval və etvarında hârikulâde bir vaziyet verilmemiş. Tâ ki ümmetine ef’aliyle imam olsun, etvarıyla rehber olsun, umum harekâtıyla ders versin. Əgər hər etvarında hârikulâde olsa idi, bizzat hər cihetçe imam olamazdı. Hər kəsə mürşid-i mutlak olamazdı. Bütün ahvaliyle Rahmeten li’l-âlemîn olamazdı.

§63

Eynilə elə də Kur’an-ı Hakîm ehl-i şuura imamdır, cin və inse mürşiddir, ehl-i kemale rehberdir, ehl-i həqiqətə muallimdir. Elə isə beşerin muhaveratı və üslubu tarzında olmaq zarurî və kat’îdir.

§64

Çünki cin və ins münâcatını ondan alır, duasını ondan öğrenir, mesailini onun dili ilə zikredir, edeb-i muaşereti ondan taallüm edir və hâkeza… Hər kəs onu merci yapır.

§65

Elə isə əgər Hazret-i Musa aleyhisselâmın Tûr-i Sina’da işittiği kelâmullah tarzında olsa idi, beşer bunu dinlemekte və işitmekte tahammül edemezdi və merci edemezdi. Hazret-i Musa aleyhisselâm kimi bir ulü’l-azm ancaq bir neçə kelâmı işitmeye tahammül etmişdir. Musa aleyhisselâm demiş: اَهٰكَذَا كَلَامُكَ ؟ قَالَ اللّٰهُ: لٖى قُوَّةُ جَمٖيعِ الْاَلْسِنَةِ

§66

Şeytan yenə döndü, dedi ki:

§67

Kur’an’ın mesaili kimi çox zatlar o çeşit mesaili din adına söylürlər. Onun üçün bir beşer, din adına belə bir şey etmək mümkün deyil mi?

§68

Cevaben Kur’an’ın nuruyla dedim ki:

§69

Evvela: Dindar bir adam din muhabbeti üçün “Hak böyledir. Həqiqət budur. Allah’ın emri böyledir.” deyər. Yoxsa Allah’ı öz keyfine konuşturmaz. Hədsiz derece haddinden tecavüz edib Allah’ın taklidini yapıp onun yerinde konuşmaz. فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ düsturundan titrer.

§70

Və sâniyen: Bir beşer öz başına belə yapması və muvaffak olması heç bir cihetle mümkün deyildir. Bəlkə yüz derece muhaldir. Çünki birbirine yaxın zatlar birbirini taklit edebilirler. Bir cinsten olanlar, birbirinin suretine girebilirler. Mertebece birbirine yaxın olanlar, birbirinin makamlarını taklit edebilirler. Muvakkaten insanları iğfal edərlər lakin daimî iğfal edemezler. Çünki ehl-i dikkat nazarında alâküllihal etvar və ahvali içindeki tasannuatlar və tekellüfatlar sahtekârlığını gösterəcək, hilesi devam etmeyəcək.

§71

Əgər sahtekârlıkla taklide çalışan; ötekinden gayet uzaksa mesela, âdi bir adam, İbn-i Sina kimi bir dâhîyi ilimde taklit etmək istese və bir çoban bir padşahın vaziyetini takınsa əlbəttə heç kimseyi aldatamayacaq. Bəlkə öz maskara olacaq. Hər bir hali bağıracaq ki: Bu sahtekârdır!

§72

İşte –hâşâ yüz min defa hâşâ– Kur’an, beşer kelâmı farz edildiyi vaxt necə ki bir yıldız böceği min sene tekellüfsüz həqiqi bir yıldız olaraq rasad ehline görünsün. Hem bir sinek bir sene tamamen tavus suretini tasannusuz, temaşa ehline göstersin. Hem sahtekâr, âmî bir nefer; namdar, âlî bir müşirin tavrını takınsın, makamında otursun, çox zaman elə kalsın, hilesini ihsas etmesin. Hem müfteri, yalancı itikadsız bir adam; müddet-i ömründe daima en sadık en emin en mutekid bir zatın keyfiyetini və vaziyetini en müdakkik nazarlara qarşı telaşsız göstersin, dâhîlerin nazarında tasannuu saklansın?

§73

Bu isə yüz derece muhaldir, ona heç bir zîakıl mümkün diyemez və elə də farz etmək, bedihî bir muhali vaki farz etmək kimi bir hezeyandır.

§74

Eynilə elə də Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək; lâzım gəlir ki âlem-i İslâm’ın semasında bilmüşahede olduqca parlaq və daima envar-ı həqiqətləri neşreden bir yıldız-ı həqiqət, bəlkə bir şems-i kemalât telakki edilen Kitab-ı Mübin’in mahiyeti –hâşâ sümme hâşâ– bir yıldız böceği hükmünde tasannucu bir beşerin hurafatlı bir düzmesi olsun və en yakınında olanlar və dikkatle ona bakanlar farkında bulunmasın və onu daima âlî və menba-ı həqiqətlər bir yıldız bilsin.

§75

Bu isə yüz derece muhal olmakla birlikdə, sən ey şeytan yüz derece şeytanetinde ileri gitsen buna imkân verdiremezsin, bozulmamış heç bir aklı kandıramazsın! Yalnız manen çox uzaqdan baktırmakla aldatırsan! Yıldızı, yıldız böceği kimi kiçik gösterirsən.

§76

Sâlisen: Hem Kur’an’ı beşer kelâmı farz etmək, lâzım gəlir ki âsârıyla, tesiratıyla, netaiciyle âlem-i insaniyetin bilmüşahede en ruhlu və hayat-feşan, en hakikatli və saadet-resan, en cem’iyetli və mu’ciz-beyan, âlî meziyetleriyle yaldızlı bir Furkan’ın gizli həqiqəti –hâşâ– muavenetsiz, ilimsiz bir tək insanın fikrinin tasniatı olsun və yakınında onu temaşa eden və merakla dikkat eden böyük zekâlar, ulvi dehalar onda heç bir zaman heç bir cihette sahtekârlık və tasannu eserini görmesin; daima ciddiyeti, samimiyeti, ihlası bulsun!

§77

Bu isə yüz derece muhal olmakla birlikdə, bütün ahvaliyle, akvaliyle, harekâtıyla bütün hayatında emaneti, imanı, emniyeti, ihlası, ciddiyeti, istikameti gösteren və ders veren və sıddıkînleri yetiştiren en yüksək en parlak en âlî haslet telakki edilen və qəbul edilen bir zatı; en emniyetsiz en ihlassız en itikadsız farz etmekle, muzaaf bir muhali vaki görmək kimi şeytanı də utandıracaq bir hezeyan-ı fikrîdir.

§78

Çünki bu meselenin ortası yoxdur. Çünki farz-ı muhal olaraq Kur’an, kelâmullah olmazsa arştan ferşe düşer kimi sukut edər. Ortada kalmaz. Mecma-ı həqiqətlər iken, menba-ı hurafat olur. Və o hârika fermanı gösteren zat, hâşâ sümme hâşâ əgər Resulullah olmazsa a’lâ-yı illiyyînden esfel-i safilîne sukut etmək və menba-ı kemalât derecesinden maden-i desais makamına düşmek lâzım gəlir. Ortada kalamaz. Çünki Allah adına iftira eden, yalan söyleyen en edna bir dereceye düşer.

§79

Bir sineği, daimî bir surette tavus görmək və tavusun böyük evsafını onda hər vaxt müşahede etmək ne qədər muhal isə bu mesele də elə muhaldir. Fitrətən akılsız, sarhoş bir divane lâzım ki buna ihtimal versin.

§80

Râbian: Hem Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək lâzım gəlir ki mənî-Âdem’in en böyük və muhteşem ordusu olan ümmet-i Muhammediyenin (asm) mukaddes bir kumandanı olan Kur’an, bilmüşahede qüvvətli kanunlarıyla, esaslı düsturlarıyla, nâfiz emirleriyle o çox böyük orduyu, iki cihanı fethedəcək bir derecede bir nizam-nizam-intizam verdiyi və bir inzibat altına aldığı və maddî və manevî teçhiz ettiği və umum efradın derecatına göre akıllarını talim və kalplerini terbiye və ruhlarını teshir və vicdanlarını tathir, aza və cevarihlerini istimal və istihdam ettiği halde –hâşâ, yüz min hâşâ– kuvvetsiz, kıymetsiz, asılsız bir düzme farz edib yüz derece muhali qəbul etmək lâzım gelmekle beraber…

§81

Müddet-i hayatında ciddi harekâtıyla Hakk’ın kanunlarını mənî-Âdem’e ders veren və samimi ef’aliyle həqiqətin düsturlarını beşere talim eden və hâlis və makul akvaliyle istikametin və saadetin usûllerini gösteren və tesis eden və bütün tarihçe-i hayatının şehadetiyle Allah’ın azabından çox havf eden və hamıdan çox Allah’ı bilen və bildiren və nev-i beşerin beşten birisine və küre-i arzın yarısına min üç yüz əlli sene kemal-i haşmetle kumandanlık eden və cihanı velveleye veren şöhret-şiar şuunatıyla nev-i beşerin bəlkə kainatın elhak medar-ı fahri olan bir zatı –hâşâ yüz min defa hâşâ– Allah’tan korkmaz və bilməz və yalandan çekinmez, haysiyetini tanımaz farz etmekle, yüz derece muhali birden irtikâb etmək lâzım gəlir.

§82

Çünki bu meselenin ortası yoxdur. Çünki farz-ı muhal olaraq Kur’an kelâmullah olmazsa arştan düşse orta yerde kalamaz. Bəlkə yerde en yalancı birinin malı olduğunu qəbul etmək lâzım gəlir. Bu isə ey şeytan, yüz derece sən katmerli bir şeytan olsan bozulmamış heç bir aklı kandıramazsın və çürümemiş heç bir qəlbi ikna edemezsin.

§83

Şeytan döndü, dedi:

§84

Necə kandıramam? Ekser insanlara və insanın meşhur âkıllarına Kur’an’ı və Muhammed’i inkâr ettirdim və kandırdım.

§85

Cavab:

§86

Evvela: Gayet uzaq mesafeden bakılsa en böyük bir şey, en kiçik bir şey kimi görünebilir. Bir yıldız, bir mum kadardır denilebilir.

§87

Sâniyen: Hem tebeî və sathî bir nazarla bakılsa gayet muhal bir şey, mümkün görünebilir. Bir zaman bir ihtiyar adam ramazan hilâlini görmək üçün semaya bakmış. Gözüne bir beyaz kıl inmiş. O kılı ay zannetmiş. “Ay’ı gördüm.” demiş. İşte muhaldir ki hilâl, o beyaz kıl olsun. Lakin kasden və bizzat aya baktığı və o saçı tebeî və dolayısıyla və ikinci derecede göründüğü üçün o muhali mümkün telakki etmiş.

§88

Sâlisen: Hem qəbul etməmək başkadır, inkâr etmək başkadır. Adem-i qəbul bir lâkaytlıktır, bir göz kapamaktır və cahilane bir hükümsüzlüktür. Bu surette çox muhal şeyler onun içinde gizlenebilir. Onun aklı onlarla uğraşmaz. Amma inkâr isə o adem-i qəbul deyil bəlkə o qəbul-ü ademdir, bir hükümdür. Onun aklı hərəkət etmeye mecburdur. O halde sənin kimi bir şeytan onun aklını elinden alır. Sonra inkârı ona yutturur.

§89

Hem ey şeytan! Bâtılı hak və muhali mümkün gösteren gaflet və dalalet və safsata və inat və mağlata və mükâbere və iğfal və görenek kimi şeytanî desiselerle, çox muhalatı intac eden küfür və inkârı o bedbaht insan suretindeki heyvanlara yutturmuşsun.

§90

Râbian: Hem Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək, lâzım gəlir ki: Âlem-i insaniyetin semasında yıldızlar kimi parlayan asfiyalara, sıddıkînlere, aktablara bilmüşahede rehberlik eden və bilbedahe mütemadiyen hak və hakkaniyeti, sıdk və sadakati, emn və emaneti umum tabakat-ı ehl-i kemale talim eden və erkân-ı imaniyenin həqiqətləriyle və erkân-ı İslâmiyenin desatiriyle iki cihanın saadetini temin eden və bu icraatının şehadetiyle bizzarure hâlis hak və safi həqiqət və gayet doğru və çox ciddi olmaq lâzım gelen bir kitabı; öz evsafının və tesiratının və envarının zıddıyla muttasıf tasavvur edib –hâşâ hâşâ– tasniat və iftiraların mecmuası nazarıyla bakmak; sofestaîleri və şeytanları də utandıracaq və titretəcək şenî’ bir hezeyan-ı küfrî olmakla beraber…

§91

İzhar ettiği din və şeriat-ı İslâmiyenin şehadetiyle və müddet-i hayatında gösterdiyi bi’l-ittifak fevkalâde takvasının və hâlis və safi bəndəlikinin delâletiyle və bi’l-ittifak özündə göründüğü ahlâk-ı hasenesinin iktizasıyla və yetiştirdiyi bütün ehl-i həqiqətin və sahib-i kemalâtın tasdikiyle en mutekid en metin en emin en sadık bir zatı –hâşâ sümme hâşâ yüz min kere hâşâ– itikadsız, en emniyetsiz, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir vaziyette farz edib muhalatın en çirkin və menfur bir suretini və dalaletin en zulümlü və zulümatlı bir tarzını irtikâb etmək lâzım gəlir.

§92

Elhasıl: On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde denildiyi kimi necə kulaklı âmî tabakası i’caz-ı Kur’an fehminde demiş: Kur’an, bütün dinlediyim və dünyada mevcud kitaplara kıyas edilse hiçbirisine benzemir və onların derecesinde deyildir. Elə isə ya Kur’an umumun altındadır və ya umumun fevkinde bir derecesi vardır. Umumun altındaki şık isə muhal olmakla birlikdə, heç bir düşman hattâ şeytan də diyemez və qəbul etməz. Elə isə Kur’an, umum kitabların fevkindedir. Elə isə mu’cizedir.

§93

Eynilə elə də biz də ilm-i usûl və fenn-i mantıkça sebr ü taksim denilen en kat’î hüccetle deriz:

§94

Ey şeytan və ey şeytanın şakirdleri! Kur’an, ya arş-ı a’zamdan və ism-i a’zamdan gelmiş bir kelâmullahtır veyahut –hâşâ sümme hâşâ yüz min kere hâşâ– yerde Allah’tan korkmaz və Allah’ı bilməz, itikadsız bir beşerin düzmesidir. Bu isə ey şeytan! Sâbık hüccetlere qarşı bunu sən diyemezsin və diyemezdin və diyemeyəcəksən. Elə isə bizzarure və bilâ-şübhə Kur’an, Hâlık-ı kainat’ın kelâmıdır. Çünki ortası yoxdur və muhaldir və ola bilməz. Necə ki kat’î bir surette ispat ettik, sən də gördün və dinledin.

§95

Hem Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, ya Resulullah’tır və bütün resullerin ekməli və bütün mahlukatın efdalidir veyahut –hâşâ yüz min defa hâşâ– Allah’a iftira ettiği və Allah’ı bilmediyi və azabına inanmadığı üçün itikadsız, esfel-i safilîne sukut etmiş bir beşer farz etmək (Hâşiye[2]) lâzım gəlir. Bu isə ey iblis! Ne sən və ne də güvendiyin Avrupa feylesofları və Asya münafıkları bunu diyemezsiniz və diyememişsiniz və diyemeyeceksiniz və dememişsiniz və demeyeceksiniz. Çünki bu şıkkı dinleyəcək və qəbul edəcək dünyada yoxdur. Onun içindir ki güvendiyin o feylesofların en müfsidleri və o münafıkların en vicdansızları də dirlər ki: “Muhammed-i Arabî (asm) çox akıllı idi və çox güzel ahlâklı idi.”

§96

Madam ki bu mesele iki şıkka münhasırdır və madam ki ikinci şık muhaldir və heç bir kimse buna sahib çıkmır və madam ki kat’î hüccetlerle ispat ettik ki ortası yoxdur. Əlbəttə və bizzarure sənin və hizbü’ş-şeytanın rağmına olaraq bilbedahe və bihakkalyakîn, Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam Resulullah’tır və bütün resullerin ekməlidir və bütün mahlukatın efdalidir.

§97

عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ الْمَلَكِ وَالْاِنْسِ وَالْجَانِّ

§98

Şeytanın İkinci Kiçik Bir İtirazı

§99

Sure-i قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجٖيدِ i okurken

§100

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلَّا لَدَيْهِ رَقٖيبٌ عَتٖيدٌ ۞ وَجَٓاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحٖيدُ ۞ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ ذٰلِكَ يَوْمُ الْوَعٖيدِ ۞ وَ جَٓاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَٓائِقٌ وَ شَهٖيدٌ ۞ لَقَدْ كُنْتَ فٖى غَفْلَةٍ مِنْ هٰذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَٓاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدٖيدٌ ۞ وَ قَالَ قَرٖينُهُ هٰذَا مَا لَدَىَّ عَتٖيدٌ ۞ اَلْقِيَا فٖى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنٖيدٍ

§101

Bu âyetleri okurken şeytan dedi ki: “Kur’an’ın en mühim fesahatini, siz onun selasetinde və vuzuhunda buluyorsunuz. Halbuki bu ayədə haradan haraya atlır? Sekerattan tâ kıyamete atlır. Nefh-i Sûr’dan muhasebenin hitamına intikal edir və ondan cəhənnəmə idhali zikredir. Bu acib atlamaklar içinde hangi selaset kalır? Kur’an’ın ekser yerlerinde, belə birbirinden uzaq meseleleri birleştirir. Belə münasebetsiz vaziyetle selaset, fesahat harada kalır?”

§102

Cavab: Bəyanı Möcüzə Quran’ın esas-ı i’cazı, en mühimlerinden belâgatından sonra îcazdır. Îcaz, i’caz-ı Kur’an’ın en metin və en mühim bir esasıdır. Kur’an-ı Hakîm’de bu mu’cizane îcaz, o qədər çoktur və o qədər güzeldir ki ehl-i tetkik, qarşısında hayrettedirler.

§103

Mesela

§104

وَ قٖيلَ يَٓا اَرْضُ ابْلَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖى وَغٖيضَ الْمَٓاءُ وَقُضِىَ الْاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَقٖيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمٖينَ

§105

Qısa bir neçə cümle ilə Tufan hâdise-i azîmesini netaiciyle elə îcazkârane və mu’cizane beyan edir ki çox ehl-i belâgatı, belâgatına secde ettirmiş.

§106

Hem mesela

§107

كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰيهَا ۞ اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا ۞ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّٰهِ نَاقَةَ اللّٰهِ وَسُقْيٰيهَا ۞ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰيهَا ۞ وَلَا يَخَافُ عُقْبٰيهَا

§108

İşte kavm-i Semud’un acib və mühim hâdisatını və netaicini və sû-i âkıbetlerini, belə qısa bir neçə cümle ilə îcaz içinde bir i’caz ilə selasetli və vuzuhlu və fehmi ihlâl etməz bir tarzda beyan edir.

§109

Hem mesela

§110

وَذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖينَ

§111

İşte اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ cümlesinden فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ cümlesine qədər çox cümleler matvîdir. O mezkûr olmayan cümleler; fehmi ihlâl etmir, selasete zərər vermir. Hazret-i Yunus aleyhisselâmın kıssasından mühim esasları zikreder. Mütebâkisini akla havale edər.

§112

Hem mesela, Sure-i Yusuf’ta فَاَرْسِلُونِ kelimesinden يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ ortasında yeddi səkkiz cümle îcaz ilə tayyedilmiş. Heç fehmi ihlâl etmir, selasetine zərər vermir.

§113

Bu çeşit mu’cizane îcazlar Kur’an’da çox çoktur. Hem çox güzeldir.

§114

Amma Sure-i Kaf’ın ayəsi isə ondaki îcaz çox acib və mu’cizanedir. Çünki kâfirin çox müthiş və çox uzun və bir günü əlli min sene olan istikbaline və o istikbalin dehşetli inkılabatında kâfirin başına geləcək elîm və mühim hâdisata birer birer barmaq basır. Şimşek kimi fikri, onlar üstünde gezdirir. O çoxlu uzun zamanı, hazır bir sahife kimi nazara gösterir. Zikredilmeyen hâdisatı hayale havale edib ulvi bir selasetle beyan edər.

§115

وَاِذَا قُرِئَ الْقُرْاٰنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَاَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

§116

Bax, ey şeytan! Indi bir sözün daha varsa selə…

§117

Şeytan deyər: Bunlara qarşı gelemem, müdafaa edemem. Lakin çox ahmaklar var, məni dinlirlər və insan surətində çox şeytanlar var, mənə yardım edirlər və feylesoflardan çox firavunlar var, enaniyetlerini okşayan meseleleri məndən ders alırlar. Sənin bu kimi sözlerin neşrine set çekerler. Bunun üçün sənə teslim-i silah etmem!

§118

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§119

***

§120

[1] Hâşiye: Bəli, küre-i arz küçüklüğüyle birlikdə semavata qarşı gelebilir. Çünki necə ki daimî bir çeşme, vâridatsız böyük bir gölden daha böyük denilebilir. Hem bir ölçek ilə bir şey ölçerek başqa yere nakledilen və onun elinden geçmiş və ona girmiş çıkmış bir mahsulatla, zahiren minlərlə defa ölçekten böyük və dağ kimi bir cisimle o ölçek muvazeneye çıkabilir.

§121

Eynilə elə də küre-i arz, Cənabı-Haqq onu sanatına bir meşher və icadına bir mahşer və hikmetine medar və kudretine mazhar və rahmetine mezher və cennetine mezraa və hədsiz kainata və mahlukat âlemlerine ölçek və mazi denizlerine və gayb âlemine akacaq bir çeşme hükmünde icad etmiş. Hər sene kat kat və katmerli yüz min tarzda, masnuattan dokunmuş gömleklerini değiştirdiyi və çox defa dolup maziye boşaltarak gayb âlemine döktüğü bütün o müteceddid âlemleri və arzın müteaddid gömleklerini nazara al, yani bütün mazisini hazır farz et. Sonra yeknesak və bir derece basit semavata qarşı muvazene et. Görəcəksən ki arz, ziyade gelmezse noksan da kalmaz. İşte رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ sırrını anla.

§122

[2] Hâşiye: Kur’an-ı Hakîm, kâfirlerin küfriyatlarını və galiz tabiratlarını iptal etmək üçün zikrettiğine istinaden, ehl-i dalaletin fikr-i küfrîlerinin bütün bütün muhaliyetini və bütün bütün çürüklüğünü göstermek üçün bu tabiratı farz-ı muhal surətində, titreyerek kullanmaya mecbur oldum.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol