بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Dördüncü Söz
الٓرٰ كِتَابٌ اُحْكِمَتْ اٰيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكٖيمٍ خَبٖيرٍ
Kur’an-ı Hakîm’in və Kur’an’ın müfessir-i həqiqisi olan hadîsin bir kısım yüksək və ulvi həqiqətlərine çıxmaq üçün teslim və inkıyadı noksan olan kalplere yardım edəcək basamaklar hükmünde, o həqiqətlərin bir kısım nazirelerine işarə edeceğiz və hâtimesinde bir ders-i ibret və bir sırr-ı inayət beyan ediləcək. O hakikatlerden haşir və kıyametin nazireleri, Onuncu Söz’de, bilhassa Doqquzuncu Həqiqət’inde zikredildiyi üçün tekrara lüzum yoxdur. Yalnız sair hakikatlerden numune olaraq beş mesele zikrederiz.
Birincisi: Mesela خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ
“Altı günde gökleri və yerleri yarattık.” demək olan hem bəlkə min və əlli min sene kimi uzun zamandan ibaret olan eyyam-ı Kur’aniye ilə insan dünyası və heyvan âlemi altı günde yaşayacağına işarə eden həqiqət-i ulviyesine kanaat getirmek üçün birer gün hükmünde olan hər bir asırda, hər bir senede, hər bir günde Fâtır-ı Zülcelal’in halk ettiği seyyal âlemleri, seyyar kainatları, geçici dünyaları nazar-ı şuhuda gösteririk. Bəli, güya insanlar kimi dünyalar də birer misafirdir. Hər mevsimde Zat-ı Zülcelal’in emriyle âlem dolar, boşanır.
İkincisi: Mesela
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ ۞ وَكُلَّ شَىْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فٖٓى اِمَامٍ مُبٖينٍ ۞ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ
kimi ayələrin ifade ettikleri ki: “Bütün eşya, bütün ahvaliyle vücuda gelmeden və geldikten sonra və gittikten sonra yazılıdır və yazılır və yazılır.” demək olan həqiqət-i âliyesine kanaat getirmek üçün Nakkaş-ı Zülcelal, rûy-i zeminin sahifesinde, hər mevsimde, bâhusus baharda değiştirdiyi nihayətsiz muntazam mahlukatın fihriste-i vücudlarını, tarihçe-i hayatlarını, desatir-i hareketlerini; çekirdeklerinde, toxumlarında, köklerinde manevî bir surette derc və muhafaza ettiğini və zevalden sonra semerelerinde eynilə qələm-i kaderiyle, manevî bir tarzda basit tohumcuklarında yazdığını, hattâ hər geçici baharda, yaş kuru ne varsa mahdud zərrəciklər və kemikler hükmünde olan tohumlarda, ölmüş odunlarda, kemal-i nizam-nizam-intizam ilə muhafaza ettiğini nazar-ı şuhuda gösteririk. Güya hər bir bahar, bir tək çiçək kimi gayet muntazam və mevzun olaraq zeminin yüzüne bir Cemil və Celil’in eliyle takılıp koparılır, konup kaldırılır.
Həqiqət belə iken beşerin en acib bir dalaleti budur ki qədər kaleminin sahifesi olan Levh-i Mahfuz’un yalnız bir cilve-i aksi olaraq fihriste-i sanat-ı Rabbaniye olub ehl-i gafletin lisanında tabiat denilen bu kitabet-i fitriyeyi, bu nakş-ı sanatı, bu münfail mistar-ı hikməti tabiat-ı müessire deyərək masdar və fâil telakki etmesidir. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا Həqiqət harada? Ehl-i gafletin telakkileri harada?
Üçüncüsü: Mesela, hamele-i arş və yer və göklerin melaike-i müekkelleri və sair bir kısım melekler hakkında Muhbir-i Sadık’ın tasvir ettiği mesela, qırx minlərlə başlı, hər bir başta qırx minlərlə dil və hər lisanda qırx minlərlə tarzda tesbihat ettiklerini və nizam-nizam-intizam və külliyet və vüs’at-i bəndəliklerini ifade eden həqiqətə çıxmaq üçün buna dikkat et ki Zat-ı Zülcelal
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ ۞ اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ ۞ اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ
kimi âyetlerle tasrih edir ki: Mevcudatın en büyüğü və küllîsi də öz külliyetine göre və azametine münasib bir tarzda tesbihat ettiğini gösterir və elə də görünür.
Bəli, bir bahr-i müsebbih olan bu semavatın kelimat-ı tesbihiyesi; güneşler, aylar, yıldızlar olduğu kimi bir tayr-ı müsebbih və hâmid olan bu zeminin də elfaz-ı tahmidiyesi; heyvanlar, nebatlar və ağaclardır. Demək, hər bir ağacın hər bir yıldızın cüz’î birer tesbihatı olduğu kimi zeminin də və zeminin hər bir kıtasının da və hər bir dağ və derenin də və berr və bahrinin də və göklerin hər bir feleğinin də və hər bir burcunun da birer tesbih-i küllîsi vardır. Bu minlərlə başları olan zeminin hər başında yüz minlərlə lisanlar bulunan və hər lisanda yüz min tarzda tesbihat çiçeklerini, tahmidat meyvelerini, âlem-i misalde tercümanlık edib gösterəcək və âlem-i ervahta təmsil edib ilan edəcək, ona göre əlbəttə bir melek-i müekkeli vardır.
Bəli, müteaddid eşya bir cemaat şekline girse bir şahs-ı manevîsi olacaqdır. Əgər o cemiyet, imtizaç edib ittihat şeklini alsa onu təmsil edəcək bir şahs-ı manevîsi, bir nevi ruh-u manevîsi və vazife-i tesbihiyesini görəcək bir melek-i müekkeli olacaqdır.
İşte bak, misal olaraq bu Barla ağzının, bu dağ lisanının bir muazzam kəlməsi olan, bu odamızın önündeki çınar ağacına bak, gör: Ağacın bu üç başının hər başında kaç yüz dal dilleri var və hər dilde bak, kaç yüz mevzun və muntazam meyvə kelimeleri var və hər meyvede dikkat et, kaç yüz kanatlı mevzun tohumcuk harfleri, “Emr-i kün feyekûn”e mâlik Sâni’-i Zülcelal’ine ne qədər beliğ bir medih və fasih bir tesbih ettiğini işittiğin, gördüyün kimi ona müekkel melek də ona göre âlem-i manada müteaddid diller ilə tesbihatını təmsil edir və hikmeten elə olmaq gerektir.
Dördüncüsü: Mesela
اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ۞ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ ۞ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ ۞ تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهِ فٖى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖينَ اَلْفَ سَنَةٍ
kimi ayələrin ifade ettikleri həqiqət-i ulviyesine ki Kādir-i Mutlak o derece suhulet və süratle və mualecesiz və mübaşeretsiz, eşyayı halk edər ki yalnız sırf bir emir ilə icad edər kimi görünür, fehmedilir. Hem o Sâni’-i Kadîr nihayet derecede masnuata karib olduğu halde masnuat nihayet derecede ondan baîddir. Hem nihayətsiz kibriyasıyla birlikdə, gayet cüz’î və hakir umûru də ehemmiyetle tanzim və hüsn-ü sanattan hariç bırakmır.
İşte bu həqiqət-i Kur’aniyenin vücuduna, mevcudatta meşhud suhulet-i mutlak içinde nizam-nizam-intizam-ı ekmel şehadet ettiği kimi geləcək təmsil də onun sırr-ı hikmetini gösterir. Mesela وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Sâni’-i Zülcelal’in Əsmaül-Hüsnasından Nur isminin bir kesif âyinesi hükmünde olan güneşin emr-i Rabbanî və teshir-i İlahî ilə mazhar olduğu vazifeler, bu həqiqəti fehme takrib edər. Belə ki:
Güneş, ulviyetiyle birlikdə bütün şeffaf və parlak şeylere nihayet derecede yaxın, bəlkə onların zatlarından onlara daha yaxın olduğu, cilvesiyle və timsaliyle və tasarrufa benzer çox cihetlerle onları müteessir ettiği halde; o şeffaf şeyler isə minlərlə sene ondan uzaktırlar. Onu heç bir vecihle müteessir edemezler, kurbiyet dava edemezler.
Hem o güneş, hər şeffaf zerreye, hattâ ziyası haraya girmiş isə orada hazır və nâzır kimi olduğu, o zerrenin kabiliyet və rengine göre güneşin aksi və bir nevi timsali görünmesiyle anlaşılır.
Hem güneşin azamet-i nuraniyeti derecesinde ihatası, nüfuzu ziyadeleşir. Nuraniyet azametindendir ki en kiçik ufak şeyler, ondan gizlenip kaçamazlar. Demək azamet-i kibriyası, cüz’î və ufak şeyleri, nuraniyet sırrıyla harice atmak deyil; bilakis daire-i ihatasına alır.
Hem güneşi, mazhar olduğu cilvelerde və vazifelerde farz-ı muhal olaraq fâil-i muhtar farz etsek o derece suhulet və sürat və vüs’at içinde, zerreden katreden deniz yüzünden seyyarata qədər izn-i İlahî ilə elə işlir ki bu tasarrufat-ı azîmeyi yalnız bir mahz-ı emir ilə yapar, tahayyül edilebilir. Zerre ilə seyyare, emrine qarşı müsavidirler. Deniz yüzüne verdiyi feyzi, zerreye də kabiliyetine göre kemal-i nizam-nizam-intizam ilə verir.
İşte, sema denizinin yüzünde ziyadar bir kabarcık və Kadîr-i Mutlak’ın Nur isminin cilvesine kesif bir âyinecik olan bu güneşin, bilmüşahede bu həqiqətin üç esasının numunelerine mazhar olduğunu görürük. Əlbəttə güneşin nur və harareti, ilim və kudretine nisbeten torpaq kimi kesif hükmünde, “Nuru’n-Nur, Münevviru’n-Nur, Mukaddiru’n-Nur” olan Zat-ı Zülcelal hər şeye, ilim və kudretiyle nihayətsiz yaxın və hazır və nâzır və eşya ondan gayet uzaq olduğuna hem o derece külfetsiz, mualecesiz, suhuletle işleri yapar ki yalnız mahz-ı emrin sürat və suhuletiyle icad edər kimi anlaşıldığına hem heç bir şey; cüz’î küllî, kiçik böyük, daire-i kudretinden harice çıkmadığına və kibriyası ihata ettiğine şuhud derecesinde bir yakîn-i imanî ilə iman ederiz və iman etmək gerektir.
Beşincisi: “وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهٖ وَالْاَرْضُ جَمٖيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ den tut, tâ وَاعْلَمُٓوا اَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ ye kadar… Hem اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ وَكٖيلٌ den tut, tâ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ e kadar… Hem خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ dan tut, tâ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ e kadar… Hem مَا شَٓاءَ اللّٰهُ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ den tut, tâ وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ ya qədər hudud-u azamet-i rububiyeti və kibriya-i uluhiyeti tutmuş olan ezel və ebed Sultanı, bu âciz və nihayətsiz zayıf və nihayətsiz fakir və nihayətsiz möhtac və yalnız cüz’î bir ihtiyar ilə icada kabiliyeti olmayan zayıf bir kesb ilə mücehhez mənî-Âdem’e qarşı şedit şikayat-ı Kur’aniyesi və azîm tehdidatı və müthiş vaîdleri ne hikmete binaendir və ne vecihle tevfik edilir? Ne surətlə münasib düşer?” demək olan derin və yüksək həqiqətə kanaat getirmek üçün bu geləcək iki temsile bak:
Birinci Təmsil: Mesela, şahane bir bağ var ki nihayətsiz meyvedar və çiçektar masnûlar, içinde bulunurlar. Ona nezaret etmək üçün çoxlu hademeler tayin edilmiş. Bir hizmetkârın vazifesi də yalnız o bağa yayılacaq və içiləcək suyun mecrasındaki deliğin kapağını açmaktır. Və bu hizmetkâr isə tembellik etti, deliğin kapağını açmadı. O bağın tekemmülüne halel geldi veyahut kurudu. O vaxt Hâlık’ın sanat-ı Rabbaniyesinden və Sultan’ın nezaret-i şahanesinden və ziya və hava və torpağın hizmet-i bendegânesinden başqa, bütün hademelerin o sersemden şekvaya hakları vardır. Çünki hizmetlerini akîm bıraktı və ya zərər verdi.
İkinci Təmsil: Mesela, cesîm bir sefine-i sultaniyede, âdi bir adam cüz’î vazifesini terk etmesiyle, bütün gemideki vazifedarların netaic-i hidematına halel getirdiğinden və bazı da mahvettiğinden bütün o vazifedarlar adına gemi sahibi ondan şedit şikayet edər. Kusur sahibi isə diyemez ki: “Mən bir âdi adamım, ehemmiyetsiz ihmalimden bu şiddete müstahak değilim.” Çünki tək bir adem, hədsiz ademleri intac edər. Lakin vücud özünə göre semere verir. Çünki bir şeyin vücudu, bütün şerait və esbabın vücuduna mütevakkıf olduğu halde; o şeyin ademi, intifası, tək bir şartın intifasıyla və tək bir cüzün ademiyle netice itibarıyla mün’adim olur. Bundandır ki “Tahrip, tamirden çoxlu defa eshel olduğu” bir düstur-u mütearife hükmüne geçmişdir.
Madam ki küfür və dalalet, tuğyan və masiyet esasları; inkârdır və reddir, terktir və adem-i kabuldür. Suret-i zahiriyede ne qədər müsbet və vücudlu görünse də həqiqətdə intifadır, ademdir. Elə isə cinayet-i sâriyedir. Sair mevcudatın netaic-i amellerine halel verdiyi kimi esma-i İlahiyenin cilve-i cemallerine perde çeker.
İşte bu hədsiz şikayete hakları olan mevcudat adına o mevcudatın sultanı, bu âsi beşerden azîm şikayet edər və etmesi ayn-ı hikmettir. Və o âsi, şiddetli tehdidata əlbəttə müstahaktır və dehşetli vaîdlere bilâ-şübhə sezadır.
***
Hâtime
(Gafil kafaya bir tokmak və bir ders-i ibrettir.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
Ey gaflete dalıp və bu həyatı tatlı görüb və âhireti unutup dünyaya talip bedbaht nəfsim! Bilir misin neye benzersin? Dəvə kuşuna… Avcıyı görür, uçamır; başını kuma soxur, tâ avcı onu görmesin. Koca gövdesi dışarıda. Avcı görür. Yalnız o, gözünü kum içinde kapamış, görməz.
Ey nəfs! Bu temsile bak, gör; necə dünyaya hasr-ı nazar, aziz bir ləzzəti, elîm bir eleme kalbeder.
Mesela, bu karyede yani Barla’da iki adam bulunur. Birisinin yüzde doksan doqquz ahbabı İstanbul’a gitmişler, güzelce yaşırlar. Yalnız bir tək burada kalmış, o də oraya gidəcək. Bunun üçün bu adam İstanbul’a müştaktır, orayı düşünür. Ahbaba kavuşmak istəyər. Ne vaxt ona denilse “Oraya git!”, sevinip gülerek gedər. İkinci adam isə yüzde doksan doqquz dostları buradan gitmişler. Bir kısmı mahvolmuşlar. Bir kısmı ne görür ne də görünür yerlere sokulmuşlar. Pərişan olub gitmişler, zanneder. Bu biçarə adam isə bütün onlara bedel yalnız bir misafire ünsiyet edib teselli bulmak istəyər. Onunla o elîm âlâm-ı firakı kapamak istəyər.
Ey nəfs! Başta Habibullah, bütün ahbabın kabrin öbür tarafındadırlar. Burada kalan bir iki tane isə onlar da gidirlər. Ölümden ürküp kabirden korkup başını çevirme. Merdane kabre bak; dinlə, ne tələb edər. Erkekçesine ölümün yüzüne gül; bak, ne istəyər. Əsla gafil olub ikinci adama benzeme.
Ey nəfsim! Deme: “Zaman değişmiş, asır başkalaşmış, hər kəs dünyaya dalmış, hayata perestiş edər. Derd-i maişetle sarhoştur.” Çünki ölüm değişmir. Firak, bekaya kalbolup başkalaşmır. Acizlik-i beşerî, möhtaclıq-ı insanî değişmir, ziyadeleşir. Beşer yolculuğu kesilmir, sürat peyda edir.
Hem deme: “Mən də hər kəs gibiyim.” Çünki hər kəs sənə kabir kapısına qədər arkadaşlık edər. Herkesle musibette birlikdə olmaq demək olan teselli isə kabrin öbür tarafında çox esassızdır. Hem özünü başıboş zannetme. Çünki bu misafirhane-i dünyada nazar-ı hikmetle baksan heç bir şeyi nizamsız, gayesiz göremezsin. Necə sən nizamsız, gayesiz kalabilirsin?
Zelzele kimi vakıalar olan bu hâdisat-ı kevniye, tesadüf oyuncağı deyillər. Mesela, zemine nebatat və hayvanat envaından giydirilen birbiri üstünde, birbiri içinde, gayet muntazam və gayet münakkaş gömlekler; baştan aşağıya qədər gayelerle, hikmetlerle müzeyyen, mücehhez olduklarını gördüyün və gayet âlî gayeler içinde kemal-i nizam-nizam-intizam ilə meczup mevlevî kimi devredip döndürmesini bildiyin halde, necə olur ki küre-i arzın mənî-Âdem’den, bâhusus ehl-i imandan beğenmediyi bir kısım etvar-ı gafletin sıklet-i maneviyesinden omuz silkmeye benzeyen zelzele kimi (Hâşiye[1]) mevt-âlûd hâdisat-ı hayatiyesini; bir mülhidin neşretdiyi kimi gayesiz, tesadüfî zannederek bütün musibetzedelerin elîm zayiatını bedelsiz, hebaen mensur gösterip müthiş bir yeise atarlar. Hem böyük bir hata hem böyük bir zulüm edərlər.
Bəlkə elə hâdiseler, bir Hakîm-i Rahîm’in emriyle ehl-i imanın fâni malını, sadaka hükmüne çevirip ibka etmektir və küfran-ı nimetten gelen günahlara keffarettir. Necə ki bir gün geləcək, bu musahhar zemin, yüzünün ziyneti olan âsâr-ı beşeriyeyi şirk-âlûd, şükürsüz görüb çirkin bulur. Hâlık’ın emriyle böyük bir zelzele ilə bütün yüzünü siler, temizler. Allah’ın emriyle ehl-i şirki cəhənnəmə döker. Ehl-i şükre “Haydi, cənnətə buyurun!” deyər.
***
On Dördüncü Söz’ün Zeyli
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ۞ وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ۞ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ۞ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ۞ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا … الخ
Bu surə kat’iyen ifade edir ki: Küre-i arz, hərəkət və zelzelesinde vahiy və ilhama mazhar olaraq emir tahtında deprenir. Bazen də titrir.
Manevî və ehemmiyetli bir canibden şimdiki zelzele münasibətilə altı yeddi cüz’î suale qarşı, yenə manevî ihtar yardımıyla cavabları kalbe geldi. Tafsilen yazmak kaç defa niyet ettimse də izin verilmedi. Yalnız icmalen kısacık yazılacaq.
Birinci Sual: Bu böyük zelzelenin maddî musibetinden daha elîm manevî bir musibeti olaraq bu zelzelenin devamından gelen korku və meyusiyet, ekser halkın ekser memlekette gece istirahatini selbederek dehşetli bir azap vermesi nedendir?
Yenə manevî cavab: Belə denildi ki ramazan-ı şerifin teravih vaxtında kemal-i neşe və sürur ilə sarhoşçasına gayet heveskârane şarkıları və bazen kızların sesleriyle, radyo ağzıyla bu mübarək merkez-i İslâmiyet’in hər köşesinde cazibedarane işittirilmesi, bu korku azabını netice verdi.
İkinci Sual: Niyə gâvurların memleketlerinde bu semavî tokat başlarına gelmir, bu biçarə Müslümanlara inir?
Cavab: Böyük hatalar və cinayetler tehir ilə böyük merkezlerde və küçücük cinayetler tacil ilə kiçik merkezlerde verildiyi kimi; mühim bir hikmete binaen ehl-i küfrün cinayetlerinin kısm-ı a’zamı, mahkeme-i kübra-yı haşre tehir edilerek ehl-i imanın hataları, kısmen bu dünyada cezası verilir. (Hâşiye[2])
Üçüncü Sual: Bazı eşhasın hatasından gelen bu musibet, bir derece memlekette umumî şekle girmesinin səbəbi nedir?
Cavab: Umumî musibet, ekseriyetin hatasından ileri gelmesi cihetiyle, ekser nâsın o zalim eşhasın harekâtına fiilen və ya iltizamen və ya iltihaken taraftar olmasıyla manen iştirak edər, musibet-i âmmeye sebebiyet verir.
Dördüncü Sual: Madam ki bu zelzele musibeti, hataların neticesi və keffaretü’z-zünubdur. Masumların və hatasızların o musibet içinde yanması nedendir? Adaletullah necə müsaade edər?
Yenə manevî canibden Cavab: Bu mesele sırr-ı kadere taalluk ettiği üçün Risale-i Qədər’e havale edib yalnız burada bu qədər denildi:
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصٖيبَنَّ الَّذٖينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً
Yani “Bir bela, bir musibetten çekininiz ki geldiyi vaxt yalnız zalimlere mahsus kalmayıp masumları da yakar.”
Bu ayənin sırrı şudur ki: Bu dünya bir meydan-ı tecrübe və imtihandır və dâr-ı teklif və mücahededir. İmtihan və teklif iktiza edərlər ki həqiqətlər perdeli kalıp tâ müsabaka və mücahede ilə Ebubekirler a’lâ-yı illiyyîne çıksınlar və Ebucehiller esfel-i safilîne girsinler. Əgər masumlar belə musibetlerde sağlam kalsaydılar Ebucehiller eynilə Ebubekirler kimi teslim olub mücahede ilə manevî terakki kapısı kapanacaktı və sırr-ı teklif bozulacaktı.
Madam ki mazlum, zalim ilə birlikdə musibete düşmek, hikmet-i İlahîce lâzım gəlir. Əcəba o biçarə mazlumların rəhmət və adaletten hisseleri nedir?
Bu suale qarşı cevaben denildi ki: O musibetteki gazap və hiddet içinde onlara bir rəhmət cilvesi var. Çünki o masumların fâni malları, onların hakkında sadaka olub bâki bir mal hükmüne geçtiği kimi fâni hayatları də bir bâki həyatı kazandıracaq derecede bir nevi şehadet hükmünde olaraq, nisbeten az və muvakkat bir meşakkat və azaptan böyük və daimî bir kazancı kazandıran bu zelzele, onlar hakkında ayn-ı gazap içinde bir rahmettir.
Beşinci Sual: Âdil və Rahîm, Kadîr və Hakîm, nədən hususi hatalara hususi ceza vermeyip koca bir unsuru musallat edər. Bu hal cemal-i rahmetine və şümul-ü kudretine necə muvafık düşer?
Cavab: Kadîr-i Zülcelal, hər bir unsura çox vazifeler vermiş və hər bir vazifede çox neticeler verdirir. Bir unsurun bir tək vazifesinde, bir tək neticesi çirkin və şer və musibet olsa da sair güzel neticeler, bu neticeyi də güzel hükmüne getirir. Əgər bu tək çirkin netice vücuda gelmemek üçün insana qarşı hiddete gelmiş o unsur, o vazifeden men’edilse o vaxt o güzel neticeler adedince hayırlar terk edilir. Və lüzumlu bir hayrı yapmamak, şer olması haysiyetiyle; o hayırlar adedince şerler yapılır. Tâ bir tək şer gelmesin kimi gayet çirkin və hilaf-ı hikmət və hilaf-ı həqiqət bir kusurdur. Qüdrət və hikmət və həqiqət kusurdan münezzehtirler.
Madam ki bir kısım hatalar, unsurları və arzı hiddete getirəcək derecede bir şümullü isyandır və çox mahlukatın hukukuna bir tahkirli tecavüzdür. Əlbəttə o cinayetin fevkalâde çirkinliğini göstermek üçün koca bir unsura, küllî vazifesi içinde “Onları terbiye et!” deyə emir verilmesi ayn-ı hikmettir və adalettir və mazlumlara ayn-ı rahmettir.
Altıncı Sual: Zelzele, küre-i arzın içinde inkılabat-ı madeniyenin neticesi olduğunu ehl-i gaflet işaa edib âdeta tesadüfî və tabiî və maksatsız bir hâdise nazarıyla bakarlar. Bu hâdisenin manevî esbabını və neticelerini görmürlər tâ ki intibaha gelsinler. Bunların istinad ettiği maddenin bir həqiqəti var mıdır?
Cavab: Dalaletten başqa heç bir həqiqəti yoxdur. Çünki hər sene əlli milyondan ziyade münakkaş, muntazam gömlekleri giyen və değiştiren küre-i arzın üstünde minlərlə envaın bir tək nev’i olan, mesela, sinek taifesinden hədsiz efradından bir tək ferdin yüzer azasından bir tək uzvu olan kanadının kasd və irade və meşiet və hikmət cilvesine mazhariyeti və ona lâkayt kalmaması və başıboş bırakmaması gösterir ki deyil hədsiz şüurluun beşiği və anası və mercii və hâmisi olan koca küre-i arzın ehemmiyetli ef’al və ahvali bəlkə heç bir şeyi –cüz’î olsun küllî olsun– irade və ihtiyar və kasd-ı İlahî haricinde olmaz.
Lakin Kadîr-i Mutlak hikmetinin muktezasıyla zahir esbabı tasarrufatına perde edir. Zelzeleyi irade ettiği vaxt, bazen də bir madeni harekete emredip, ateşlendirir. Gəl madenî inkılabat də olsa yenə emir və hikmet-i İlahî ilə olur, başqa ola bilməz.
Mesela, bir adam bir tüfek ilə birisini vurdu. Vuran adama heç bakılmasa yalnız fişekteki barutun ateş alması noktasına hasr-ı nazar edib biçarə maktûlün büsbütün hukukunu zayi etmək, ne derece axmaqlıq və divaneliktir.
Eynilə elə də Kadîr-i Zülcelal’in musahhar bir memuru, bəlkə bir gemisi, bir tayyaresi olan küre-i arzın içinde bulunan və hikmət və irade ilə iddihar edilen bir bombayı, ehl-i gaflet və tuğyanı uyandırmak üçün “Ateşlendir!” deyə olan emr-i Rabbanîyi unutmaq və tabiata sapmak, hamakatin en eşneidir.
Altıncı Sualin Tetimmesi və Hâşiyesi: Ehl-i dalalet və ilhad, mesleklerini muhafaza və ehl-i imanın intibahlarına mukabele və mümanaat etmək üçün o derece garib bir temerrüd və acib bir hamakat gösterirlər ki insanı insaniyetten pişman edər.
Mesela, bu âhirde beşerin bir derece umumiyet şeklini alan zulümlü, zulümatlı isyanından, kainat və anâsır-ı külliye kızdıklarından və Hâlık-ı arz və semavat də deyil hususi bir rububiyet bəlkə bütün kainatın, bütün âlemlerin Rabb’i və Hâkim’i haysiyetiyle, küllî və geniş bir tecelli ilə kainatın heyet-i mecmuasında və rububiyetin daire-i külliyesinde nev-i insanı uyandırmak və dehşetli tuğyanından vazgeçirmek və tanımak istemedikleri kainat Sultanı’nı tanıttırmak üçün emsalsiz, kesilmeyen bir su, hava və elektrikten; zelzeleyi, fırtınayı və Harb-i Umumî kimi umumî və dehşetli âfatı nev-i insanın yüzüne çarparak onunla hikmetini, kudretini, adaletini, kayyumiyetini, iradesini və hâkimiyetini çox zahir bir surette gösterdiyi halde; insan surətində bir kısım ahmak şeytanlar isə o küllî işarat-ı Rabbaniyeye və terbiye-i İlahiyeye qarşı eblehane bir temerrüd ilə mukabele edib dirlər ki: “Tabiattır, bir madenin patlamasıdır, tesadüfîdir. Güneşin harareti elektrikle çarpmasıdır ki Amerika’da beş saat bütün makineleri durdurmuş və Kastamonu vilayeti cevvinde və havasında semayı kızartmış, yangın suretini vermiş.” deyə manasız hezeyanlar edirlər.
Dalaletten gelen hədsiz bir cehalet və zındıkadan neş’et eden çirkin bir temerrüd sebebiyle bilmirlər ki esbab yalnız birer bahanedirler, birer perdedirler. Dağ kimi bir çam ağacının cihazatını dokumak və yetiştirmek üçün bir köy qədər yüz fabrika və tezgâh yerine küçücük çərdəyi gösterir: “İşte bu ağac bundan çıkmış.” deyə Sâni’inin o çamdaki gösterdiyi min mu’cizatı inkâr edər misillü bazı zahirî sebepleri irae edər. Hâlık’ın ihtiyar və hikmət ilə işlenen çox böyük bir fiil-i rububiyetini hiçe indirir. Bazen gayet derin və bilinmez və çox ehemmiyetli, min cihette də hikməti olan bir həqiqətə fennî bir nam takar. Güya o nam ilə mahiyeti anlaşıldı, âdileşti, hikmetsiz, manasız kaldı.
İşte gel! Axmaqlıq və hamakatin nihayətsiz derecelerine bak ki yüz sahife ilə tarif edilse və hikmetleri beyan edilse ancaq tamamıyla bilinəcək derin və geniş bir həqiqət-i meçhuleye bir nam takar, malûm bir şey kimi: “Bu budur.” deyər. Mesela “Güneşin bir maddesi, elektrikle çarpmasıdır.”
Hem birer irade-i külliye və birer ihtiyar-ı âmm və birer hâkimiyet-i neviyenin unvanları bulunan və “âdetullah” adı ilə yâd edilen fitri kanunların birisine, hususi və kasdî bir hâdise-i rububiyeti ircâ edər. O ircâ ilə onun nisbetini irade-i ihtiyariyeden keser; sonra tutar tesadüfe, tabiata havale edər. Ebucehil’den ziyade muzaaf bir echeliyet gösterir. Bir neferin və ya bir taburun zaferli harbini bir nizam və kanun-u askeriyeye isnad edib kumandanından, padşahından, hükûmetinden və kasdî harekâttan alâkasını keser misillü âsi bir divane olur.
Hem meyvedar bir ağacın bir çekirdekten icadı kimi bir tırnak qədər bir odun parçasından çox mu’cizatlı bir usta, yüz okka muhtelif taamları, yüz arşın muhtelif kumaşları yapsa bir adam o odun parçasını gösterip dese: “Bu işler, tabiî və tesadüfî olaraq bundan olmuş.” o ustanın hârika sanatlarını, hünerlerini hiçe indirse ne derece bir hamakattir. Eynilə elə de…
Yeddinci Sual: Bu hâdise-i arziye, bu memleketin ahali-i İslâmiyesine bakması və onları hedef etmesi ne ilə anlaşılır və nədən Erzincan və İzmir taraflarına daha ziyade ilişir?
Cavab: Bu hâdise hem şiddetli kışta hem karanlıklı gecede hem dehşetli soğukta hem ramazanın hürmetini tutmayan bu memlekete mahsus olması hem tahribatından intibaha gelmediklerinden, hafifçe gafilleri uyandırmak üçün o zelzelenin devam etmesi kimi çox emarelerin delâletiyle bu hâdise ehl-i imanı hedef edib, onlara baxıb namaza və niyaza uyandırmak üçün sarsır və özü də titrir. Biçarə Erzincan kimi yerlerde daha ziyade sarsmasının iki vechi var:
Biri: Hataları az olmaq cihetiyle temizlemek üçün tacil edildi.
İkincisi: O kimi yerlerde qüvvətli və hakikatli iman muhafızları və İslâmiyet hâmileri az və ya tam mağlup olmaq fırsatıyla, ehl-i zındıkanın orada təsirli bir merkez-i faaliyet tesisleri cihetiyle en evvel oraları tokatladı ihtimali var. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
[1] Hâşiye: İzmir’in zelzelesi münasibətilə yazılmışdır.
[2] Hâşiye: Hem Rus kimi olanlar, mensuh və tahrif edilmiş bir dini terk etmekle, hak və ebedî və kabil-i nesh olmayan bir dine ihanet etmək derecesinde gayretullaha dokunmadığından, zemin şimdilik onları buraxıb bunlara hiddet edir.

