Sözler

İyirmi Üçüncü Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Bu sözün iki mebhası vardır.

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§3

لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ ۞ اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

§4

Birinci Mebhas

§5

İmanın minlərlə mehasininden yalnız beşini beş nöqtə içinde beyan ederiz.

§6

Birinci Nöqtə

§7

İnsan, nur-u iman ilə a’lâ-yı illiyyîne çıkar, cənnətə lâyık bir qiymət alır. Və zulmet-i küfür ilə esfel-i safilîne düşer, cəhənnəmə ehil (olacaq) bir vaziyete girer. Çünki iman, insanı Sâni’-i Zülcelal’ine nisbet edir; iman, bir intisaptır. Elə isə insan, iman ilə insanda tezahür eden sanat-ı İlahiye və nukuş-u esma-i Rabbaniye itibarıyla bir qiymət alır. Küfür, o nisbeti kateder. O kat’dan sanat-ı Rabbaniye gizlenir. Kıymeti də yalnız madde itibarıyla olur. Madde isə hem fâniye hem zâile hem muvakkat bir hayat-ı heyvanî olduğundan kıymeti heç hükmündedir.

§8

Bu sırrı bir təmsil ilə beyan edeceğiz. Mesela, insanların sanatları içinde necə ki maddenin kıymeti ilə sanatın kıymeti ayrı ayrıdır. Bazen müsavi bazen madde daha qiymətli bazen olur ki beş kuruşluk demir kimi bir maddede beş liralık bir sanat bulunur. Bəlkə bazen, antika olan bir sanat, bir milyon kıymeti aldığı halde, maddesi beş kuruşa da değmir. İşte elə antika bir sanat, antikacıların çarşısına gidilse hârika-pîşe və çox eski hünerver sanatkârına nisbet edərək o sanatkârı yâd etmekle və o sanatla teşhir edilse bir milyon fiyatla satılır. Əgər kaba demirciler çarşısına gidilse beş kuruşluk bir demir pahasına alınabilir.

§9

İşte insan, Cənabı-Haqqın belə antika bir sanatıdır və en nazik və nâzenin bir qüdrət möcüzəsidir ki insanı, bütün esmasının cilvesine mazhar və nakışlarına medar və kainata bir misal-i musağğar surətində yaratmışdır.

§10

Əgər nur-u iman, içine girse üstündeki bütün manidar nakışlar, o ışıkla okunur. O mü’min, şuur ilə okur və o intisapla okutur. Yani “Sâni’-i Zülcelal’in masnuuyum, mahlukuyum, rəhmət və keremine mazharım.” kimi manalarla insandaki sanat-ı Rabbaniye tezahür edər. Demək Sâni’ine intisaptan ibaret olan iman, insandaki bütün âsâr-ı sanatı izhar edər. İnsanın kıymeti, o sanat-ı Rabbaniyeye göre olur və âyenə-i Samedaniye itibarıyladır. O halde bu ehemmiyetsiz olan insan, bu itibarla bütün mahlukat üstünde bir muhatab-ı İlahî və cənnətə lâyık bir misafir-i Rabbanî olur.

§11

Əgər kat’-ı intisaptan ibaret olan küfür, insanın içine girse o vaxt bütün o manidar nukuş-u esma-i İlahiye karanlığa düşer, okunmaz. Çünki Sâni’ unutulsa Sâni’e müteveccih manevî cihetler də anlaşılmaz. Âdeta baş aşağı düşer. O manidar âlî sanatların və manevî âlî nakışların çoğu gizlenir. Bâki kalan və göz ilə görülen bir kısmı isə süflî esbaba və tabiata və tesadüfe verilip nihayet sukut edər. Hər biri birer parlak elmas iken birer sönük şişe olurlar. Ehemmiyeti yalnız madde-i hayvaniyeye bakar. Maddenin gayesi və meyvəsi isə –dediyimiz kimi– kısacık bir ömürde hayvanatın en âcizi və en möhtacı və en kederlisi olduğu bir halde yalnız cüz’î bir həyat geçirmektir. Sonra tefessüh edər, gedər. İşte küfür, belə mahiyet-i insaniyeyi yıkar, elmastan kömüre kalbeder.

§12

İkinci Nöqtə

§13

İman necə ki bir nurdur, insanı ışıklandırır, üstünde yazılan bütün mektubat-ı Samedaniyeyi okutturur. Elə də kainatı də ışıklandırır. Zaman-ı mazi və müstakbeli, zulümattan kurtarır. Bu sırrı, bir vakıada اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ âyet-i kerîmesinin bir sırrına dair gördüyüm bir təmsil ilə beyan ederiz. Belə ki:

§14

Bir vakıa-i hayaliyede gördüm ki iki yüksək dağ var, birbirine mukabil. Üstünde dehşetli bir köprü kurulmuş. Köprünün altında çox derin bir dere… Mən o köprünün üstünde bulunuram. Dünyayı da hər tarafı karanlık, kesif bir zulümat istila etmişdi. Mən sağ tarafıma baktım, nihayətsiz bir zulümat içinde bir mezar-ı ekber gördüm, yani tahayyül ettim. Sol tarafıma baktım, müthiş zulümat dalgaları içinde azîm fırtınalar, dağdağalar, dâhiyeler hazırlandığını görür kimi oldum. Köprünün altına baktım, gayet derin bir uçurum görürəm zannettim. Bu müthiş zulümata qarşı sönük bir cep fenerim vardı. Onu istimal ettim, yarım yamalak ışığıyla baktım. Çox müthiş bir vaziyet mənə göründü. Hattâ önümdeki köprünün başında və etrafında elə müthiş ejderhalar, arslanlar, canavarlar göründü ki “Keşke bu cep fenerim olmasa idi, bu dehşetleri görmese idim.” dedim. O feneri hangi tarafa çevirdim isə elə dehşetler aldım. “Eyvah! Bu fener, başıma beladır.” dedim. Ondan kızdım, o cep fenerini yere çarptım, kırdım. Güya onun kırılması, dünyayı ışıklandıran böyük elektrik lambasının düğmesine dokundum kimi birden o zulümat boşandı. Hər taraf o lambanın nuru ilə doldu. Hər şeyin hakikatini gösterdi.

§15

Baktım ki o gördüyüm köprü, gayet muntazam yerde, ova içinde bir caddedir. Və sağ tarafımda gördüyüm mezar-ı ekber; baştan başa güzel, yeşil bahçelerle nurani insanların taht-ı riyasetinde ibadət və hizmet və sohbet və zikir meclisleri olduğunu fark ettim. Və sol tarafımda, fırtınalı, dağdağalı zannetdiyim uçurumlar, şâhikalar isə süslü, sevimli cazibedar olan dağların arkalarında azîm bir ziyafetgâh, güzel bir seyrangâh, yüksək bir nüzhetgâh bulunduğunu hayal meyal gördüm. Və o müthiş canavarlar, ejderhalar zannetdiyim mahluklar isə munis dəvə, öküz, koyun, keçi kimi hayvanat-ı ehliye olduğunu gördüm. “Elhamdülillahi alâ nuri’l-iman” deyərək اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ âyet-i kerîmesini okudum, o vakıadan ayıldım.

§16

İşte o iki dağ; mebde-i həyat, âhir-i həyat yani âlem-i arz və âlem-i berzahtır. O köprü isə həyat yoludur. O sağ taraf isə geçmiş zamandır. Sol taraf isə istikbaldir. O cep feneri isə hodbin və bildiğine itimat eden və vahy-i semavîyi dinlemeyen enaniyet-i insaniyedir. O canavarlar zannolunan şeyler isə âlemin hâdisatı və acib mahlukatıdır.

§17

İşte enaniyetine itimat eden, zulümat-ı gaflete düşen, dalalet karanlığına müptela olan adam; o vakıada evvelki halime benzer ki o cep feneri hükmünde nâkıs və dalalet-âlûd malûmat ilə zaman-ı maziyi, bir mezar-ı ekber surətində və adem-âlûd bir zulümat içinde görür. İstikbali, gayet fırtınalı və tesadüfe bağlı bir vahşetgâh gösterir. Hem hər biri, bir Hakîm-i Rahîm’in birer memur-u musahharı olan hâdisat və mevcudatı, muzır birer canavar hükmünde bildirir, وَالَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَوْلِيَٓاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى الظُّلُمَاتِ hükmüne mazhar edər.

§18

Əgər hidayet-i İlahiye yetişse, iman kalbine girse, nəfsin firavuniyeti kırılsa, Kitabullah’ı dinlese, o vakıada ikinci halime benzeyəcək. O vaxt birden kainat bir gündüz rengini alır, nur-u İlahî ilə dolar. Âlem اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyetini okur. O vaxt zaman-ı mazi, bir mezar-ı ekber deyil, bəlkə hər bir asrı bir nebinin və ya evliyanın taht-ı riyasetinde, vazife-i bəndəliki îfa eden ervah-ı safiye cemaatlerinin vazife-i hayatlarını bitirmekle “Allahu ekber” deyərək makamat-ı âliyeye uçmalarını və müstakbel tarafına geçmelerini qəlb gözü ilə görür. Sol tarafına bakar ki dağlar-misal bazı inkılabat-ı berzahiye və uhreviye arkalarında cennetin bağlarındaki saadet saraylarında kurulmuş bir ziyafet-i Rahmaniyeyi o nur-u iman ilə uzaqdan uzağa fark edər. Və fırtına və zelzele, taun kimi hâdiseleri, birer musahhar memur bilir. Bahar fırtınası və yağmur kimi hâdisatı; sureten haşin, manen çox latîf hikmetlere medar görür. Hattâ mevti, hayat-ı ebediyenin mukaddimesi və kabri, saadet-i ebediyenin kapısı görür. Daha sair cihetleri sən kıyas eyle. Həqiqəti temsile tatbik et.

§19

Üçüncü Nöqtə

§20

İman, hem nurdur hem kuvvettir. Bəli, həqiqi imanı elde eden adam, kainata meydan okuyabilir və imanın kuvvetine göre hâdisatın tazyikatından kurtulabilir. تَوَكَّلْتُ عَلَى اللهِ deyər, sefine-i hayatta kemal-i emniyetle hâdisatın dağlarvari dalgaları içinde seyran edər. Bütün ağırlıklarını Kadîr-i Mutlak’ın yed-i kudretine emanet edər, rahatla dünyadan geçer, berzahta istirahat edər. Sonra saadet-i ebediyeye girmek üçün cənnətə uçabilir. Yoxsa təvəkkül etmezse dünyanın ağırlıkları uçmasına deyil, bəlkə esfel-i safilîne çeker. Demək iman tevhidi, tevhid teslimi, teslim təvəkkülü, təvəkkül saadet-i dâreyni iktiza edər.

§21

Lakin yanlış anlama! Təvəkkül, esbabı bütün bütün reddetmek deyildir. Bəlkə esbabı, dest-i qüdrətin perdesi bilib riayet edərək esbaba teşebbüs isə bir nevi dua-i fiilî telakki edərək müsebbebatı, yalnız Cənabı-Haqq’tan istəmək və neticeleri ondan bilmək və ona minnettar olmaktan ibarettir.

§22

Təvəkkül eden və etmeyenin misalleri, bu hikâyeye benzer:

§23

Vaxtilə iki adam, hem bellerine hem başlarına ağır yükler yüklenip böyük bir sefineye bir bilet alıb girdiler. Biri, girer girmez yükünü gemiye buraxıb üstünde oturup nezaret edər. Diğeri, hem ahmak hem mağrur olduğundan yükünü yere bırakmır.

§24

Ona denildi: “Ağır yükünü gemiye buraxıb rahat et.”

§25

O dedi: “Yok, mən bırakmayacağam. Bəlkə zayi olur. Mən kuvvetliyim. Malımı, belimde və başımda muhafaza edəcəyəm.”

§26

Yenə ona denildi: “Bizi və sizi kaldıran bu emniyetli sefine-i sultaniye daha kuvvetlidir, daha ziyade iyi muhafaza edər. Bəlkə başın döner, yükün ilə birlikdə denize düşersin. Hem gittikçe kuvvetten düşersin. Bu bükülmüş belin, bu akılsız başın gittikçe ağırlaşan bu yüklere tâkat getiremeyəcək. Kaptan də əgər səni bu halde görse ya divanedir deyə səni tard edəcək ya haindir, gemimizi ittiham edir, bizimlə istihza edir, hapsedilsin, deyə emredəcəkdir. Hem hər kəsə maskara olursun. Çünki ehl-i dikkat nazarında, zaafı gösteren tekebbürün ilə aczi gösteren gururun ilə riyayı və zilleti gösteren tasannuun ilə özünü halka mudhike yaptın. Hər kəs sənə gülür.” denildikten sonra o bîçarenin aklı başına geldi. Yükünü yere koydu, üstünde oturdu. “Oh! Allah səndən razı olsun. Zahmetten, hapisten, maskaralıktan kurtuldum.” dedi.

§27

Bax, ey təvəkkülsüz insan! Sən də bu adam kimi aklını başına al, təvəkkül et. Ta ki bütün kainata əl açmaqdan və hər hâdisenin qarşısında titremekten və hodfüruşluktan və maskaralıktan və şakavet-i uhreviyeden və tazyikat-ı dünyeviye hapsinden kurtulasın.

§28

Dördüncü Nöqtə

§29

İman, insanı insan edər. Bəlkə insanı sultan edər. Elə isə insanın vazife-i asliyesi, iman və duadır. Küfür, insanı gayet âciz bir canavar heyvan edər.

§30

Bu meselenin minlərlə delillerinden yalnız heyvan və insanın dünyaya gelmelerindeki farkları, o meseleye vâzıh bir delildir və bir bürhan-ı kātı’dır. Bəli insaniyet, iman ilə insaniyet olduğunu insan ilə heyvanın dünyaya gelişindeki farkları gösterir. Çünki heyvan dünyaya geldiyi vaxt âdeta başqa bir âlemde tekemmül etmiş kimi istidadına göre mükemmel olaraq gəlir, yani gönderilir. Ya iki saatte, ya iki günde və ya iki ayda, bütün şerait-i hayatiyesini və kainatla olan münasebetini və kavanin-i hayatını öğrenir, meleke sahibi olur. İnsanın iyirmi senede kazandığı iktidar-ı hayatiyeyi və meleke-i ameliyeyi, iyirmi günde serçe və arı kimi bir heyvan tahsil edər, yani ona ilham olunur.

§31

Demək heyvanın vazife-i asliyesi taallümle tekemmül etmək deyildir və marifet kesbetmekle terakki etmək deyildir və acizliyini göstermekle meded istəmək, dua etmək deyildir. Bəlkə vazifesi istidadına göre taammüldür, amel etmektir, bəndəlik-i fiiliyedir.

§32

İnsan isə dünyaya gelişinde hər şeyi öğrenmeye möhtac və həyat kanunlarına cahil, hattâ iyirmi senede tamamen şerait-i həyatı öğrenemir. Bəlkə âhir-i ömrüne qədər öğrenmeye möhtac, hem gayet âciz və zayıf bir surette dünyaya gönderilip bir iki senede ancaq ayağa kalkabilir. On beş senede ancaq zərər və menfaati fark edər. Hayat-ı beşeriyenin muavenetiyle ancaq menfaatlerini celb və zararlardan sakınabilir.

§33

Demək ki insanın vazife-i fitriyesi; taallümle tekemmüldür, dua ilə bəndəliktir. Yani “Kimin merhametiyle belə hakîmane idare olunuram? Kimin keremiyle belə müşfikane terbiye olunuram? Necə birisinin lütuflarıyla belə nâzeninane beslenirəm və idare edilirəm?” bilmektir. Və binden ancaq birisine eli yetişemediyi hâcatına dair Kādıyü’l-Hâcat’a lisan-ı acizlik və möhtaclıq ilə yalvarmaktır və istəmək və dua etmektir. Yani acizliyin və möhtaclığın cenahlarıyla makam-ı a’lâ-yı bəndəlike uçmaktır.

§34

Demək insan, bu âleme ilim və dua vasıtasıyla tekemmül etmək üçün gelmişdir. Mahiyet və istidat itibarıyla hər şey ilme bağlıdır. Və bütün ulûm-u həqiqiyenin esası və madeni və nuru və ruhu, marifetullahtır və onun üssü’l-esası da iman-ı billahtır.

§35

Hem insan, nihayətsiz acziyle nihayətsiz beliyyata maruz və hədsiz a’danın hücumuna müptela və nihayətsiz möhtaclıqıyla birlikdə nihayətsiz hâcata giriftar və nihayətsiz metalibe möhtac olduğundan vazife-i asliye-i fitriyesi, imandan sonra duadır. Dua isə esas-ı bəndəliktir. Necə bir çocuk, eli yetişmediyi bir meramını, bir arzusunu elde etmək üçün ya ağlar ya istəyər. Yani ya fiilî ya kavlî lisan-ı acziyle bir dua edər, maksuduna muvaffak olur. Elə də insan bütün canlı âlemi içinde nazik, nâzenin, nazdar bir çocuk hükmündedir. Rahmanu’r-Rahîm’in dərgahında ya zaaf və acziyle ağlamak və ya möhtaclıq və ehtiyacıyla dua etmək gerektir. Tâ ki makasıdı ona musahhar olsun və ya teshirin şükrünü eda etsin. Yoxsa bir sinekten vaveylâ eden ahmak və haylaz bir çocuk kimi, mən kuvvetimle bu –kabil-i teshir olmayan və min derece ondan qüvvətli olan– acib şeyleri teshir edirəm və fikir və tedbirimle özümə itaat ettirirəm, deyip küfran-ı nimete sapmak, insaniyetin fıtrat-ı asliyesine zıt olduğu kimi, şiddetli bir azaba özünü müstahak edər.

§36

Beşinci Nöqtə

§37

İman, duayı bir vesile-i kat’iye olaraq iktiza ettiği və fıtrat-ı insaniye, onu şiddetle istediyi kimi; Cənabı-Haqq də “Duanız olmazsa ne ehemmiyetiniz var?” mealinde قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ ferman edir. Hem اُدْعُونٖٓى اَسْتَجِبْ لَكُمْ emredir.

§38

Əgər desen: “Birçox defa dua edirik, qəbul olmur. Halbuki ayə umumîdir, hər duaya cavab var ifade edir.”

§39

Cavab: Cavab vermək ayrıdır, qəbul etmək ayrıdır. Hər dua üçün cavab vermək var; lakin qəbul etmək, hem ayn-ı matlubu vermək Cənabı-Haqqın hikmetine tabidir. Mesela, hasta bir çocuk çağırır: “Yâ Hekim! Mənə bak.” Hekim: “Lebbeyk” deyər, “Ne istersin?” cavab verir. Çocuk: “Şu ilacı ver mənə” deyər. Hekim isə ya eynilə istediğini verir, yaxud onun maslahatına binaen ondan daha iyisini verir, yaxud hastalığına zərər olduğunu bilir, heç verməz. İşte Cənabı-Haqq, Hakîm-i Mutlak hazır nâzır olduğu üçün abdin duasına cavab verir. Vahşet və kimsesizlik dehşetini, huzuruyla və cavabıyla ünsiyete çevirir. Lakin insanın heva-perestane və heveskârane tahakkümüyle deyil, bəlkə hikmet-i Rabbaniyenin iktizasıyla ya matlubunu və ya daha evlâsını verir və ya heç verməz.

§40

Hem dua bir bəndəliktir. Bəndəlik isə semeratı uhreviyedir. Dünyevî maksatlar isə o nevi dua və ibadətin vakitleridir. O maksatlar, gayeleri deyil. Mesela, yağmur namazı və duası bir ibadəttir. Yağmursuzluk, o ibadətin vaktidir. Yoxsa o ibadət və o dua, yağmuru getirmek üçün deyildir. Əgər sırf o niyet ilə olsa o dua, o ibadət hâlis olmadığından kabule lâyık olmaz. Necə ki güneşin gurûbu, akşam namazının vaktidir. Hem güneşin və ayın tutulmaları, küsuf və husuf namazları denilen iki ibadət-i mahsusanın vakitleridir. Yani gece və gündüzün nurani âyetlerinin nikablanmasıyla bir azamet-i İlahiyeyi ilana medar olduğundan, Cənabı-Haqq ibadını o vaxtte bir nevi ibadəte davet edər. Yoxsa o namaz, açılması və ne qədər devam etmesi, müneccim hesabıyla muayyen olan ay və güneşin husuf və küsuflarının inkişafları üçün deyildir. Eyni onun kimi yağmursuzluk də yağmur namazının vaktidir. Və beliyyelerin istilası və muzır şeylerin tasallutu, bazı duaların evkat-ı mahsusalarıdır ki insan o vaxtlarda acizliyini anlar, dua ilə niyaz ilə Kadîr-i Mutlak’ın dərgahına iltica edər.

§41

Əgər dua çox edildiyi halde beliyyeler def’olunmazsa denilmeyəcək ki: “Dua qəbul olmadı.” Bəlkə deniləcək ki: “Duanın vaxtı, kaza olmadı.” Əgər Cənabı-Haqq, fazl və keremiyle belayı ref’etse nurun alâ nur; o vaxt dua vaxtı biter, kaza olur.

§42

Demək dua, bir sırr-ı bəndəliktir. Bəndəlik isə hâlisen livechillah olmalı. Yalnız acizliyini izhar edib dua ilə ona iltica etməli. Rububiyetine karışmamalı. Tedbiri ona bırakmalı. Hikmetine itimat etməli. Rahmetini ittiham etmeməli.

§43

Bəli həqiqət-i halde âyât-ı beyyinatın beyanıyla sabit olan: Bütün mövcudat, hər biri birer mahsus tesbih və birer hususi ibadət, birer has secde ettikleri kimi bütün kainattan dərgah-ı İlahiyeye giden, bir duadır.

§44

Ya istidat lisanıyladır. Bütün nebatatın duaları kimi ki hər biri lisan-ı istidadıyla Feyyaz-ı Mutlak’tan bir surət tələb edirlər və esmasına bir mazhariyet-i münkeşife istəyirlər.

§45

Və ya ehtiyac-ı fitri lisanıyladır. Bütün canlıın, iktidarları dâhilinde olmayan hâcat-ı zaruriyeleri üçün dualarıdır ki hər biri o ehtiyac-ı fitri dili ilə Cevvad-ı Mutlak’tan idame-i hayatları üçün bir nevi rızık hükmünde bazı metalibi istəyirlər.

§46

Və ya lisan-ı ıztırarıyla bir duadır ki muztar kalan hər bir ruh sahibi; kat’î bir iltica ilə dua edər, bir hâmi-i meçhulüne iltica edər, bəlkə Rabb-i Rahîm’ine teveccüh edər. Bu üç nevi dua, bir mani olmazsa daima makbuldür.

§47

Dördüncü nevi ki, en meşhurudur, bizim duamızdır. Bu da iki kısımdır: Biri, fiilî və halî; diğeri, kalbî və kālîdir. Mesela, esbaba teşebbüs, bir dua-yı fiilîdir. Esbabın içtimaı, müsebbebi icad etmək üçün deyil, bəlkə hal dili ilə müsebbebi Cənabı-Haqq’tan istəmək üçün bir vaziyet-i marziye almaktır. Hattâ çift sürmek rəhmət xəzinəsi kapısını çalmaktır. Bu nevi dua-yı fiilî, Cevvad-ı Mutlak’ın isim və unvanına müteveccih olduğundan kabule mazhariyeti ekseriyet-i mutlakadır.

§48

İkinci kısım; dil ilə qəlb ilə dua etmektir. Eli yetişmediyi bir kısım metalibi istemektir. Bunun en mühim ciheti, en güzel gayesi, en tatlı meyvəsi şudur ki: “Dua eden adam anlar ki biri var; onun hatırat-ı kalbini işitir, hər şeye eli yetişir, hər bir arzusunu yerine getirebilir, acizliyinə mərhəmət edər, möhtaclıqına meded edər.”

§49

Bax, ey âciz insan və ey fakir beşer! Dua kimi hazine-i rahmetin anahtarı və tükenmez bir qüvvətin medarı olan bir vesileyi elden bırakma, ona yapış, a’lâ-yı illiyyîn-i insaniyete çık. Bir sultan kimi bütün kainatın dualarını öz duan içine al. Bir abd-i küllî və bir vekil-i umumî kimi اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ də. Kainatın güzel bir takvimi ol.

§50

***

§51

İkinci Mebhas

§52

İnsanın saadet və şakavetine medar beş nükteden ibarettir.

§53

İnsan ahsen-i takvimde yaratıldığı və ona gayet câmi’ bir istidat verildiyi üçün esfel-i safilînden tâ a’lâ-yı illiyyîne, ferşten tâ arşa, zerreden tâ şemse qədər dizilmiş olan makamata, meratibe, derecata, derekata girebilir və düşebilir bir meydan-ı imtihana atılmış, nihayətsiz sukut və suuda giden iki yol onun önünde açılmış bir qüdrət möcüzəsi və netice-i yaradılış və acube-i sanat olaraq bu dünyaya gönderilmişdir. İşte insanın bu dehşetli terakki və tedennisinin sırrını beş nüktede beyan edeceğiz.

§54

Birinci Nükte

§55

İnsan, kainatın ekser envaına möhtac və alâkadardır. İhtiyacatı âlemin hər tarafına dağılmış, arzuları ebede qədər uzanmış. Bir çiçeği istediyi kimi koca bir baharı da istəyər. Bir bahçeyi arzu ettiği kimi ebedî cenneti də arzu edər. Bir dostunu görmeye müştak olduğu kimi Cemil-i Zülcelal’i də görmeye müştaktır. Başqa bir menzilde duran bir sevdiğini ziyaret etmək üçün o menzilin kapısını açmaya möhtac olduğu kimi; berzaha göçmüş yüzde doksan doqquz ahbabını ziyaret etmək və firak-ı ebedîden kurtulmak üçün koca dünyanın kapısını kapayacaq və bir mahşer-i acayip olan âhiret kapısını açacaq, dünyayı kaldırıp âhireti yerine kuracaq və koyacaq bir Kadîr-i Mutlak’ın dərgahına ilticaya möhtacdır.

§56

İşte bu vaziyette bir insana həqiqi Mabud olacaq; yalnız, hər şeyin dizgini elinde, hər şeyin hazinesi yanında, hər şeyin yanında nâzır, hər mekânda hazır, mekândan münezzeh, aczden müberra, kusurdan mukaddes, nakıstan muallâ bir Kadîr-i Zülcelal, bir Rahîm-i Zülcemal, bir Hakîm-i Zülkemal ola bilər. Çünki nihayətsiz hâcat-ı insaniyeyi îfa edəcək, ancaq nihayətsiz bir qüdrət və muhit bir ilim sahibi ola bilər. Elə isə mabudiyete lâyık yalnız odur.

§57

Bax, ey insan! Əgər yalnız ona abd olsan bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. Əgər bəndəlikten istinkâf etsen âciz mahlukata zelil bir abd olursun. Əgər enaniyetine və iktidarına güvenip təvəkkül və duayı buraxıb tekebbür və davaya sapsan, o vaxt iyilik və icad cihetinde arı və karıncadan daha aşağı, örümcek və sinekten daha zayıf düşersin. Şer və tahrip cihetinde dağdan daha ağır, taundan daha muzır olursun.

§58

Bəli ey insan! Səndə iki cihet var: Biri, icad və vücud və xeyr və müsbet və fiil cihetidir. Diğeri; tahrip, adem, şer, nefiy, infial cihetidir. Birinci cihet itibarıyla arıdan, serçeden aşağı; sinekten, örümcekten daha zayıfsın. İkinci cihet itibarıyla dağ, yer, göklerden geçersin. Onların çekindiyi və izhar-ı acizlik ettikleri bir yükü kaldırırsın. Onlardan daha geniş, daha böyük bir daire alırsın. Çünki sən iyilik və icad ettiğin vaxt, yalnız vüs’atin nisbetinde, elin ulaşacaq derecede, qüvvətin yetişəcək mertebede iyilik və icad edebilirsin. Əgər fenalık və tahrip etsen, o vaxt fenalığın tecavüz və tahribin intişar edər.

§59

Mesela, küfür; bir fenalıktır, bir tahriptir, bir adem-i tasdiktir. Lakin o tək seyyie; bütün kainatın tahkirini və bütün esma-i İlahiyenin tezyifini, bütün insaniyetin terzilini tazammun edər. Çünki bu mevcudatın âlî bir makamı, ehemmiyetli bir vazifesi vardır. Çünki onlar, mektubat-ı Rabbaniye və meraya-yı Sübhaniye və memurîn-i İlahiyedirler. Küfür isə onları âyinedarlık və vazifedarlık və manidarlık makamından düşürüp abesiyet və tesadüfün oyuncağı derekesine və zeval və firakın tahribiyle çabuk bozulup değişen mevadd-ı fâniyeye və ehemmiyetsizlik, kıymetsizlik, hiçlik mertebesine indirdiyi kimi; bütün kainatta və mevcudatın âyinelerinde nakışları və cilveleri və cemalleri görünen esma-i İlahiyeyi inkâr ilə tezyif edər. Və insanlık denilen, bütün esma-i kudsiye-i İlahiyenin cilvelerini güzelce ilan eden bir kaside-i manzume-i hikmət və bir şecere-i bâkiyenin cihazatını câmi’ çərdək-misal bir qüdrət möcüzəsi-i bâhire və emanet-i kübrayı uhdesine almakla yer, gök, dağa tefevvuk eden və melaikeye qarşı rüçhaniyet kazanan bir sahib-i mertebe-i hilafet-i arziyeyi; en zelil bir heyvan-ı fâni-i zâilden daha zelil, daha zayıf, daha âciz, daha fakir bir derekeye atar. Və manasız, karmakarışık, çabuk bozulur bir âdi levha derekesine indirir.

§60

Elhasıl, nefs-i emmare tahrip və şer cihetinde nihayətsiz cinayet işleyebilir, lakin icad və hayırda iktidarı çox azdır və cüz’îdir. Bəli, bir haneyi bir günde harap edər, yüz günde yapamaz. Lâkin əgər enaniyeti bıraksa, hayrı və vücudu tevfik-i İlahiyeden istese, şer və tahripten və nefse itimattan vazgeçse, istiğfar edərək tam abd olsa o vaxt يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ sırrına mazhar olur. Ondaki nihayətsiz kabiliyet-i şer, nihayətsiz kabiliyet-i hayra inkılab edər. Ahsen-i takvim kıymetini alır, a’lâ-yı illiyyîne çıkar.

§61

Bax, ey gafil insan! Bak Cənabı-Haqqın fazlına və keremine! Seyyieyi bir iken min yazmak, haseneyi bir yazmak və ya heç yazmamak adalet olduğu halde; bir seyyieyi bir yazar, bir haseneyi on, bazen yetmiş, bazen yeddi yüz, bazen yeddi min yazar. Hem bu nükteden anla ki o müthiş cəhənnəmə girmek ceza-yı ameldir, ayn-ı adildir. Lakin cənnətə girmek, mahz-ı fazıldır.

§62

İkinci Nükte

§63

İnsanda iki vecih var. Biri, enaniyet cihetinde bu hayat-ı dünyeviyeye nâzırdır. Diğeri, bəndəlik cihetinde hayat-ı ebediyeye bakar.

§64

Evvelki vecih itibarıyla elə bir biçarə mahluktur ki sermayesi yalnız ihtiyardan bir şa’re (saç) kimi cüz’î bir cüz-i ihtiyarî və iktidardan zayıf bir kesb və hayattan çabuk söner bir şule və ömürden çabuk geçer bir müddetçik və mevcudiyetten çabuk çürür kiçik bir cisimdir. O haliyle birlikdə kainatın tabakatında serilmiş hədsiz envaın hesapsız efradından nazik, zayıf bir fert olaraq bulunur.

§65

İkinci vecih itibarıyla və bilhassa bəndəlike müteveccih acizlik və möhtaclıq cihetinde çox böyük bir vüs’ati var, çox böyük bir ehemmiyeti bulunur. Çünki Fâtır-ı Hakîm, insanın mahiyet-i maneviyesinde nihayətsiz azîm bir acizlik və hədsiz cesîm bir möhtaclıq dercetmişdir. Tâ ki qüdrəti nihayətsiz bir Qadir-i Rəhim və gınası nihayətsiz bir Ganiyy-i Kerîm bir zatın hədsiz tecelliyatına câmi’ geniş bir âyenə olsun.

§66

Bəli insan bir çekirdeğe benzer. Necə ki o çekirdeğe kudretten manevî və ehemmiyetli cihazat və kaderden ince və qiymətli program verilmiş. Tâ ki torpaq altında çalışıp, tâ o dar âlemden çıxıb, geniş olan hava âlemine girip, Hâlık’ından istidat dili ilə bir ağac olmasını isteyip özünə lâyık bir kemal bulsun.

§67

Əgər o çərdək, sû-i mizacından dolayı ona verilen cihazat-ı maneviyeyi, torpaq altında bazı mevadd-ı muzırrayı celbine sarf etse o dar yerde qısa bir zamanda faydasız tefessüh edib çürüyəcəkdir.

§68

Əgər o çərdək, o manevî cihazatını فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰى nın emr-i tekvinîsini imtisal edib hüsn-ü istimal etse o dar âlemden çıkacaq, meyvedar koca bir ağac olmakla küçücük cüz’î həqiqəti və ruh-u manevîsi, böyük bir həqiqət-i külliye suretini alacaqdır.

§69

İşte eynilə onun kimi insanın mahiyetine, kudretten ehemmiyetli cihazat və kaderden qiymətli programlar tevdi edilmiş. Əgər insan, bu dar âlem-i arzîde, hayat-ı dünyeviye torpağı altında o cihazat-ı maneviyesini nəfsin hevesatına sarf etse bozulan çərdək kimi bir cüz’î telezzüz üçün qısa bir ömürde, dar bir yerde və sıkıntılı bir halde çürüyüp tefessüh edərək mes’uliyet-i maneviyeyi bedbaht ruhuna yüklenəcək, bu dünyadan göçüp gidəcəkdir.

§70

Əgər o istidat çekirdeğini İslâmiyet suyu ilə imanın ziyasıyla bəndəlik torpağı altında terbiye edərək evamir-i Kur’aniyeyi imtisal edib cihazat-ı maneviyesini həqiqi gayelerine tevcih etse; əlbəttə âlem-i misal və berzahta dal və budak verəcək və âlem-i âhiret və cennette hədsiz kemalât və nemətlərə medar olacaq bir şecere-i bâkiyenin və bir həqiqət-i daimenin cihazatına câmi’ qiymətli bir çərdək və revnaktar bir makine və bu şecere-i kainatın mübarək və münevver bir meyvəsi olacaqdır.

§71

Bəli, həqiqi terakki isə insana verilen qəlb, sır, ruh, ağıl hattâ hayal və sair kuvvelerin hayat-ı ebediyeye yüzlerini çevirerek hər biri özünə lâyık hususi bir vazife-i bəndəlik ilə meşgul olmaktadır. Yoxsa ehl-i dalaletin terakki zannetdikləri, hayat-ı dünyeviyenin bütün inceliklerine girmek və zevklerinin hər çeşitlerini, hattâ en süflîsini tatmak üçün bütün letaifini və qəlb və aklını nefs-i emmareye musahhar edib yardımcı verse; o terakki deyil, sukuttur. Bu həqiqəti bir vakıa-i hayaliyede, belə bir temsilde gördüm ki:

§72

Mən böyük bir şehre girirəm. Baktım ki o şehirde böyük saraylar var. Bazı sarayların kapısına bakıram, gayet şenlik, parlak bir tiyatro kimi nazar-ı dikkati celbeder, herkesi eğlendirir bir cazibedarlık vardı. Dikkat ettim ki o sarayın efendisi kapıya gelmiş, it ilə oynur və oynamasına yardım edir. Hanımlar, yabani gençlerle tatlı sohbetler edirlər. Yetişmiş kızlar də çocukların oynamasını tanzim edirlər. Kapıcı da onlara kumandanlık edər kimi bir aktör tavrını almış. O vaxt anladım ki o koca sarayın içerisi bomboş. Həmişə nazik vazifeler, muattal kalmış. Ahlâkları, sukut etmiş ki kapıda bu surəti almışlardır.

§73

Sonra geçtim, bir böyük saraya daha rast geldim. Gördüm ki kapıda uzanmış vefadar bir it və kaba, sərt, əsla bir kapıcı və sönük bir vaziyet vardı. Merak ettim. Ne üçün o elə, bu belə? İçeriye girdim. Baktım ki içerisi çox şenlik. Daire daire üstünde, ayrı ayrı nazik vazifeler ilə saray ehli meşguldürler. Birinci dairedeki adamlar sarayın idaresini, tedbirini görürlər. Üstündeki dairede kızlar, çocuklar ders okurlar. Daha üstünde hanımlar, gayet latîf sanatlar, güzel nakışlarla iştigal edirlər. En yukarıda efendi, padişahla muhabere edib halkın istirahatini temin üçün və öz kemalâtı və terakkiyatı üçün özünə has və ulvi vazifeler ilə iştigal edir gördüm. Mən onlara görünmediyim üçün “Yasak” demediler, gezebildim.

§74

Sonra çıktım, baktım. O şəhərin hər tarafında bu iki kısım saraylar var. Sordum, dediler: “O kapısı şenlik və içi boş saraylar, kâfirlerin ileri gelenlerinindir və ehl-i dalaletindir. Diğerleri, namuslu Müslüman büyüklerinindir.” Sonra bir köşede bir saraya rast geldim. Üstünde “Said” adını gördüm. Merak ettim. Daha dikkat ettim, suretimi üstünde gördüm kimi mənə geldi. Kemal-i taaccübümden bağırarak aklım başıma geldi, ayıldım.

§75

İşte o vakıa-i hayaliyeyi sənə tabir edəcəyəm. Allah xeyr etsin.

§76

İşte o şəhər isə hayat-ı içtimaiye-i beşeriye və medine-i medeniyet-i insaniyedir. O sarayların hər biri, birer insandır. O saray ehli isə insandaki göz, kulak, qəlb, sır, ruh, ağıl kimi letaif və nəfs və heva və kuvve-i şeheviye və kuvve-i gazabiye kimi şeylerdir. Hər bir insanda hər bir latîfenin ayrı ayrı vazife-i bəndəlikleri var. Ayrı ayrı lezzetleri, elemleri var. Nəfs və heva, kuvve-i şeheviye və gazabiye, bir kapıcı və it hükmündedirler. İşte o yüksək letaifi, nəfs və hevaya musahhar etmək və vazife-i asliyelerini unutturmak, əlbəttə sukuttur, terakki deyildir. Sair cihetleri sən tabir edebilirsin.

§77

Üçüncü Nükte

§78

İnsan, fiil və amel cihetinde və sa’y-i maddî itibarıyla zayıf bir hayvandır, âciz bir mahluktur. Onun o cihetteki daire-i tasarrufatı və mâlikiyeti o qədər dardır ki elini uzatsa ona yetişebilir. Hattâ, insanın eline dizginini veren hayvanat-ı ehliye, insanın zaaf və acizlik və tembelliğinden birer hisse almışlardır ki yabani emsallerine kıyas edildikleri vaxt, azîm fark görünür (Ehlî keçi və öküz, yabani keçi və öküz kimi).

§79

Lakin o insan, infial və qəbul və dua və sual cihetinde, bu dünya hanında aziz bir yolcudur. Və elə bir Kerîm’e misafir olmuş ki nihayətsiz rəhmət hazinelerini ona açmış. Və hədsiz bedî’ masnuatını və hizmetkârlarını ona musahhar etmiş. Və o misafirin tenezzühüne və temaşasına və istifadesine elə böyük bir daire açıp müheyya etmişdir ki o dairenin nısf-ı kutru –yani merkezden muhit hattına qədər– gözün kestiği miktar, bəlkə hayalin gittiği yere qədər geniştir və uzundur.

§80

İşte əgər insan, enaniyetine istinad edib hayat-ı dünyeviyeyi gaye-i hayal edərək derd-i maişet içinde muvakkat bazı lezzetler üçün çalışsa, gayet dar bir daire içinde boğulur, gedər. Ona verilen bütün cihazat və âlât və letaif, ondan şikayet edərək haşirde onun aleyhinde şehadet edeceklerdir və davacı olacaklardır.

§81

Əgər özünü misafir bilse misafir olduğu Zat-ı Kerîm’in izni dairesinde sermaye-i ömrünü sarf etse, elə geniş bir daire içinde uzun bir hayat-ı ebediye üçün güzel çalışır və teneffüs edib istirahat edər. Sonra a’lâ-yı illiyyîne qədər gidebilir. Hem də bu insana verilen bütün cihazat və âlât, ondan memnun olaraq âhirette lehinde şehadet edərlər.

§82

Bəli insana verilen bütün cihazat-ı acibe, bu ehemmiyetsiz hayat-ı dünyeviye üçün deyil, bəlkə çox ehemmiyetli bir hayat-ı bâkiye üçün verilmişler. Çünki insanı hayvana nisbet etsek görürük ki insan, cihazat və âlât itibarıyla çox zengindir, yüz derece hayvandan daha ziyadedir. Hayat-ı dünyeviye lezzetinde və heyvanî yaşayışında yüz derece aşağı düşer. Çünki hər gördüğü lezzetinde bir elem izi vardır. Geçmiş zamanın elemleri və geləcək zamanın korkuları və hər bir lezzetin də elem-i zevali, onun zevklerini bozur və lezzetinde bir iz bırakır. Lakin heyvan elə deyil. Elemsiz bir ləzzət alır, kedersiz bir zevk edər. Ne geçmiş zamanın elemleri onu incitir, ne də geləcək zamanın korkuları onu ürkütür. Rahatla yaşar, yatar, Hâlık’ına şükreder.

§83

Demək ahsen-i takvim surətində yaratılan insan, hayat-ı dünyeviyeye hasr-ı fikr etse; yüz derece sermayece hayvandan yüksək olduğu halde, yüz derece serçe kuşu kimi bir hayvandan aşağı düşer. Başqa bir yerde bir təmsil ilə bu həqiqəti beyan etmişdim. Münasibət geldi, yenə o təmsili tekrar edirəm. Belə ki:

§84

Bir adam, bir hizmetkârına on altın verib “Mahsus bir kumaştan bir kat elbise yaptır.” emreder. İkincisine min altın verir, bir pusula içinde bazı şeyler yazılı o hizmetkârın cebine koyar, bir pazara gönderir. Evvelki hizmetkâr, on altın ilə a’lâ kumaştan mükemmel bir elbise alır. İkinci hizmetkâr, divanelik edib evvelki hizmetkâra baxıb, cebine konulan hesap pusulasını okumayarak bir dükkâncıya min altın vererek bir kat elbise istedi. İnsafsız dükkâncı da kumaşın en çürüğünden bir kat elbise verdi. O bedbaht hizmetkâr, seyyidinin huzuruna geldi və şiddetli bir te’dib gördü və dehşetli bir azap çekti. İşte edna bir şuuru olan anlar ki ikinci hizmetkâra verilen min altın, bir kat elbise almaq üçün deyildir. Bəlkə mühim bir ticaret içindir.

§85

Eynilə onun kimi insandaki cihazat-ı maneviye və letaif-i insaniye ki hər biri hayvana nisbeten yüz derece inbisat etmiş. Mesela, güzelliğin bütün meratibini fark eden insan gözü və taamların bütün çeşit çeşit ezvak-ı mahsusalarını temyiz eden insanın zaika-i lisaniyesi və həqiqətlərin bütün inceliklerine nüfuz eden insanın aklı və kemalâtın bütün envaına müştak insanın qəlbi kimi sair cihazları, âletleri harada? Heyvanın çox basit, yalnız bir iki mertebe inkişaf etmiş âletleri harada? Yalnız bu qədər fark var ki heyvan, özünə has bir amelde (münhasıran o hayvanda bir cihaz-ı mahsus) ziyade inkişaf edər. Lakin o inkişaf, hususidir.

§86

İnsanın cihazat cihetiyle zenginliği bu sırdandır ki: Ağıl və fikir sebebiyle insanın hâsseleri, duyguları fazla inkişaf və inbisat peyda etmişdir. Və ehtiyacatın kesreti sebebiyle çox çeşit çeşit hissiyat peyda olmuşdur. Və hassasiyeti çox tenevvü etmiş. Və fıtratın câmiiyeti sebebiyle çoxlu makasıda müteveccih arzulara medar olmuş. Və çoxlu vazife-i fitriyesi bulunduğu sebebiyle âlât və cihazatı ziyade inbisat peyda etmişdir. Və ibadatın bütün envaına müstaid bir fıtratta yaratıldığı üçün bütün kemalâtın toxumlarına câmi’ bir istidat verilmişdir.

§87

İşte bu derece cihazatça zenginlik və sermayece kesret, əlbəttə ehemmiyetsiz muvakkat bu hayat-ı dünyeviyenin tahsili üçün verilmemişdir. Bəlkə belə bir insanın vazife-i asliyesi, nihayətsiz makasıda müteveccih vezaifini görüb acizlik və möhtaclıq və kusurunu bəndəlik surətində ilan etmək və küllî nazarıyla mevcudatın tesbihatını müşahede edərək şehadet etmək və nemətlər içinde imdadat-ı Rahmaniyeyi görüb şükretmek və masnuatta qüdrət-i Rabbaniyenin mu’cizatını temaşa edərək nazar-ı ibretle təfəkkür etmektir.

§88

Ey dünya-perest və hayat-ı dünyeviyeye âşık və sırr-ı ahsen-i takvimden gafil insan! Bu hayat-ı dünyeviyenin hakikatini bir vakıa-i hayaliyede Eski Said görmüş. Onu Yeni Said’e döndürmüş olan bu vakıa-i temsiliyeyi dinlə:

§89

Gördüm ki mən bir yolcuyum. Uzun bir yola gidirəm, yani gönderilirəm. Seyyidim olan zat, mənə tahsis ettiği altmış altından tedricen birer miktar para verirdi. Mən də sarf edib çox eğlenceli bir hana geldim. O handa bir gece içinde on altını kumara mumara, eğlencelere və şöhret-perestlik yoluna sarf ettim. Sabahleyin elimde heç bir para kalmadı. Bir ticaret edemedim. Gidəcəyəm yer üçün bir mal alamadım. Yalnız o paradan mənə kalan elemler, günahlar və eğlencelerden gelen yaralar, bereler, kederler mənim elimde kalmıştı.

§90

Birden mən o hazîn halette iken orada bir adam peyda oldu. Mənə dedi: “Bütün bütün sermayeni zayi ettin. Tokada da müstahak oldun. Gideceğin yere də müflis olaraq elin boş gidəcəksən. Lakin ağlın varsa tövbe kapısı açıktır. Bundan sonra sənə veriləcək bâki kalan on beş altından hər eline geçtikçe yarısını ihtiyaten muhafaza et. Yani gideceğin yerde sənə lâzım olacaq bazı şeyleri al.” Baktım, nəfsim razı olmur. “Üçte birisini” dedi. Ona da nəfsim itaat etmedi. Sonra “Dörtte birisini” dedi. Baktım, nəfsim müptela olduğu âdetini terk edemir. O adam hiddetle yüzünü çevirdi, gitti.

§91

Birden o hal değişti. Baktım ki mən, tünel içinde sukut edər kimi bir süratle giden bir şimendifer içindeyim. Telaş ettim. Lakin ne çarə ki heç bir tarafa kaçılmaz. Garaibden olaraq o şimendiferin iki tarafında çox cazibedar çiçəklər, leziz meyvələr görünürdü. Mən də akılsız acemiler kimi onlara baxıb elimi uzattım. O çiçəkləri koparmak, o meyvələri almaq üçün çalıştım. Lakin o çiçəklər və meyvələr, dikenli mikenli, mülakatında elime batır, kanatır. Şimendiferin gitmesiyle müfarakatından elimi parçalırlar, mənə çox pahalı düşüyorlardı. Birden şimendiferdeki bir hademe dedi: “Beş kuruş ver, sənə o çiçək və meyvelerden istediyin qədər verəcəyəm. Beş kuruş yerine elin parçalanmasıyla yüz kuruş zərər edirsən. Hem də ceza var, izinsiz koparamazsın.”

§92

Birden sıkıntıdan ne vaxt tünel bitəcək deyə başımı çıkarıp ileriye baktım. Gördüm ki tünel kapısı yerine çox delikler görünür. O uzun şimendiferden o deliklere adamlar atılırlar. Mənə mukabil bir delik gördüm. İki tarafında iki mezar taşı dikilmiş. Merak ilə dikkat ettim. O mezar taşında böyük harflerle “Said” ismi yazılmış gördüm. Teessüf və hayretimden “Eyvah!” dedim. Birden o han kapısında mənə nəsihət eden zatın sesini işittim. Dedi: “Aklın başına geldi mi?” Dedim: “Evet geldi lakin qüvvət kalmadı, çarə yox.” Dedi: “Tövbe et, təvəkkül et.” Dedim: “Ettim!”

§93

Ayıldım… Eski Said kaybolmuş. Yeni Said olaraq özümü gördüm.

§94

İşte o vakıa-i hayaliyeyi –Allah hayretsin– bir iki kısmını mən tabir edəcəyəm, sair cihetleri sən özün tabir et.

§95

O yolculuk isə âlem-i ervahtan, rahm-ı maderden, gençlikten, ihtiyarlıktan, kabirden, berzahtan, haşirden, köprüden geçen ebedü’l-âbâd tarafına bir yolculuktur. O altmış altın isə altmış sene ömürdür ki bu vakıayı gördüyüm vaxt özümü qırx beş yaşında tahmin ediyordum. Senedim yox, lakin bâki kalan on beşinden yarısını âhirete sarf etmək üçün Kur’an-ı Hakîm’in hâlis bir tilmizi məni irşad etti. O han isə mənim üçün İstanbul imiş. O şimendifer isə zamandır. Hər bir yıl bir vagondur. O tünel isə hayat-ı dünyeviyedir. O dikenli çiçəklər və meyvələr isə lezaiz-i nâmeşruadır və lehviyat-ı muharremedir ki mülakat esnasında tasavvur-u zevaldeki elem, qəlbi kanatır. Müfarakatında parçalır. Cezayı də çektirir. Şimendifer hademesi demişdi: “Beş kuruş ver, onlardan istediyin qədər verəcəyəm.” Onun tabiri şudur ki insanın helâl sa’yiyle meşru dairede gördüğü zevkler, lezzetler keyfine kâfidir. Harama girmeye ihtiyaç bırakmaz. Sair kısımları sən tabir edebilirsin…

§96

Dördüncü Nükte

§97

İnsan, bu kainat içinde çox nazik və nâzenin bir çocuğa benzer. Zaafında böyük bir qüvvət və aczinde böyük bir qüdrət vardır. Çünki o zaafın qüvvəti ilə və aczin kudretiyledir ki bu mevcudat ona musahhar olmuş. Əgər insan zaafını anlayıp kālen, halen, tavren dua etse və acizliyini bilib istimdad eylese; o teshirin şükrünü eda ilə birlikdə matlubuna elə muvaffak olur və maksatları ona elə musahhar olur ki iktidar-ı zatîsiyle onun öşr-i mi’şarına muvaffak ola bilməz. Yalnız bazı vaxt hal dili duasıyla hasıl olan bir matlubunu yanlış olaraq öz iktidarına hamleder. Mesela, tavuğun yavrusunun zaafındaki qüvvət, tavuğu arslana saldırtır. Yeni dünyaya gelen arslanın yavrusu, o canavar və aç arslanı özünə musahhar edib onu aç buraxıb öz tok olur. İşte cây-ı dikkat zaaftaki bir qüvvət və şâyan-ı temaşa bir cilve-i rahmet…

§98

Necə ki nazdar bir çocuk ağlamasıyla ya istemesiyle ya hazîn haliyle matlublarına elə muvaffak olur və elə kavîler ona musahhar olurlar ki o matlublardan binden birisine min defa qüvvətçiğiyle çata bilməz. Demək zaaf və acizlik, onun hakkında şəfqət və himayeti tahrik ettikleri üçün küçücük barmağıyla kahramanları özünə musahhar edər. Indi belə bir çocuk, o şəfqəti inkâr etmək və o himayeti ittiham etmək suretiyle ahmakane bir gurur ilə “Mən kuvvetimle bunları teshir edirəm.” dese, əlbəttə bir tokat yiyəcəkdir.

§99

İşte insan də Hâlık’ının rahmetini inkâr və hikmetini ittiham edəcək bir tarzda küfran-ı nemət surətində Karun kimi اِنَّمَٓا اُوتٖيتُهُ عَلٰى عِلْمٍ yani “Mən öz ilmimle, öz iktidarımla kazandım.” dese, əlbəttə sille-i azaba özünü müstahak edər.

§100

Demək bu meşhud saltanat-ı insaniyet və terakkiyat-ı beşeriye və kemalât-ı medeniyet; celb ilə deyil, galebe ilə deyil, cidal ilə deyil, bəlkə ona, onun zaafı üçün teshir edilmiş, onun aczi üçün ona muavenet edilmiş, onun möhtaclıqı üçün ona ihsan edilmiş, onun cehli üçün ona ilham edilmiş, onun ehtiyacı üçün ona ikram edilmiş. Və o saltanatın səbəbi, qüvvət və iktidar-ı ilmî deyil, bəlkə şəfqət və re’fet-i Rabbaniye və rəhmət və hikmet-i İlahiyedir ki eşyayı ona teshir etmişdir. Bəli, bir gözsüz akrep və ayaksız bir yılan kimi haşerata mağlup olan insana, bir kiçik kurttan ipeği giydiren və zehirli bir böcekten balı yediren; onun iktidarı deyil, bəlkə onun zaafının semeresi olan teshir-i Rabbanî və ikram-ı Rahmanîdir.

§101

Ey insan! Madam ki həqiqət böyledir, gururu və enaniyeti bırak. Uluhiyetin dərgahında acizlik və zaafını, istimdad dili ilə; möhtaclıq və hâcatını, tazarru və dua dili ilə ilan et və abd olduğunu göster. Və حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ də, yüksel.

§102

Hem deme ki: “Mən hiçim, ne ehemmiyetim var ki bu kainat bir Hakîm-i Mutlak tarafından kasdî olaraq mənə teshir edilsin, məndən bir şükr-ü küllî istenilsin?”

§103

Çünki sən, çendan nəfsin və suretin itibarıyla heç hükmündesin. Lakin vazife və mertebe noktasında, sən bu haşmetli kainatın dikkatli bir seyircisi, bu hikmetli mevcudatın belâgatlı bir lisan-ı nâtıkı və bu kitab-ı âlemin anlayışlı bir mütalaacısı və bu tesbih eden mahlukatın hayretli bir nâzırı və bu ibadət eden masnuatın hürmetli bir ustabaşısı hükmündesin.

§104

Bəli ey insan! Sən, nebatî cismaniyetin cihetiyle və heyvanî nəfsin itibarıyla sağir bir cüz, hakir bir cüz’î, fakir bir mahluk, zayıf bir hayvansın ki bütün dehşetli mevcudat-ı seyyalenin dalgaları içinde çalkanıp gidirsən. Lakin muhabbet-i İlahiyenin ziyasını tazammun eden imanın nuruyla münevver olan İslâmiyet’in terbiyesiyle tekemmül edib; insaniyet cihetinde, abdiyetin içinde bir sultansın və cüz’iyetin içinde bir küllîsin, küçüklüğün içinde bir âlemsin və hakaretin içinde elə makamın böyük və daire-i nezaretin geniş bir nâzırsın ki diyebilirsin: “Mənim Rabb-i Rahîm’im dünyayı mənə bir hane yaptı. Ay və güneşi, o haneme bir lamba; və baharı, bir deste gül; və yazı, bir sofra-i nemət; və heyvanı, mənə hizmetkâr yaptı. Və nebatatı, o hanemin ziynetli levazımatı yapmışdır.”

§105

Netice-i kelâm: Sən əgər nəfs və şeytanı dinlersen esfel-i safilîne düşersin. Əgər Hak və Kur’an’ı dinlersen a’lâ-yı illiyyîne çıkar, kainatın bir güzel takvimi olursun.

§106

Beşinci Nükte

§107

İnsan, bu dünyaya bir memur və misafir olaraq gönderilmiş, çox ehemmiyetli istidat ona verilmiş. Və o istidadata göre ehemmiyetli vazifeler tevdi edilmiş. Və insanı, o gayeye və o vazifelere çalıştırmak üçün şiddetli teşvikler və dehşetli tehditler edilmiş. Başqa yerde izah ettiğimiz vazife-i insaniyetin və bəndəlikin esasatını şurada icmal edeceğiz. Tâ ki “ahsen-i takvim” sırrı anlaşılsın.

§108

İşte insan, bu kainata geldikten sonra iki cihet ilə bəndəliki var: Bir ciheti; gaibane bir surette bir bəndəliki, bir təfəkkürü var. Diğeri; hazırane, muhataba surətində bir bəndəliki, bir münâcatı vardır.

§109

Birinci vecih şudur ki: Kainatta görünen saltanat-ı rububiyeti, itaatkârane tasdik edib kemalâtına və mehasinine hayretkârane nezaretidir.

§110

Sonra, esma-i kudsiye-i İlahiyenin nukuşlarından ibaret olan bedî’ sanatları, birbirinin nazar-ı ibretlerine gösterip dellâllık və ilancılıktır.

§111

Sonra, hər biri birer gizli hazine-i maneviye hükmünde olan esma-i Rabbaniyenin cevherlerini idrak terazisiyle tartmak, qəlbin qiymət-şinaslığı ilə takdirkârane qiymət vermektir.

§112

Sonra, qələm-i qüdrətin mektubatı hükmünde olan mevcudat sahifelerini, arz və sema yarpaqlarını mütalaa edib hayretkârane təfəkkürdür.

§113

Sonra, bu mevcudattaki ziynetleri və latîf sanatları istihsankârane temaşa etmekle onların Fâtır-ı Zülcemal’inin marifetine muhabbet etmək və onların Sâni’-i Zülkemal’inin huzuruna çıkmaya və iltifatına mazhar olmaya bir iştiyaktır.

§114

İkinci vecih, huzur və hitap makamıdır ki eserden müessire geçer, görür ki: Bir Sâni’-i Zülcelal, öz sanatının mu’cizeleri ilə özünü tanıttırmak və bildirmek istəyər. O da iman ilə marifet ilə mukabele edər.

§115

Sonra görür ki bir Rabb-i Rahîm, rahmetinin güzel meyveleriyle özünü sevdirmek istəyər. O da ona hasr-ı muhabbetle, tahsis-i taabbüdle özünü ona sevdirir.

§116

Sonra görür ki bir Mün’im-i Kerîm, maddî və manevî nemətlərin lezizleriyle onu perverde edir. O da ona mukabil; fiiliyle, haliyle, kāliyle, hattâ elinden gelse bütün hâsseleri ilə cihazatı ilə şükür və həmd ü sena edər.

§117

Sonra görür ki bir Celil-i Cemil, bu mevcudatın âyinelerinde kibriya və kemalini və celal və cemalini izhar edib nazar-ı dikkati celbedir. O da ona mukabil, “Allahu ekber, Sübhanallah” deyip mahviyet içinde hayret və muhabbet ilə secde edər.

§118

Sonra görür ki bir Ganiyy-i Mutlak, bir sehavet-i mutlak içinde nihayətsiz servetini, hazinelerini gösterir. O da ona mukabil, tazim və sena içinde kemal-i iftikar ilə sual edər və istəyər.

§119

Sonra görür ki o Fâtır-ı Zülcelal, yeryüzünü bir sergi hükmünde yapmış. Bütün antika sanatlarını orada teşhir edir. O da ona mukabil, “Mâşâallah” deyərək takdir ilə “Bârekellah” deyərək tahsin ilə “Sübhanallah” deyərək hayret ilə “Allahu ekber” deyərək istihsan ilə mukabele edər.

§120

Sonra görür ki bir Vâhid-i Ehad, bu kainat sarayında taklit edilmez sikkeleriyle, ona mahsus hâtemleriyle, ona münhasır turralarıyla, ona has fermanlarıyla bütün mövcudata damga-i vahdet koyur və tevhidin âyâtını nakşedir. Və âfak-ı âlemin aktarında vahdaniyetin bayrağını dikir və rububiyetini ilan edir. O da ona mukabil, tasdik ilə iman ilə tevhid ilə iz’an ilə şehadet ilə bəndəlik ilə mukabele edər.

§121

İşte bu çeşit ibadat və təfəkküratla həqiqi insan olur, ahsen-i takvimde olduğunu gösterir. İmanın yümnüyle emanete lâyık, emin bir halife-i arz olur.

§122

Ey ahsen-i takvimde yaratılan və sû-i ihtiyarıyla esfel-i safilîn tarafına giden insan-ı gafil! Məni dinlə. Mən də sənin kimi gençlik sarhoşluğuyla gaflet içinde dünyayı hoş və güzel gördüyüm halde, gençlik sarhoşluğundan ihtiyarlık sabahında ayıldığım dakikada, o güzel zannetdiyim âhirete müteveccih olmayan dünyanın yüzünü necə çirkin gördüyümü və âhirete bakan həqiqi yüzü ne qədər güzel olduğunu, On Yeddinci Söz’ün İkinci Makamı’nın 219-220’nci sahifelerinde yazılan iki levha-i həqiqətə bak, sən də gör:

§123

Birinci Levha: Ehl-i dalalet kimi lakin sarhoş olmadan gaflet perdesiyle eskiden gördüyüm ehl-i gaflet dünyasının hakikatini tasvir edər.

§124

İkinci Levha: Ehl-i hidayet və huzurun həqiqət-i dünyalarına işarə edər. Eskiden ne tarzda yazılmış, o tarzda bıraktım. Şiire benzer lakin şiir değillerdir.

§125

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§126

رَبِّ اشْرَحْ لٖى صَدْرٖى ۞ وَيَسِّرْ لٖٓى اَمْرٖى ۞ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانٖى ۞ يَفْقَهُوا قَوْلٖى

§127

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الذَّاتِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اللَّطٖيفَةِ الْاَحَدِيَّةِ شَمْسِ سَمَاءِ الْاَسْرَارِ وَ مَظْهَرِ الْاَنْوَارِ وَ مَرْكَزِ مَدَارِ الْجَلَالِ وَ قُطْبِ فَلَكِ الْجَمَالِ اَللّٰهُمَّ بِسِرِّهٖ لَدَيْكَ وَ بِسَيْرِهٖ اِلَيْكَ اٰمِنْ خَوْفٖى وَ اَقِلْ عُثْرَتٖى وَ اَذْهِبْ حُزْنٖى وَ حِرْصٖى وَ كُنْ لٖى وَ خُذْنٖى اِلَيْكَ مِنّٖى وَ ارْزُقْنِى الْفَنَاءَ عَنّٖى وَ لَا تَجْعَلْنٖى مَفْتُونًا بِنَفْسٖى مَحْجُوبًا بِحِسّٖى وَاكْشِفْ لٖى عَنْ كُلِّ سِرٍّ مَكْتُومٍ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ وَ ارْحَمْنٖى وَارْحَمْ رُفَقَائٖى وَ ارْحَمْ اَهْلِ الْاٖيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ اٰمٖينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ وَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمٖينَ

§128

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§129

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol