Sözler

İyirmi Dördüncü Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Bu Söz beş daldır.

§2

Dördüncü Dal’a dikkat et. Beşinci Dal’a yapış çık, meyvelerini kopar al.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى

§5

Bu âyet-i celilenin şecere-i nuraniyesinin çox hakikatlerinden bir hakikatinin beş dalına işarə ederiz.

§6

Birinci Dal

§7

Necə ki bir sultanın öz hükûmetinin dairelerinde ayrı ayrı unvanları və raiyetinin tabakalarında başqa başqa nam və vasıfları və saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim və alâmetleri vardır. Mesela, adliye dairesinde “hâkim-i âdil” və mülkiyede “sultan” və askeriyede “kumandan-ı a’zam” və ilmiyede “halife”… Daha buna kıyasen sair isim və unvanlarını bilsen anlarsın ki bir tək padşah, saltanatının dairelerinde və tabaka-i hükûmet mertebelerinde min isim və unvana sahib ola bilər. Güya o hâkim, hər bir dairede şahsiyet-i maneviye haysiyetiyle və telefonuyla mevcud və hazırdır; bulunur və bilir. Və hər tabakada kanunuyla, nizamıyla, mümessiliyle meşhud və nâzırdır; görünür, görür. Və hər bir mertebede perde arkasında hükmüyle, ilmiyle, qüvvəti ilə mutasarrıf və basîrdir; idare edər, bakar.

§8

Elə də ezel ebed Sultanı olan Rabbü’l-âlemîn üçün rububiyetinin mertebelerinde ayrı ayrı lakin birbirine bakar şe’n və namları və uluhiyetinin dairelerinde başqa başqa lakin birbiri içinde görünür isim və nişanları və haşmet-nüma icraatında ayrı ayrı lakin birbirine benzer temessül və cilveleri və kudretinin tasarrufatında başqa başqa lakin birbirini ihsas edər unvanları var. Və sıfatlarının tecelliyatında başqa başqa lakin birbirini gösterir mukaddes zuhuratı var. Və ef’alinin cilvelerinde çeşit çeşit lakin birbirini ikmal edər hikmetli tasarrufatı var. Və rengârenk sanatında və mütenevvi masnuatında çeşit çeşit lakin birbirini temaşa edər haşmetli rububiyatı vardır.

§9

Bununla birlikdə kainatın hər bir âleminde, hər bir taifesinde, Əsmaül-Hüsnadan bir ismin unvanı tecelli edər. O isim o dairede hâkimdir. Başqa isimler orada ona tabidirler, bəlkə onun zımnında bulunurlar.

§10

Hem mahlukatın hər bir tabakasında az və çox, kiçik və böyük, has və âmm hər birisinde has bir tecelli, has bir rububiyet, has bir isimle cilvesi vardır. Yani, o isim hər şeye muhit və âmm olduğu halde elə bir kasd və ehemmiyetle bir şeye teveccüh edər; güya o isim yalnız o şeye hastır.

§11

Hem bununla birlikdə Hâlık-ı Zülcelal, hər şeye yaxın olduğu halde yetmiş bine yaxın nurani perdeleri vardır. Mesela, sənə tecelli eden Hâlık isminin mahlukıyetindeki cüz’î mertebesinden tut, tâ bütün kainatın Hâlık’ı olan mertebe-i kübra və unvan-ı a’zama qədər ne qədər perdeler bulunduğunu kıyas edebilirsin. Demək, bütün kainatı arkada buraxmaq şartıyla mahlukıyetin kapısından Hâlık isminin müntehasına yetişirsin, daire-i sıfâta yanaşırsın.

§12

Madam ki perdelerin birbirine temaşa edər pencereleri var. Və isimler birbiri içinde görünür. Və şuunat, birbirine bakar. Və temessülat, birbiri içine girer. Və unvanlar, birbirini ihsas edər. Və zuhurat, birbirine benzer. Və tasarrufat, birbirine yardım edib itmam edər. Və rububiyetin mütenevvi terbiyeleri, birbirine imdat edib muavenet edər. Əlbəttə gerektir ki Cənabı-Haqq’ı bir isimle, bir unvan ilə bir rububiyetle və hâkeza tanısa başqa unvanları, rububiyetleri, şe’nleri, içinde inkâr etmesin. Bəlkə hər bir ismin cilvesinden sair esmaya intikal etmezse zərər edər. Mesela, Kadîr və Hâlık isminin eserini görse, Alîm adını görmezse gaflet və tabiat dalaletine düşebilir. Bəlkə lâzım gəlir ki onun nazarı, daima qarşısında هُوَ هُوَ اللّٰهُ okusun, görsün. Onun kulağı hər şeyden قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ dinləsin, işitsin. Onun dili لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ عَالَمْ desin, ilan etsin.

§13

İşte Kur’an-ı Mübin اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى fermanıyla, zikretdiyimiz həqiqətlərə işarə edər.

§14

Əgər o yüksək həqiqətləri yaxından temaşa etmək istersen git, fırtınalı bir denizden, zelzeleli bir zeminden sor. “Ne diyorsunuz?” də. Əlbəttə “Yâ Celil, Yâ Celil, Yâ Aziz, Yâ Cebbar” dediklerini işitəcəksən. Sonra deniz içinde və zemin yüzünde mərhəmət və şefkatle terbiye edilen kiçik hayvanattan və yavrulardan sor. “Ne diyorsunuz?” də. Əlbəttə “Yâ Cemil, Yâ Cemil, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm” deyəcəklər (Hâşiye[1]). Semayı dinlə. Necə “Yâ Celil-i Zülcemal” dir. Və arza kulak ver. Necə “Yâ Cemil-i Zülcelal” dir. Və heyvanlara dikkat et. Necə “Yâ Rahman, Yâ Rezzak” dirlər. Bahardan sor. Bak necə “Yâ Hannan, Yâ Rahman, Yâ Rahîm, Yâ Kerîm, Yâ Latîf, Yâ Atûf, Yâ Musavvir, Yâ Münevvir, Yâ Muhsin, Yâ Müzeyyin” kimi çox esmayı işitəcəksən. Və insan olan bir insandan sor. Bak, necə bütün Əsmaül-Hüsnayı okur və cephesinde yazılı. Sən də dikkat etsen okuyabilirsin. Güya kainat, azîm bir musika-i zikriyedir. En kiçik nağme, en gür nağamata karışmakla, haşmetli bir letafet verir. Və hâkeza kıyas et.

§15

Lakin çendan insan bütün esmaya mazhardır lakin kainatın tenevvüünü və melaikenin ihtilaf-ı ibadatını intac eden tenevvü-ü esma, insanların də bir derece tenevvüüne səbəb olmuşdur. Enbiyanın ayrı ayrı şeriatları, evliyanın başqa başqa tarîkatları, asfiyanın çeşit çeşit meşrepleri bu sırdan neş’et etmişdir. Mesela İsa aleyhisselâm, sair esma ilə birlikdə Kadîr ismi onda daha galiptir. Ehl-i aşkta Vedud ismi və ehl-i təfəkkürde Hakîm ismi daha ziyade hâkimdir.

§16

İşte necə əgər bir adam hem hoca hem zabit hem adliye kâtibi hem mülkiye müfettişi olsa onun hər bir dairede birer nisbeti, birer vazifesi, birer hizmeti, birer maaşı, birer mes’uliyeti, birer terakkiyatı və muvaffakıyetsizliğine səbəb birer düşman və rakipleri olur. Və padşaha qarşı çox unvanlarla görünür və görür. Və çox lisanlarla ondan meded istəyər. Və âmirinin çox unvanlarına müracaat edər. Və düşmanların şerrinden kurtulmak üçün muavenetini çox suretlerle tələb edər.

§17

Elə də çox esmaya mazhar və çox vazifelerle mükellef və çox düşmanlara müptela olan insan; münâcatında, istiazesinde çox isimleri zikreder. Necə ki nev-i insanın medar-ı fahri və elhak en həqiqi insan-ı kâmil olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam, Cevşenü’l-Kebir namındaki münâcatında min bir adı ilə dua edir; ateşten istiaze edir. İşte bu sırdandır ki sure-i قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ۞ مَلِكِ النَّاسِ ۞ اِلٰهِ النَّاسِ ۞ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ də üç unvan ilə istiazeyi emredir və بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ də üç adı ilə istianeyi gösterir.

§18

İkinci Dal

§19

Çox esrarın anahtarlarını tazammun eden iki sırrı beyan edər.

§20

Birinci Sır: Evliya, niyə usûl-ü imaniyede ittifak ettikleri halde meşhudatlarında, keşqiymətlərında çox tehalüf edirlər? Şuhud derecesinde olan keşifleri bazen hilaf-ı vaki və muhalif-i hak çıkır? Hem niyə ehl-i fikir və nazar, hər biri kat’î bürhan ilə hak telakki ettikleri efkârlarında, birbirine mütenakız bir surette həqiqəti görürlər və gösterirlər? Bir həqiqət niyə çox renklere girir?

§21

İkinci Sır: Enbiya-yı sâlife, niyə haşr-i cismanî kimi bir kısım erkân-ı imaniyeyi, bir derece mücmel bırakmışlar, Kur’an kimi tafsilat vermemişler? Sonra ümmetlerinden bir kısmı ileride o mücmel olan erkânı inkâra qədər gitmişler? Hem niyə həqiqi ârif olan evliyanın bir kısmı yalnız tevhidde ileri gitmişler? Hattâ derece-i hakkalyakîne qədər gittikleri halde, bir kısım erkân-ı imaniye onların meşreplerinde çox az və mücmel bir surette görünür. Hattâ onun içindir ki onlara tebaiyet edenler, ileride o erkân-ı imaniyeye lâzım olan ehemmiyeti vermemişler; hattâ bazıları sapmışlar. Madam ki bütün erkân-ı imaniyenin inkişafıyla həqiqi kemal bulunur. Niyə ehl-i həqiqət bazısında çox ileri və bir kısmında çox geri kalmışlar? Halbuki bütün esmanın mertebe-i a’zamlarının mazharı və bütün enbiyanın serveri olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam və bütün kütüb-ü mukaddesenin reis-i enveri olan Kur’an-ı Hakîm, bütün erkân-ı imaniyeyi vâzıh bir surette, çox ciddi bir ifadede və kasdî bir tarzda tafsil etmişlerdir?

§22

Bəli, çünki həqiqətdə həqiqi kemal-i etem öyledir. İşte bu esrarın hikməti şudur ki:

§23

İnsan çendan bütün esmaya mazhar və bütün kemalâta müstaiddir. Lâkin iktidarı cüz’î, ihtiyarı cüz’î, istidadı muhtelif, arzuları mütefavit olduğu halde minlərlə perdeler, berzahlar içinde həqiqəti taharri edər. Onun üçün həqiqətin keşfinde və hakkın şuhudunda berzahlar ortaya düşür. Bazılar berzahtan geçemirlər. Kabiliyetler başqa başqa olur. Bazıların kabiliyeti, bazı erkân-ı imaniyenin inkişafına menşe olamır. Hem esmanın cilvelerinin renkleri, mazhara göre tenevvü edir, ayrı ayrı olur. Bazı mazhar olan zat, bir ismin tam cilvesine medar olamır. Hem külliyet və cüz’iyet və zılliyet və asliyet itibarıyla cilve-i esma, başqa başqa surət alır. Bazı istidat, cüz’iyetten geçemir və gölgeden çıkamır. Və istidada göre bazen bir isim galip olur, yalnız öz hükmünü icra edir. O istidatta onun hükmü hükümran olur. İşte bu derin sırra və bu geniş hikmete esrarlı, geniş və həqiqət ilə bir derece karışık bir təmsil ilə bazı işarəler ederiz.

§24

Mesela, zühre adı ilə nakışlı bir çiçək və kamere âşık hayatlı bir katre və güneşe bakan safvetli bir reşhayı farz edirik ki hər birisinin bir şuuru, bir kemali var. Və o kemale bir iştiyakı bulunur. Bu üç şeyde çox həqiqətlərə işarə etmekle birlikdə, nəfs və ağıl və qəlbin sülûklarına işarə edər. Və üç tabaka ehl-i həqiqətə misaldir. (Hâşiye[2])

§25

Birincisi: Ehl-i fikir, ehl-i velayet, ehl-i nübüvvetin işaratıdır.

§26

İkincisi: Cismanî cihazat ilə kemaline sa’y edib həqiqətə gidenleri…

§27

Və nəfsin tezkiyesiyle və ağlın istimaliyle mücahede etmekle həqiqətə gidenleri…

§28

Və qəlbin tasfiyesiyle və iman və teslimiyetle həqiqətə gidenlerin misalleridir.

§29

Üçüncüsü: Enaniyeti bırakmayan və âsâra dalan və yalnız istidlaliyle həqiqətə giden…

§30

Və ilim və hikmetle və ağıl və marifetle həqiqəti aramaya giden…

§31

Və iman və Kur’an ilə möhtaclıq və bəndəlikle həqiqətə çabuk giden ayrı ayrı istidatta bulunan üç taifenin hikmet-i ihtilaflarına işarə eden temsillerdir.

§32

İşte bu üç tabakanın terakkiyatındaki sırrı və geniş hikməti; zühre, katre, reşha unvanları altında bir təmsil ilə bir derece göstereceğiz.

§33

Mesela, güneşin öz Hâlık’ının izniyle və emriyle üç çeşit tecellisi və in’ikası və ifazası var: Biri çiçeklere, biri kamere və seyyarelere, biri şişe və su kimi parlaklara verdiyi ayrı ayrı in’ikaslarıdır.

§34

Birincisi üç tarzdadır:

§35

Biri: Küllî və umumî bir tecelli və in’ikasıdır ki bütün çiçeklere birden ifazasıdır.

§36

Biri də: Has bir tecellidir ki hər bir nev’e göre bir hususi in’ikası vardır.

§37

Biri də: Cüz’î bir tecellidir ki hər bir çiçeğin şahsiyetine göre bir ifazasıdır. Bu temsilimiz, o kavle göredir ki çiçeklerin süslü renkleri, güneşin ziyasındaki yeddi rengin istihale-i in’ikasiyesinden neş’et edir. Və bu kavle göre çiçəklər də güneşin bir çeşit âyineleridir.

§38

İkincisi: Güneşin kamere və seyyarelere, Fâtır-ı Hakîm’in izniyle verdiyi nur və feyizdir. Bu küllî və geniş feyiz və nurdan sonra kamer, o ziyanın gölgesi hükmünde olan nuru; güneşten küllî bir surette istifadə edər, sonra hususi bir tarzda denizlere və havaya və parlak toprağa və bir suret-i cüz’iyede denizin kabarcıklarına və torpağın şeffaflarına və havanın zerrelerine ifade və ifazasıdır.

§39

Üçüncüsü: Güneşin emr-i İlahî ilə cevv-i havayı və denizlerin yüzlerini birer âyenə edərək safi və küllî və gölgesiz bir in’ikası var. Sonra o güneş, denizin kabarcıklarına və suyun katrelerine və havanın reşhalarına və karın şişeciklerine, hər birine birer cüz’î aksi, birer kiçik timsalini verir.

§40

İşte güneşin hər bir çiçeğe və kamere mukabil hər bir katreye, hər bir reşhaya mezkûr üç cihette ikişer tarîk ilə teveccüh və ifazası var:

§41

Birinci tarîk: Bi’l-asale doğrudan doğruya berzahsız, hicabsızdır. Bu yol, nübüvvetin tarîkını təmsil edər.

§42

İkinci yol: Berzahlar tavassut edər. Âyenə və mazharların kabiliyetleri, şemsin cilvelerine birer renk takır. Bu yol isə velayet mesleğini təmsil edər.

§43

İşte zühre, katre, reşha hər biri evvelki yolda diyebilirler ki: “Mən umum âlem güneşinin bir âyinesiyim.” Lakin ikinci yolda elə diyemez. Bəlkə “Mən öz güneşimin âyinesiyim veyahut nevime tecelli eden güneşin âyinesiyim.” deyər. Çünki güneşi elə tanır. Bütün âleme bakar bir güneşi göremir. Halbuki o şahsın veyahut nevinin və ya cinsinin güneşi, dar berzah içinde mahdud bir kayıt altında ona görünür. Halbuki kayıtsız, berzahsız, mutlak güneşin âsârını o mukayyed güneşe veremir. Çünki bütün yeryüzünü ısıtmak, tenvir etmək, umum nebatat, hayvanatın hayatlarını tahrik etmək və seyyaratı etrafında döndürmek kimi haşmet-nüma eserleri; o dar kayıt və mahdud berzah içinde gördüğü güneşe, şuhud-u kalbî ilə veremir. Bəlkə o âsâr-ı acibeyi, əgər o şuurlu farz ettiğimiz üç şey, o kayıt altında gördüğü güneşe verse də sırf aklî və imanî bir tarzda və o mukayyed, ayn-ı mutlak olduğunu bir teslimiyet ilə verebilir. Lakin o, insan kimi akıllı farz ettiğimiz zühre, katre, reşha bu hükümleri, yani çox böyük âsârı güneşlerine isnad etmeleri aklîdir, şuhudî deyil. Bəlkə bazen hükm-ü imanîleri, şuhud-u kevniyelerine müsademe edər. Çox güçlükle inanabilirler.

§44

İşte, həqiqətə dar gelen və bazı köşelerinde həqiqətin azaları görünen və hakikatle karışık bu təmsil içine üçümüz də girmeliyiz. Üçümüz də özümüzü zühre, katre, reşha farz edeceğiz. Çünki onlarda farz ettiğimiz şuur kâfi gelmir. Biz aklımızı də onlara katmalıyız. Yani onlar maddî güneşlerinden necə feyiz alırlar, biz də manevî güneşimizden elə alırıq, anlamalıyız.

§45

İşte, sən ey dünyayı unutmayan və maddiyata tevaggul eden və nefsi kesafet peyda eden arkadaş! Sən zühre ol. Necə ki o zühre çiçeği, ziya-yı şemsten inhilal etmiş bir renk alır. Və o bir renk içinde şemsin timsalini karıştırıp özünə ziynetli bir surət giydirir. Çünki sənin istidadın də ona benzer.

§46

Hem bu esbaba dalmış Eski Said kimi mektepli feylesof isə kamere âşık olan katre olsun ki kamer, güneşten aldığı ziya zıllini ona verir və onun göz bebeğine bir nur verir. O da o nur ilə parlar. Lakin o katre o nur ilə yalnız kameri görür. Güneşi göremez, bəlkə imanıyla görebilir.

§47

Hem bu hər şeyi doğrudan doğruya Cənabı-Haqq’tan bilir, esbabı bir perde telakki edər fakir adam, o da reşha olsun. Elə bir reşha ki öz zatında fakirdir. Heç bir şeyi yox ki ona dayanıp zühre kimi özünə güvensin. Heç bir rengi yox ki onunla görünsün. Başqa şeyleri də tanımır ki ona teveccüh etsin. Hâlis bir safveti var ki doğrudan doğruya güneşin timsalini göz bebeğinde saklır. Indi madam ki biz bu üç şey yerine geçtik. Özümüzə bakmalıyız. Bizdə ne var? Ne yapacağız?

§48

İşte bakırıq ki bir Zat-ı Kerîm, ihsanıyla bizi gayet derece tezyin və tenvir və terbiye edir. İnsan isə ihsan edene perestiş edər. Perestişe lâyık olana kurbiyet istəyər və görmək tələb edər. Elə isə hər birimiz istidadımıza göre o muhabbet cazibesiyle sülûk edeceğiz.

§49

Ey zühre-misal! Sən gidirsən lakin çiçək olaraq git. İşte gittin. Terakki ede ede tâ bir mertebe-i külliyeye geldin. Güya bütün çiçeklerin hükmüne geçtin. Halbuki zühre, kesif bir âyinedir. Onda ziyadaki yeddi renk inhilal və inkisar edər. Şemsin aksini gizler. Sən, sevdiyin güneşin yüzünü görmekte muvaffak olamazsın. Çünki kayıtlı olan renkler, hususiyetler dağıtır, perde çekir, gösteremir. Sən bu halde suretlerin, berzahların ortaya girmesiyle neş’et eden firaktan kurtulamazsın.

§50

Lâkin bir şart ilə kurtulabilirsin ki sən öz nefsinin muhabbetine dalmış olan başını kaldırasın və nəfsin mehasini ilə telezzüz və iftihar eden nazarını çekesin, gökyüzündeki güneşin yüzüne atasın. Hem baş aşağı celb-i rızık üçün toprağa bakan yüzünü, yukarıdaki şemse çeviresin. Çünki sən, onun âyinesisin. Vazifen, âyinedarlıktır. Bilsen, bilmesen rəhmət xəzinəsi kapısı olan torpaq tarafından sənin rızkın geləcəkdir. Bəli, necə bir çiçək, güneşin küçücük bir âyinesidir. Bu koca güneş də gök denizinde Şems-i Ezelî’nin “Nur” isminden tecelli eden bir lem’anın katre-misal bir âyinesidir. Ey kalb-i insanî! Sən, necə bir güneşin âyinesi olduğunu bundan bil.

§51

Bu şartı yaptıktan sonra kemalini bulursun. Lakin güneşi, nefsü’l-emirde necə isə elə göremezsin. O həqiqəti, çıplak anlamazsın. Bəlkə sənin sıfatlarının renkleri ona bir renk verir və kesafetli dürbünün bir surət takar. Və kayıtlı kabiliyetin bir kayıt altına alır.

§52

Indi sən də ey katre içine giren hakîm feylesof! Sənin katre-i fikrin dürbünüyle, felsefenin merdiveniyle tâ kamere qədər terakki ettin, kamere girdin. Bak, kamer öz zatında kesafetli, zulümatlıdır. Ne ziyası var, ne həyatı. Sənin sa’yin beyhude, ilmin faydasız gitti.

§53

Sən yeisin zulümatından və kimsesizliğin vahşetinden və ervah-ı habîsenin iz’acatından və o vahşetin dehşetinden bu şartlar ilə kurtulabilirsin ki tabiat gecesini terk edib həqiqət güneşine teveccüh etsen və yakînen inansan ki bu gece nurları, gündüz güneşinin ışıklarının gölgeleridir.

§54

Bu şartı yaptıktan sonra, sən kemalini bulursun. Fakir və karanlıklı kamer yerine, haşmetli güneşi bulursun. Lakin sən də o biri arkadaşın kimi güneşi safi göremezsin. Bəlkə sənin ağlın və felsefen, ünsiyet və ülfet ettikleri perdeler arkasında və ilim və hikmetin nescetdiyi hicabların halfinde və kabiliyetin verdiyi bir renk içinde görebilirsin.

§55

İşte reşha-misal üçüncü arkadaşınız ki hem fakirdir hem renksizdir. Güneşin hararetiyle çabuk tebahhur edər, enaniyetini bırakır, buhara biner, havaya çıkar. İçindeki madde-i kesife; nâr-ı aşk ilə ateş alır, ziya ilə nura döner. O ziyanın cilvelerinden gelen bir şuâya yapışır, yanaşır.

§56

Ey reşha-misal! Madam ki doğrudan doğruya güneşe âyinedarlık edirsən, sən hangi mertebede bulunsan bulun, ayn-ı şemse qarşı aynelyakîn bir tarzda, safi bakılacaq bir delik, bir pencere bulursun. Hem o şemsin âsâr-ı acibesini ona vermekte müşkülat çekmeyəcəksən. Ona lâyık haşmetli evsafını tereddütsüz verebilirsin. Saltanat-ı zatiyesinin dehşetli âsârını ona vermekte, heç bir şey sənin elinden tutup ondan vazgeçiremez. Səni ne berzahların darlığı, ne kabiliyetlerin kaydı, ne âyinelerin küçüklüğü səni şaşırtmaz; hilaf-ı həqiqətə sevk etməz. Çünki sən safi, hâlis, doğrudan doğruya ona baktığın üçün anlamışsın ki mazharlarda görünen və âyinelerde müşahede olunan güneş deyil bəlkə bir nevi cilveleridir, bir çeşit renkli akisleridir. Çendan o akisler onun unvanlarıdır lakin bütün âsâr-ı haşmetini gösteremirlər.

§57

İşte bu hakikatle karışık temsilde belə başqa başqa üç tarîk ilə kemale gidilir. Və o kemalâtın mezayasında və mertebe-i şuhudun tafsilatında başqa başkadırlar. Lakin neticede və hakka iz’an və həqiqəti tasdikte ittifak edərlər.

§58

İşte necə bir gece adamı ki heç güneşi görmemiş. Yalnız kamer âyinesinde bir gölgesini görür. Güneşe mahsus haşmetli ziyayı, dehşetli cazibeyi aklına sığıştıramır. Bəlkə görenlere teslim olub taklit edir.

§59

Elə də veraset-i Ahmediye (asm) ilə Kadîr və Muhyî kimi isimlerin mertebe-i uzmasına yetişmeyen, haşr-i a’zamı və kıyamet-i kübrayı taklidî olaraq qəbul edər “Aklî bir mesele deyildir.” deyər. Çünki həqiqət-i haşir və kıyamet, ism-i a’zamın və bazı esmanın derece-i a’zamının mazharıdır. Kimin nazarı oraya çıkmazsa taklide mecburdur. Kimin fikri oraya girse haşir və kıyameti, gece gündüz, kış və bahar derecesinde kolay görür, itminan-ı qəlb ilə qəbul edər.

§60

İşte bu sırdandır ki haşir və kıyameti en a’zam mertebede, en ekmel tafsilatla Kur’an zikredir və ism-i a’zamın mazharı olan Peygamberimiz aleyhissalâtü Vəssalam ders verir. Və eski peygamberler isə hikmet-i irşadın iktizasıyla, bir derece basit və iptidaî bir halde olan ümmetlerine, haşri en a’zam bir derecede, en geniş bir tafsilatla ders vermemişler. Hem bu sırdandır ki bir kısım ehl-i velayet bazı erkân-ı imaniyeyi mertebe-i uzmasında görmemişler və ya gösterememişler. Hem bu sırdandır ki marifetullahta derecat-ı ârifîn çox tefavüt edir. Daha bunlar kimi çox esrar bu həqiqətdən inkişaf edər.

§61

Indi bu təmsil hem bir derece həqiqəti ihsas ettiğinden hem həqiqət çox geniş və çox derin olduğundan biz də təmsil ilə iktifa edirik. Haddimizin və tâkatimizin fevkinde olan esrara girişmeyeceğiz.

§62

Üçüncü Dal

§63

Kıyamet alâmetlerinden və âhir zaman vukuatından və bazı a’malin fazilet və sevaplarından bahseden ehadîs-i şerife güzelce anlaşılmadığından, akıllarına güvenen bir kısım ehl-i ilim onların bir kısmına zayıf və ya mevzu demişler. İmanı zayıf və enaniyeti kavî bir kısım da inkâra qədər gitmişler. Indi tafsile girişmeyeceğiz. Yalnız on iki aslı beyan ederiz.

§64

Birinci Asıl: Iyirminci Söz’ün âhirindeki sual və cevapta izah ettiğimiz meseledir. İcmali şudur ki:

§65

Din bir imtihandır, bir tecrübedir. Ervah-ı âliyeyi, ervah-ı safileden tefrik edər. Elə isə ileride hər kəsə göz ilə görüləcək vukuatı, elə bir tarzda bahsedəcək ki ne bütün bütün meçhul kalsın ne də bedihî olub hər kəs istəyər istəməz tasdike mecbur kalsın. Akla kapı açacaq, ihtiyarı elinden almayacaq. Çünki əgər tamamen bedahet derecesinde bir alâmet-i kıyamet görülse, hər kəs tasdike muztar olsa o vaxt kömür kimi bir istidat, elmas kimi bir istidat ilə birlikdə kalır. Sırr-ı teklif və netice-i imtihan zayi olur. İşte bunun üçün Mehdi və Süfyan meseleleri kimi çox meselelerde çox ihtilaf olmuş. Hem rivayat də çox muhteliftir, birbirine zıt hükümler olmuş.

§66

İkinci Asıl: Mesail-i İslâmiyenin tabakatı vardır. Biri bürhan-ı kat’î istese diğeri bir zann-ı galibî ilə iktifa edər. Başqası yalnız bir qəbul-ü teslimî və reddetmemek istəyər. Elə isə esasat-ı imaniyeden olmayan mesail-i fer’iye və ya vukuat-ı zamaniyenin hər birinde bir iz’an-ı yakîn ilə bir bürhan-ı kat’î istenilmez. Bəlkə yalnız reddetmemek və teslimiyetle ilişmemektir.

§67

Üçüncü Asıl: Zaman-ı sahabede Mənî-İsrail və Nasâra ulemalarından çoğu İslâmiyet’e girdiler. Eski malûmatları də onlarla birlikdə Müslüman oldu. Bazı hilaf-ı vaki malûmat-ı sâbıkaları, İslâmiyet’in malı olaraq tevehhüm edildi.

§68

Dördüncü Asıl: Ehadîs-i şerife râvilerinin bazı kavilleri veyahut istinbat ettikleri manaları, metn-i hadîsten telakki edilirdi. Halbuki insan hatadan hâlî olmadığı üçün hilaf-ı vaki bazı istinbatları və ya kavilleri hadîs zannedilerek zaafına hükmedilmiş.

§69

Beşinci Asıl: اِنَّ فٖى اُمَّتٖى مُحَدَّثُونَ yani مُلْهَمُونَ sırrınca bazı ehl-i keşif və ehl-i velayet olan muhaddisîn-i muhaddesûn ilhamlarıyla gelen bazı maânî, hadîs telakki edilmiş. Halbuki ilham-ı evliya –bazı arızalarla– hata ola bilər. İşte bu neviden bir kısım hilaf-ı həqiqət çıkabilir.

§70

Altıncı Asıl: Beyne’n-nâs iştihar bulmuş bazı hekayələr bulunur ki durub-u emsal hükmüne geçer. Həqiqi manasına bakılmaz. Ne maksat üçün sevk edilir, ona bakılır. İşte bu neviden beyne’n-nâs tearüf etmiş bazı kıssa və hikâyatı, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam bir maksad-ı irşadî üçün təmsil və kinaye nevinden zikredivermiş. Bu nevi meselelerin mana-yı həqiqisinde kusur varsa örf və âdât-ı nâsa aittir və tearüf və tesamu’-u umumîye râcidir.

§71

Yeddinci Asıl: çoxlu teşbih və təmsillər bulunur ki mürur-u zamanla və ya ilmin elinden cehlin eline geçmesiyle həqiqət-i maddiye telakki edilir. Hataya düşer. Mesela “Sevr” və “Hut” isminde və âlem-i misalde sevr və hut timsalinde berrî və bahrî hayvanat nâzırlarından iki melaiketullah, âdeta bir koca öküz və cismanî bir balık zannedilerek hadîse ilişilmiş.

§72

Hem mesela, bir vaxt huzur-u Nebevîde derin bir ses işitildi. Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam ferman etti ki: “Bu gürültü, yetmiş senedir yuvarlanıp da ancaq bu dakika cehennemin dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.” İşte bu hadîsi işiten, həqiqətə vâsıl olmayan inkâra sapar. Halbuki iyirmi dakika o hadîsten sonra kat’iyen sabittir ki biri geldi, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama dedi ki: “Meşhur münafık, iyirmi dakika evvel öldü.” Yetmiş yaşına giren o münafık cehennemin bir taşı olaraq bütün müddet-i ömrü tedennide, esfel-i safilîne, küfre sukuttan ibaret olduğunu gayet beliğane bir surette Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam beyan etmişdir. Cənabı-Haqq o vefat dakikasında o sesi işittirip ona alâmet etmişdir.

§73

Səkkizinci Asıl: Cənabı-Haqqîm-i Mutlak, bu dâr-ı tecrübe və meydan-ı imtihanda çox mühim şeyleri, kesretli eşya içinde saklır. O saklamakla çox hikmətlər, çox maslahatlar bağlıdır. Mesela Leyle-i Kadri, umum ramazanda; saat-i icabe-i duayı, cuma gününde; makbul velisini, insanlar içinde; eceli, ömür içinde və kıyametin vaktini, ömr-ü dünya içinde saklamış. Çünki ecel-i insan muayyen olsa yarı ömrüne qədər gaflet-i mütləq, yarıdan sonra darağacına adım adım getmək kimi bir dehşet verəcək. Halbuki âhiret və dünya muvazenesini muhafaza etmək və hər vaxt havf və reca ortasında bulunmak maslahatı iktiza edər ki hər dakika hem ölmek hem yaşamak mümkün olsun. Bu halde mübhem tarzdaki iyirmi sene mübhem bir ömür, min sene muayyen bir ömre müreccahtır.

§74

İşte kıyamet də bu insan-ı ekber olan dünyanın ecelidir. Əgər vaxtı taayyün etseydi bütün kurûn-u ûlâ və vustâ, gaflet-i mutlakaya dalacaq idiler və kurûn-u uhra dehşette kalacaktı. İnsan necə hayat-ı şahsiyesiyle hanesinin və köyünün bekasıyla alâkadardır. Elə də hayat-ı içtimaiye və neviyesiyle, küre-i arzın və dünyanın yaşamasıyla alâkadardır. Kur’an اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ deyər. “Kıyamet yakındır.” ferman edir. Min bu qədər sene geçtikten sonra gelmemesi, yakınlığına halel verməz. Çünki kıyamet, dünyanın ecelidir. Dünyanın ömrüne nisbeten min və ya iki min sene, bir seneye nisbetle bir iki gün və ya bir iki dakika gibidir. Saat-i kıyamet yalnız insaniyetin eceli deyil ki onun ömrüne nisbet edilip baîd görülsün.

§75

İşte bunun içindir ki Hakîm-i Mutlak, kıyameti mugayyebat-ı hamseden olaraq ilminde saklır. İşte bu ibham sırrındandır ki hər asır, hattâ asr-ı hakikatbîn olan asr-ı saadet də daima kıyametten korkmuşlar. Hattâ bazıları, “Şeraiti hemen hemen çıkmış.” demişler.

§76

İşte bu həqiqəti bilmeyen insafsız insanlar deyərlər ki: “Âhiretin tafsilatını ders alan müteyakkız kalpli, keskin nazarlı olan sahabelerin fikirleri, niyə min sene həqiqətdən uzaq olaraq fikirleri düşmüş kimi istikbal-i dünyevîde min dörd yüz sene sonra geləcək bir həqiqəti asırlarında karib zannetmişler?”

§77

Cavab: Çünki sahabeler, feyz-i sohbet-i nübüvvetten hamıdan çox dâr-ı âhireti düşünerek, dünyanın fenasını bilerek, kıyametin ibham-ı vaktindeki hikmet-i İlahiyeyi anlayarak, ecel-i şahsî kimi dünyanın eceline qarşı də daima muntazır bir vaziyet alarak âhiretlerine ciddi çalışmışlar. Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam “Kıyameti bekleyiniz, intizar ediniz.” tekrar etmesi, bu hikmetten ileri gelmiş bir irşad-ı Nebevîdir. Yoxsa vuku-u muayyene dair bir vahyin hükmüyle deyildir ki həqiqətdən uzaq olsun. İllet ayrıdır, hikmət ayrıdır. İşte Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın bu nevi sözleri hikmet-i ibhamdan ileri gəlir.

§78

Hem bu sırdandır ki Mehdi, Süfyan kimi âhir zamanda geləcək eşhasları çox zaman evvel hattâ tabiîn zamanında onları beklemişler, yetişmek emelinde bulunmuşlar. Hattâ bazı ehl-i velayet “Onlar geçmiş.” demişler. İşte bu da kıyamet kimi hikmet-i İlahiye iktiza edər ki vakitleri taayyün etmesin. Çünki hər zaman, hər asır, kuvve-i maneviyenin takviyesine medar olacaq və yeisten kurtaracaq “Mehdi” manasına möhtacdır. Bu manada, hər asrın bir hissesi bulunmak lâzımdır.

§79

Hem gaflet içinde fenalara uymamak və lâkaytlıkta nəfsin dizginini bırakmamak üçün nifakın başına geçəcək müthiş şahıslardan hər asır çekinməli və korkmalı. Əgər tayin edilseydi maslahat-ı irşad-ı umumî zayi olurdu.

§80

Indi Mehdi kimi eşhasın hakkındaki rivayatın ihtilafatı və sırrı şudur ki:

§81

Ehadîsi tefsir edenler, metn-i ehadîsi tefsirlerine və istinbatlarına tatbik etmişler. Mesela, merkez-i saltanat o vaxt Şam’da və ya Medine’de olduğundan vukuat-ı Mehdiye və ya Süfyaniyeyi merkez-i saltanat civarında olan Basra, Kûfe, Şam kimi yerlerde tasavvur edərək elə tefsir etmişler. Hem də o eşhasın şahs-ı manevîsine və ya təmsil ettikleri cemaate ait âsâr-ı azîmeyi o eşhasın zatlarında tasavvur edərək elə tefsir etmişler ki o eşhas-ı hârika çıktıkları vaxt bütün halk onları tanıyacaq kimi bir şəkil vermişler. Halbuki demişdik: Bu dünya tecrübe meydanıdır. Akla kapı açılır lakin ihtiyarı elinden alınmaz. Elə isə o eşhas, hattâ o müthiş Deccal də çıktığı zaman çokları, hattâ özü də bidayeten Deccal olduğunu bilməz. Bəlkə nur-u imanın dikkatiyle, o eşhas-ı âhir zaman tanınabilir.

§82

Alâmet-i kıyametten olan Deccal hakkında hadîs-i şerifte “Birinci günü bir sene, ikinci günü bir ay, üçüncü günü bir hafta, dördüncü günü eyyam-ı saire gibidir. Çıktığı zaman dünya işitir. Qırx günde dünyayı gəzər.” rivayet edilir. İnsafsız insanlar bu rivayete muhal demişler. Hâşâ bu rivayetin inkâr və iptaline gitmişler. Halbuki وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ həqiqəti bu olmaq gerektir ki:

§83

Âlem-i küfrün en kesafetlisi olan şimalde, tabiiyyunun fikr-i küfrîsinden süzülen bir cereyan-ı azîmin başına geçəcək və uluhiyeti inkâr edəcək bir şahsın, şimal tarafından çıkmasına işarə və bu işarə içinde bir remz-i hikmət vardır ki Kutb-u Şimalî’ye yaxın dairede bütün sene, bir gece bir gündüzdür. Altı ayı gece, altı ayı gündüzdür. “Deccal’ın bir günü bir senedir.” O daire yakınında zuhuruna işarətir. “İkinci günü bir aydır.” demekten murad, şimalden bu tarafa geldikçe bazen olur yazın bir ayında güneş gurûb etməz. Bu də Deccal şimalden çıxıb âlem-i medeniyet tarafına tecavüzüne işarətir. Günü Deccal’a isnad etmekle bu işarəe işarə edər. Daha bu tarafa geldikçe bir haftada güneş gurûb etmir. Daha gele gele tulû və gurûb ortasında üç saat devam edir. Mən Rusya’da esarette iken belə bir yerde bulundum. Bizə yaxın, bir hafta güneş gurûb etmeyen bir yer vardı. Seyir üçün oraya gidiyorlardı. “Deccal’ın çıktığı vaxt, umum dünya işitəcək.” olan kaydı, telgraf və radyo halletmişdir. Qırx günde gezmesini də merkebi olan şimendifer və tayyare halletmişdir. Eskiden bu iki kaydı muhal gören mülhidler, indi âdi görürlər.

§84

Alâmet-i kıyametten olan Ye’cüc və Me’cüc’e və Sedd’e dair, bir risalede bir derece tafsilen yazdığımdan ona havale edib şurada yalnız bunu deriz ki: Eskiden Mançur, Moğol unvanıyla içtimaat-ı beşeriyeyi zîr ü zeber eden taifeler və Sedd-i Çinî’nin yapılmasına sebebiyet verenler, kıyamete yaxın yenə anarşistlik kimi bir fikirle medeniyet-i beşeriyeyi zîr ü zeber edecekleri, rivayetlerde vardır.

§85

Bazı mülhidler deyərlər: Bu qədər acayibi yapan və yapacaq taifeler harada?

§86

Cavab: Çekirge kimi bir âfat, bir mevsimde çoxlu kesretle bulunur. Mevsim değiştikçe memleketi fesada veren kesretli o taifelerin həqiqətləri, mahdud bazı fertlerde saklanır. Yenə zamanı geldikçe emr-i İlahî ilə o mahdud fertlerden gayet kesretli eyni fesat yenə başlar. Güya onların həqiqət-i milliyetleri incelir, kopmur. Yenə mevsimi geldikçe zuhur edir. Eynilə elə də bir zaman dünyayı herc ü merc eden o taifeler, izn-i İlahî ilə mevsimi geldiyi vaxt eyni o taife, medeniyet-i beşeriyeyi herc ü merc edecekler. Lakin onların muharrikleri başqa bir surette tezahür edər.

§87

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ

§88

Doqquzuncu Asıl: Mesail-i imaniyeden bir kısmın netaici, bu mukayyed və dar âleme bakar. Digər bir kısmı, geniş və mutlak olan âlem-i âhirete bakar. Amellerin fazilet və sevabına dair ehadîs-i şerifenin bir kısmı tergib və terhibe münasib bir təsir vermək üçün belâgatlı bir üslupta geldiğinden, dikkatsiz insanlar onları mübalağalı zannetmişler. Halbuki bütün onlar ayn-ı hak və mahz-ı həqiqət olduklarından mücazefe və mübalağa, içlerinde yoxdur.

§89

Ezcümle, en ziyade insafsızların zihnini kurcalayan bu hadîstir ki:

§90

لَوْ وُزِنَتِ الدُّنْيَا عِنْدَ اللّٰهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا شَرِبَ الْكَافِرُ مِنْهَا جُرْعَةَ مَاءٍ –أو كما قال–

§91

meal-i şerifi: “Dünyanın Cənabı-Haqqın yanında bir sinek kanadı qədər kıymeti olsa idi kâfirler bir yudum suyu ondan içmeyəcək idiler.” Həqiqəti şudur ki: عِنْدَ اللّٰهِ tabiri, âlem-i bekadan deməkdir. Bəli, âlem-i bekadan bir sinek kanadı qədər bir nur madam ki ebedîdir, yeryüzünü dolduracaq muvakkat bir nurdan daha çoktur. Demək, koca dünyayı bir sinek kanadıyla muvazene deyil bəlkə hər kəsin kısacık ömrüne yerleşen hususi dünyasını âlem-i bekadan bir sinek kanadı qədər daimî bir feyz-i İlahîye və bir ihsan-ı İlahîye muvazeneye gelmediyi deməkdir.

§92

Hem dünyanın iki yüzü var, bəlkə üç yüzü var. Biri, Cənabı-Haqqın esmasının âyineleridir. Diğeri âhirete bakar, âhiret tarlasıdır. Diğeri fenaya, ademe bakar. Bildiyimiz, marzî-i İlahî olmayan ehl-i dalaletin dünyasıdır. Demək, Əsmaül-Hüsnanın âyineleri və mektubat-ı Samedaniye və âhiretin mezraası olan koca dünya deyil; bəlkə âhirete zıt və bütün hatîatın menşei və beliyyatın menbaı olan dünya-perestlerin dünyasının, âlem-i âhirette ehl-i imana verilen sermedî bir zerresine değmediğine işarətir.

§93

İşte en doğru və ciddi bu həqiqət harada və insafsız ehl-i ilhadın fehmetdikləri mana harada? O insafsız ehl-i ilhadın en mübalağa en mücazefe zannetdikləri mana harada?

§94

Hem mesela, insafsız ehl-i ilhadın mübalağa zannetdikləri hattâ muhal bir mübalağa və mücazefe tevehhüm ettikleri biri də amellerin sevabına dair və bazı surelerin faziletleri hakkında gelen rivayetlerdir. Mesela “Fatiha’nın Kur’an qədər sevabı vardır.” “Sure-i İhlas, sülüs-ü Kur’an”, “Sure-i İza zülzileti’l-ardu, rubu’” “Sure-i Kul yâ eyyühe’l-kâfirûn, rubu’”, “Sure-i Yâsin, on defa Kur’an kadar” olduğuna rivayet vardır.

§95

İşte insafsız və dikkatsiz insanlar demişler ki: “Şu muhaldir. Çünki Kur’an içinde Yâsin və o biri faziletli olanlar da vardır. Onun üçün manasız olur.”

§96

Cavab: Həqiqəti şudur ki: Kur’an-ı Hakîm’in hər bir harfinin bir sevabı var, bir hasenedir. Fazl-ı İlahîden o harflerin sevabı sümbüllenir, bazen on tane verir, bazen yetmiş, bazen yeddi yüz (Âyetü’l-Kürsî harfleri kimi), bazen min beş yüz (Sure-i İhlas’ın harfleri kimi), bazen on min (Leyle-i Beratta okunan ayələr və makbul vakitlere tesadüf edenler kimi) və bazen otuz min (mesela, haşhaş tohumunun kesreti misillü, Leyle-i Kadirde okunan ayələr kimi). Və o gece min aya mukabil işarəiyle, bir harfinin o gecede otuz min sevabı olur anlaşılır. İşte Kur’an-ı Hakîm, tezauf-u sevabıyla birlikdə əlbəttə muvazeneye gəlməz və gelemir. Bəlkə asıl sevap ilə bazı surelerle muvazeneye gelebilir.

§97

Mesela, içinde mısır ekilmiş bir tarla farz edelim ki min tane ekilmiş. Bazı habbeleri yeddi sümbül vermiş farz etsek, hər bir sümbülde yüzer tane olmuş isə o vaxt tək bir habbe bütün tarlanın iki sülüsüne mukabil olur. Mesela, biri də on sümbül vermiş, hər birinde iki yüz tane vermiş. O vaxt bir tək habbe asıl tarladaki habbelerin iki misli kadardır. Və hâkeza kıyas et.

§98

Indi Kur’an-ı Hakîm’i nurani, mukaddes bir mezraa-i semaviye tasavvur edirik. İşte hər bir harfi asıl sevabıyla birer habbe hükmündedir. Onların sümbülleri nazara alınmayacaq. Sure-i Yâsin, İhlas, Fatiha, Kul yâ eyyühe’l-kâfirûn, İza zülzileti’l-ardu kimi sair faziletlerine dair rivayet edilen surə və âyetlerle muvazene edilebilir.

§99

Mesela, Kur’an-ı Hakîm’in üç yüz min altı yüz iyirmi harfi olduğundan Sure-i İhlas, Besmele ilə birlikdə altmış dokuzdur. Üç defa altmış doqquz, iki yüz yeddi harftir. Demək, Sure-i İhlas’ın hər bir harfinin haseneleri, min beş yüze yakındır.

§100

İşte Sure-i Yâsin’in hurufatı hesap edilse, Kur’an-ı Hakîm’in mecmu-u hurufatına nisbet edilse və on defa muzaaf olması nazara alınsa belə bir netice çıkar ki: Yâsin-i Şerif’in hər bir harfi takriben beş yüze yaxın sevabı vardır. Yani o qədər hasene sayılabilir.

§101

İşte buna kıyasen başkalarını də tatbik etsen ne qədər latîf və güzel və doğru və mücazefesiz bir həqiqət olduğunu anlarsın.

§102

Onuncu Asıl

§103

Ekser taife-i mahlukatta olduğu kimi ef’al və a’mal-i beşeriyede bazı hârika fertler bulunur. O fertler əgər iyilikte ileri gitmişse o nevilerin medar-ı fahirleridir, yoxsa medar-ı şeametleridir. Hem gizlenirlər. Âdeta birer şahs-ı manevî, birer gaye-i hayal hükmüne geçerler. Sair fertlerin hər biri o olmaya çalışır və o olmaq ihtimali var. Demək, o mükemmel hârika fert isə mutlak, mübhem bulunup hər yerde bulunması mümkün. Bu ibham itibarıyla mantıkça kaziye-i mümkine surətində külliyetine hükmedilebilir. Yani hər bir amel, belə bir netice verebilmesi mümkündür.

§104

Mesela “Kim iki rekat namazı filan vakitte kılsa bir hac kadardır.” İşte iki rekat namaz bazı vakitte bir hacca mukabil geldiyi hakikattir. Hər bir iki rekat namazda bu mana külliyet ilə mümkündür. Demək bu nevideki rivayetler, vukuu bilfiil daimî və küllî deyil. Çünki qəbulün madam ki şartları vardır, külliyet və daimîlikten çıkar. Bəlkə ya bilfiil muvakkattır, mutlaktır veyahut mümkinedir, külliyedir. Demək, bu nevi ehadîsteki külliyet isə imkân itibarıyladır.

§105

Mesela “Gıybet, katl gibidir.” Demək, gıybette elə bir fert bulunur ki katl kimi bir zehr-i kātilden daha muzırdır. Mesela “Bir güzel söz, bir abdi âzad etmək kimi bir sadaka-i azîmenin yerine geçer.”

§106

Indi tergib və teşvik üçün o mübhem ferd-i mükemmel, mutlak bir surette hər yerde bulunmasının imkânını, vaki bir surette göstermekle hayra şevki və şerden nefreti tahrik etmektir.

§107

Hem də bu âlemin mikyasıyla âlem-i ebedînin şeyleri tartılmaz. Buranın en büyüğü, oranın en küçüğüne muvazi gelemez. Sevab-ı a’mal o âleme baktığı üçün dünyevî nazarımız ona dar gəlir. Aklımıza sığıştıramırıq. Mesela

§108

مَنْ قَرَاَ هٰذَا اُعْطِىَ لَهُ مِثْلُ ثَوَابِ مُوسٰى وَ هَارُونَ

§109

yani:

§110

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضٖينَ رَبِّ الْعَالَمٖينَ، وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضٖينَ رَبِّ الْعَالَمٖينَ، وَلَهُ الْعَظَمَةُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞ وَلَهُ الْمُلْكُ رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ

§111

İnsafsız və dikkatsizlerin en ziyade nazar-ı dikkatini celbeden bu kimi rivayetlerdir. Həqiqəti şudur ki: Dünyada dar nazarımızla, kısacık fikrimizle Musa və Harun aleyhimesselâmın sevaplarını ne derece tasavvur edirik, bilirik. Âlem-i ebediyette Rahîm-i Mutlak, saadet-i ebedîde nihayətsiz ihtiyaç içinde bir abdine bir tək virde mukabil vereceği həqiqət-i sevap, o iki zatın sevaplarına –lakin daire-i ilmimize və tahminimize giren sevaplarına– müsavi ola bilər.

§112

Mesela bedevî, vahşi bir adam heç padşahı görmemiş. Saltanat haşmetini bilmir. Bir köyde bir ağayı necə tasavvur edər, o mahdud fikriyle bir padşahı ondan böyükçe bir ağa qədər bilir. Hattâ bizdə sade-dil bir taife var ki eskiden diyorlardı ki: “Padşah, öz ocağı yanında və tenceresinin başında pişirdiyi bulgur çorbası yanında ne yapır, bizim ağamız onu bilir.” Demək onlar, padşahı o qədər dar bir vaziyette və âdi bir surette tahayyül edirlər ki öz bulgur çorbasını öz bişirir, âdeta bir yüzbaşı haşmetinde farz edirlər. Indi biri o adamlardan birisine dese: “Sen bugün mənim üçün bu işi yapsan sənin bildiyin padşah haşmeti qədər sənə bir haşmetlik verəcəyəm.” Yani bir yüzbaşı qədər bir rütbe verəcəyəm. O söz hakikattir. Çünki haşmet-i padşahîden onun dar daire-i fikrine giren ancaq bir yüzbaşılık qədər bir şevkettir.

§113

İşte dünya nazarıyla, dar fikrimizle âhirete müteveccih həqiqətlər-i sevabiyeyi o bedevî adam qədər da düşünemirik. Hazret-i Musa (as) və Harun’un (as) meçhulümüz olan həqiqi sevapları ilə muvazene deyil –çünki teşbih kaidesi, meçhulü malûma kıyas edər– bəlkə muvazene edilen və malûmumuz olan və tahminimize giren sevaplarıyla bir abd-i mü’minin bir virdine mukabil meçhulümüz olan həqiqi sevabıdır.

§114

Hem də deniz yüzü ilə katrenin göz bebeği, güneşin tamam aksini tutmakta müsavidirler. Fark, keyfiyettedir. Hazret-i Musa (as) və Harun’un (as) deniz-misal âyenə-i ruhlarına in’ikas eden mahiyet-i sevap, bir katre hükmünde bir abd-i mü’minin bir ayədən aldığı eyni mahiyet-i sevaptır. Mahiyetçe, kemiyetçe birdirler. Keyfiyet isə kabiliyete tabidir.

§115

Hem bazen olur ki bir tək kəlmə, bir tək tesbih, elə bir saadet hazinesini açar ki altmış sene hizmetle o açılmamış. Demək, bazı hâlât olur ki bir tək ayə, Kur’an qədər fayda verebilir.

§116

Hem ism-i a’zama mazhar olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın bir ayədə mazhar olduğu feyz-i İlahî, bəlkə bir peygamberin umum feyzi qədər ola bilər. Veraset-i Ahmediye ilə ism-i a’zam zılline mazhar bir mü’min, öz kabiliyeti itibarıyla kemiyetçe bir nebinin feyzi qədər sevap alır denilse hilaf-ı həqiqət ola bilməz.

§117

Hem də sevap və fazilet, nur âlemindendir. O âlemden bir âlem, bir zerreye sığışabilir. Necə ki bir zerrecik bir şişede, semavat nücumuyla birlikdə görünebilir. Elə də niyet-i hâlise ilə şeffafiyet peyda eden bir zikirde və ya bir ayədə, semavat kimi nurani sevap və fazilet yerleşebilir.

§118

Netice-i Kelâm: Ey insafsız və dikkatsiz və imanı zayıf, felsefesi kavî, hodbin, münekkid adam! Bu on aslı nazara al. Sonra sən hilaf-ı həqiqət və kat’î muhalif-i vaki gördüyün bir rivayeti bahane edərək ehadîs-i şerifeye və dolayısıyla Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın mertebe-i ismetine halel verəcək itiraz barmağını uzatma! Çünki evvela o on aslın on dairesi, səni inkârdan vazgeçirir. “Həqiqi bir kusur varsa bizə aittir.” deyərlər, hadîse râci ola bilməz. “Eğer həqiqi değilse sənin sû-i fehmine aittir.” deyərlər.

§119

Elhasıl: İnkâr və redde getmək üçün bu on aslı tekzip və iptal etmək lâzım gəlir. Indi insafın varsa bu on usûlü kemal-i dikkatle düşündükten sonra, o ağlın hilaf-ı həqiqət gördüğü bir hadîsin inkârına kalkışma! “Ya bir tefsiri ya bir tevili ya bir tabiri vardır.” də, ilişme!

§120

On Birinci Asıl: Necə Kur’an-ı Hakîm’in müteşabihatı var; tevile möhtacdır veyahut mutlak teslim istəyir. Ehadîsin də Kur’an’ın müteşabihatı kimi müşkülatı vardır. Bazen çox dikkatli tefsire və tabire möhtacdır. Geçmiş misallerle iktifa edebilirsiniz.

§121

Bəli, necə ki hüşyar olan adam, yatmış olan adamın rüyasını tabir edər. Elə də bazen uykuda olan bir adam, yanında uyanık olan konuşanların sözlerini işitir lakin öz âlem-i menamına tatbik edər bir tarzda mana verir, tabir edir. Elə də ey gaflet və felsefe uykusu içinde tenvim edilen insafsız adam! Sırr-ı مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى və تَنَامُ عَيْنٖى وَلَا يَنَامُ قَلْبٖى hükmüne mazhar və həqiqi hüşyar və yakzan olan zatın gördüyünü sən öz rüyanda inkâr deyil, tabir et. Bəli, uykuda bir adamı bir sinek ısırsa müthiş bir harpte yaralar alır kimi bir həqiqət-i nevmiye bazen telakki edər. Ondan sorulsa “Hakikaten mən yaralandım. Mənə top tüfek atıldı.” diyəcək. Yanında oturanlar onun uykusundaki ızdırabına gülürlər. İşte bu nevm-âlûd nazar-ı gaflet və fikr-i felsefe, əlbəttə həqiqətlər-i nübüvvete mihenk olamazlar.

§122

On İkinci Asıl: Nazar-ı nübüvvet və tevhid və iman; vahdete, âhirete, uluhiyete baktığı üçün həqiqətləri ona göre görür. Ehl-i felsefe və hikmetin nazarı; kesrete, esbaba, tabiata bakar, ona göre görür. Nöqtə-i nazar birbirinden çox uzaktır. Ehl-i felsefenin en böyük bir maksadı, ehl-i usûlü’d-din və ulema-i ilm-i kelâmın makasıdı içinde görünmeyəcək bir derecede kiçik və ehemmiyetsizdir.

§123

İşte onun içindir ki mevcudatın tafsil-i mahiyetinde və ince ahvallerinde ehl-i hikmət çox ileri gitmişler. Lakin həqiqi hikmət olan ulûm-u âliye-i İlahiye və uhreviyede o qədər geridirler ki en basit bir mü’minden daha geridirler. Bu sırrı fehmetmeyenler, muhakkikîn-i İslâmiyeyi, hükemalara nisbeten geri zannedirlər. Halbuki akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki veraset-i nübüvvet ilə makasıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler.

§124

Hem bir şey iki nazar ilə bakıldığı vaxt, iki muhtelif həqiqəti gösterir. İkisi də həqiqət ola bilər. Fennin heç bir həqiqət-i kat’iyesi, Kur’an’ın həqiqətlər-i kudsiyesine ilişemez. Fennin qısa eli, onun münezzeh və muallâ dâmenine erişemez. Numune olaraq bir misal zikrederiz:

§125

Mesela küre-i arz, ehl-i hikmət nazarıyla bakılsa həqiqəti şudur ki: Güneş etrafında mutavassıt bir seyyare kimi hədsiz yıldızlar içinde döner. Yıldızlara nisbeten kiçik bir mahluk. Lakin ehl-i Kur’an nazarıyla bakıldığı vaxt –On Beşinci Söz’de izah edildiyi kimi– həqiqəti şöyledir ki: Semere-i âlem olan insan, en câmi’ en bedî’ və en âciz en aziz en zayıf en latîf bir qüdrət möcüzəsi olduğundan, beşik və meskeni olan zemin; semaya nisbeten maddeten küçüklüğüyle və hakaretiyle birlikdə manen və sanaten bütün kainatın qəlbi, merkezi; bütün mu’cizat-ı sanatının meşheri, sergisi; bütün tecelliyat-ı esmasının mazharı, nöqtə-i mihrakıyesi; nihayətsiz faaliyet-i Rabbaniyenin mahşeri, ma’kesi; hədsiz hallakıyet-i İlahiyenin hususan nebatat və hayvanatın kesretli enva-ı sağiresinden cevvadane icadın medarı, çarşısı və çox geniş âhiret âlemlerindeki masnuatın kiçik mikyasta numunegâhı və mensucat-ı ebediyenin süratle işleyen tezgâhı və menazır-ı sermediyenin çabuk değişen taklitgâhı və besatin-i daimenin tohumcuklarına süratle sümbüllenen dar və muvakkat mezraası və terbiyegâhı olmuşdur.

§126

İşte arzın bu azamet-i maneviyesinden və ehemmiyet-i san’aviyesindendir ki Kur’an-ı Hakîm; semavata nisbeten böyük bir ağacın kiçik bir meyvəsi hükmünde olan arzı, bütün semavata qarşı küçücük qəlbi, böyük kalıba mukabil tutmak kimi denk tutur. Onu bir kefede, bütün semavatı bir kefede koyur, mükerreren رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ dir.

§127

İşte sair mesaili buna kıyas et və anla ki felsefenin ruhsuz, sönük həqiqətləri; Kur’an’ın parlak, ruhlu hakikatleriyle müsademe edə bilməz. Nöqtə-i nazar ayrı ayrı olduğu üçün ayrı ayrı görünür.

§128

Dördüncü Dal

§129

اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِى الْاَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَٓابُّ وَكَثٖيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثٖيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللّٰهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ اِنَّ اللّٰهَ يَفْعَلُ مَا يَشَٓاءُ

§130

Bu böyük və geniş ayənin hazinesinden yalnız bir tək cevherini göstereceğiz. Belə ki:

§131

Kur’an-ı Hakîm tasrih edir ki arştan ferşe, yıldızlardan sineklere, meleklerden semeklere, seyyarattan zerrelere qədər hər şey Cənabı-Haqq’a secde və ibadət və həmd və tesbih edər. Lakin ibadətleri, mazhar oldukları esmalara və kabiliyetlerine göre ayrı ayrıdır, çeşit çeşittir. Biz onların ibadətlerinin tenevvüünün bir nevini bir təmsil ilə beyan ederiz.

§132

Mesela وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى azîm bir Mâlikü’l-mülk, böyük bir şəhəri və ya muhteşem bir sarayı bina ettiği vaxt, o zat dörd nevi ameleyi onun binasında istihdam və istimal edər:

§133

Birinci nevi: Onun memlûk və köleleridir. Bu nev’in, ne maaşı var və ne də ücreti var. Bəlkə onlar seyyidlerinin emriyle işledikleri hər amelde, onların gayet latîf bir zevk və hoş bir şevkleri vardır. Seyyidlerinin medhinden və vasfından ne deseler onların zevkini və şevkini ziyade edər. Onlar o mukaddes seyyidlerine intisaplarını böyük bir şeref bilerek onunla iktifa edirlər. Hem o seyyidin adı ilə, hesabıyla, nazarıyla işlere bakmalarından da manevî ləzzət bulurlar. Ücret və rütbeye və maaşa möhtac olmurlar.

§134

İkinci kısım ki bazı âmî hizmetkârlardır. Bilmirlər niyə işlirlər. Bəlkə o mâlik-i zîşan onları istimal edir, öz fikriyle və ilmiyle onları çalıştırır. Onlara lâyık bir cüz’î ücret də verir. O hizmetkârlar bilmirlər ki amellerine ne çeşit küllî gayeler, âlî maslahatlar terettüp edir. Hattâ bazıları tevehhüm edirlər ki onların amelleri yalnız özlərinə ait o ücret və maaşından başqa gayesi yoxdur.

§135

Üçüncü kısım: O Mâlikü’l-mülk’ün bir kısım hayvanatı var. Onları o şəhərin, o sarayın binasında bazı işlerde istihdam edir. Onlara yalnız bir yem verir. Onların da istidatlarına muvafık işlerde çalışmaları onlara bir telezzüz verir. Çünki bi’l-kuvve bir kabiliyet və bir istidat, fiil və amel suretine girse inbisat ilə teneffüs edər, bir ləzzət verir və bütün faaliyetlerdeki ləzzət bu sırdandır. Bu kısım hizmetkârların ücret və maaşları, yalnız yem və bu lezzet-i maneviyedir. Onunla iktifa edərlər.

§136

Dördüncü kısım: Elə amelelerdir ki bilirlər ne işlirlər və ne üçün işlirlər və kimin üçün işlirlər və sair ameleler ne üçün işlirlər və o Mâlikü’l-mülk’ün maksadı nedir, ne üçün işlettirir. İşte bu nevi amelelerin sair amelelere bir riyaset və nezaretleri var. Onların derecat və rütbelerine göre derece derece maaşları var.

§137

Eynilə bunun kimi semavat və arzın Mâlik-i Zülcelali və dünya və âhiretin Bâni-i Zülcemali olan Rabbü’l-âlemîn deyil ihtiyaç üçün –çünki hər şeyin Hâlık’ı odur– bəlkə izzət və azamet və rububiyetin şuunatı kimi bazı hikmətlər üçün bu kainat sarayında, bu daire-i esbab içinde hem melaikeyi hem hayvanatı hem cemadat və nebatatı hem insanları istihdam edir. Onlara ibadət ettirir.

§138

Bu dörd nev’i ayrı ayrı vezaif-i bəndəlikle mükellef etmişdir:

§139

Birinci Kısım: Temsilde memlûklere misal, melaikelerdir. Melaikeler isə onlarda mücahede ilə terakkiyat yoxdur. Bəlkə hər birinin sabit bir makamı, muayyen bir rütbesi vardır. Lakin onların nefs-i amellerinde bir zevk-i mahsusaları var. Nefs-i ibadətlerinde derecatlarına göre tefeyyüzleri var. Demək, o hizmetkârlarının mükâfatı, hizmetlerinin içindedir. Necə insan mâ, hava və ziya və gıda ilə tagaddi edib telezzüz edər. Elə də melekler, zikir və tesbih və həmd və ibadət və marifet və muhabbetin envarıyla tagaddi edib telezzüz edirlər. Çünki onlar nurdan mahluk oldukları üçün gıdalarına nur kâfidir. Hattâ nura yaxın olan rayiha-i tayyibe də onların bir nevi gıdalarıdır ki ondan hoşlanırlar. Bəli ervah-ı tayyibe, revayih-i tayyibeyi sever.

§140

Hem melekler, Mabudlarının emriyle işledikleri işlerde və onun hesabıyla işledikleri amellerde və onun adı ilə ettikleri hizmette və onun nazarıyla yaptıkları nezarette və onun intisabıyla kazandıkları şerefte və onun mülk və melekûtunun mütalaasıyla aldıkları tenezzühte və onun tecelliyat-ı cemaliye və celaliyesinin müşahedesiyle kazandıkları tena’umda elə bir saadet-i azîme vardır ki akl-ı beşer anlamaz, melek olmayan bilemez.

§141

Meleklerin bir kısmı âbiddirler, digər bir kısmının bəndəlikleri ameldedir. Melaike-i arziyenin amele kısmı bir nevi insan gibidir. Tabir caiz isə bir nevi çobanlık edərlər, bir nevi də çiftçilik edərlər. Yani rûy-i zemin, umumî bir mezraadır. İçindeki bütün hayvanatın taifelerine Hâlık-ı Zülcelal’in emriyle, izniyle, hesabıyla, havl və qüvvəti ilə bir melek-i müekkel nezaret edər. Ondan daha kiçik hər bir nevi hayvanata mahsus bir nevi çobanlık edəcək bir melaike-i müekkel var.

§142

Hem də rûy-i zemin bir tarladır, umum nebatat onun içinde ekilir. Umumuna Cənabı-Haqqın adı ilə, qüvvəti ilə nezaret edəcək müekkel bir melek vardır. Ondan daha aşağı bir melek, bir taife-i mahsusaya nezaret etmekle Cənabı-Haqq’a ibadət və tesbih eden melekler var. Rezzakıyet arşının hamelesinden olan Hazret-i Mikâil aleyhisselâm, bunların en böyük nâzırlarıdır.

§143

Meleklerin çoban və çiftçiler mesabesinde olanlarının insanlara müşabehetleri yoxdur. Çünki onların nezaretleri sırf Cənabı-Haqqın hesabıyladır və onun adı ilə və qüvvəti ilə və emriyledir. Bəlkə nezaretleri, yalnız rububiyetin tecelliyatını, memur olduğu nevide müşahede etmək və qüdrət və rahmetin cilvelerini o nevide mütalaa etmək və evamir-i İlahiyeyi o nev’e bir nevi ilham etmək və o nev’in ef’al-i ihtiyariyesini bir nevi tanzim etmekten ibarettir.

§144

Və bilhassa zeminin tarlasındaki nebatata nezaretleri, onların tesbihat-ı maneviyelerini melek dili ilə təmsil etmək və onların hayatlarıyla Fâtır-ı Zülcelal’e qarşı takdim ettiği tahiyyat-ı maneviyelerini melek dili ilə ilan etmək hem onlara verilen cihazatı, hüsn-ü istimal etmək və bazı gayelere tevcih etmək və bir nevi tanzim etmekten ibarettir.

§145

Melaikelerin bu hizmetleri, cüz-i ihtiyarîleriyle bir nevi kesbdir. Bəlkə bir nevi bəndəlik və ibadəttir. Tasarruf-u həqiqileri yoxdur. Çünki hər şeyde Hâlık-ı külli şey’e has bir sikke vardır. Başkaları barmağını icada karıştıramaz. Demək, melaikelerin bu nevi amelleri isə onların ibadətidir. İnsan kimi âdetleri deyildir.

§146

Və bu saray-ı kainatta ikinci kısım amele: Hayvanattır. Hayvanat də iştiha sahibi bir nəfs və bir cüz-i ihtiyarîleri olduğundan amelleri hâlisen livechillah olmur. Bir derece nefislerine də bir hisse çıkarırlar. Onun üçün Mâlikü’l-mülki Zülcelali və’l-ikram, Kerîm olduğundan onların nefislerine bir hisse vermək üçün amellerinin zımnında onlara bir maaş ihsan edir. Mesela, meşhur bülbül kuşu (Hâşiye[3]) gülün aşkıyla maruf o hayvancığı, Fâtır-ı Hakîm istihdam edir. Beş gaye üçün onu istimal edir:

§147

Birincisi: Hayvanat kabileleri adına, nebatat taifelerine qarşı olan münasebat-ı şedideyi ilana memurdur.

§148

İkincisi: Rahman’ın rızka möhtac misafirleri hükmünde olan hayvanat tarafından bir hatib-i Rabbanîdir ki Rezzak-ı Kerîm tarafından gönderilen hediyeleri alkışlamakla və ilan-ı sürur etmekle muvazzaftır.

§149

Üçüncüsü: Ebna-yı cinsine imdat üçün gönderilen nebatata qarşı hüsn-ü istikbali, hər kəsin başında izhar etmektir.

§150

Dördüncüsü: Nev-i hayvanatın nebatata derece-i aşka vâsıl olan şiddet-i ehtiyacını, nebatatın güzel yüzlerine qarşı mübarək başları üstünde beyan etmektir.

§151

Beşincisi: Mâlikü’l-mülki Zülcelali və’l-cemali və’l-ikram’ın bârgâh-ı merhametine en latîf bir tesbihi, en latîf bir şevk içinde, gül kimi en latîf bir yüzde takdim etmektir.

§152

İşte bu beş gayeler kimi başqa manalar da vardır. Bu manalar və bu gayeler, bülbülün Hak Sübhanehu və Teâlâ’nın hesabına ettiği amelin gayesidir. Bülbül öz diliyle konuşur. Biz bu manaları onun hazîn sözlerinden fehmedirik –melaike və ruhaniyatın fehmetdikləri kimi– özü öz nağamatının manasını tamamen bilmese də fehmimize zərər verməz. “Dinleyen söyleyenden daha iyi anlar.” meşhurdur. Hem bülbül, bu gayeleri tafsilatıyla bilmemesinden olmamasına delâlet etmir. Lâekall saat kimi sənə evkatını bildirir, özü bilmir ne yapır. Bilmemesi sənin bildiğine zərər verməz.

§153

Amma o bülbülün cüz’î maaşı isə o tebessüm eden və gülen güzel gül çiçeklerinin müşahedesiyle aldığı zevk və onlarla muhavere və konuşmak və dertlerini dökmekle aldığı telezzüzdür. Demək onun nağamat-ı hazînesi, heyvanî teellümattan gelen teşekkiyat deyil bəlkə atâyâ-yı Rahmaniyeden gelen bir teşekkürattır.

§154

Bülbüle; nahli, fahli, ankebut və nemli, yani arı və vasıta-i nesil erkek heyvan və örümcek və karınca və hevam və kiçik heyvanların bülbüllerini kıyas et. Hər birinin amellerinin bülbül kimi çox gayeleri var. Onlar üçün də birer maaş-ı cüz’î hükmünde birer zevk-i mahsus, hizmetlerinin içinde dercedilmişdir. O zevk ilə sanat-ı Rabbaniyedeki mühim gayelere hizmet edirlər. Necə ki bir sefine-i Sultaniyede bir nefer dümencilik edib bir cüz’î maaş alır. Elə də hizmet-i Sübhaniyede bulunan bu hayvanatın birer cüz’î maaşları vardır.

§155

Bülbül bahsine bir tetimme

§156

Əsla zannetme ki bu ilan və dellâllık və tesbihatın nağamatıyla teganni, bülbüle mahsustur. Bəlkə ekser envaın hər bir nevinin bülbül-misali bir sınıfı var ki o nev’in en latîf hissiyatını, en latîf bir tesbih ilə en latîf sec’alarla təmsil edəcək birer latîf ferdi və ya efradı bulunur. Hususan sinek və böceklerin bülbülleri hem çoktur hem çeşit çeşittirler ki onlar bütün kulağı bulunanların en kiçik hayvandan en büyüğüne qədər olanların başlarında tesbihatlarını güzel sec’alarla onlara işittirip onları mütelezziz edirlər.

§157

Onlardan bir kısmı leylîdir. Gecede sükûta dalan və sükûnete giren bütün kiçik heyvanların kasidehân enisleri, gecenin sükûnetinde və mevcudatın sükûtunda onların tatlı sözlü nutuk-hânlarıdır. Və o meclis-i halvette olan zikr-i hafînin dairesinde birer kutubdur ki hər biri onu dinler, öz kalpleriyle Fâtır-ı Zülcelallerine bir nevi zikir və tesbih edərlər.

§158

Digər bir kısmı neharîdir. Gündüzde ağacların minberlerinde, bütün canlıların başlarında, yaz və bahar mevsimlerinde yüksək âvâzlarıyla, latîf nağamat ilə sec’alı tesbihat ilə Rahmanu’r-Rahîm’in rahmetini ilan edirlər. Güya bir zikr-i cehrî halkasının bir reisi kimi işitenlerin cezbelerini tahrik edirlər ki o vaxt işitenlerin hər biri lisan-ı mahsusuyla və bir âvâz-ı hususi ilə Fâtır-ı Zülcelalinin zikrine başlar. Demək, hər bir nevi mevcudatın hattâ yıldızların da bir serzâkiri və nur-efşan bir bülbülü var.

§159

Lakin bütün bülbüllerin en efdali və en eşrefi və en münevveri və en bâhiri və en azîmi və en kerîmi və sesçe en yüksək və vasıfça en parlak və zikirce en etem və şükürce en eamm və mahiyetçe en ekmel və suretçe en ecmel, kainat bostanında, arz və semavatın bütün mövcudatını latîf secaatıyla, leziz nağamatıyla, ulvi tesbihatıyla vecde və cezbeye gətirən, nev-i beşerin andelib-i zîşanı və mənî-Âdem’in bülbül-ü zü’l-Kur’an’ı: Muhammed-i Arabî’dir.

§160

عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَمْثَالِهٖ اَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَ اَجْمَلُ التَّسْلٖيمَاتِ

§161

Elhasıl: Kainat sarayında hizmet eden hayvanat, kemal-i itaatle evamir-i tekviniyeye imtisal edib, fıtratlarındaki gayeleri güzel bir vecihle və Cənabı-Haqqın adı ilə izhar edərək hayatlarının vazifelerini bedî’ bir tarz ilə Cənabı-Haqqın qüvvəti ilə işlemekle ettikleri tesbihat və ibadat, onların hedâya və tahiyyatlarıdır ki Fâtır-ı Zülcelal və Vâhib-i Həyat dərgahına takdim edirlər.

§162

Üçüncü kısım ameleleri: Nebatat və cemadattır. Onların cüz-i ihtiyarîleri olmadığı üçün maaşları yoxdur. Amelleri hâlisen livechillahtır və Cənabı-Haqqın iradesiyle və adı ilə və hesabıyla və havl və kuvvetiyledir. Lakin nebatatın gidişatlarından hissolunur ki onların vezaif-i telkîh və tevlidde və meyvelerin terbiyesinde bir çeşit telezzüzatları var. Lakin heç teellümata mazhar deyillər. Heyvan muhtar olduğu üçün ləzzət ilə birlikdə elemi də var. Cemadat və nebatatın amellerinde ihtiyar gelmediyi üçün eserleri də ihtiyar sahibi olan heyvanların amellerinden daha mükemmel olur. İhtiyar sahibi olanların içinde, arı emsali kimi vahiy və ilham ilə tenevvür edenlerin amelleri, cüz-i ihtiyarîsine itimat edenlerin amellerinden daha mükemmeldir.

§163

Yeryüzünün tarlasında nebatatın hər bir taifesi, hal dili və istidat diliyle Fâtır-ı Hakîm’den sual edirlər, dua edirlər ki: “Yâ Rabbenâ! Bizə qüvvət ver ki yeryüzünün hər bir tarafında taifemizin bayrağını dikmekle saltanat-ı rububiyetini lisanımızla ilan edelim. Və rûy-i arz mescidinin hər bir köşesinde sənə ibadət etmək üçün bizə tevfik ver. Və meşhergâh-ı arzın hər bir tarafında sənin Əsmaül-Hüsnanın nakışlarını, sənin bedî’ və antika sanatlarını öz lisanımızla teşhir etmək üçün bizə bir revaç və seyahate iktidar ver.” deyərlər.

§164

Fâtır-ı Hakîm onların manevî dualarını qəbul edib ki bir taifenin toxumlarına kıldan kanatçıklar verir, hər tarafa uçup gidirlər. Taifeleri adına esma-i İlahiyeyi okuttururlar (Ekser dikenli nebatat və bir kısım sarı çiçeklerin toxumları kimi). Və bir kısmına da insana lâzım və ya hoşuna gidəcək güzel et verir. İnsanı ona hizmetkâr edib hər tarafa ekir. Bazı taifelerine də hazmolmayacaq sərt bir kemik üstünde heyvanlar yutacaq bir et verir ki heyvanlar onu çox taraflara dağıtırlar. Bazılara da çengelcikleri verib hər temas edene yapışır. Başqa yerlere gedərək taifesinin bayrağını dikerler, Sâni’-i Zülcelal’in antika sanatını teşhir edirlər. Və bir kısmına da acı düğelek denilen nebatat kimi saçmalı tüfek kimi bir qüvvət verir ki vaxtı geldiyi zaman onun meyvəsi olan hıyarcık düşer, saçmalar kimi bir neçə metre yerlere tohumcuklarını atar, zer’edər. Fâtır-ı Zülcelal’in zikir və tesbihini kesretli lisanlarla söylettirmeye çalışırlar və hâkeza kıyas et.

§165

Fâtır-ı Hakîm və Kādir-i Alîm, kemal-i nizam-nizam-intizamla hər şeyi güzel yaratmış, güzel teçhiz etmiş, güzel gayelere tevcih etmiş, güzel vazifelerle tavzif etmiş, güzel tesbihat yaptırır, güzel ibadət ettirir. Ey insan! İnsan isen bu güzel işlere, tabiatı, tesadüfü, abesiyeti, dalaleti karıştırma; çirkin etme, çirkin yapma, çirkin olma.

§166

Dördüncü kısım: İnsandır. Bu kainat sarayında bir nevi hademe olan insanlar hem melaikeye benzer hem hayvanata benzer. Melaikeye bəndəlik-i külliyede, nezaretin şümulünde, marifetin ihatasında, rububiyetin dellâllığında meleklere benzer. Bəlkə insan daha câmi’dir. Lakin insanın şerire və iştihalı bir nefsi bulunduğundan melaikenin hilafına olaraq olduqca mühüm terakkiyat və tedenniyata mazhardır. Hem insan, amelinde nefsi üçün bir haz və zatı üçün bir hisse aradığı üçün hayvana benzer. Elə isə insanın iki maaşı var: Biri; cüz’îdir, heyvanîdir, muacceldir. İkincisi; melekîdir, küllîdir, müecceldir.

§167

Indi, insanın vazifesiyle maaşı və terakkiyat və tedenniyatı, geçen iyirmi üç adet Sözlerde kısmen geçmişdir. Hususan On Birinci və Iyirmi Üçüncü’de daha ziyade beyan edilmiş. Onun üçün şurada ihtisar edərək kapıyı kapırıq. Erhamü’r-Râhimîn’den rəhmət kapılarını bizə açmasını və bu Söz’ün tekmiline tevfikini refik eylemesini niyaz ilə kusurumuzun və hatamızın affını tələb ilə hatmedirik.

§168

Beşinci Dal

§169

Beşinci Dal’ın beş meyvəsi var.

§170

Birinci Meyvə: Ey nefis-perest nəfsim, ey dünya-perest arkadaşım! Muhabbet, bu kainatın bir sebeb-i vücududur. Hem bu kainatın rabıtasıdır. Hem bu kainatın nurudur hem hayatıdır. İnsan, kainatın en câmi’ bir meyvəsi olduğu üçün kainatı istila edəcək bir muhabbet, o meyvenin çərdəyi olan kalbine dercedilmişdir. İşte belə nihayətsiz bir muhabbete lâyık olacaq, nihayətsiz bir kemal sahibi ola bilər.

§171

Bax, ey nəfs və ey arkadaş! İnsanın havfa və muhabbete âlet olacaq iki cihaz, fıtratında dercolunmuşdur. Alâküllihal o muhabbet və havf, ya halka və ya Hâlık’a müteveccih olacaq. Halbuki halktan havf isə elîm bir beliyyedir. Halka muhabbet də belalı bir musibettir. Çünki sən öylelerden korkarsın ki sənə mərhəmət etməz və ya sənin istirhamını qəbul etməz. Bu halde havf, elîm bir beladır.

§172

Muhabbet isə sevdiyin şey, ya səni tanımaz, Allah’a ısmarladık demeyip gedər –gençliğin və malın kimi– ya muhabbetin üçün səni tahkir edər. Görmür musun ki mecazî aşklarda yüzde doksan doqquzu, maşukundan şikayet edər. Çünki Samed âyinesi olan bâtın-ı qəlb ilə sanem-misal dünyevî mahbublara perestiş etmək, o mahbubların nazarında sakîldir və istiskal edər, reddeder. Çünki fıtrat, fitri və lâyık olmayan şeyi reddeder, atar. (Şehvanî sevmekler bahsimizden hariçtir.)

§173

Demək, sevdiyin şeyler ya səni tanımır ya səni tahkir edir ya sənə refakat etmir. Sənin rağmına müfarakat edir. Madam ki belədir; bu havf və muhabbeti, elə birisine tevcih et ki sənin havfın ləzzətli bir tezellül olsun. Muhabbetin zilletsiz bir saadet olsun.

§174

Bəli, Hâlık-ı Zülcelal’inden havf etmək, onun rahmetinin şefkatine yol bulup iltica etmək deməkdir. Havf, bir kamçıdır; onun rahmetinin kucağına atar. Malûmdur ki bir valide, mesela, bir yavruyu korkutup sinesine celbedir. O korku, o yavruya gayet lezzetlidir. Çünki şəfqət sinesine celbedir. Halbuki bütün validelerin şefkatleri, rahmet-i İlahiyenin bir lem’asıdır.

§175

Demək, havfullahta bir azîm ləzzət vardır. Madam ki havfullahın belə ləzzəti bulunsa muhabbetullahta ne qədər nihayətsiz ləzzət bulunduğu malûm olur. Hem Allah’tan havf eden, başkaların kasavetli, belalı havfından kurtulur. Hem Allah hesabına olduğu üçün mahlukata ettiği muhabbet də firaklı, elemli olmur.

§176

Bəli, insan evvela nəfsini sever. Sonra akaribini, sonra milletini, sonra canlı mahlukları, sonra kainatı, dünyayı sever. Bu dairelerin hər birisine qarşı alâkadardır. Onların lezzetleriyle mütelezziz və elemleriyle müteellim ola bilər. Halbuki bu herc ü merc âlemde və rüzgâr deveranında heç bir şey qərarında kalmadığından biçarə kalb-i insan, hər vaxt yaralanır. Əlləri yapıştığı şeylerle, o şeyler gedib əllərini paralır, bəlkə koparır. Daima ızdırap içinde kalır, yaxud gaflet ilə sarhoş olur.

§177

Madam ki belədir, ey nəfs! Ağlın varsa bütün o muhabbetleri topla, həqiqi sahibine ver, bu belalardan kurtul. Bu nihayətsiz muhabbetler, nihayətsiz bir kemal və cemal sahibine mahsustur. Ne vaxt həqiqi sahibine verdin, o vaxt bütün eşyayı onun adı ilə və onun âyinesi olduğu cihetle ızdırapsız sevebilirsin. Demək bu muhabbet, doğrudan doğruya kainata sarf edilmemek gerektir. Yoxsa muhabbet en leziz bir nemət iken, en elîm bir nıkmet olur.

§178

Bir cihet kaldı ki en mühimmi də odur ki ey nəfs! Sən, muhabbetini öz nəfsinə sarf edirsən. Sən, öz nəfsini özünə mabud və mahbub yapırsan. Hər şeyi nəfsinə feda edirsən, âdeta bir nevi rububiyet verirsən. Halbuki muhabbetin səbəbi, ya kemaldir; çünki kemal zatında sevilir. Yaxud menfaattir, yaxud lezzettir veyahut hayriyettir, ya bunlar kimi bir səbəb tahtında muhabbet edilir.

§179

Indi ey nəfs! Bir neçə Söz’de kat’î ispat etmişiz ki asıl mahiyetin kusur, naks, möhtaclıq, aczden yoğrulmuşdur ki zulmet, karanlığın derecesi nisbetinde nurun parlaklığını gösterdiyi kimi zıddiyet itibarıyla sən, onlarla Fâtır-ı Zülcelal’in kemal, cemal, qüdrət və rahmetine âyinedarlık edirsən.

§180

Demək ey nəfs! Nəfsinə muhabbet deyil bəlkə adâvet etmelisin veyahut acımalısın veyahut mutmainne olduktan sonra şəfqət etmelisin. Əgər nəfsini seversen –çünki sənin nəfsin ləzzət və menfaatin menşeidir, sən də ləzzət və menfaatin zevkine meftunsun– o zerre hükmünde olan ləzzət və menfaat-i nefsiyeyi, nihayətsiz ləzzət və menfaatlere tercih etme. Yıldız böceği kimi olma. Çünki o, bütün ahbabını və sevdiyi eşyayı karanlığın vahşetine gark edər, nəfsində bir lem’acık ilə iktifa edər. Çünki nefsî olan ləzzət və menfaatinle birlikdə bütün alâkadar olduğun və bütün menfaatleriyle intifa’ ettiğin və saadetleriyle mesud olduğun mevcudatın və bütün kainatın menfaatleri, nimetleri, iltifatına tabi bir Mahbub-u Ezelî’yi sevmekliğin lâzımdır. Tâ hem kendinin hem bütün onların saadetleriyle mütelezziz olasın. Hem Kemal-i Mutlak’ın muhabbetinden aldığın nihayətsiz bir ləzzəti alasın.

§181

Zaten sənə, səndə sənin nəfsinə olan şedit muhabbetin, onun zatına qarşı muhabbet-i zatiyedir ki sən sû-i istimal edib öz zatına sarf edirsən. Elə isə nefsindeki eneyi yırt, hüveyi göster. Və kainata dağınık bütün muhabbetlerin, onun esma və sıfâtına qarşı verilmiş bir muhabbettir. Sən sû-i istimal etmişsin, cezasını da çekirsən. Çünki yerinde sarf olunmayan bir muhabbet-i gayr-ı meşruanın cezası, merhametsiz bir musibettir. Rahmanu’r-Rahîm adı ilə, hurilerle müzeyyen cənnət kimi sənin bütün arzularına câmi’ bir meskeni, sənin cismanî hevesatına ihzar eden və sair esmasıyla sənin ruhun, qəlbin, sırrın, ağlın və sair letaifin arzularını tatmin edəcək ebedî ihsanatını o cennette sənə müheyya eden və hər bir isminde manevî çox hazine-i ihsan və kerem bulunan bir Mahbub-u Ezelî’nin əlbəttə bir zerre muhabbeti, kainata bedel ola bilər. Kainat onun bir cüz’î tecelli-i muhabbetine bedel ola bilməz. Elə isə o Mahbub-u Ezelî’nin öz Habib’ine söylettirdiyi bu ferman-ı ezelîyi dinlə, ittiba et:

§182

اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ

§183

İkinci Meyvə: Ey nəfs! Bəndəlik, mukaddime-i mükâfat-ı lâhika deyil bəlkə netice-i nemət-i sâbıkadır. Bəli, biz ücretimizi almışız. Ona göre hizmetle və bəndəlikle muvazzafız.

§184

Çünki ey nəfs! Hayr-ı mahz olan vücudu sənə giydiren Hâlık-ı Zülcelal, sənə iştihalı bir mide verdiğinden Rezzak adı ilə bütün mat’umatı bir sofra-i nemət içinde sənin önüne koymuşdur.

§185

Sonra sənə hassasiyetli bir həyat verdiğinden o həyat də bir mide kimi rızık istəyər. Göz, kulak kimi bütün duyguların, eller gibidir ki rûy-i zemin qədər geniş bir sofra-i neməti, o ellerin önüne koymuşdur.

§186

Sonra manevî çox rızık və nemətlər isteyen insaniyeti sənə verdiğinden âlem-i mülk və melekût kimi geniş bir sofra-i nemət, o mide-i insaniyetin önüne və ağlın eli yetişəcək nisbette sənə açmışdır.

§187

Sonra nihayətsiz nimetleri isteyen və hədsiz rahmetin meyveleriyle tagaddi eden və insaniyet-i kübra olan İslâmiyet’i və imanı sənə verdiğinden, daire-i mümkinat ilə birlikdə Əsmaül-Hüsna və sıfât-ı mukaddesenin dairesine şâmil bir sofra-i nemət və saadet və ləzzət sənə fethetmişdir.

§188

Sonra imanın bir nuru olan muhabbeti sənə vermekle, gayr-ı mütenahî bir sofra-i nemət və saadet və ləzzət sənə ihsan etmişdir.

§189

Yani, cismaniyetin itibarıyla kiçik, zayıf, âciz, zelil, mukayyed, mahdud bir cüzsün. Onun ihsanıyla cüz’î bir cüzden, küllî bir küll-ü nurani hükmüne geçtin. Çünki həyatı sənə vermekle, cüz’iyetten bir nevi külliyete və insaniyeti vermekle həqiqi külliyete və İslâmiyet’i vermekle ulvi və nurani bir külliyete və marifet və muhabbeti vermekle muhit bir nura səni çıkarmış.

§190

Bax, ey nəfs! Sən bu ücreti almışsın. Bəndəlik kimi ləzzətli, nimetli, rahatlı, hafif bir hizmetle mükellefsin. Halbuki buna da tembellik edirsən. Əgər yarım yamalak yapsan da güya eski ücretleri kâfi gelmiyormuş kimi çox böyük şeyleri mütehakkimane istirsən. Və hem “Niçin duam qəbul olmadı?” deyə nazlanırsan. Bəli, sənin hakkın naz deyil, niyazdır. Cənabı-Haqq cenneti və saadet-i ebediyeyi, mahz-ı fazl və keremiyle ihsan edər. Sən, daima rəhmət və keremine iltica et. Ona güven və bu fermanı dinlə:

§191

قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهٖ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

§192

Əgər desen: Bu küllî hədsiz nemətlərə qarşı, necə bu mahdud və cüz’î şükrümle mukabele edebilirim?

§193

Cavab: Küllî bir niyetle, hədsiz bir itikad ile…

§194

Mesela, necə ki bir adam beş kuruş kıymetinde bir hədiyyə ilə bir padşahın huzuruna girer və görür ki hər biri milyonlara değer hədiyyələr, makbul adamlardan gelmiş, orada dizilmiş. Onun kalbine gəlir: “Mənim hediyem hiçtir, ne yapayım?” Birden deyər: “Ey seyyidim! Bütün bu qiymətli hediyeleri öz adıma sənə takdim edirəm. Çünki sən onlara lâyıksın. Əgər mənim iktidarım olsaydı bunların bir mislini sənə hədiyyə ederdim.” İşte heç ehtiyacı olmayan və raiyetinin derece-i sadakat və hürmetlerine alâmet olaraq hediyelerini qəbul eden o padşah, o bîçarenin o böyük və küllî niyetini və arzusunu və o güzel və yüksək itikad liyakatini, en böyük bir hədiyyə kimi qəbul edər.

§195

Eynilə elə də âciz bir abd, namazında اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ deyər. Yani bütün mahlukatın hayatlarıyla sənə takdim ettikleri hədiyyə-i bəndəliklerini, mən öz hesabıma, umumunu sənə takdim edirəm. Əgər elimden gelseydi onlar qədər tahiyyeler sənə takdim edecektim. Hem sən onlara hem daha fazlasına lâyıksın. İşte bu niyet və itikad, çox geniş bir şükr-ü küllîdir. Nebatatın toxumları və çekirdekleri, onların niyetleridir.

§196

Hem mesela kavun, kalbinde nüveler surətində min niyet edər ki “Yâ Hâlık’ım! Sənin Əsmaül-Hüsnanın nakışlarını yerin bir çox yerlerinde ilan etmək isterim.” Cənabı-Haqq geləcək şeylerin necə geleceklerini bildiyi üçün onların niyetlerini bilfiil ibadət kimi qəbul edər. “Mü’minin niyeti, amelinden hayırlıdır.” bu sırra işarə edər. Hem

§197

سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَ رِضَاءَ نَفْسِكَ وَ زِنَةِ عَرْشِكَ وَ مِدَادِ كَلِمَاتِكَ وَ نُسَبِّحُكَ بِجَمٖيعِ تَسْبٖيحَاتِ اَنْبِيَائِكَ وَ اَوْلِيَائِكَ وَ مَلٰئِكَتِكَ

§198

kimi hədsiz adetle tesbih etmenin hikməti bu sırdan anlaşılır.

§199

Hem necə bir zabit, bütün neferatının yekûn hizmetlerini öz adına padşaha takdim edər. Elə də mahlukata zabitlik eden və hayvanat və nebatata kumandanlık yapan və mevcudat-ı arziyeye halifelik etmeye kabil olan və öz hususi âleminde özünü hər kəsə vekil telakki eden insan اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ deyər. Bütün halkın ibadətlerini və istianelerini, öz adına Mabud-u Zülcelal’e takdim edər. Hem

§200

سُبْحَانَكَ بِجَمٖيعِ تَسْبٖيحَاتِ جَمٖيعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ بِاَلْسِنَةِ جَمٖيعِ مَصْنُوعَاتِكَ

§201

deyər. Bütün mövcudatı öz hesabına söylettirir. Hem

§202

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ مُرَكَّبَاتِهَا

§203

deyər. Hər şey adına bir salavat getirir. Çünki hər şey, nur-u Ahmedî (asm) ilə alâkadardır. İşte tesbihatta, salavatlarda hədsiz adetlerin hikmetini anla.

§204

Üçüncü Meyvə: Ey nəfs! Az bir ömürde hədsiz bir amel-i uhrevî istersen və hər bir dakika-i ömrünü bir ömür qədər faydalı görmək istersen və âdetini ibadəte və gafletini huzura kalbetmeyi seversen sünnet-i seniyeye ittiba et. Çünki bir muamele-i şer’iyeye tatbik-i amel ettiğin vaxt, bir nevi huzur verir. Bir nevi ibadət olur. Uhrevî çox meyvələr verir.

§205

Mesela, bir şeyi satın aldın. İcab və qəbul-ü şer’iyeyi tatbik ettiğin dakikada, o âdi alışverişin bir ibadət hükmünü alır. O tahattur-u hükm-ü şer’î bir tasavvur-u vahiy verir. O də Şâri’i düşünmekle bir teveccüh-ü İlahî verir. O də bir huzur verir.

§206

Demək, sünnet-i seniyeye tatbik-i amel etmekle bu fâni ömür, bâki meyvələr verəcək və bir hayat-ı ebediyeye medar olacaq olan faydalar elde edilir.

§207

فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذٖى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَكَلِمَاتِهٖ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

§208

fermanını dinlə. Şeriat və sünnet-i seniyenin ahkâmları içinde cilveleri intişar eden Əsmaül-Hüsnanın hər bir isminin feyz-i tecellisine bir mazhar-ı câmi’ olmaya çalış.

§209

Dördüncü Meyvə: Ey nəfs! Ehl-i dünyaya, hususan ehl-i sefahete, hususan ehl-i küfre baxıb surî ziynet və aldatıcı gayr-ı meşru lezzetlerine aldanıp taklit etme. Çünki sən onları taklit etsen onlar kimi olamazsın. çoxlu sukut edəcəksən. Heyvan də olamazsın. Çünki sənin başındaki ağıl, meş’um bir âlet olur. Sənin başını daima dövəcəkdir.

§210

Mesela, necə ki bir saray bulunsa böyük bir dairesinde böyük bir elektrik lambası bulunur. O elektrikten teşaub etmiş və onunla bağlı kiçik kiçik elektrikler, kiçik menzillere taksim edilmiş. Indi biri o böyük elektrik lambasının düğmesini çevirip ziyayı kapatsa bütün menziller, derin bir karanlık içine və bir vahşete düşer. Və başqa sarayda böyük elektrik lambasıyla merbut olmayan kiçik elektrik lambaları, hər menzilde bulunur. O saray sahibi böyük elektrik lambasının düğmesini çevirerek kapatsa sair menzillerde ışıklar bulunabilir. Onunla işini görebilir, hırsızlar istifadə edemezler.

§211

Bax, ey nəfsim! Birinci saray, bir Müslüman’dır. Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam, onun kalbinde o böyük elektrik lambasıdır. Əgər onu unutsa, el-iyazü billah kalbinden onu çıkarsa, heç bir peygamberi daha qəbul edə bilməz. Bəlkə heç bir kemalâtın yeri ruhunda kalamaz, hattâ Rabb’ini də tanımaz. Mahiyetindeki bütün menziller və latîfeler, karanlığa düşer və kalbinde müthiş bir tahribat və vahşet olur. Əcəba bu tahribat və vahşete mukabil hangi şeyi kazanıp ünsiyet edebilirsin? Hangi menfaati bulup o tahribat zararını onunla tamir edersin?

§212

Halbuki ecnebiler, o ikinci saraya benzerler ki Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın nurunu kalplerinden çıkarsalar da kendilerince bazı nurlar kalabilir və ya kalabilir zannederler. Onların manevî kemalât-ı ahlâkiyelerine medar olacaq Hazret-i Musa və İsa aleyhimesselâma bir nevi imanları və Hâlıklarına bir çeşit itikadları kalabilir.

§213

Ey nefs-i emmare! Əgər desen: “Mən, ecnebi deyil heyvan olmaq isterim.” Sənə kaç defa söylemişdim: “Heyvan kimi olamazsın. Çünki kafandaki ağıl olduğu üçün o ağıl geçmiş elemleri və geləcək korkuları tokadıyla sənin yüzüne, gözüne, başına çarparak dövür. Bir ləzzət içinde min elem katır. Heyvan isə elemsiz güzel bir ləzzət alır, zevk edər. Elə isə evvela aklını çıkar at, sonra heyvan ol. Hem كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ sille-i te’dibini gör.”

§214

Beşinci Meyvə: Ey nəfs! Mükerreren söylediyimiz kimi insan, şecere-i yaradılışin meyvəsi olduğundan meyvə kimi en uzaq və en câmi’ və umuma bakar və umumun cihetü’l-vahdetini içinde saklar bir qəlb çekirdeğini taşıyan və yüzü kesrete, fenaya, dünyaya bakan bir mahluktur. Bəndəlik isə onun yüzünü fenadan bekaya, halktan Hakk’a, kesretten vahdete, müntehadan mebdee çeviren bir hayt-ı vuslat, yaxud mebde və münteha ortasında bir nöqtə-i ittisaldir.

§215

Necə ki toxum olacaq qiymətli bir meyvə-i şüurlu, ağacın altındaki ruh sahibilara baksa, güzelliğine güvense, özünü onların ellerine atsa və ya gaflet edib düşse onların ellerine düşəcək, parçalanacaq, âdi bir tək meyvə kimi zayi olacaq. Əgər o meyvə, nöqtə-i istinadını bulsa içindeki çərdək, bütün ağacın cihetü’l-vahdetini tutmakla birlikdə ağacın bekasına və hakikatinin devamına vasıta olacağını düşünebilse, o vaxt o tək meyvə içinde bir tək çərdək, bir həqiqət-i külliye-i daimeye, bir ömr-ü bâki içinde mazhar olur.

§216

Elə də insan, əgər kesrete dalıp kainat içinde boğulup dünyanın muhabbetiyle sersem olaraq fânilerin tebessümlerine aldansa, onların kucaklarına atılsa əlbəttə nihayətsiz bir hasarete düşer. Hem fena hem fâni hem ademe düşer. Hem manen özünü idam edər. Əgər lisan-ı Kur’an’dan qəlb kulağıyla iman derslerini işitip başını kaldırsa, vahdete müteveccih olsa bəndəlikin mi’racıyla arş-ı kemalâta çıkabilir. Bâki bir insan olur.

§217

Ey nəfsim! Madam ki həqiqət böyledir və madam ki millet-i İbrahimiyedensin (as), İbrahimvari لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ də və Mahbub-u Bâki’ye yüzünü çevir və mənim kimi belə ağla:

§218

(Buradaki Farisî beyitler, On Yeddinci Söz’ün İkinci Makamı’nda yazılmakla burada yazılmamışdır.)

§219

***

§220

[1] Hâşiye: Hattâ bir gün kedilere baktım. Yalnız yemeklerini yediler, oynadılar, yattılar. Hatırıma geldi: “Nasıl bu vazifesiz canavarcıklara mübarək denilir?” Sonra gece yatmak üçün uzandım. Baktım, o kedilerden biri geldi, yastığıma dayandı, ağzını kulağıma getirdi. Sarîh bir surette “Yâ Rahîm, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm” deyərək güya hatırıma gelen itirazı və tahkiri, taifesi adına reddedip yüzüme çarptı.

§221

Aklıma geldi: “Acaba bu zikir bu ferde mi mahsustur, yoxsa taifesine mi âmmdır? Və işitmek yalnız mənim kimi haksız bir muterize mi münhasırdır, yoxsa hər kəs dikkat etse bir derece işitebilir mi?” Sonra sabahleyin başqa kedileri dinledim. Çendan onun kimi sarîh deyil lakin mütefavit derecede eyni zikri tekrar edirlər. Bidayette hırhırları arkasında “Yâ Rahîm” fark edilir. Gitgide hırhırları, mır mırları, eyni “Yâ Rahîm” olur. Mahreçsiz, fasih bir zikr-i hazîn olur. Ağzını kapar, güzel “Yâ Rahîm” çeker. Yanıma gelen ihvanlara hikâye ettim. Onlar də dikkat ettiler “Bir derece işitirik.” dediler.

§222

Sonra kalbime geldi: “Acaba bu ismin vech-i tahsisi nedir? Və ne üçün insan şivesiyle zikrederler, heyvan dili ilə etmirlər?” Kalbime geldi: Bu heyvanlar çocuk kimi çox nazdar və nazik və insana karışık bir arkadaş olduğundan çox şəfqət və merhamete möhtactırlar. Okşandığı vaxt hoşlarına giden taltifleri gördükleri zaman, o nimete bir həmd olaraq, kelbin hilafına olaraq esbabı buraxıb yalnız öz Hâlık-ı Rahîm’inin rahmetini öz âleminde ilan ilə nevm-i gaflette olan insanları ikaz və “Yâ Rahîm” nidasıyla, kimden meded gəlir və kimden rəhmət beklenir, esbab-perestlere ihtar edirlər.

§223

[2] Hâşiye: Hər tabakada də üç taife var. Temsildeki üç misal, hər tabakadaki o üç taifeye, bəlkə doqquz taifeye bakar. Yoxsa üç tabakaya deyil.

§224

[3] Hâşiye: Bülbül şairane konuşduğu üçün bu bahsimiz də bir parça şairane düşür. Lakin hayal deyil, hakikattir.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol