Sözler

İyirmi Yeddinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

İçtihad Risalesi

§2

Beş altı sene mukaddem, Arabî bir risalede, içtihada dair yazdığım bir mesele, iki kardeşimin arzularıyla, o meseleye dair haddinden tecavüz edenin haddini bildirmek üçün bu söz, o mesele-i içtihadiyeye dair yazıldı.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلٰٓى اُولِى الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذٖينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ

§5

İçtihad kapısı açıktır. Lakin bu zamanda oraya girmeye altı mani vardır.

§6

Birincisi: Necə ki kışta, fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler də seddedilir. Yeni kapıları açmak, heç bir cihetle kâr-ı ağıl deyil. Hem necə ki böyük bir selin hücumunda, tamir üçün duvarlarda delikler açmak gark olmaya vesiledir. Elə də bu münkerat zamanında və âdât-ı ecanibin istilası anında və bid’aların kesreti vaxtında və dalaletin tahribatı hengâmında, içtihad adı ilə, kasr-ı İslâmiyetten yeni kapılar açıp, duvarlarından muharriblerin girmesine vesile olacaq delikler açmak, İslâmiyet’e cinayettir.

§7

İkincisi: Dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. Çünki kat’î və muayyendirler. Hem o zaruriyat, kut və gıda hükmündedirler. Bu zamanda terke uğrurlar və tezelzüldedirler. Və bütün himmet və gayreti, onların ikamesine və ihyasına sarf etmək lâzım gelirken, İslâmiyet’in nazariyat kısmında və selefin içtihadat-ı safiyane və hâlisanesiyle, bütün zamanların hâcatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları buraxıb heveskârane yeni içtihadlar etmək, bid’akârane bir hıyanettir.

§8

Üçüncüsü: Necə ki çarşıda, mevsimlere göre birer meta mergub olur. Vaxt be-vaxt birer mal revaç bulur. Elə də âlem meşherinde, içtimaiyat-ı insaniye və medeniyet-i beşeriye çarşısında, hər asırda birer meta mergub olub revaç bulur. Sûkunda yani çarşısında teşhir edilir, rağbetler ona celbolur, nazarlar ona teveccüh edir, fikirler ona müncezib olur. Mesela, bu zamanda siyaset metaı və hayat-ı dünyeviyenin temini və felsefenin revaçları kimi… Və selef-i salihîn asrında və o zaman çarşısında en mergub meta, Hâlık-ı semavat və arzın marziyatlarını və bizdən arzularını, kelâmından istinbat etmək və nur-u nübüvvet və Kur’an ilə kapatılmayacaq derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak vesailini elde etmək idi.

§9

İşte o zamanda zihinler, qəlblər, ruhlar, bütün kuvvetleriyle, yerler və gökler Rabb’inin marziyatını anlamaya müteveccih olduğundan; içtimaiyat-ı beşeriyenin sohbetleri, muhavereleri, vukuatları, ahvalleri ona bakırdı. Ona göre cereyan ettiğinden hər kimin güzelce bir istidadı bulunsa, onun qəlbi və fıtratı, şuursuz olaraq hər şeyden bir ders-i marifet alır. O zamanda cereyan eden ahval və vukuat və muhaverattan taallüm edirdi. Güya hər bir şey, ona bir muallim hükmüne geçip onun fıtrat və istidadına, içtihada bir istidad-ı ihzarî telkin edirdi. Hattâ o derece bu fitri ders tenvir edirdi ki yaxın idi ki kesbsiz içtihada kabiliyeti ola, ateşsiz nurlana… İşte bu tarzda fitri bir ders alan bir müstaid, içtihada çalışmaya başladığı vaxt, kibrit hükmüne geçen istidadı “nurun alâ nur” sırrına mazhar olur; çabuk və az zamanda müçtehid olurdu.

§10

Amma bu zamanda, medeniyet-i Avrupa’nın tahakkümüyle, felsefe-i tabiiyenin tasallutuyla, şerait-i hayat-ı dünyeviyenin ağırlaşmasıyla, efkâr və kulûb dağılmış, himmet və inayət inkısam etmişdir. Zihinler maneviyata qarşı yabanileşmişdir.

§11

İşte bunun içindir ki bu zamanda biri; dörd yaşında Kur’an’ı hıfzedip, âlimlerle mübahase eden Süfyan İbn-i Uyeyne olan bir müçtehidin zekâsında bulunsa, Süfyan’ın içtihadı kazandığı zamana nisbeten, on defa daha fazla zamana möhtacdır. Süfyan, on senede içtihadı tahsil etmiş isə bu adam yüz seneye möhtacdır ki tahsil edebilsin. Çünki Süfyan’ın iptida-i tahsil-i fitrisi sinn-i temyiz zamanından başlar. Yavaş yavaş istidadı müheyya olur, nurlanır, hər şeyden ders alır, kibrit hükmüne geçer.

§12

Amma onun naziri, bu zamanda çünki zihni felsefede boğulmuş, aklı siyasete dalmış, qəlbi hayat-ı dünyeviyede sersem olmuş, istidadı içtihaddan uzaklaşmış. Əlbəttə fünun-u hazırada tevaggulü derecesinde istidadı, içtihad-ı şer’î kabiliyetinden uzaklaşmış və ulûm-u arziyede tefennünü derecesinde içtihadın qəbulünden geri kalmışdır. Onun üçün “Mən də onun kimi zekiyim, niyə ona yetişemirəm?” diyemez və demeye hakkı yoxdur və çata bilməz.

§13

Dördüncüsü: Necə ki bir cisimde, neşv ü nema üçün tevessü meyli bulunur. O meyl-i tevessü isə –çünki dâhildendir– vücud və cisim üçün bir tekemmüldür. Lakin əgər hariçte tevsi üçün bir meyil isə o vücudun cildini yırtmaktır, tahrip etmektir; tevsi deyildir. Elə də İslâmiyet’in dairesine selef-i salihîn kimi takva-yı kâmile kapısıyla və zaruriyat-ı diniyenin imtisali tarîkıyla dâhil olanlarda, meylü’t-tevessü və irade-i içtihad bulunsa o, kemaldir və tekemmüldür. Yoxsa zaruriyatı terk eden və hayat-ı dünyeviyeyi hayat-ı uhreviyeye tercih eden və felsefe-i maddiye ilə âlûde olanlardan olan o meylü’t-tevsi və irade-i içtihad, vücud-u İslâmiyeyi tahrip və boynundaki şer’î zincirini çıkarmaya vesiledir.

§14

Beşincisi: Üç nöqtə-i nazar, bu zamanın içtihadatını arziye yapar, semavîlikten çıkarır. Halbuki şeriat semaviyedir və içtihadat-ı şer’iye də onun ahkâm-ı mestûresini izhar ettiğinden semaviyedirler.

§15

Birincisi: Bir hükmün hikməti ayrıdır, illeti ayrıdır. Hikmət və maslahat isə tercihe sebeptir, icaba, icada medar deyildir. İllet isə vücuduna medardır. Mesela, seferde namaz kasredilir, iki rekat kılınır. Bu ruhsat-ı şer’iyenin illeti seferdir, hikməti isə meşakkattir. Sefer bulunsa, meşakkat heç olmasa da namaz kasredilir. Çünki illet var. Lakin sefer bulunmasa, yüz meşakkat bulunsa, namazın kasredilmesine illet ola bilməz. İşte bu həqiqətin aksine olaraq, bu zamanın nazarı isə maslahat və hikməti illet yerine ikame edib ona göre hükmedir. Əlbəttə belə içtihadat arziyedir, semavî deyildir.

§16

İkincisi: Bu zamanın nazarı, evvela və bizzat saadet-i dünyeviyeye bakır və ahkâmları ona tevcih edir. Halbuki şeriatın nazarı isə evvela və bizzat saadet-i uhreviyeye bakar, ikinci derecede –âhirete vesile olmaq dolayısıyla– dünyanın saadetine nazar edər. Demək bu zamanın nazarı, ruh-u şeriattan yabanidir. Elə isə şeriat adına içtihad edə bilməz.

§17

Üçüncüsü: اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُبٖيحُ الْمَحْظُورَاتِ kaidesi, yani “Zaruret, haramı helâl derecesine getirir.” İşte bu kaide isə küllî deyil. Zaruret əgər haram yoluyla olmamış isə haramı helâl etmeye sebebiyet verir. Yoxsa sû-i ihtiyarıyla, gayr-ı meşru sebeplerle zaruret olmuş isə haramı helâl edə bilməz, ruhsatlı ahkâmlara medar ola bilməz, özür teşkil edə bilməz.

§18

Mesela, bir adam sû-i ihtiyarıyla, haram bir tarzda özünü sarhoş etse; tasarrufatı, ulema-i şeriatça aleyhinde caridir, mazur sayılmaz. Tatlik etse talakı vaki olur. Bir cinayet etse ceza görür. Lakin sû-i ihtiyarıyla olmazsa talak vaki olmaz, ceza da görməz. Hem mesela, bir içki müptelası zaruret derecesinde müptela olsa da diyemez ki: “Zarurettir, mənə helâldir.”

§19

İşte bu zamanda zaruret derecesine geçen və insanları müptela eden bir beliyye-i âmme suretine giren çox umûrlar vardır ki sû-i ihtiyardan, gayr-ı meşru meyillerden və haram muamelelerden tevellüd ettiklerinden, ruhsatlı ahkâmlara medar olub, haramı helâl etmeye medar olamazlar. Halbuki bu zamanın ehl-i içtihadı, o zaruratı ahkâm-ı şer’iyeye medar yaptıklarından içtihadları arziyedir, hevesîdir, felsefîdir; semavî ola bilməz, şer’î deyil. Halbuki semavat və arzın Hâlık’ının ahkâm-ı İlahiyesinde tasarruf və ibadının ibadatına müdahale, o Hâlık’ın izn-i manevîsi olmazsa; o tasarruf, o müdahale merduddur.

§20

Mesela bazı gafiller, hutbe kimi bazı şeair-i İslâmiyeyi, Arabîden çıkarıp hər milletin dili ilə söylemeyi, iki səbəb üçün istihsan edirlər:

§21

Birincisi: “Tâ siyaset-i hazıra avam-ı müslimîne də o surətlə tefhim edilsin.” Halbuki siyaset-i hazıra, o qədər çox yalan və hile və şeytanet içine girmiş ki vesvese-i şeyatîn hükmüne geçmişdir. Halbuki minber, vahy-i İlahînin tebliğ makamı olduğundan o vesvese-i siyasiyenin hakkı yoxdur ki o makam-ı âlîye çıkabilsin.

§22

İkinci səbəb: “Hutbe, bazı suver-i Kur’aniyenin nəsihətləri anlaşılmak içindir.” Bəli, əgər millet-i İslâm, İslâmiyet’in zaruriyatı və müsellematı və malûm olan ahkâmını, ekseriyet itibarıyla imtisal edib yerine getirseydi, o vaxt nazariyat-ı şer’iye və mesail-i dakika və nasayih-i hafiyeyi anlamaq üçün bildiyi dil ilə hutbe okunması və suver-i Kur’aniyenin –əgər mümkün olsaydı– tercümesi (Hâşiye[1]) bəlkə müstahsen olurdu.

§23

Lakin namaz, zekât, orucun vücubu və katl, zina və şarabın haramiyeti kimi malûm olan ahkâm-ı kat’iye-i İslâmiye mühmel kalır. Avam-ı nâs, onların vücubunu və haramiyetini ders almaya möhtac deyillər. Bəlkə teşvik və ihtar ilə o ahkâm-ı kudsiyeyi hatırlatıp İslâmiyet damarını və iman hissini tahrik etmekle imtisallerine teşvik və tezkire və ihtara möhtactırlar.

§24

Halbuki bir âmî ne qədər cahil də olsa, Kur’an’dan və hutbe-i Arabiyeden bu meal-i icmaliyeyi anlar ki: “Herkese və mənə malûm olan imanın rükünlerini və İslâmiyet’in umdelerini hatip və hâfız ihtar edir və ders verir, okur.” deyər; kalbinde onlara qarşı bir iştiyak hasıl olur. Əcəba kainatta hangi tabirat var ki arş-ı a’zamdan gelen Kur’an-ı Hakîm’in i’cazkârane, müfehhimane ihtarlarına, tezkirlerine, teşviklerine mukabil gelebilsin?

§25

Altıncısı: Selef-i salihînin müçtehidîn-i izamı, asr-ı nur və asr-ı həqiqət olan asr-ı sahabeye yaxın olduklarından safi bir nur alıb, hâlis bir içtihad edebilirlerdi. Bu zamanın ehl-i içtihadı isə o qədər perdeler arkasında və uzaq bir mesafede həqiqət kitabına bakar ki en vâzıh bir harfini də zor ilə görebilirler.

§26

Əgər desen: Sahabeler də insandırlar, hatadan, hilaftan hâlî olmazlar. Halbuki içtihadatın və ahkâm-ı şeriatın medarı, sahabelerin adaleti və sıdkıdır ki hattâ ümmet “Sahabeler umumen âdildirler, doğru söylerler.” deyə ittifak etmişler.

§27

Cavab: Bəli, sahabeler ekseriyet-i mütləq itibarıyla hakka âşık, sıdka müştak, adalete hâhişgerdirler. Çünki yalanın və kizbin çirkinliği, bütün çirkinliğiyle və sıdkın və doğruluğun güzelliği, bütün güzelliğiyle o asırda elə bir tarzda gösterilmiş ki ortalarındaki mesafe arştan ferşe qədər açılmış. Esfel-i safilîndeki Müseylime-i Kezzab’ın derekesinden, a’lâ-yı illiyyînde olan Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın derece-i sıdkı qədər bir ayrılık görülmüşdür.

§28

Bəli, Müseylime’yi esfel-i safilîne düşüren kizb olduğu kimi Muhammedü’l-Emin aleyhissalâtü Vəssalamı a’lâ-yı illiyyîne çıkaran sıdktır və doğruluktur.

§29

İşte, hissiyat-ı ulviyeyi taşıyan və mehasin-i ahlâkiyeye perestiş eden və Şems-i Nübüvvet’in ziya-i sohbetiyle nurlanan sahabeler, o derece çirkin və sukuta səbəb və Müseylime’nin maskara-âlûd muzahrefat dükkânındaki kizbe, ihtiyarıyla əllərini uzatmamak və küfürden çekindikleri kimi küfrün arkadaşı olan kizbden çekinmeleri və o derece güzel və medar-ı fahir və mübahat və mi’rac-ı suud və terakki və Fahr-i Risalet’in hazine-i âliyesinde en revaçlı bulunan və şaşaa-i cemaliyle içtimaat-ı insaniyeyi nurlandıran sıdka və doğruluğa və hakka –və bilhassa ahkâm-ı şer’iye rivayetinde və tebliğinde– əlbəttə ellerinden geldiyi qədər talip və muvafık və âşık olmaları kat’îdir, zarurîdir, şüphesizdir.

§30

Halbuki bu zamanda, kizb və sıdkın ortasındaki mesafe o qədər kısalmış ki âdeta omuz omuza vermişler. Sıdktan yalana (geçmek) çox kolay gidilir. Hattâ siyaset propagandası vasıtasıyla yalancılık, doğruluğa tercih edilir. İşte en çirkin şey, en güzel şeylerle birlikdə bir dükkânda, bir fiyatla satılsa əlbəttə çox âlî olan və həqiqət cevherine giden sıdk və hak pırlantası, o dükkâncının marifetine və sözüne itimat edib körü körüne alınmaz.

§31

***

§32

Hâtime

§33

Asırlara göre şeriatlar değişir. Bəlkə bir asırda, kavimlere göre ayrı ayrı şeriatlar, peygamberler gelebilir və gelmişdir. Hâtemü’l-Enbiya’dan sonra şeriat-ı kübrası, hər asırda, hər kavme kâfi geldiğinden muhtelif şeriatlara ihtiyaç kalmamışdır. Lakin teferruatta, bir derece ayrı ayrı mezheplere ihtiyaç kalmışdır.

§34

Bəli, necə ki mevsimlerin değişmesiyle elbiseler değişir, mizaçlara göre ilaçlar tebeddül edər. Elə də asırlara göre şeriatlar değişir, milletlerin istidadına göre ahkâm tahavvül edər. Çünki ahkâm-ı şer’iyenin teferruat kısmı, ahval-i beşeriyeye bakar. Ona göre gəlir, ilaç olur.

§35

Enbiya-i sâlife zamanında, tabakat-ı beşeriye birbirinden çox uzaq və seciyeleri hem bir derece kaba hem şiddetli və efkârca iptidaî və bedeviyete yaxın olduğundan, o zamandaki şeriatlar, onların haline muvafık bir tarzda ayrı ayrı gelmişdir. Hattâ bir kıtada bir asırda, ayrı ayrı peygamberler və şeriatlar bulunurmuş.

§36

Sonra Âhir Zaman Peygamberinin gelmesiyle, insanlar güya iptidaî derecesinden idadiye derecesine terakki ettiğinden çox inkılabat və ihtilatat ilə akvam-ı beşeriye bir tək ders alacaq, bir tək muallimi dinleyəcək, bir tək şeriatla amel edəcək vaziyete geldiğinden, ayrı ayrı şeriata ihtiyaç kalmamışdır, ayrı ayrı muallime də lüzum görülmemişdir.

§37

Lakin tamamen bir seviyeye gelmediğinden və bir tarz-ı hayat-ı içtimaiye də giymediğinden mezhepler taaddüd etmişdir.

§38

Əgər beşerin ekseriyet-i mutlakası bir mekteb-i âlînin talebesi kimi bir tarz-ı hayat-ı içtimaiyeyi giyse, bir seviyeye girse o vaxt mezhepler tevhid edilebilir. Lakin bu hal-i âlem, o hale müsaade etmediyi kimi mezahib də bir olmaz.

§39

Əgər desen: Hak bir olur, necə belə dörd və on iki mezhebin muhtelif ahkâmları hak ola bilər?

§40

Cavab: Bir su, beş muhtelif mizaçlı hastalara göre necə beş hüküm alır; Belə ki: Birisine, hastalığının mizacına göre su ilaçtır, tıbben vâcibdir. Digər birisine hastalığı üçün zehir kimi muzırdır, tıbben ona haramdır. Digər birisine az zərər verir, tıbben ona mekruhtur. Digər birisine zərərsiz menfaat verir, tıbben ona sünnettir. Digər birisine ne zarardır, ne menfaattir; âfiyetle içsin, tıbben ona mubahtır. İşte hak burada taaddüd etti. Beşi də haktır. Sən diyebilir misin ki: “Su yalnız ilaçtır, yalnız vâcibdir, başqa hükmü yoxdur.”

§41

İşte bunun kimi ahkâm-ı İlahiye, mezheplere hikmet-i İlahiyenin sevkiyle ittiba edenlere göre değişir hem hak olaraq değişir və hər biri də hak olur, maslahat olur.

§42

Mesela, hikmet-i İlahiyenin tensibiyle İmam-ı Şafiî’ye ittiba eden, ekseriyet itibarıyla Hanefîlere nisbeten köylülüğe və bedevîliğe daha yaxın olub cemaati bir tək vücud hükmüne gətirən hayat-ı içtimaiye də nâkıs olduğundan, hər biri bizzat dərgah-ı Kādıyü’l-Hâcat’ta öz derdini söylemek və hususi matlubunu istəmək üçün imam arkasında Fatiha’yı birer birer okurlar. Hem ayn-ı hak və mahz-ı hikmettir.

§43

İmam-ı A’zam’a ittiba edenler, ekseriyet-i mütləq itibarıyla, İslâmî hükûmetlerin ekserisi, o mezhebi iltizam etmesiyle medeniyete, şehirliliğe daha yaxın və hayat-ı içtimaiyeye müstaid olduğundan; bir cemaat, bir şahıs hükmüne girip, bir tək adam umum adına söyler; umum kalben onu tasdik və rabt-ı qəlb edib, onun sözü umumun sözü hükmüne geçtiğinden, Hanefî mezhebine göre imam arkasında Fatiha okunmaz. Okunmaması ayn-ı hak və mahz-ı hikmettir.

§44

Hem mesela, madam ki şeriat, tabiatın tecavüzatına set çekmekle onu ta’dil edib nefs-i emmareyi terbiye edər. Əlbəttə ekser etbaı, köylü və nim-bedevî və amelelikle meşgul olan Şafiî mezhebine göre “Kadına temas ilə abdest bozulur, az bir necaset zərər verir.” Ekseriyet itibarıyla hayat-ı içtimaiyeye giren, nim-medeni şeklini alan insanlar, ittiba ettikleri mezheb-i Hanefîye göre “Mess-i nisvan abdesti bozmaz, bir dirhem qədər necasete fetva var.”

§45

İşte bir amele ilə bir efendiyi nazara alacağız. Amele, tarz-ı maişet itibarıyla ecnebi kadınlarla ihtilata, temasa və bir ocak yanında oturmaya və mülevves şeylerin içine karışmaya müptela olduğundan; sanat və maişet itibarıyla, tabiat və nefs-i emmaresi meydanı boş bulup tecavüz edə bilər. Onun üçün şeriat onların hakkında, o tecavüzata set çekmek üçün “Abdest bozulur, temas etme! Namazını iptal edər, bulaşma!” manevî kulağında bir sadâ-yı semavî çınlattırır. Amma o efendi, (namuslu olmaq şartıyla) âdât-ı içtimaiyesi itibarıyla, ahlâk-ı umumiye adına, ecnebi kadınlara temasa müptela deyil, mülevves şeylerle nezafet-i medeniye adına özünü o qədər bulaştırmaz. Onun üçün şeriat, mezheb-i Hanefî adı ilə ona şiddet və azîmet göstermemiş; ruhsat tarafını gösterip, hafifleştirmişdir. “Elin dokunmuş isə abdestin bozulmaz. Hicab edib kalabalık içinde su ilə istinca etmemenin zərəri yoxdur. Bir dirhem qədər fetva vardır.” deyər, onu vesveseden kurtarır.

§46

İşte denizden iki katre sənə misal, onlara kıyas et. Mizan-ı Şa’ranî mizanıyla, şeriat mizanlarını bu surətlə muvazene edebilirsen et.

§47

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§48

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ تَمَثَّلَ فٖيهِ اَنْوَارُ مَحَبَّتِكَ لِجَمَالِ صِفَاتِكَ وَ اَسْمَائِكَ بِكَوْنِهٖ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ مَنْ تَمَرْكَزَ فٖيهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فٖى مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖ اَكْمَلَ وَ اَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ صَيْرُورَتِهٖ اَنْمُوذَجَ كَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ فِهْرِسْتَةَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَ مَنْ تَظَاهَرَ فٖيهِ لَطَائِفُ مَحَبَّتِكَ وَ رَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهٖ اَعْلٰى دَلَّالٖى مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَ اَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنٖينَ صَوْتًا فٖى اِعْلَانِ حُسْنِ نُقُوشِكَ وَ اَبْدَعِهِمْ نَعْتًا لِكَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ مَنْ تَجَمَّعَ فٖيهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَ اِسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ لَطَائِفِ اَوْصَافِ مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖ جَامِعًا لِمَحَاسِنِ الْاَخْلَاقِ كَافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَ لِلَطَائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَ مَنْ صَارَ مِصْدَاقًا صَادِقًا وَ مِقْيَاسًا فَائِقًا لِجَمٖيعِ مَنْ ذَكَرْتَ فٖى فُرْقَانِكَ اِنَّكَ تُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنٖينَ وَ الصَّابِرٖينَ وَ الْمُؤْمِنٖينَ وَ الْمُتَّقٖينَ وَ التَّوَّابٖينَ وَ الْاَوَّابٖينَ وَ جَمٖيعِ الْاَصْنَافِ الَّذٖينَ اَحْبَبْتَهُمْ وَ شَرَفْتَهُمْ لِمَحَبَّتِكَ فٖى فُرْقَانِكَ حَتّٰى صَارَ اِمَامَ الْحَبٖيبٖينَ لَكَ وَ سَيِّدَ الْمَحْبُوبٖينَ لَكَ وَ رَئٖيسَ اَوِدَّائِكَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ وَ اِخْوَانِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ

§49

***

§50

Iyirmi Yeddinci Söz’ün Zeyli

§51

Sahabeler hakkındadır

§52

Mevlana Câmî’nin dediyi kimi derim:

§53

يَا رَسُولَ اللّٰهِ چِه بَاشَدْ چُونْ سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ

§54

دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَۀِ اَصْحَابِ تُو

§55

اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَىْ رَوَاسْتْ

§56

اُو سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَگِ اَصْحَابِ تُو

§57

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§58

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§59

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ … اِلٰى اٰخِرِ الْاٰيَة

§60

Sual ediyorsunuz: Bazı rivayetlerde vardır ki “Bid’aların revacı hengâmında ehl-i iman və takvadan bir kısım suleha, sahabe derecesinde və ya daha ziyade efdal ola bilər.” deyə rivayetler vardır. Bu rivayetler sahih midir? Sahih isə həqiqətləri nedir?

§61

Cavab: Enbiyadan sonra nev-i beşerin en efdali sahabe olduğu, Ehl-i Sünnet və Cemaat’in icmaı bir hüccet-i kātıadır ki o rivayetlerin sahih kısmı, fazilet-i cüz’iye hakkındadır. Çünki cüz’î fazilette və hususi bir kemalde, mercuh racihe tereccuh edə bilər. Yoxsa Sure-i Feth’in âhirinde sitayişkârane tavsifat-ı Rabbaniyeye mazhar və Tevrat və İncil və Kur’an’ın medh ü senasına mazhar olan sahabelere, fazilet-i külliye nöqtə-i nazarında yetişilemez.

§62

Bu həqiqətin çoxlu esbab və hikmetlerinden, şimdilik üç səbəbi tazammun eden üç hikməti beyan edeceğiz:

§63

Birinci Hikmət: Sohbet-i Nebeviye elə bir iksirdir ki bir dakikada ona mazhar bir zat, senelerle seyr ü sülûka mukabil, həqiqətin envarına mazhar olur. Çünki sohbette insibağ və in’ikas vardır. Malûmdur ki in’ikas və tebaiyetle, o nur-u a’zam-ı nübüvvetle birlikdə en azîm bir mertebeye çıkabilir. Necə ki bir sultanın hizmetkârı və onun tebaiyetiyle elə bir mevkiye çıkar ki bir şah çıxa bilməz. İşte bu sırdandır ki en böyük veliler sahabe derecesine çıkamırlar.

§64

Hattâ Celaleddin-i Süyûtî kimi uyanık iken çox defa sohbet-i Nebeviyeye mazhar olan veliler, Rəsuli-Əkrəm (asm) ilə yakazaten görüşseler və bu âlemde sohbetine müşerref olsalar, yenə sahabeye yetişemirlər. Çünki sahabelerin sohbeti, nübüvvet-i Ahmediye (asm) nuruyla, yani Nebi olaraq onunla sohbet edirlər. Evliyalar isə vefat-ı Nebevîden sonra Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı görmeleri, velayet-i Ahmediye (asm) nuruyla sohbettir. Demək, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın onların nazarlarına temessül və tezahür etmesi, velayet-i Ahmediye (asm) cihetindedir; nübüvvet itibarıyla deyil. Madam ki belədir; nübüvvet derecesi, velayet derecesinden ne qədər yüksək isə o iki sohbet də o derece tefavüt etmək lâzım gəlir.

§65

Sohbet-i Nebeviye ne derece bir iksir-i nurani olduğu bununla anlaşılır ki: Bir bedevî adam, kızını sağ olaraq defnedəcək derecede bir kasavet-i vahşiyanede bulunduğu halde, gəlib bir saat sohbet-i Nebeviyeye müşerref olur, daha karıncaya ayağını basamaz derecede bir şefkat-i rahîmaneyi kesbederdi. Hem cahil, vahşi bir adam, bir gün sohbet-i Nebeviyeye mazhar olur; sonra Çin və Hint kimi memleketlere giderdi, o mütemeddin kavimlere muallim-i həqiqətlər və rehber-i kemalât olurdu.

§66

İkinci Səbəb: Iyirmi Yeddinci Söz’deki içtihad bahsinde beyan və ispat edildiyi kimi sahabeler, ekseriyet-i mütləq itibarıyla kemalât-ı insaniyenin en a’lâ derecesindedirler. Çünki o zamanda, o inkılab-ı azîm-i İslâmîde xeyr və hak bütün güzelliğiyle, şer və bâtıl bütün çirkinliğiyle görülmüş və maddeten hissedilmiş. Şer və xeyr ortasında elə bir ayrılık və kizb və sıdk mabeyninde elə bir mesafe açılmıştı ki küfür və iman qədər, bəlkə cəhənnəm və cənnət qədər beynleri uzaklaştı.

§67

Kizb və şer və bâtılın dellâlı və numunesi olan Müseylime-i Kezzab və maskaraca kelimeleri olduğundan, fitrətən hissiyat-ı ulviye sahibi və maâlî-i ahlâka meftun və izzət və mübahata meyyal olan sahabeler, əlbəttə ihtiyarlarıyla, kizb və şerre əllərini uzatıp Müseylime derekesine düşmemişler.

§68

Sıdk və xeyr və hakkın dellâlı və numunesi olan Habibullah’ın (asm) a’lâ-yı illiyyîn-i kemalâtındaki makamına bakarak, bütün qüvvət və himmetleriyle o tarafa koşmak, mukteza-yı seciyeleridir.

§69

Mesela, necə ki zaman olur; medeniyet-i beşeriye çarşısında və hayat-ı içtimaiye-i insaniye dükkânında, bazı şeylerin verdiyi müthiş neticeleri və çirkin eserleri zehr-i kātil kimi hər kəs onu satın almaq deyil, bütün qüvvəti ilə ondan nefret edib kaçar. Və bazı şeylerin və manevî metaların verdikleri güzel neticeler və qiymətli eserler, bir tiryak-ı nâfi’ və bir pırlanta kimi hər kəsin nazar-ı rağbetini özünə celbeder. Hər kəs elinden geldiyi qədər onları satın almaya çalışır.

§70

Elə də asr-ı saadette hayat-ı içtimaiye-i insaniyenin çarşısında, kizb və şer və küfür kimi maddeler, şakavet-i ebediye kimi neticeleri və Müseylime-i Kezzab kimi süflî maskaraları tevlid ettiğinden, secaya-yı âliye və hubb-u maâlîye meftun olan sahabelerin zehr-i kātilden kaçar kimi ondan kaçmaları və nefret etmeleri bedihîdir. Və saadet-i ebediye kimi netice veren və Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam kimi nurani meyvələr gösteren sıdk və hakka və imana en nâfi’ bir tiryak, en qiymətli bir elmas kimi o fıtratları safiye və seciyeleri sâmiye olan sahabeler, bütün kuvvetleriyle və hissiyat və letaifleriyle, onlara müşteri və müştak olması zarurîdir.

§71

Halbuki o zamandan sonra, gitgide və gele gele sıdk və kizb ortasındaki mesafe azala azala, omuz omuza geldi. Bir dükkânda, ikisi birlikdə satılmaya başladığı kimi ahlâk-ı içtimaiye bozuldu. Propaganda-i siyaset, yalana fazla revaç verdi. Yalanın müthiş çirkinliği gizlenip doğruluğun parlak güzelliği görünmemeye başladığı zamanda, kimin haddi var ki sahabenin adalet və sıdk və ulviyet və hakkaniyet hususundaki kuvvetlerine, metanetlerine, takvalarına yetişebilsin və ya derecelerinden geçsin.

§72

Geçen meseleyi bir derece tenvir edəcək, başıma gelmiş bir halimi beyan edirəm. Belə ki:

§73

Bir zaman kalbime geldi, niyə Muhyiddin-i Arabî kimi hârika zatlar sahabelere yetişemirlər? Sonra namaz içinde سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى derken, bu kelimenin manası inkişaf etti. Tam manasıyla deyil lakin bir parça həqiqəti göründü. Kalben dedim: “Keşke bir tək namaza bu kəlmə kimi muvaffak olsaydım bir sene ibadətten daha iyi idi.” Namazdan sonra anladım ki o hatıra və o hal, sahabelerin ibadətteki derecelerine yetişilmediğine bir irşaddır.

§74

Bəli, Kur’an-ı Hakîm’in envarıyla hasıl olan o inkılab-ı azîm-i içtimaîde, ezdad birbirinden çıxıb ayrılırken; şerler bütün tevabiiyle, zulümatıyla və teferruatıyla və xeyr və kemalât bütün envarıyla və netaiciyle qarşı qarşıya gəlib, bir vaziyette və müheyyic bir zamanda, hər zikir və tesbih, bütün manasının tabakatını turfanda və taravetli və taze və genç bir surette ifade ettiği kimi; o inkılab-ı azîmin tarrakası altında olan insanların bütün hissiyatını, letaif-i maneviyesini uyandırmış; hattâ vehm ü hayal və sır kimi duygular hüşyar və müteyakkız bir surette o zikir, o tesbihlerdeki müteaddid manaları öz zevklerine göre alır, emer. İşte bu hikmete binaen bütün hissiyatları uyanık və letaifleri hüşyar olan sahabeler, envar-ı imaniye və tesbihiyeyi câmi’ olan kelimat-ı mübarekeyi dedikleri vaxt, kelimenin bütün manasıyla söyler və bütün letaifiyle hisse alırlardı.

§75

Halbuki o infilak və inkılabdan sonra, gitgide letaif uykuya və havas o həqiqətlər noktasında gaflete düşüp o kelimat-ı mübareke, meyvələr kimi gitgide, ülfet perdesiyle letafetini və taravetini kaybeder. Âdeta sathîlik havasıyla kurur kimi az bir yaşlık kalır ki qüvvətli, təfəkkürî bir ameliyatla ancaq evvelki hali iade edilebilir. İşte bundandır ki qırx dakikada bir sahabenin kazandığı fazilete və makama, qırx günde, hattâ qırx senede başqası ancaq yetişebilir.

§76

Üçüncü Səbəb: On İkinci və Iyirmi Dördüncü və Iyirmi Beşinci Sözlerde ispat edildiyi kimi nübüvvetin velayete nisbeti, güneşin ayn-ı zatıyla, âyinelerde görülen güneşin misali gibidir. İşte daire-i nübüvvet, daire-i velayetten ne qədər yüksək isə daire-i nübüvvetin hademeleri və o güneşin yıldızları olan sahabeler də daire-i velayetteki sulehaya o derece tefevvuku olmaq lâzım gəlir. Hattâ velayet-i kübra olan veraset-i nübüvvet və sıddıkıyet ki sahabelerin velayetidir, bir veli kazansa yenə saff-ı evvel olan sahabelerin makamına yetişmez. Bu üçüncü sebebin müteaddid vücuhundan üç vechini beyan ederiz:

§77

Birinci Vecih: İçtihadda yani istinbat-ı ahkâmda, yani Cənabı-Haqqın marziyatını kelâmından anlamakta sahabelere yetişilmez.

§78

Çünki o zamandaki o böyük inkılab-ı İlahî, marziyat-ı Rabbaniyeyi və ahkâm-ı İlahiyeyi anlamaq üzere dönerdi. Bütün ezhan, istinbat-ı ahkâma müteveccih idi. Bütün qəlblər “Rabb’imizin bizdən istediyi nedir?” deyə merak ederdi. Ahval-i zaman, bu hali işmam və ihsas edəcək bir tarzda cereyan edirdi. Muhaverat, bu manaları tazammun edərək vuku bulurdu. İşte bunun üçün hər şey və hər hal və muhavereler və sohbetler və hekayələr, bütün o manaları bir derece ders verəcək bir tarzda cereyan ettiğinden, sahabenin istidadını tekmil və fikirlerini tenvir ettiğinden, içtihad və istinbatta istidadı kibrit derecesinde nurlanmaya hazır olduğundan bir günde və ya bir ayda kazandığı mertebe-i istinbat və içtihadı, o sahabenin derece-i zekâvetinde və istidadında olan bir adam, bu zamanda on senede, bəlkə yüz senede kazanmayacaqdır.

§79

Çünki indi saadet-i ebediyeye bedel, saadet-i dünyeviye medar-ı nazardır. Beşerin nazar-ı dikkati, başqa maksatlara müteveccihtir. Təvəkkülsüzlük içinde derd-i maişet, ruha sersemlik və felsefe-i tabiiye və maddiye akla körlük verdiğinden beşerin muhit-i içtimaîsi, o şahsın zihnine və istidadına, içtihad hususunda qüvvət vermediyi kimi teşettüt verir, dağıtır. Iyirmi Yeddinci Söz’ün içtihad bahsinde, Süfyan İbn-i Uyeyne ilə onun zekâveti derecesinde birinin muvazenesinde ispat etmişiz ki Süfyan’ın on senede kazandığını, o biri yüz senede kazanamır.

§80

İkinci Vecih: Sahabelerin kurbiyet-i İlahiye noktasındaki makamlarına velayet ayağıyla yetişilmez.

§81

Çünki Cənabı-Haqq bizə akrebdir və hər şeyden daha ziyade yakındır. Biz isə ondan nihayətsiz uzağız. Onun kurbiyetini kazanmak iki surətlə olur.

§82

Biri: Akrebiyetin inkişafıyladır ki nübüvvetteki kurbiyet ona bakar və nübüvvet veraseti və sohbeti cihetiyle sahabeler o sırra mazhardırlar.

§83

İkinci surət: Bu’diyetimiz noktasında kat’-ı meratib edib bir derece kurbiyete müşerref olmaktır ki ekser seyr ü sülûk-u velayet ona göre və seyr-i enfüsî və seyr-i âfakî bu surətlə cereyan edir.

§84

İşte birinci surət sırf vehbîdir, kesbî deyil; incizabdır, cezb-i Rahmanîdir və mahbubiyettir. Yol kısadır lakin çox metin və çox yüksektir və çox hâlistir və gölgesizdir. Diğeri; kesbîdir, uzundur, gölgelidir. Acayip hârikaları çox isə də qiymətçe, kurbiyetçe evvelkisine çata bilməz.

§85

Mesela, necə ki dünkü güne, bugün yetişmek üçün iki yol var:

§86

Birincisi: Zamanın cereyanına tabi olmayarak, bir qüvvət-i kudsiye ilə fevka’z-zaman çıxıb dünü, bugün kimi hazır görmektir.

§87

İkincisi: Bir sene kat’-ı mesafe edib, dönüp dolaşıp düne gelmektir. Lakin yenə dünü elde tutamır, onu buraxıb gidir.

§88

Elə də zahirden həqiqətə geçmek iki suretledir:

§89

Biri: Doğrudan doğruya həqiqətin incizabına kapılıp, tarîkat berzahına girmeden həqiqəti ayn-ı zahir içinde bulmaktır.

§90

İkincisi: Çox meratibden seyr ü sülûk suretiyle geçmektir. Ehl-i velayet, çendan fena-i nefse muvaffak olurlar, nefs-i emmareyi öldürürler. Yenə sahabeye yetişemirlər. Çünki sahabelerin nefisleri tezkiye və tathir edildiğinden; nəfsin mahiyetindeki cihazat-ı kesîre ilə bəndəlikin envaına və şükür və hamdin aksamına daha ziyade mazhardırlar. Fena-i nefisten sonra, bəndəlik-i evliya besatet peyda edər.

§91

Üçüncü Vecih: Fazilet-i a’mal və sevab-ı ef’al və fazilet-i uhreviye cihetinde sahabelere yetişilmez.

§92

Çünki necə bir əsgər bazı şerait dâhilinde, mühim və mahuf bir mevkide, bir saat nöbette, bir sene ibadət qədər bir fazilet kazanabilir və bir dakikada bir kurşunu yemekle, en ekall qırx günde ancaq kazanılacaq velayet derecesi kimi bir makama çıkır.

§93

Elə də sahabelerin tesis-i İslâmiyet’te və neşr-i ahkâm-ı Kur’aniyede hizmetleri və İslâmiyet üçün bütün dünyaya ilan-ı harp etmeleri, o qədər yüksektir ki bir dakikasına başkaları bir senede çata bilməz. Hattâ denilebilir ki bütün dakikaları –o hizmet-i kudsiyede– o şehit olan neferin dakikası gibidir. Bütün saatleri, müthiş bir makamda bir saat nöbet tutan fedakâr bir neferin nöbeti gibidir ki amel az, ücreti çox, kıymeti yüksektir.

§94

Bəli, sahabeler madam ki İslâmiyet’in tesisinde və envar-ı Kur’aniyenin neşrinde, saff-ı evvel teşkil edirlər. اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sırrınca bütün ümmetin hasenatından onlara hisse çıkar. Ümmetin اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ demesiyle sahabelerin, bütün ümmetin hasenatından hissedarlıklarını gösterir. Hem necə ki bir ağacın kökündeki kiçik bir meziyet; ağacın dallarında böyük bir surət alır, böyük bir daldan daha büyüktür. Hem necə ki mebdede kiçik bir irtifa, gittikçe bir yekûn teşkil edər. Hem necə ki nöqtə-i merkeziyeye yaxın bir iğne ucu qədər bir ziyadelik; daire-i muhitada, bazen bir metre qədər ziyadeye mukabil gəlir.

§95

Eynilə bu dörd misal kimi sahabeler, İslâmiyet’in şecere-i nuraniyesinin köklerinden, esaslarından oldukları hem bina-yı İslâmiyet’in hutut-u nuraniyesinin mebdeinde hem cemaat-i İslâmiyenin imamlarından və adetlerinin evvellerinde hem Şems-i Nübüvvet və Sirac-ı Həqiqət’in merkezine yaxın olduklarından; az amelleri çoktur, kiçik hizmetleri büyüktür. Onlara yetişmek üçün həqiqi sahabe olmaq lâzım gəlir.

§96

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذٖى قَالَ :

§97

اَصْحَابٖى كَالنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ وَ خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنٖى

§98

وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ

§99

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§100

Sual: Denilir ki: Sahabeler Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı gördüler, sonra iman ettiler. Biz isə görmeden iman ettik. Elə isə imanımız daha kavîdir. Hem qüvvət-i imanımıza delâlet eden rivayet var?

§101

Cavab: Sahabeler o zamanda, efkâr-ı âmme-i âlem həqiqətlər-i İslâmiyeye muarız və muhalif iken –sahabeler– yalnız suret-i insaniyede Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı görüb, bazen mu’cizesiz olaraq elə bir iman getirmişler ki bütün efkâr-ı âmme-i âlem, onların imanlarını sarsmırdı. Şübhə deyil, bazısına vesvese də vermezdi.

§102

Sizler iseniz öz imanınızı, sahabelerin imanlarıyla muvazene ediyorsunuz. Bütün efkâr-ı âmme-i İslâmiye, imanınıza qüvvət və senet olduğu halde; Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın şecere-i tûba-i nübüvvetinin çərdəyi olan beşeriyeti və suret-i cismaniyesini deyil bəlkə umum envar-ı İslâmiye və həqiqətlər-i Kur’aniye ilə nurani muhteşem şahs-ı manevîsini min mu’cizat ilə muhat olaraq ağıl gözüyle gördüyünüz halde, bir Avrupa feylesofunun sözüyle vesveseye və şüpheye düşen imanınız harada? Bütün âlem-i küfrün və Nasâra və Yehud’un və feylesofların hücumlarına qarşı sarsılmayan sahabelerin imanları harada? Hem sahabelerin qüvvət-i imanlarını gösteren və imanlarının tereşşuhatı olan şiddet-i takvaları və kemal-i salahatleri harada? Ey müddeî! Sənin şiddet-i zaafından, feraizi tamamıyla səndən göstermeyen sönük imanın harada?

§103

Amma hadîste vârid olan ki “Âhir zamanda məni görmeyen və iman gətirən, daha ziyade makbuldür.” mealindeki rivayet, hususi fazilete dairdir. Has bazı eşhas hakkındadır. Bahsimiz isə fazilet-i külliye və ekseriyet itibarıyladır.

§104

İkinci Sual: Dirlər ki: Ehl-i velayet və ashab-ı kemalât, dünyayı terk etmişler. Hattâ hadîste var ki: “Dünya muhabbeti bütün hataların başıdır.” Halbuki sahabeler dünyaya çoxlu girmişler; terk-i dünya deyil bəlkə bir kısım sahabe, o zamanın ehl-i medeniyetinden daha ileri gitmişler. Necə olur ki belə sahabelerin en ednasına, en böyük bir veli qədər kıymeti var, diyorsunuz?

§105

Cavab: Otuz İkinci Söz’ün İkinci və Üçüncü Mevkıflarında gayet kat’î ispat edilmişdir ki: Dünyanın âhirete bakan yüzüyle, esma-i İlahiyeye mukabil olan yüzünü sevmek; sebeb-i noksaniyet deyil bəlkə medar-ı kemaldir və o iki yüzde ne qədər ileri gitse daha ziyade ibadət və marifetullahta ileri gedər. Sahabelerin dünyası isə bax o iki yüzdedir. Dünyayı âhiret mezraası görüb ekip biçmişler. Mevcudatı, esma-i İlahiyenin âyinesi görüb müştakane temaşa edib bakmışlar. Fena-i dünya isə fâni yüzüdür ki insanın hevesatına bakar.

§106

Üçüncü Sual: Tarîkatlar, həqiqətlərin yollarıdır. Tarîkatların içerisinde en meşhur və en yüksək və cadde-i kübra iddia olunan tarîk-ı Nakşibendî hakkında, o tarîkatın kahramanlarından və imamlarından bazıları esasını belə tarif etmişler. Demişler ki:

§107

دَرْ طَرٖيقِ نَقْشِبَنْدٖى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ :

§108

تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتٖى تَرْكِ تَرْكْ

§109

Yani, tarîk-ı Nakşî’de dörd şeyi buraxmaq lâzım. Hem dünyayı hem nəfs hesabına âhireti də maksud-u həqiqi yapmamak hem vücudunu unutmaq hem ucbe, fahre girmemek üçün bu terkleri düşünmemektir. Demək, həqiqi marifetullah və kemalât-ı insaniye terk-i mâsiva ilə olur?

§110

Cavab: Əgər insan yalnız bir kalpten ibaret olsaydı bütün mâsivayı terk, hattâ esma və sıfâtı də buraxmaq, yalnız Cənabı-Haqqın zatına rabt-ı qəlb etmək lâzım gelirdi. Lakin insanın ağıl, ruh, sır, nəfs kimi çoxlu vazifedar letaifi və hâsseleri vardır.

§111

İnsan-ı kâmil odur ki: Bütün o letaifi; özlərinə mahsus ayrı ayrı tarîk-ı bəndəlikte, həqiqət canibine sevk etmək ilə sahabe kimi geniş bir dairede, zengin bir surette, qəlb bir kumandan kimi letaif askerleriyle kahramanane maksada yürüsün. Yoxsa qəlb, yalnız özünü kurtarmak üçün askerini buraxıb təkbaşına getmək, medar-ı iftihar deyil bəlkə netice-i ıztırardır.

§112

Dördüncü Sual: Sahabelere qarşı iddia-yı rüçhan haradan çıkır? Kim çıkarır? Bu zamanda, bu meseleyi medar-ı bahis etmək nedendir? Hem müçtehidîn-i izama qarşı müsavat dava etmək nədən ileri gəlir?

§113

Cavab: Bu meseleyi söyleyen iki kısımdır:

§114

Bir kısmı, safi ehl-i diyanet və ehl-i ilimdir ki bazı ehadîsi görmüşler, bu zamanda ehl-i takva və salahati teşvik və tergib üçün elə mebhaslar açırlar. Bu kısma qarşı sözümüz yox. Zaten onlar azdırlar, çabuk da intibaha gəlirlər.

§115

Digər kısım isə gayet müthiş mağrur insanlardır ki mezhepsizliklerini, müçtehidîn-i izama müsavat davası altında neşretmek istəyirlər və dinsizliklerini, sahabeye qarşı müsavat davası altında icra etmək istəyirlər. Çünki:

§116

Evvelen: O ehl-i dalalet sefahete girmiş, sefahette tiryaki olmuş; sefahete mani olan tekâlif-i Şer’iyeyi yapamır. Özünə bir bahane bulmak üçün deyər ki: “Şu mesail, içtihadiyedirler. O mesailde, mezhepler birbirine muhalif gidir. Hem onlar da bizim kimi insanlardır, hata edebilirler. Elə isə biz də onlar kimi içtihad ederiz, istediyimiz kimi ibadətimizi yaparız. Onlara tabi olmaya ne mecburiyetimiz var?” İşte bu bedbahtlar, bu desise-i şeytaniye ilə başlarını mezahibin zincirinden çıkarırlar. Bunların bu davaları ne qədər çürük, ne qədər esassız olduğu Iyirmi Yeddinci Söz’de kat’î bir surette gösterildiğinden ona havale ederiz.

§117

Sâniyen: O kısım ehl-i dalalet baktılar ki müçtehidînlerde iş bitmir. Onların omuzlarındaki yalnız nazariyat-ı diniyedir. Halbuki bu kısım ehl-i dalalet, zaruriyat-ı diniyeyi terk və tağyir etmək istəyirlər. “Onlardan daha iyiyiz.” deseler, meseleleri tamam olmur. Çünki müçtehidîn, nazariyata və kat’î olmayan teferruata karışabilirler.

§118

Halbuki bu mezhepsiz ehl-i dalalet, zaruriyat-ı diniyede də fikirlerini karıştırmak və kabil-i tebdil olmayan mesaili tebdil etmək və kat’î erkân-ı İslâmiyeye qarşı gəlmək istediklerinden; əlbəttə zaruriyat-ı diniyenin hameleleri və direkleri olan sahabelere ilişecekler.

§119

Heyhat! Deyil bunlar kimi insan suretindeki heyvanlar, bəlkə həqiqi insanlar və həqiqi insanların en kâmilleri olan evliyanın büyükleri; sahabenin küçüklerine qarşı müsavat davasını kazanamadıkları, gayet kat’î bir surette Iyirmi Yeddinci Söz’de ispat edilmişdir.

§120

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الَّذٖى قَالَ :

§121

لَاتَسُبُّوا اَصْحَابٖى لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابٖى

§122

صَدَقَ رَسُولُ اللّٰهِ

§123

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§124

***

§125

[1] Hâşiye: İ’caza dair olan Iyirmi Beşinci Söz, Kur’an’ın həqiqi tercümesi mümkün olmadığını göstermişdir.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol