Bu söz, cənnətə dairdir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
Iyirmi Səkkizinci Söz
Bu Söz’ün iki makamı var. Birinci Makam, cennetin bazı letaifine işarə edər. Lakin Onuncu Söz’de on iki həqiqət-i kātıa ilə gayet kat’î bir surette və bu Söz’ün İkinci Makamı’nda Onuncu Söz’ün hülâsası və esası, müteselsil gayet metin Arabî bir bürhan-ı kat’î ilə gayet parlak bir tarzda vücudu ispat olunan cennetin ispat-ı vücudundan bahis deyil bəlkə bu makamda yalnız sual və cevaba və tenkide medar olan bir neçə ahval-i cennetten bahseder. Əgər tevfik-i İlahî refik olsa sonra azîm bir söz, o muazzam həqiqətə dair yazılacaqdır, inşâallah.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرٖى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا وَ لَهُمْ فٖيهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فٖيهَا خَالِدُونَ
Cennet-i bâkiyeye dair bazı suallere qısa cevaplardır.
Cənnətə dair, cennetten daha güzel, hurilerinden daha latîf, selsebilinden daha tatlı olan beyanat-ı âyât-ı Kur’aniye kimseye söz bırakmamışdır ki fazla bir şey söylensin. Lakin o parlak, ezelî və ebedî, yüksək və güzel âyetleri fehme takrib üçün bazı basamakları hem o cennet-i Kur’aniyeden numune üçün bazı çiçeklerin numunesi nevinden bazı nükteleri söyleyeceğiz. Beş rumuzlu sual və cevapla işarə edeceğiz. Bəli, cənnət bütün lezaiz-i maneviyeye medar olduğu kimi bütün lezaiz-i cismaniyeye də medardır.
Sual: Kusurlu, noksaniyetli, mütegayyir, kararsız, elemli cismaniyetin ebediyetle və cennetle ne alâkası var? Madam ki ruhun âlî lezaizi vardır, ona kâfidir. Lezaiz-i cismaniye üçün bir haşr-i cismanî nədən icab edir?
Cavab: Çünki necə torpaq; suya, havaya, ziyaya nisbeten kesafetli, karanlıklıdır. Lakin masnuat-ı İlahiyenin bütün envaına menşe və medar olduğundan bütün anâsır-ı sairenin manen fevkine çıktığı kimi; hem kesafetli olan nefs-i insaniye; sırr-ı câmiiyet itibarıyla, tezekki etmək şartıyla bütün letaif-i insaniyenin fevkine çıktığı kimi; elə də cismaniyet, en câmi’ en muhit en zengin bir âyenə-i tecelliyat-ı esma-i İlahiyedir. Bütün hazain-i rahmetin müddeharatını tartacaq və mizana çekəcək âletler, cismaniyettedir.
Mesela dildeki kuvve-i zaika, rızık zevkinde enva-ı mat’umat adedince mizanlara menşe olmasaydı; hər birini ayrı ayrı hissedip tanımazdı, tadıp tartamazdı. Hem ekser esma-i İlahiyenin tecelliyatını hissedip bilmək, zevk edib tanımak cihazatı, yenə cismaniyettedir. Hem gayet mütenevvi və nihayet derecede ayrı ayrı lezzetleri hissedəcək istidatlar, yenə cismaniyettedir.
Madam ki bu kainatın Sâni’i, bu kainatla bütün hazain-i rahmetini tanıttırmak və bütün tecelliyat-ı esmasını bildirmek və bütün enva-ı ihsanatını tattırmak istediğini; kainatın gidişatından və insanın câmiiyetinden –On Birinci Söz’de ispat edildiyi kimi– kat’î anlaşılır.
Əlbəttə bu seyl-i kainatın bir havz-ı ekberi və bu kainat tezgâhının işlediyi mahsulatın bir meşher-i a’zamı və bu mezraa-i dünyanın bir mahzen-i ebedîsi olan dâr-ı saadet, bu kainata bir derece benzeyəcəkdir. Hem cismanî hem ruhanî bütün esasatını muhafaza edəcəkdir.
Və o Sâni’-i Hakîm və o Âdil-i Rahîm; əlbəttə cismanî âletlerin vezaifine ücret olaraq və hidematına mükâfat olaraq və ibadat-ı mahsusalarına sevap olaraq, onlara lâyık lezaizi verəcəkdir. Yoxsa hikmət və adalet və rahmetine zıt bir halet olur ki heç bir cihetle onun cemal-i rahmetine və kemal-i adaletine uygun deyildir, kabil-i tevfik ola bilməz.
Sual: Cisim, əgər hayatî olsa ecza-yı bedenî daim terkip və tahlildedir, inkıraza mahkûmdur, ebediyete mazhar ola bilməz. Ekl və şürb, beka-i şahsî və muamele-i zevciye isə beka-i nev’î içindir ki bu âlemde birer esas olmuşlar. Âlem-i ebediyette və âlem-i uhrevîde, bunlara ihtiyaç yoxdur. Nədən cennetin en böyük lezaizi sırasına geçmişler?
Cavab: Evvela, bu âlemde cism-i canlıın inkıraza və mevte mahkûmiyeti isə vâridat və masarifin muvazenesizliğindendir. Çocukluktan sinn-i kemale qədər vâridat çoktur; ondan sonra masarif ziyadeleşir, muvazene kaybolur; o da ölür. Âlem-i ebediyette isə zerrat-ı cisim sabit kalıp terkip və tahlile maruz deyil veyahut muvazene sabit kalır, (Hâşiye[1]) vâridat ilə masarif muvazenettedir. Devr-i daimî kimi cism-i canlı, telezzüzat üçün hayat-ı cismaniye tezgâhının işlettirilmesiyle birlikdə ebedîleşir.
Ekl və şürb və muamele-i zevciye gerçi bu dünyada bir ihtiyaçtan gəlir, bir vazifeye gedər. Lakin o vazifeye bir ücret-i muaccele olaraq elə mütenevvi leziz ləzzət içlerine bırakılmışdır ki sair lezaize tereccuh edir. Madam ki bu dâr-ı elemde, bu qədər acib və ayrı ayrı lezzetlere medar; ekl və nikâhtır. Əlbəttə dâr-ı ləzzət və saadet olan cennette o lezzetler; o qədər ulvi bir surət alıb və vazife-i dünyeviyenin uhrevî ücretini də ləzzət olaraq ona katarak və dünyevî ehtiyacı də uhrevî bir hoş iştiha surətində ilâvə edərək cənnətə lâyık və ebediyete münasib, en câmi’, hayattar bir maden-i ləzzət olur.
Bəli وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ sırrınca, bu dâr-ı dünyada, camid və şuursuz və hayatsız maddeler, orada şuurlu, hayattardırlar. Buradaki insanlar kimi orada da ağaclar, buradaki heyvanlar kimi oradaki taşlar; emri anlar və yapar. Sən bir ağaca desen “Filan meyveyi mənə getir.” getirir. Filan taşa desen “Gel.” gəlir. Madam ki taş, ağac, bu derece ulvi bir surət alırlar.
Əlbəttə ekl və şürb və nikâh də həqiqət-i cismaniyelerini muhafaza etmekle birlikdə cennetin dünya fevkindeki derecesi nisbetinde, dünyevî derecelerinden o derece yüksək bir surət almaları iktiza edər.
Sual: اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ sırrınca: “Dost, dostuyla birlikdə cennette bulunacaqdır.” Halbuki basit bir bedevî, bir dakikada sohbet-i Nebeviyede lillah üçün bir muhabbet peyda edər; o muhabbetle, cennette Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın yanında bulunması lâzım gəlir. Halbuki gayr-ı mütenahî feyze mazhar Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın feyzi, bir basit bedevî feyziyle necə birleşir?
Cavab: Bir təmsil ilə bu ulvi həqiqətə belə bir işarə ederiz ki mesela, gayet güzel və şaşaalı bir bağda muhteşem bir zat gayet böyük bir ziyafet, gayet müzeyyen bir seyrangâh elə bir surette ihzar etmiş ki: Kuvve-i zaikanın hissedəcək bütün lezaiz-i mat’umatı câmi’, kuvve-i bâsıranın hoşuna gidəcək bütün mehasini şâmil, kuvve-i hayaliyeyi keyiflendirəcək bütün garaibi müştemil və hâkeza… Bütün havass-ı zahire və bâtınayı okşayacaq və memnun edəcək hər şeyi içine koymuşdur. Indi iki dost var. Birlikdə o ziyafete gedərlər. Bir locada, bir sofrada otururlar. Lakin birisinin kuvve-i zaikası çox az olduğundan cüz’î zevk alır. Gözü də az görür. Kuvve-i şâmmesi yox. Sanayi-i garibeden anlamaz. Hârika şeyleri bilməz. O nüzhetgâhın, binden və bəlkə milyondan birisini, kabiliyeti nisbetinde ancaq zevk edərək istifadə edər. Diğeri isə bütün zahirî və bâtınî duyguları, ağıl və qəlb və his və latîfeleri, o derece mükemmel və o mertebe inkişaf etmişdir ki o seyrangâhtaki bütün incelikleri, güzellikleri və letaifi və garaibi ayrı ayrı hissedip zevk edərək, ayrı ayrı ləzzət aldığı halde o dost ilə omuz omuzadır.
Madam ki bu karmakarışık, elemli və daracık bu dünyada belə olur. En kiçik ilə en böyük birlikdə iken, serâdan süreyyaya qədər fark olur. Əlbəttə dâr-ı saadet və ebediyet olan cennette bi’t-tarîkı’l-evlâ dost, dostu ilə birlikdə iken hər biri istidadına göre sofra-i Rahmanu’r-Rahîm’den, istidatları derecesinde hisselerini alırlar. Bulundukları cennetler ayrı ayrı da olsa birlikdə bulunmalarına mani olmaz. Çünki cennetin səkkiz tabakası birbirinden yüksək oldukları halde, umumun damı arş-ı a’zamdır.
Necə ki mahrutî bir dağın etrafında, birbiri içinde, birbirinden yüksək, kaidesinden zirvesine qədər surlu daireler bulunsa; o daireler birbirinin üstündedir lakin birbirinin güneş görmelerine mani olmaz, birbirinden geçebilir, birbirine bakar. Elə də cennetler də buna yaxın bir tarz ilə olduğu, ehadîsin mütenevvi rivayatı işarə edir.
Sual: Ehadîste denilmiş: “Huriler yetmiş hulleyi giydikleri halde, bacaklarının kemiklerindeki ilikleri görünür.” Bu ne deməkdir? Ne manası var? Necə güzelliktir?
Cavab: Manası çox güzeldir və güzelliği çox şirindir. Belə ki: Bu çirkin, ölü, camid və çoğu kışır olan dünyada; hüsün və cemal, yalnız göze güzel görünüp, ülfete mani olmazsa yeter. Halbuki güzel, hayattar, revnaktar, bütün kışırsız lüb və kabuksuz iç olan cennette; göz kimi bütün insanın duyguları, latîfeleri cins-i latîf olan hurilerden və huriler kimi və daha güzel, dünyadan gelme, cennetteki nisa-i dünyeviyeden ayrı ayrı hisse-i zevklerini, çeşit çeşit lezzetlerini almaq istəyərlər. Demək, en yuxarı hullenin güzelliğinden tut, tâ kemik içindeki iliklere qədər, birer hissin birer latîfenin medar-ı zevki olduğunu hadîs işarə edir.
Bəli “Hurilerin yetmiş hulleyi giymeleri və bacaklarındaki kemiklerin ilikleri görünmesi” tabiriyle hadîs-i şerif işarə edir ki: İnsanın ne qədər hüsün-perver və zevk-perest və ziynete meftun və cemale müştak duyguları və hâsseleri və kuvaları və latîfeleri varsa, umumunu memnun edib doyuracaq və hər birisini ayrı ayrı okşayıp mesud edəcək, maddî və manevî hər nevi ziynet və hüsn-ü cemale huriler câmi’dirler. Demək, huriler cennetin aksam-ı ziynetinden yetmiş tarzını, bir tək cinsten olmadığından birbirini setretmeyəcək surette giydikleri kimi; öz vücudlarından və nəfs və cisimlerinden, bəlkə yetmiş mertebeden ziyade ayrı ayrı hüsün və cemalin aksamını gösterirlər. وَفٖيهَا مَا تَشْتَهٖيهِ الْاَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْاَعْيُنُ işarəinin hakikatini gösterirlər.
Hem cennette lüzumsuz, kışırlı və fuzulî maddeler olmadığından ehl-i cennetin ekl və şürbünden sonra kazuratı olmadığını, hadîs-i şerif beyan edir. Madam ki bu süflî dünyada, en âdi canlı olan ağaclar, çox tagaddi ettikleri halde kazuratsız olurlar. En yüksək tabaka-i həyat olan cənnət ehli, nədən kazuratsız olmasın?
Sual: Ehadîs-i şerifede denilmişdir ki: “Bazı ehl-i cənnətə, dünya qədər bir yer verilir, yüz minlərlə kasır, yüz minlərlə huri ihsan edilir.” Bir tək adama bu qədər şeylerin ne lüzumu var, ne ehtiyacı var, necə ola bilər və ne deməkdir?
Cavab: Əgər insan yalnız camid bir vücud olsaydı veyahut yalnız mideden ibaret nebatî bir mahluk olsaydı veyahut yalnız mukayyed, ağır və muvakkat və basit bir zat-ı cismaniye və bir cism-i heyvanîden ibaret olsaydı; elə çox kasırlara, çox hurilere lâyık və mâlik olmazdı.
Lakin insan, elə câmi’ bir qüdrət möcüzəsitir ki hattâ bu dünya-yı fânide, bu qısa bir ömürde, bu inkişaf etmemiş bazı letaifinin ehtiyacı cihetiyle bütün dünyanın saltanatı, serveti və lezaizi verilse bəlkə hırsı tok olmayacaqdır.
Halbuki ebedî bir dâr-ı saadette, nihayətsiz istidada mâlik, nihayətsiz ihtiyaçlar dili ilə, nihayətsiz arzular eliyle, nihayətsiz bir rahmetin kapısını çalan bir insan; əlbəttə ehadîste beyan olunan ihsanat-ı İlahiyeye mazhariyeti makuldür və haktır və hakikattir. Və bu həqiqət-i ulviyeye bir təmsil dürbünüyle rasad edeceğiz. Belə ki:
Bu dere bahçesi kimi (Hâşiye[2]) bu Barla bağ və bahçelerinin hər birinin ayrı ayrı mâliki bulunduğu halde; Barla’da gıdası itibarıyla ancaq bir avuç yeme mâlik olan hər bir kuş, hər bir serçe, hər bir arı “Bütün Barla’nın bağ və bostanları, mənim nüzhetgâhım və seyrangâhımdır.” diyebilir. Barla’yı zapt edib daire-i mülküne dâhil edər. Başkalarının iştiraki onun bu hükmünü bozmaz.
Hem insan olan bir insan diyebilir ki: “Mənim Hâlık’ım bu dünyayı mənə hane yapmış, güneş mənim bir lambamdır, yıldızlar mənim elektriklerimdir, yeryüzü çiçekli miçekli halılarla serilmiş mənim bir beşiğimdir.” deyər, Allah’a şükreder. Sair mahlukatın iştiraki, onun bu hükmünü nakzetmez. Bilakis mahlukat onun hanesini tezyin edər. Hanenin müzeyyenatı hükmünde kalırlar.
Əcəba bu daracık dünyada insan, insaniyet itibarıyla hattâ bir kuş də belə bir daire-i azîmede bir nevi tasarruf dava etse, cesîm bir nimete mazhar olsa geniş və ebedî bir dâr-ı saadette, ona beş yüz senelik bir mesafede bir mülk ihsan etmək, necə istib’ad edilebilir?
Hem necə ki bu kesafetli, karanlıklı, dar dünyada güneşin çoxlu âyinelerde bir anda eynilə bulunması kimi elə də nurani bir zat, bir anda çox yerlerde eynilə bulunması –On Altıncı Söz’de ispat edildiyi kimi– mesela, Hazret-i Cebrail aleyhisselâm min yıldızda bir anda hem arşta hem huzur-u Nebevîde hem huzur-u İlahîde bir vakitte bulunması hem Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın haşirde bir anda ekser etkıya-ı ümmetiyle görüşmesi və dünyada hədsiz makamlarda bir anda tezahür etmesi və evliyanın bir nevi garibi olan ebdalların bir vakitte çox yerlerde görünmesi və avamın rüyada bazen bir dakikada bir sene qədər işler görmesi və müşahede etmesi və hər kəsin qəlb, ruh, hayal cihetiyle bir anda çoxlu yerlerle temas edib alâkadarane bulunması, malûm və meşhud olduğundan…
Əlbəttə nurani, kayıtsız, geniş və ebedî olan cennette, cisimleri ruh kuvvetinde və hiffetinde və hayal süratinde olan ehl-i cənnət, bir vakitte yüz min yerlerde bulunup yüz min hurilerle sohbet edərək yüz min tarzda zevk almaq; o ebedî cənnətə, o nihayətsiz rahmete lâyıktır və Muhbir-i Sadık’ın (asm) haber verdiyi kimi hak və hakikattir. Bununla birlikdə, bu küçücük aklımızın terazisiyle o muazzam həqiqətlər tartılmaz.
İdrak-i maâlî bu kiçik akla gerekmez.
Çünki bu terazi o qədər sıkleti çekmez.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى حَبٖيبِكَ الَّذٖى فَتَحَ اَبْوَابَ الْجَنَّةِ بِحَبٖيبِيَّتِهٖ وَ بِصَلَاتِهٖ وَ اَيَّدَتْهُ اُمَّتُهُ عَلٰى فَتْحِهَا بِصَلَوَاتِهِمْ عَلَيْهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ
اَللّٰهُمَّ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِشَفَاعَةِ حَبٖيبِكَ الْمُخْتَارِ اٰمٖينَ
***
Cənnət Sözüne Kiçik Bir Zeyl
Cəhənnəmə Dairdir
İkinci və Səkkizinci Sözlerde ispat edildiyi kimi iman, manevî bir cennetin çekirdeğini daşıyır. Küfür də manevî bir cehennemin tohumunu saklır.
Necə ki küfür, cehennemin bir çekirdeğidir. Elə də cəhənnəm, onun bir meyvesidir.
Necə küfür, cəhənnəmə duhûlüne sebeptir; elə də cehennemin vücuduna və icadına də sebeptir. Çünki kiçik bir hâkimin kiçik bir izzeti, kiçik bir gayreti, kiçik bir celali bulunsa bir edepsiz ona serkeşane dese: “Məni te’dib etmezsin və edemezsin.” Herhalde o yerde hapishane yoxsa da tək o edepsiz üçün bir hapishane teşkil edəcək, onu içine atacaqdır.
Halbuki kâfir, cehennemi inkâr ilə nihayətsiz izzət və gayret və celal sahibi və gayet böyük və nihayətsiz kadîr bir zatı tekzip və isnad-ı acizlik edir, yalancılıkla və acizlik ilə ittiham edir, izzetine şiddetle dokunur, gayretine dehşetli dokundurur, celaline âsiyane ilişir. Əlbəttə farz-ı muhal olaraq, cehennemin heç bir sebeb-i vücudu bulunmazsa da bu derece tekzip və isnad-ı aczi tazammun eden küfür üçün bir cəhənnəm halk ediləcək, o kâfir içine atılacaqdır.
رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
***
[1] Hâşiye: Bu dünyada cism-i insanî və heyvanî, zerrat üçün güya bir misafirhane, bir kışla, bir mektep hükmündedir ki camid zerreler ona girerler, hayattar olan âlem-i bekaya zerrat olmaq üçün liyakat kesbederler, çıkarlar. Âhirette isə اِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ sırrınca, nur-u həyat orada âmmdır. Nurlanmak üçün o seyr ü sefere və o talimat və talime lüzum yoxdur. Zerreler demirbaş olaraq sabit kalabilirler.
[2] Hâşiye: Səkkiz sene kemal-i sadakatle bu fakire hizmet eden Süleyman’ın bahçesidir ki bir və ya iki saat zarfında bu Söz orada yazıldı.

