Beka-i Ruh və Melaike və Haşre Dairdir
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
İyirmi Doqquzuncu Söz
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
تَنَزَّلُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ فٖيهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ ۞ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّٖى
Bu makam, iki maksad-ı esas ilə bir mukaddimeden ibarettir.
Mukaddime
Melaike və ruhaniyatın vücudu, insan və heyvanların vücudu qədər kat’îdir, denilebilir. Bəli, On Beşinci Söz’ün Birinci Basamak’ında beyan edildiyi kimi: Həqiqət kat’iyen iktiza edər və hikmət yakînen istəyər ki zemin kimi semavatın də sekeneleri bulunsun və şüurlu sekeneleri olsun və o sekeneler, o semavata münasib bulunsun. Şeriatın lisanında, çoxlu muhtelifü’l-cins olan o sekenelere melaike və ruhaniyat tesmiye edilir.
Bəli, həqiqət belə iktiza edər. Çünki bu zeminimiz, semaya nisbeten küçüklüğü və hakaretiyle birlikdə şüurlu mahluklarla doldurulması, ara sıra boşaltıp yeniden yeni şüurlularla şenlendirilmesi işarə edər bəlkə tasrih edər ki: Bu muhteşem burçlar sahibi olan müzeyyen kasırlar misali olan semavat də nur-u vücudun nuru olan canlı və canlıın ziyası olan şüurlu və zevi’l-idrak mahluklarla əlbəttə doludur. O mahluklar də ins və cin kimi bu saray-ı âlemin seyircileri və bu kainat kitabının mütalaacıları və bu saltanat-ı rububiyetin dellâllarıdırlar. Küllî və umumî bəndəlikleri ilə kainatın böyük və küllî mevcudatın tesbihatlarını təmsil edirlər.
Bəli, bu kainatın keyfiyatı, onların vücudlarını gösterir. Çünki kainatı hadd ü hesaba gelmeyen dakik sanatlı tezyinat və o manidar mehasin ilə və hikmettar nukuş ilə süslendirip tezyin etmesi; bilbedahe ona göre mütefekkir və istihsan edicilerin və mütehayyir takdir edicilerin enzarını istəyər, vücudlarını tələb edər.
Bəli, necə ki hüsün əlbəttə bir âşık istəyər, təam isə aç olana verilir. Elə isə bu nihayətsiz hüsn-ü sanat içinde gıda-i ervah və kut-u kulûb; əlbəttə melaike və ruhanîlere bakar, gösterir. Madam ki bu nihayətsiz tezyinat, nihayətsiz bir vazife-i təfəkkür və bəndəlik istəyər. Halbuki ins və cin, bu nihayətsiz vazifeye, bu hikmetli nezarete, bu vüs’atli bəndəlike qarşı, milyondan ancaq birisini yapabilir.
Demək, bu nihayətsiz və çox mütenevvi olan bu vezaif və ibadəte, nihayətsiz melaike envaları, ruhaniyat ecnasları lâzımdır ki bu mescid-i kebir-i âlemi saflarıyla doldurup şenlendirsin.
Bəli, bu kainatın hər bir cihetinde, hər bir dairesinde, ruhaniyat və melaikelerden birer taife, birer vazife-i bəndəlikle muvazzaf olaraq bulunurlar. Bazı rivayat-ı ehadîsiyenin işaratıyla və bu nizam-nizam-intizam-ı âlemin hikmetiyle denilebilir ki: Bir kısım ecsam-ı camide-i seyyare –yıldızlar seyyaratından tut tâ yağmur kataratına qədər– bir kısım melaikenin sefine və merakibidirler. O melaikeler, bu seyyarelere izn-i İlahî ilə binerler, âlem-i şehadeti seyredip gəzərlər və o merkeplerinin tesbihatını təmsil edərlər.
Hem denilebilir: Bir kısım hayattar ecsam –bir hadîs-i şerifte “Ehl-i cənnət ruhları, berzah âleminde yeşil kuşların cevflerine girerler və cennette gəzərlər.” deyə işarə ettiği طُيُورٌ خُضْرٌ tesmiye edilen cənnət kuşlarından tut, tâ sineklere qədər– bir cins ervahın tayyareleridir. Onlar bunların içine emr-i Hak’la girerler, âlem-i cismaniyatı seyredip o hayattar cesetlerdeki göz, kulak kimi duyguları ilə âlem-i cismanîdeki mu’cizat-ı fıtratı temaşa edirlər. Tesbihat-ı mahsusalarını eda edirlər.
İşte necə həqiqət belə iktiza edir, hikmət də eynilə elə iktiza eylir. Çünki bu kesafetli və ruha münasebeti az olan topraktan və bu küdûretli və nur-u hayata münasebeti çox cüz’î olan sudan, mütemadiyen hummalı bir faaliyetle, letafetli həyatı və nuraniyetli zevi’l-idraki halk eden Fâtır-ı Hakîm, əlbəttə ruha çox lâyık və hayata çox münasib, bu nur denizinden və hattâ bu zulmet bahrinden, bu havadan, bu elektrik kimi sair madde-i latîfeden bir kısım şüurlu mahlukları vardır. Hem çoxlu kesretli olaraq vardır.
Birinci Maksat
Melaikenin tasdiki imanın bir rüknüdür. Bu maksatta dörd nükte-i esasiye vardır.
Birinci Esas
Vücudun kemali, həyat iledir. Bəlkə vücudun həqiqi vücudu, həyat iledir. Həyat, vücudun nurudur. Şuur, hayatın ziyasıdır. Həyat, hər şeyin başıdır və esasıdır. Həyat, hər şeyi hər bir canlı olan şeye mal edər. Bir şeyi, bütün eşyaya mâlik hükmüne geçirir. Həyat ilə bir şey-i canlı diyebilir ki: “Şu bütün eşya, malımdır. Dünya, hanemdir. Kainat, mâlikim tarafından verilmiş bir mülkümdür.” Necə ki ziya ecsamın görülmesine sebeptir və renklerin –bir kavle göre– sebeb-i vücududur. Elə də həyat də mevcudatın keşşafıdır. Keyfiyatın tahakkukuna sebeptir. Hem cüz’î bir cüzü, küll və küllî hükmüne getirir. Və küllî şeyleri bir cüze sığıştırmaya sebeptir. Və hədsiz eşyayı, iştirak və ittihat ettirip bir vahdete medar, bir ruha mazhar etmək kimi kemalât-ı vücudun umumuna sebeptir. Hattâ həyat, kesret tabakatında bir çeşit tecelli-i vahdettir və kesrette ehadiyetin bir âyinesidir.
Bak hayatsız bir cisim, böyük bir dağ də olsa yetimdir, garibdir, yalnızdır. Münasebeti yalnız oturduğu mekân ilə və ona karışan şeyler ilə vardır. Başqa kainatta ne varsa o dağa nisbeten ma’dumdur. Çünki ne həyatı var ki həyat ilə alâkadar olsun, ne şuuru var ki taalluk etsin.
Indi bak küçücük bir cisme, mesela bal arısına. Həyat ona girdiyi anda, bütün kainatla elə münasibət tesis edər ki bütün kainatla, hususan zeminin çiçekleriyle və nebatatlarıyla elə bir ticaret akdeder ki diyebilir: “Şu arz, mənim bahçemdir, ticarethanemdir.”
İşte canlıtaki meşhur havass-ı zahire və bâtına duygularından başqa, gayr-ı meş’ur sâika və şâika hisleriyle birlikdə o arı, dünyanın ekser envaıyla ihtisas və ünsiyet və mübadele və tasarrufa sahib olur.
İşte en kiçik canlıta həyat belə tesirini gösterse əlbəttə həyat, tabaka-i insaniye olan en yüksək mertebeye çıktıkça, elə bir inbisat və inkişaf və tenevvür edər ki hayatın ziyası olan şuur ilə ağıl ilə bir insan öz hanesindeki odalarda gezdiyi kimi o canlı öz aklı ilə avâlim-i ulviyede və ruhiyede və cismaniyede gəzər. Yani, o şüurlu və canlı manen o âlemlere misafir gittiği kimi o âlemler də o şüurluun mir’at-ı ruhuna misafir olub irtisam və temessül ilə gelirlər.
Həyat, Zat-ı Zülcelal’in en parlak bir bürhan-ı vahdeti və en böyük bir maden-i neməti və en latîf bir tecelli-i merhameti və en hafî və bilinmez bir nakş-ı nezih-i sanatıdır. Bəli, hafî və dakiktir. Çünki enva-ı hayatın en ednası olan hayat-ı nebat və o hayat-ı nebatın en birinci derecesi olan çekirdekteki ukde-i hayatiyenin tenebbühü, yani uyanıp açılarak neşv ü nema bulması, o derece zahir və kesrette və mebzuliyette, ülfet içinde, zaman-ı Âdem’den beri hikmet-i beşeriyenin nazarında gizli kalmışdır. Həqiqəti, həqiqi olaraq beşerin aklı ilə keşfedilmemiş.
Hem həyat, o qədər nezih və temizdir ki iki vechi, yani mülk və melekûtiyet vecihleri temizdir, pâktır, şeffaftır. Dest-i qüdrət, esbabın perdesini vaz’etmeyerek doğrudan doğruya mübaşeret edir. Lakin sair şeylerdeki umûr-u hasiseye və qüdrətin izzetine uygun gelmeyen nâpâk keyfiyat-ı zahiriyeye menşe olmaq üçün esbab-ı zahiriyeyi perde etmişdir.
Elhasıl, denilebilir ki həyat olmazsa vücud, vücud deyildir; ademden farkı olmaz. Həyat, ruhun ziyasıdır. Şuur, hayatın nurudur.
Madam ki həyat və şuur, bu qədər ehemmiyetlidirler. Və madam ki bu âlemde bilmüşahede bir nizam-nizam-intizam-ı kâmil-i ekmel vardır. Və bu kainatta bir itkan-ı muhkem, bir insicam-ı ahkem görünür. Madam ki bu biçarə pərişan küremiz, sergerdan zeminimiz, bu qədər hadd ü hesaba gəlməz zevi’l-hayat ilə zevi’l-ervah ilə və zevi’l-idrak ilə dolmuşdur. Əlbəttə sadık bir hads ilə və kat’î bir yakîn ilə hükmolunur ki bu kusûr-u semaviye və bu buruc-u sâmiyenin də özlərinə münasib canlı, şüurlu sekeneleri vardır. Balık suda yaşadığı kimi güneşin ateşinde də o nurani sekeneler bulunur. Nâr nuru yakmaz, bəlkə ateş ışığa meded verir.
Madam ki qüdrət-i ezeliye bilmüşahede en âdi maddelerden, en kesif unsurlardan hədsiz canlı və ruh sahibiu halk edər və gayet ehemmiyetle madde-i kesifeyi, həyat vasıtasıyla madde-i latîfeye çevirir və nur-u həyatı hər şeyde kesretle serpir və şuur ziyasıyla ekser şeyleri yaldızlır. Əlbəttə o Kadîr-i Hakîm bu kusursuz kudretiyle, bu noksansız hikmetiyle; nur kimi esîr kimi ruha yaxın və münasib olan sair seyyalat-ı latîfe maddeleri ihmal edib hayatsız bırakmaz, camid bırakmaz, şuursuz bırakmaz. Bəlkə madde-i nurdan, hattâ zulmetten, hattâ esîr maddesinden, hattâ manalardan, hattâ havadan, hattâ kelimelerden canlı, şüurluu kesretle halk edər ki hayvanatın çoxlu muhtelif ecnasları kimi çoxlu muhtelif ruhanî mahlukları, o seyyalat-ı latîfe maddelerinden halk edər. Onların bir kısmı melaike, bir kısmı da ruhanî və cin ecnaslarıdır.
Melaikelerin və ruhanîlerin kesretle vücudlarını qəbul etmək ne derece həqiqət və bedihî və makul olduğunu və Kur’an’ın beyan ettiği kimi onları qəbul etmeyen, ne derece hilaf-ı həqiqət və hilaf-ı hikmət bir hurafe, bir dalalet, bir hezeyan, bir divanelik olduğunu bu temsile bak, gör:
İki adam; biri bedevî, vahşi; biri medeni, aklı başında olaraq arkadaş olub İstanbul kimi haşmetli bir şehre gidirlər. O medeni muhteşem şəhərin uzaq bir köşesinde pis, pərişan, kiçik bir haneye, bir fabrikaya rast gelirlər. Görürlər ki o hane; amele, sefil, miskin adamlarla doludur. Acib bir fabrika içinde çalışırlar. O hanenin etrafı da ruh sahibi və canlılarla doludur. Lakin onların medar-ı taayyüşü və hususi şerait-i hayatiyeleri vardır ki onların bir kısmı âkilü’n-nebattır, yalnız nebatat ilə yaşırlar. Digər bir kısmı âkilü’s-semektir, balıktan başqa bir şey yemirlər. O iki adam, bu hali görürlər. Sonra bakırlar ki uzaqda minlərlə müzeyyen saraylar, âlî kasırlar görünür. O sarayların ortalarında geniş tezgâhlar və vüs’atli meydanlar vardır. O iki adam, uzaklık sebebiyle veyahut göz zayıflığıyla və ya o sarayın sekenelerinin gizlenmesi sebebiyle; o sarayın sekeneleri, o iki adama görünmürlər. Hem bu pərişan hanedeki şerait-i hayatiye, o saraylarda bulunmur. O vahşi bedevî, heç şəhər görmemiş adam, bu esbaba binaen görünmediklerinden və buradaki şerait-i həyat orada bulunmadığından deyər: “O saraylar sekenelerden hâlîdir, boştur, ruh sahibi içinde yoxdur.” deyər, vahşetin en ahmakça bir hezeyanını yapar. İkinci adam deyər ki: “Ey bedbaht! Bu hakir, kiçik haneyi görürsən ki ruh sahibi ilə amelelerle doldurulmuş və biri var ki bunları hər vaxt tazelendirir, istihdam edir. Bak, bu hane etrafında boş bir yer yoxdur. Canlı və ruh sahibi ilə doldurulmuşdur. Əcəba heç mümkün müdür ki bu uzaqda bizə görünen bu muntazam şəhərin, bu hikmetli tezyinatın, bu sanatlı sarayların onlara münasib âlî sekeneleri bulunmasın? Əlbəttə o saraylar, umumen doludur və onlarda yaşayanlara göre başqa şerait-i hayatiyeleri var. Bəli, ot yerine bəlkə börek yerler; balık yerine baklava yiyebilirler. Uzaklık sebebiyle veyahut gözünün kabiliyetsizliği və ya onların gizlenmekliği ilə sənə görünmemeleri, onların olmamalarına heç bir vaxt delil ola bilməz.
Adem-i rü’yet, adem-i vücuda delâlet etməz. Görünmemek, olmamaya hüccet ola bilməz.
İşte bu təmsil kimi ecram-ı ulviye və ecsam-ı seyyare içinde küre-i arzın hakaret və kesafeti ilə birlikdə bu qədər hədsiz ruh sahibiların, şüurluların vatanı olması və en hasis və en müteaffin cüzleri də birer menba-ı həyat kesilmesi, birer mahşer-i huveynat olması, bizzarure və bilbedahe və bi’t-tarîkı’l-evlâ və bi’l-hadsi’s-sadık və bi’l-yakîni’l-kat’î delâlet edər, şehadet eyler, ilan edər ki:
Bu nihayətsiz feza-yı âlem və bu muhteşem semavat, burçlarıyla, yıldızlarıyla şüurlu, canlı, ruh sahibilarla doludur. Nârdan, nurdan, ateşten, ışıktan, zulmetten, havadan, savttan, rayihadan, kelimattan, esîrden və hattâ elektrikten və sair seyyalat-ı latîfeden halk olunan o canlı və o ruh sahibilara və o şüurlulara, şeriat-ı garra-yı Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalam, Bəyanı Möcüzə Quran “Melaike və cânn və ruhaniyattır.” deyər, tesmiye edər.
Melaikenin isə ecsamın muhtelif cinsleri kimi cinsleri muhteliftir. Bəli, əlbəttə bir katre yağmura müekkel olan melek, şemse müekkel meleğin cinsinden deyildir. Cin və ruhaniyat də onların da çoxlu ecnas-ı muhtelifeleri vardır.
Bu nükte-i esasiyenin hâtimesi:
Bi’t-tecrübe, madde asıl deyil ki vücud ona münhasır kalsın və tabi olsun. Bəlkə madde, bir mana ilə kaimdir. İşte o mana, hayattır, ruhtur.
Hem bilmüşahede madde, mahdum deyil ki hər şey ona ircâ edilsin. Bəlkə hâdimdir, bir həqiqətin tekemmülüne hizmet edər. O həqiqət, hayattır. O həqiqətin esası da ruhtur.
Bilbedahe madde hâkim deyil ki ona müracaat edilsin, kemalât ondan istenilsin. Bəlkə mahkûmdur, bir esasın hükmüne bakar, onun gösterdiyi yollar ilə hərəkət edər. İşte o esas; hayattır, ruhtur, şuurdur.
Hem bizzarure madde lüb deyil, esas deyil, müstekar deyil ki işler və kemalât ona takılsın, ona bina edilsin; bəlkə yarılmaya, erimeye, yırtılmaya müheyya bir kışırdır, bir kabuktur və köpüktür və bir surettir.
Görülmür mu ki gözle görülmeyen hurdebînî bir heyvanın ne qədər keskin duyguları var ki arkadaşının sesini işitir, rızkını görür, gayet hassas və keskin hisleri vardır. Bu hal gösterir ki maddenin küçülüp inceleşmesi nisbetinde âsâr-ı həyat tezayüd edir, nur-u ruh teşeddüd edir. Güya madde inceleştikçe, bizim maddiyatımızdan uzaklaştıkça ruh âlemine, həyat âlemine, şuur âlemine yaklaşır kimi hararet-i ruh, nur-u həyat daha şiddetli tecelli edir.
İşte heç mümkün müdür ki bu madde perdesinde bu qədər həyat və şuur və ruhun tereşşuhatı bulunsun; o perde altında olan âlem-i bâtın, ruh sahibi və şüurlularla dolu olmasın. Heç mümkün müdür ki bu maddiyat və âlem-i şehadetteki mananın və ruhun və hayatın və həqiqətin bu hədsiz tereşşuhatı və lemaat və semeratının menabii, yalnız maddeye və maddenin hareketine ircâ edilip izah edilsin. Hâşâ və kat’â və aslâ! Bu hədsiz tereşşuhat və lemaat gösterir ki: Bu âlem-i maddiyat və şehadet isə âlem-i melekût və ervah üstünde serpilmiş tenteneli bir perdedir.
İkinci Esas
Melaikenin vücuduna və ruhanîlerin sübutuna və hakikatlerinin vücuduna bir icma-ı manevî ilə –tabirde ihtilaflarıyla birlikdə– bütün ehl-i ağıl və ehl-i nakil, bilerek bilmeyerek ittifak etmişler denilebilir.
Hattâ maddiyatta çox ileri giden hükemanın meşaiyyun kısmı, melaikenin manasını inkâr etmeyerek “Her bir nev’in bir mahiyet-i mücerrede-i ruhaniyeleri vardır.” deyərlər. Melaikeyi elə tabir edirlər.
Eski hükemanın işrakiyyun kısmı də melaikenin manasında kabule muztar kalarak, yalnız yanlış olaraq “Ukûl-ü Aşere və Erbabü’l-Enva” deyə isim vermişler.
Bütün ehl-i edyan “melekü’l-cibal, melekü’l-bihar, melekü’l-emtar” kimi hər nev’e göre birer melek-i müekkel, vahyin ilhamı və irşadı ilə bulunduğunu qəbul edərək o namlarla tesmiye edirlər.
Hattâ akılları gözlerine inmiş və insaniyetten cemadat derecesine manen sukut etmiş olan maddiyyun və tabiiyyun də melaikenin manasını inkâr edemeyerek (Hâşiye[1]) “Kuva-yı Sâriye” adı ilə bir cihette kabule mecbur olmuşlar.
Ey melaike və ruhaniyatın qəbulünde tereddüt gösteren biçarə adam! Neye istinad edirsən? Hangi həqiqətə güvenirsən ki bütün ehl-i ağıl, bilerek bilmeyerek melaikenin manasının sübutuna və tahakkukuna və ruhanîlerin tahakkukları hakkında ittifaklarına qarşı gelirsən, qəbul etmirsən? Madam ki Birinci Esas’ta ispat edildiyi kimi həyat mevcudatın keşşafıdır, bəlkə neticesidir, zübdesidir. Bütün ehl-i ağıl, mana-yı melaikenin qəbulünde manen müttefiktirler və bu zeminimiz, bu qədər canlı və ruh sahibilarla şenlendirilmişdir. Bu halde heç mümkün olur mu ki bu feza-yı vesîa sekenelerden, bu semavat-ı latîfe mutavattinînden hâlî kalsın?
Heç hatırına gelmesin ki bu yaradılışte cari olan namuslar, kanunlar kainatın hayattar olmasına kâfi gəlir. Çünki o cereyan eden namuslar, bu hükmeden kanunlar; itibarî emirlerdir, vehmî düsturlardır, ademî sayılır. Onları təmsil edəcək, onları gösterəcək, onların dizginlerini ellerinde tutacaq melaike denilen ibadullah olmazsa o namuslara, o kanunlara bir vücud taayyün edə bilməz. Bir hüviyet teşahhus edə bilməz. Bir həqiqət-i hariciye ola bilməz. Halbuki həyat, bir həqiqət-i hariciyedir. Vehmî bir emr, həqiqət-i hariciyeyi yüklenemez.
Elhasıl, madam ki ehl-i hikmetle ehl-i din və ashab-ı ağıl və nakil manen ittifak etmişler ki mevcudat, bu âlem-i şehadete münhasır deyildir. Hem madam ki zahir olan âlem-i şehadet, camid və teşekkül-ü ervaha nâmuvafık olduğu halde bu qədər ruh sahibilarla tezyin edilmiş. Əlbəttə, vücud ona münhasır deyildir. Bəlkə daha çox tabakat-ı vücud vardır ki âlem-i şehadet onlara nisbeten münakkaş bir perdedir. Hem madam ki denizin balığa nisbeti kimi ervaha muvafık olan âlem-i gayb və âlem-i mana, ervahlar ilə dolu olmaq iktiza edər. Hem madam ki bütün emirler, mana-yı melaikenin vücuduna şehadet edərlər.
Əlbəttə bilâ-şek velâ şübhə, melaike vücudlarının və ruhanî hakikatlerinin en güzel surəti və ukûl-ü selime qəbul edəcək və istihsan edəcək en makul keyfiyeti odur ki Kur’an, şerh və beyan etmişdir. O Bəyanı Möcüzə Quran deyər ki: “Melaike, ibad-ı mükerremdir. Emre muhalefet etmezler. Ne emrolunsa onu yaparlar. Melaike, ecsam-ı latîfe-i nuraniyedirler. Muhtelif nevilere münkasımdırlar.”
Bəli, necə ki beşer bir ümmettir, “kelâm” sıfatından gelen şeriat-ı İlahiyenin hameleleri, mümessilleri, mütemessilleridir. Elə də melaike də muazzam bir ümmettir ki onların amele kısmı “irade” sıfatından gelen şeriat-ı tekviniyenin hamelesi, mümessili və mütemessilleridirler. Müessir-i Həqiqi olan qüdrət-i Fâtıranın və irade-i Ezeliyenin emirlerine tabi bir nevi ibadullahtırlar ki ecram-ı ulviyenin hər biri onların birer mescidi, birer mabedi hükmündedirler.
Üçüncü Esas
Mesele-i melaike və ruhaniyat, o mesaildendir ki tək bir cüzün vücudu ilə bir küllün tahakkuku bilinir. Bir tək şahsın rü’yeti ilə umum nev’in vücudu malûm olur. Çünki kim inkâr ederse külliyen inkâr edər. Bir tekini qəbul eden, o nev’in umumunu qəbul etmeye mecburdur. Madam ki belədir, bax bak: Görmür musun və işitmir musun ki bütün ehl-i edyan, bütün asırlarda, zaman-ı Âdem’den indiyə qədər melaikenin vücuduna və ruhanîlerin tahakkukuna ittifak etmişler və insanın taifeleri, birbirinden bahsi və muhaveresi və rivayeti kimi melaikelerle muhavere edilmesine və onların müşahedesine və onlardan rivayet etmesine icma etmişlerdir.
Əcəba heç bir fert melaikelerden bilbedahe görünmezse hem bilmüşahede bir şahsın və ya müteaddid eşhasın vücudu kat’î bilinmezse hem onların bilbedahe, bilmüşahede vücudları hissedilmezse heç mümkün müdür ki belə bir icma və ittifak devam etsin və belə müsbet və vücudî bir emirde və şuhuda istinad eden bir halde müstemirren və tevatüren o ittifak devam etsin.
Hem heç mümkün müdür ki bu itikad-ı umumînin menşei, mebâdi-i zaruriye və bedihî emirler olmasın. Hem heç mümkün müdür ki hakikatsiz bir vehim; bütün inkılabat-ı beşeriyede, bütün akaid-i insaniyede istimrar etsin, beka bulsun. Hem heç mümkün müdür ki bu ehl-i edyanın, bu icma-ı azîmin senedi; bir hads-i kat’î olmasın, bir yakîn-i şuhudî olmasın. Hem heç mümkün müdür ki o hads-i kat’î, o yakîn-i şuhudî, hədsiz emarelerden və o emareler, hədsiz müşahedat vakıalarından və o müşahedat vakıaları, şeksiz və şübhəsiz mebâdi-i zaruriyeye istinad etmesin. Elə isə bu ehl-i edyandaki bu itikadat-ı umumiyenin səbəbi və senedi, tevatür-ü manevî kuvvetini ifade eden çoxlu kerrat ilə melaike müşahedelerinden və ruhanîlerin rü’yetlerinden hasıl olan mebâdi-i zaruriyedir, esasat-ı kat’iyedir.
Hem heç mümkün müdür, heç makul mudur, heç kabil midir ki hayat-ı içtimaiye-i beşeriye semasının güneşleri, yıldızları, ayları hükmünde olan enbiya və evliya, tevatür suretiyle və icma-ı manevî qüvvəti ilə ihbar ettikleri və şehadet ettikleri melaike və ruhaniyatın vücudları və müşahedeleri, bir şübhə qəbul etsin, bir şekke medar olsun. Bâhusus onlar bu meselede ehl-i ihtisastırlar. Malûmdur ki iki ehl-i ihtisas, minlərlə başkasına müreccahtırlar. Hem bu meselede ehl-i ispattırlar. Malûmdur ki iki ehl-i ispat, minlərlə ehl-i nefy və inkâra müreccahtırlar. Və bilhassa kainat semasında daim parlayan və heç bir vaxt gurûb etmeyen âlem-i həqiqətin Şemsü’ş-şümus’u olan Bəyanı Möcüzə Quran’ın ihbaratı və risalet güneşi olan Zat-ı Ahmediye’nin (asm) şehadatı və müşahedatı, heç kabil midir ki bir şübhə qəbul etsin.
Madam ki tək bir ruhaniyatın vücudu, bir zamanda tahakkuk etse bu nev’in umumen tahakkukunu gösterir. Və madam ki bu nev’in vücudu tahakkuk edir. Əlbəttə onların suret-i tahakkukunun en ahseni en makulü en makbulü; şeriatın şerh ettiği gibidir, Kur’an’ın gösterdiyi gibidir, Sahib-i Mi’rac’ın gördüğü gibidir.
Dördüncü Esas
Bu kainatın mevcudatına nazar-ı dikkatle bakılsa görünür ki cüz’iyat kimi külliyatın də birer şahs-ı manevîsi vardır ki birer vazife-i külliyesi görünür. Onda bir hizmet-i külliye görünür.
Mesela bir çiçək, kendince bir nakş-ı sanatı gösterip hal dili ilə esma-i Fâtır’ı zikretdiyi kimi küre-i arz bahçesi də bir çiçək hükmündedir. Gayet muntazam küllî vazife-i tesbihiyesi vardır. Necə ki bir meyvə, bir nizam-nizam-intizam içinde bir ilanatı, tesbihatı ifade edir. Elə də koca bir ağacın heyet-i umumiyesiyle gayet muntazam bir vazife-i fitriyesi və bəndəliki vardır. Necə bir ağac yarpaq, meyvə və çiçeklerinin kelimatı ilə bir tesbihatı var. Elə də koca semavat denizi də kelimatı hükmünde olan güneşler, yıldızlar və ayları ilə Fâtır-ı Zülcelal’ine tesbihat yapar və Sâni’-i Zülcelal’ine hamdeder və hâkeza…
Mevcudat-ı hariciyenin hər biri, sureten camid, şuursuz iken gayet hayatkârane və şuurdarane vazifeleri və tesbihatları vardır. Əlbəttə necə melaikeler bunların âlem-i melekûtta mümessilidirler, tesbihatlarını ifade edərlər; bunlar də âlem-i mülk və âlem-i şehadette o melaikelerin timsalleri, haneleri, mescidleri hükmündedirler.
Iyirmi Dördüncü Söz’ün Dördüncü Dal’ında beyan edildiyi kimi bu saray-ı âlemin Sâni’-i Zülcelal’i, o saray içinde istihdam ettiği dörd kısım amelenin birincisi: Melaike və ruhanîlerdir. Madam ki nebatat və cemadat bilmeyerek və bir bilenin emrinde gayet mühim, ücretsiz hidemattadırlar. Və hayvanat, bir ücret-i cüz’iye mukabilinde bilmeyerek gayet küllî maksatlara hizmet edirlər. Və insan, müeccel və muaccel iki ücret mukabilinde o Sâni’-i Zülcelal’in makasıdını bilerek tevfik-i hərəkət etmək və hər şeyde nefislerine də bir hisse çıkarmak və sair hademelere nezaret etmək ilə istihdam edilmeleri, bilmüşahede görünür. Əlbəttə dördüncü kısım, bəlkə en birinci kısım olan hizmetkârlar, ameleler bulunacaqdır.
Hem insana benzer ki o Sâni’-i Zülcelal’in makasıd-ı külliyesini bilir bir bəndəlik ilə tevfik-i hərəkət edərlər. Hem insanın hilafına olaraq hazz-ı nefisten və cüz’î ücretlerden tecerrüd edərək yalnız Sâni’-i Zülcelal’in nazarı ilə emri ilə teveccühü ilə hesabı ilə adı ilə və kurbiyetiyle ihtisas ilə və intisap ilə hasıl ettikleri ləzzət və kemal və zevk və saadeti kâfi görüb hâlisen muhlisen çalışırlar.
Cinslerine göre kainattaki mevcudatın envaına göre vazife-i ibadətleri tenevvü edir. Bir hükûmetin muhtelif dairelerde, muhtelif vazifedarları kimi saltanat-ı rububiyet dairelerinde vezaif-i bəndəliki və tesbihatı elə tenevvü edir. Mesela Hazret-i Mikâil, yeryüzü tarlasında ekilen masnuat-ı İlahiyeye Cənabı-Haqqın havliyle, qüvvəti ilə, hesabıyla, emriyle bir nâzır-ı umumî hükmündedir. Tabir caiz isə umum çiftçi-misal melaikelerin reisidir. Hem Fâtır-ı Zülcelal’in izniyle, emriyle, qüvvəti ilə, hikmetiyle umum hayvanatın manevî çobanlarının reisi, böyük bir melek-i müekkeli vardır.
İşte madam ki bu mevcudat-ı hariciyenin, hər birisinin üstünde, birer melek-i müekkel var olmaq lâzım gəlir. Tâ ki o cismin gösterdiyi vezaif-i bəndəlik və hidemat-ı tesbihiyesini âlem-i melekûtta təmsil etsin, dərgah-ı uluhiyete bilerek takdim etsin. Əlbəttə Muhbir-i Sadık’ın rivayet ettiği, melaikeler hakkındaki suretler gayet münasiptir və makuldür.
Mesela, ferman etmiş ki: “Bazı melaikeler bulunur, qırx başı və ya qırx min başı var. Hər başta qırx min ağzı var, hər bir ağızda qırx min dil ilə qırx min tesbihat yapar.” Bu həqiqət-i hadîsiyenin bir manası var, bir də surəti var.
Manası şudur ki: Melaikenin ibadatı hem gayet muntazamdır, mükemmeldir hem gayet küllîdir, geniştir.
Və bu həqiqətin surəti isə şudur ki: Bazı böyük mevcudat-ı cismaniye vardır ki qırx min baş, qırx min tarz ilə vezaif-i bəndəliki yapar. Mesela, sema güneşlerle, yıldızlarla tesbihat yapar. Zemin tək bir mahluk iken, yüz min baş ilə hər başta yüz minlərlə ağız ilə hər ağızda yüz minlərlə dil ilə vazife-i bəndəliki və tesbihat-ı Rabbaniyeyi yapır. İşte küre-i arza müekkel melek də âlem-i melekûtta bu manayı göstermek üçün elə görülmek lâzımdır.
Hattâ mən, mutavassıt bir badem ağacı gördüm ki: Kırka yaxın baş hükmünde böyük dalları var. Sonra bir dalına baktım, kırka yaxın dili hükmünde kiçik dalları var. Sonra o kiçik dalının bir diline baktım, qırx çiçək açmışdır. O çiçeklere nazar-ı hikmetle dikkat ettim, hər bir çiçək içinde kırka yaxın incecik, muntazam püskülleri, renkleri və sanatları gördüm ki hər biri Sâni’-i Zülcelal’in ayrı ayrı birer cilve-i esmasını və birer adını okutturur.
İşte heç mümkün müdür ki bu badem ağacının Sâni’-i Zülcelal’i və Hakîm-i Zülcemal’i, bu camid ağaca bu qədər vazifeleri yükletsin; onun manasını bilen, ifade eden, kainata ilan eden, dərgah-ı İlahiyeye takdim eden, ona münasib və ruhu hükmünde bir melek-i müekkeli ona bindirmesin?
Ey arkadaş! Şuraya qədər beyanatımız, qəlbi kabule ihzar etmək və nefsi teslime mecbur etmək və aklı iz’ana getirmek üçün bir mukaddime idi. Əgər o mukaddimeyi bir derece fehmettin isə melaikelerle görüşmek istersen hazır ol. Hem evham-ı seyyieden temizlen. İşte Kur’an âlemi kapıları açıktır. İşte Kur’an cenneti مُفَتَّحَةُ الْاَبْوَابُ dır; gir bak. Melaikeyi o cennet-i Kur’aniye içinde güzel bir surette gör. Hər bir âyet-i Tenzil, birer menzildir. İşte bu menzillerden bak:
وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا ۞ فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا ۞ وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا ۞ فَالْفَارِقَاتِ فَرْقًا ۞ فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا ۞
وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا ۞ وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا ۞ وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا ۞ فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا ۞ فَالْمُدَبِّرَاتِ اَمْرًا ۞
تَنَزَّلُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ فٖيهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ ۞ عَلَيْهَا مَلٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللّٰهَ مَٓا اَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
Hem dinlə: سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ۞ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِاَمْرِهٖ يَعْمَلُونَ senalarını işit.
Əgər cinnîlerle görüşmek istersen قُلْ اُوحِىَ اِلَىَّ اَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ surlu sureye gir, onları gör, dinlə ne dirlər? Onlardan ibret al. Bak, dirlər ki:
اِنَّا سَمِعْنَا قُرْاٰنًا عَجَبًا ۞ يَهْدٖٓى اِلَى الرُّشْدِ فَاٰمَنَّا بِهٖ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَٓا اَحَدًا
***
İkinci Maksat
Kıyamet və mevt-i dünya və hayat-ı âhiret hakkındadır.
Bu maksadın dörd esası və bir mukaddime-i temsiliyesi vardır.
Mukaddime
Necə ki bir saray və ya bir şəhər hakkında biri dava etse: “Şu saray və ya şəhər, tahrip edilip yeniden muhkem bir surette bina və tamir ediləcəkdir.” Əlbəttə, onun davasına qarşı altı sual terettüp edər:
Birincisi: “Niçin tahrip ediləcək? Səbəb və muktezî var mıdır?” Əgər “Evet var.” deyə ispat etti:
İkincisi belə bir sual gəlir ki: “Bunu tahrip edib, tamir edəcək usta muktedir midir? Yapabilir mi?” Əgər “Evet yapabilir.” deyə ispat etti:
Üçüncüsü belə bir sual gəlir ki: “Tahribi mümkün müdür?”
“Hem sonra tahrip ediləcək midir?” Əgər “Evet” deyə imkân-ı tahribi hem vukuunu ispat etse iki sual daha ona vârid olur ki:
“Acaba bu acib saray və ya şəhərin yeniden tamiri mümkün müdür? Mümkün olsa:
Əcəba tamir ediləcək midir?”
Əgər “Evet” deyə bunları da ispat etse o vaxt bu meselenin heç bir cihette heç bir köşesinde bir delik, bir menfez kalmaz ki şek və şübhə və vesvese girebilsin.
İşte bu təmsil kimi dünya sarayının, bu kainat şehrinin tahrip və tamiri üçün muktezî var. Fâil və ustası muktedir. Tahribi mümkün və vaki olacaq. Tamiri mümkün və vaki olacaqdır. İşte bu meseleler, birinci esastan sonra ispat ediləcəkdir.
Birinci Esas
Ruh, kat’iyen bâkidir. Birinci maksattaki melaike və ruhanîlerin vücudlarına delâlet eden hemen bütün deliller, bu meselemiz olan beka-i ruha də delildirler. Bence mesele o qədər kat’îdir ki fazla beyan abes olur. Bəli, bu âlem-i berzahta, âlem-i ervahta bulunan və âhirete getmək üçün bekleyen hədsiz ervah-ı bâkiye kafileleri ilə bizim mabeynimizdeki mesafe o qədər ince və kısadır ki bürhan ilə göstermeye lüzum kalmaz.
Hadd ü hesaba gelmeyen ehl-i keşfin və şuhudun onlarla temas etmeleri, hattâ ehl-i keşfe’l-kuburun onları görmeleri, hattâ bir kısım avamın da onlarla muhabereleri və umumun da rüya-yı sadıkada onlarla münasibət peyda etmeleri, muzaaf tevatürler surətində âdeta beşerin ulûm-u mütearifesi hükmüne geçmişdir. Lakin bu zamanda maddiyyun fikri herkesi sersem ettiğinden, en bedihî bir şeyde zihinlere vesvese vermiş.
İşte belə vesveseleri izale üçün; hads-i kalbînin və iz’an-ı aklînin çoxlu menbalarından, bir mukaddime ilə dörd menbaına işarə edeceğiz.
Mukaddime: Onuncu Söz’ün Dördüncü Həqiqəti’nde ispat edildiyi kimi ebedî, sermedî, misilsiz bir cemal, əlbəttə âyinedar müştakının ebediyetini və bekasını istəyər. Hem kusursuz, ebedî bir kemal-i sanat, mütefekkir dellâlının devamını tələb edər. Hem nihayətsiz bir rəhmət və ihsan, möhtac müteşekkirlerinin devam-ı tena’umlarını iktiza edər.
İşte o âyinedar müştak, o dellâl mütefekkir, o möhtac müteşekkir; en başta ruh-u insanîdir. Elə isə ebedü’l-âbâd yolunda; o cemal, o kemal, o rahmete refakat edəcək, bâki kalacaqdır.
Yenə Onuncu Söz’ün Altıncı Həqiqəti’nde ispat edildiyi kimi deyil ruh-u beşer, hattâ en basit tabakat-ı mevcudat də fena üçün yaratılmamışlar; bir nevi bekaya mazhardırlar. Hattâ ruhsuz, ehemmiyetsiz bir çiçək də vücud-u zahirîden gitse min vecihle bir nevi bekaya mazhardır. Çünki surəti, hədsiz hâfızalarda bâki kalır. Kanun-u teşekkülatı, yüzer tohumcuklarında beka bulup devam edər. Madam ki bir parçacık ruha benzeyen o çiçeğin kanun-u teşekkülü, timsal-i surəti, bir Hafîz-i Hakîm tarafından ibka edilir. Dağdağalı inkılablar içinde kemal-i nizam-nizam-intizam ilə zərrəciklər kimi toxumlarında muhafaza edilir, bâki kalır. Əlbəttə gayet cem’iyetli və gayet yüksək bir mahiyete mâlik və haricî vücud giydirilmiş və şüurlu və canlı və nurani kanun-u emrî olan ruh-u beşer, ne derece kat’iyetle bekaya mazhar və ebediyetle merbut və sermediyetle alâkadar olduğunu anlamazsan, necə “Şüurlu bir insanım.” diyebilirsin?
Bəli, koca bir ağacın bir derece ruha benzeyen programını və kanun-u teşekkülatını, bir nöqtə kimi en kiçik çekirdekte dercedip muhafaza eden bir Zat-ı Hakîm-i Zülcelal, bir Zat-ı Hafîz-i Bîzeval hakkında “Vefat edenlerin ruhlarını necə muhafaza edər?” denilir mi?
Birinci Menba: Enfüsîdir. Yani, hər kəs hayatına və nəfsinə dikkat etse bir ruh-u bâkiyi anlar. Bəli hər bir ruh, kaç sene yaşamış isə o qədər bədən değiştirdiyi halde, bilbedahe eynilə bâki kalmışdır. Elə isə madam ki cəsəd gəlib geçicidir. Mevt ilə bütün bütün çıplak olmaq də ruhun bekasına təsir etməz və mahiyetini də bozmaz. Yalnız müddet-i hayatta tedricî cəsəd libasını değiştirir. Mevtte isə birden soyunur.
Gayet kat’î bir hads ilə bəlkə müşahede ilə sabittir ki cəsəd ruh ilə kaimdir. Elə isə ruh, onun ilə kaim deyildir. Bəlkə ruh, binefsihi kaim və hâkim olduğundan; cəsəd istediyi kimi dağılıp toplansın, ruhun istiklaliyetine halel verməz. Bəlkə cəsəd, ruhun hanesi və yuvasıdır, libası deyil. Bəlkə ruhun libası bir derece sabit və letafetçe ruha münasib bir gılaf-ı latîfi və bir beden-i misalîsi vardır. Elə isə mevt hengâmında bütün bütün çıplak olmaz, yuvasından çıkar, beden-i misalîsini giyer.
İkinci Menba: Âfakîdir. Yani, mükerrer müşahedat və müteaddid vakıat və kerrat ilə münasebattan neş’et eden bir nevi hükm-ü tecrübîdir. Bəli, tək bir ruhun ba’de’l-memat bekası anlaşılsa bu ruh nevinin külliyetle bekasını istilzam edər. Çünki fenn-i mantıkça kat’îdir ki: Zatî bir hâssa, bir tək fertte görünse bütün efradda də o hâssanın vücuduna hükmedilir. Çünki zatîdir. Zatî olsa, hər fertte bulunur.
Halbuki deyil bir fert, bəlkə o qədər hədsiz, o qədər hesaba, hasra gəlməz müşahedata istinad eden âsâr və beka-i ervaha delâlet eden emarat, o derece kat’îdir ki bizə necə Yeni Dünya, yani Amerika var və orada insanlar bulunur; o insanların vücudlarına heç vehim hatıra gəlməz. Elə də şübhə qəbul etməz ki indi âlem-i melekût və ervahta; ölmüş, vefat etmiş insanların ervahı çoxlu kesretle vardır və bizimlə münasebettardırlar. Manevî hedâyâmız onlara gidir, onların nurani feyizleri də bizlərə gəlir.
Hem hads-i kat’î ilə vicdanen hissedilebilir ki insan öldükten sonra esaslı bir ciheti bâkidir. O esas isə ruhtur. Ruh isə tahrip və inhilale maruz deyil. Çünki basittir, vahdeti var. Tahrip və inhilal və bozulmak isə kesret və terkip edilmiş şeylerin şe’nidir. Sâbıkan beyan ettiğimiz kimi həyat, kesrette bir tarz-ı vahdeti temin edər, bir nevi bekaya sebebiyet verir.
Demək vahdet və beka, ruhta esastır ki ondan kesrete sirayet edər. Ruhun fenası, ya tahrip və inhilal iledir. O tahrip və inhilal isə vahdet yol verməz ki girsin, besatet bırakmaz ki bozsun. Veyahut idam iledir. İdam isə Cevvad-ı Mutlak’ın hədsiz merhameti müsaade etməz və nihayətsiz cûdu bırakmaz ki verdiyi nemət-i vücudu o nemət-i vücuda çox müştak və lâyık olan ruh-u insanîden geri alsın.
Üçüncü Menba: Ruh; canlı, şüurlu, nurani, vücud-u haricî giydirilmiş, câmi’, hakikattar, külliyet kesbetmeye müstaid bir kanun-u emrîdir. Halbuki en zayıf olan kavanin-i emriye, sebat və bekaya mazhardırlar. Çünki dikkat edilse maruz-u tagayyür olan bütün nevilerde birer həqiqət-i sabite vardır ki bütün tagayyürat və inkılabat və etvar-ı həyat içinde yuvarlanarak suretler değiştirip, ölmeyerek, yaşayarak bâki kalır.
İşte hər bir şahs-ı insanî, mahiyetinin câmiiyetiyle və küllî şuuruyla və umumî tasavvuratıyla bir şahıs iken bir nevi hükmüne geçmişdir. Bir nev’e gelen və cari olan kanun, o şahs-ı insanîde də caridir.
Madam ki Fâtır-ı Zülcelal, insanı câmi’ bir âyenə və küllî bir bəndəlikle və ulvi bir mahiyetle yaratmışdır. Hər fertteki həqiqət-i ruhiye, yüz minlərlə surət değiştirse izn-i Rabbanî ilə ölmeyəcək, yaşayarak geldiyi kimi gidəcək. Elə isə o şahs-ı insanînin həqiqət-i şüurluu və unsur-u canlıı olan ruhu də Allah’ın emriyle, izniyle və ibkasıyla daima bâkidir.
Dördüncü Menba: Ruha bir derece müşabih və ikisi də âlem-i emirden və iradeden geldiklerinden masdar itibarıyla ruha bir derece muvafık lakin yalnız vücud-u hissî olmayan nevilerde hükümran olan kavanine dikkat edilse və o namuslara bakılsa görünür ki əgər o kanun-u emrî, vücud-u haricî giyse idi o nevilerin birer ruhu olurdu. Halbuki o kanun daima bâkidir. Daima müstemir, sabittir. Heç bir tagayyürat və inkılabat, o kanunların vahdetine təsir etməz, bozmaz. Mesela, bir incir ağacı ölse, dağılsa onun ruhu hükmünde olan kanun-u teşekkülatı, zerre kimi bir çekirdeğinde ölmeyerek bâki kalır.
İşte madam ki en âdi və zayıf emrî kanunlar də belə beka ilə devam ilə alâkadardır. Əlbəttə ruh-u insanî, deyil yalnız beka ilə bəlkə ebedü’l-âbâd ilə alâkadar olmaq lâzım gəlir. Çünki ruh də Kur’an’ın nassı ilə قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّٖى ferman-ı celili ilə âlem-i emirden gelmiş bir kanun-u şüurlu və bir namus-u canlıtır ki qüdrət-i ezeliye, ona vücud-u haricî giydirmiş.
Demək, necə ki sıfat-ı iradeden və âlem-i emirden gelen şuursuz kavanin, daima və ya ağleben bâki kalır. Eynilə onların bir nevi kardeşi və onlar kimi sıfat-ı iradenin tecellisi və âlem-i emirden gelen ruh, bekaya mazhar olmaq daha ziyade kat’îdir, lâyıktır. Çünki zîvücuddur, həqiqət-i hariciye sahibidir. Hem onlardan daha kavîdir, daha ulvidir. Çünki şüurludur. Hem onlardan daha daimîdir, daha qiymətlidir. Çünki canlıtır.
İkinci Esas
Saadet-i ebediyeye muktezî vardır. Və o saadeti verəcək Fâil-i Zülcelal də muktedirdir. Hem harab-ı âlem, mevt-i dünya mümkündür. Hem vaki olacaqdır. Yeniden ihya-yı âlem və haşir, mümkündür. Hem vaki olacaqdır. İşte bu altı meseleyi, birer birer aklı ikna edəcək muhtasar bir tarzda beyan edeceğiz. Zaten Onuncu Söz’de qəlbi, iman-ı kâmil derecesine çıkaracaq derecede bürhanlar zikredilmişdir. Şurada isə yalnız aklı ikna edəcək, susturacaq, Eski Said’in Nöqtə Risalesi’ndeki beyanatı tarzında bahsedeceğiz.
Bəli, saadet-i ebediyeye muktezî mevcuddur. O muktezînin vücuduna delâlet eden bürhan-ı kat’î on menba və medardan süzülen bir hadstir.
Birinci Medar: Dikkat edilse bu kainatın umumunda bir nizam-ı ekmel, bir nizam-nizam-intizam-ı kasdî vardır. Hər cihette reşehat-ı ihtiyar və lemaat-ı kasd görünür. Hattâ hər şeyde bir nur-u kasd, hər şe’nde bir ziya-yı irade, hər harekette bir lem’a-i ihtiyar, hər terkipte bir şule-i hikmət, semeratının şehadetiyle nazar-ı dikkate çarpır. İşte əgər saadet-i ebediye olmazsa bu esaslı nizam, bir suret-i zaîfe-i vâhiyeden ibaret kalır. Yalancı, esassız bir nizam olur. Nizam və nizam-nizam-intizamın ruhu olan maneviyat və revabıt və niseb, heba olub gedər. Demək nizamı nizam eden, saadet-i ebediyedir. Elə isə nizam-ı âlem, saadet-i ebediyeye işarə edir.
İkinci Medar: Yaradılış-i kainatta bir hikmet-i tamme görünür. Bəli, inayet-i ezeliyenin timsali olan hikmet-i İlahiye, kainatın umumunda gösterdiyi maslahatların riayeti və hikmetlerin iltizamı dili ilə saadet-i ebediyeyi ilan edər.
Çünki saadet-i ebediye olmazsa bu kainatta bilbedahe sabit olan hikmetleri, faydaları, mükâbere ilə inkâr etmək lâzım gəlir. Onuncu Söz’ün Onuncu Həqiqəti, bu həqiqəti güneş kimi gösterdiğinden, ona iktifaen burada ihtisar ederiz.
Üçüncü Medar: Ağıl və hikmət və istikra və tecrübenin şehadetleri ilə sabit olan yaradılış-i mevcudattaki adem-i abesiyet və adem-i israf, saadet-i ebediyeye işarə edər. Fıtratta israf və yaradılışte abesiyet olmadığına delil, Sâni’-i Zülcelal’in hər şeyin yaradılışinde en qısa yolu və en yaxın ciheti və en hafif surəti və en güzel keyfiyeti ihtiyar və intihab etmesidir və bazen bir şeyi, yüz vazife ilə tavzif etmesidir və bir ince şeye min meyvə və gayeleri takmasıdır.
Madam ki israf yox və abesiyet olmaz, əlbəttə saadet-i ebediye olacaqdır. Çünki dönmemek üzere adem, hər şeyi abes edər, hər şey israf olur. Umum fıtratta, ezcümle insanda, fenn-i menafiü’l-aza şehadetiyle sabit olan adem-i israf gösterir ki insanda olan hədsiz istidadat-ı maneviye və nihayətsiz âmâl və efkâr və müyulat də israf edilmeyəcəkdir.
Elə isə insandaki o esaslı meyl-i tekemmül, bir kemalin vücudunu gösterir və o meyl-i saadet, saadet-i ebediyeye namzet olduğunu kat’î olaraq ilan edər. Elə olmazsa insanın mahiyet-i həqiqiyesini teşkil eden o esaslı maneviyat, o ulvi âmâl, hikmetli mevcudatın hilafına olaraq israf və abes olur, kurur, hebaen gedər. Bu həqiqət, Onuncu Söz’ün On Birinci Həqiqəti’nde ispat edildiğinden qısa kesirik.
Dördüncü Medar: çoxlu nevilerde, hattâ gece və gündüzde, kış və baharda və cevv-i havada hattâ insanın şahıslarında, müddet-i hayatında değiştirdiyi bedenler və mevte benzeyen uyku ilə haşir və neşre benzer birer nevi kıyamet, bir kıyamet-i kübranın tahakkukunu ihsas edir, remzen haber verirlər.
Bəli mesela, haftalık bizim saatimizin saniye və dakika və saat və günlerini sayan çarklarına benzeyen; Allah’ın dünya denilen böyük saatindeki yevm, sene, ömr-ü beşer, deveran-ı dünya, birbirine mukaddime olaraq birbirinden haber verir, döner işlerler. Geceden sonra sabahı, kıştan sonra baharı işledikleri kimi mevtten sonra subh-u kıyamet, o destgâhtan, o saat-i uzmadan çıkacağını remzen haber verirlər.
Bir şahsın müddet-i ömründe başına gelmiş bir çox kıyamet çeşitleri vardır. Hər gece bir nevi ölmekle, hər sabah bir nevi dirilmekle emarat-ı haşriye gördüğü kimi beş altı senede bi’l-ittifak bütün zerratını değiştirerek, hattâ bir senede iki defa tedricî bir kıyamet və haşir taklidini görmüş. Hem heyvan və nebat nevilerinde üç yüz binden ziyade haşir və neşir və kıyamet-i neviyeyi hər baharda müşahede edir.
İşte bu qədər emarat və işarat-ı haşriye və bu qədər alâmat və rumuzat-ı neşriye əlbəttə kıyamet-i kübranın tereşşuhatı hükmünde, o haşre işarə edirlər. Bir Sâni’-i Hakîm tarafından nevilerde belə kıyamet-i neviyeyi yani bütün nebatat köklerini və bir kısım heyvanları eynilə baharda ihya etmək və yarpaqları və çiçəkləri və meyvələri kimi sair bir kısım şeyleri aynıyla deyil, misliyle iade edərək bir nevi haşir və neşir etmək; hər bir şahs-ı insanîde kıyamet-i umumiye içinde bir kıyamet-i şahsiyeye delil ola bilər.
Çünki insanın bir tək şahsı, başkasının bir nev’i hükmündedir. Çünki fikir nuru, insanın âmâline və efkârına elə bir genişlik vermiş ki mazi və müstakbeli ihata edər. Dünyayı də yutsa tok olmaz. Sair nevilerde fertlerin mahiyeti cüz’iyedir, kıymeti şahsiyedir, nazarı mahduddur, kemali mahsurdur, ləzzəti və elemi ânidir. Beşerin isə mahiyeti ulviyedir, kıymeti gâliyedir, nazarı âmmdır, kemali hədsizdir, manevî ləzzəti və elemi kısmen daimîdir.
Elə isə bilmüşahede sair nevilerde tekerrür eden bir çeşit kıyametler və haşirler; bu kıyamet-i kübra-yı umumiyede, hər şahs-ı insanî aynıyla iade edilerek haşredilmesine remzeder, haber verir. Onuncu Söz’ün Doqquzuncu Həqiqəti’nde iki kere iki dörd edər derecesinde kat’iyet ilə ispat edildiğinden burada ihtisar ederiz.
Beşinci Medar: Beşerin cevher-i ruhunda derc edilmiş gayr-ı mahdud istidadat və o istidadatta mündemic olan gayr-ı mahsur kabiliyetler və o kabiliyetlerden neş’et eden hədsiz meyiller və o hədsiz meyillerden hasıl olan nihayətsiz emeller və o nihayətsiz emellerden tevellüd eden gayr-ı mütenahî efkâr və tasavvurat-ı insaniye, bu âlem-i şehadetin arkasında bulunan saadet-i ebediyeye elini uzatmış, ona gözünü dikmiş, o tarafa müteveccih olmuş olduğunu ehl-i tahkik görür.
İşte heç yalan söylemeyen fıtrat və fıtrattaki bu kat’î və şedit və sarsılmaz meyl-i saadet-i ebediye, saadet-i ebediyenin tahakkukuna dair vicdana bir hads-i kat’î verir. Onuncu Söz’ün On Birinci Həqiqəti, bu həqiqəti gündüz kimi gösterdiğinden qısa kesirik.
Altıncı Medar: “Rahmanu’r-Rahîm” olan bu mevcudatın Sâni’-i Zülcemal’inin rəhməti, saadet-i ebediyeyi gösterir. Bəli, neməti nemət eden, neməti nıkmetlikten halâs eden və mevcudatı, firak-ı ebedîden hasıl olan vaveylâlardan kurtaran saadet-i ebediyeyi; o rahmetin şe’nindendir ki beşerden esirgemesin. Çünki bütün nemətlərin re’si, reisi, gayesi, neticesi olan saadet-i ebediye verilmezse, dünya öldükten sonra âhiret surətində dirilmezse bütün nemətlər nıkmetlere tahavvül edərlər. O tahavvül isə bilbedahe və bizzarure və umum kainatın şehadetiyle mütləq və meşhud olan rahmet-i İlahiyenin vücudunu inkâr etmək lâzım gəlir. Halbuki rəhmət, güneşten daha parlak bir həqiqət-i sabitedir.
Bak, rahmetin cilvelerinden və latîf âsârından olan aşk və şəfqət və ağıl nimetlerine dikkat et. Əgər firak-ı ebedî və hicran-ı lâyezalîye, hayat-ı insaniye incirar edeceğini farz etsen görürsün ki o latîf muhabbet, en böyük bir musibet olur. O leziz şəfqət, en böyük bir illet olur. O nurani ağıl, en böyük bir bela olur. Demək rəhmət, (çünki rahmettir) hicran-ı ebedîyi, muhabbet-i həqiqiyeye qarşı çıkaramaz. Onuncu Söz’ün İkinci Həqiqəti, bu həqiqəti gayet güzel bir surette gösterdiğinden burada ihtisar edildi.
Yeddinci Medar: Bu kainatta görünen və bilinen bütün letaif, bütün mehasin, bütün kemalât, bütün incizabat, bütün iştiyakat, bütün terahhumat; birer manadır, birer mazmundur, birer kelime-i maneviyedir ki bu kainatın Sâni’-i Zülcelal’inin lütuf və merhametinin tecelliyatını, ihsan və kereminin cilvelerini bizzarure, bilbedahe kalbe gösterir, ağlın gözüne soxur.
Madam ki bu âlemde bir həqiqət vardır. Bilbedahe həqiqi rəhmət vardır. Madam ki həqiqi rəhmət vardır, saadet-i ebediye olacaqdır. Onuncu Söz’ün Dördüncü Həqiqəti, İkinci Həqiqəti ilə birlikdə bu həqiqəti gündüz kimi aydınlatmışdır.
Səkkizinci Medar: İnsanın fıtrat-ı şüurluu olan vicdanı, saadet-i ebediyeye bakar, gösterir. Bəli, kim öz uyanık vicdanını dinlerse “Ebed! Ebed!” sesini işitəcəkdir. Bütün kainat o vicdana verilse ebede qarşı olan ehtiyacının yerini dolduramaz. Demək o vicdan, o ebed üçün mahluktur.
Demək, bu vicdanî olan incizab və cezbe, bir gaye-i həqiqiyenin və bir həqiqət-i cazibedarın yalnız cezbi ilə ola bilər. Onuncu Söz’ün On Birinci Hakikatinin hâtimesi bu həqiqəti göstermişdir.
Doqquzuncu Medar: Sadık, masduk, musaddak olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın ihbarıdır. Bəli, o zatın (asm) sözleri, saadet-i ebediyenin kapılarını açmışdır və onun (asm) kelâmları saadet-i ebediyeye qarşı birer penceredir.
Zaten bütün enbiyanın (aleyhimüsselâm) icmaını və bütün evliyanın tevatürünü elinde tutmuş, bütün qüvvəti ilə bütün davaları; tevhid-i İlahîden sonra bu haşir və saadet noktasında temerküz edir. Əcəba, bu qüvvəti sarsacaq bir şey var mıdır? Onuncu Söz’ün On İkinci Həqiqəti, bu həqiqəti çox zahir bir surette göstermişdir.
Onuncu Medar: On üç asırda yeddi vecihle i’cazını muhafaza eden və Iyirmi Beşinci Söz’de ispat edildiyi üzere qırx adet enva-ı i’cazıyla mu’cize olan Bəyanı Möcüzə Quran’ın ihbarat-ı kat’iyesidir.
Bəli, o Kur’an’ın nefs-i ihbarı, haşr-i cismanînin keşşafıdır və bu tılsım-ı muğlak-ı âlemin və bu remz-i hikmet-i kainatın miftahıdır. Hem o Bəyanı Möcüzə Quran’ın tazammun ettiği və mükerreren təfəkküre emredip nazara vaz’eylediyi berahin-i akliye-i kat’iye binlerdir.
Ezcümle: Bir kıyas-ı temsilîyi tazammun eden وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا və قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ və bir delil-i adalete işarə eden وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبٖيدِ kimi çoxlu âyât ilə haşr-i cismanîdeki saadet-i ebediyeyi gösterəcək çoxlu dürbünleri, nazar-ı beşerin dikkatine vaz’etmişdir. Kur’an’ın sair ayələr ilə izah ettiği bu وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا və قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ deki kıyas-ı temsilînin hülâsasını Nöqtə Risalesi’nde belə beyan etmişiz ki:
Vücud-u insan, tavırdan tavıra geçtikçe acib və muntazam inkılablar geçirir. Nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan azm və lahme, azm və lahmden halk-ı cedide yani insan suretine inkılabı, gayet dakik düsturlara tabidir. O tavırların hər birisinin elə kavanin-i mahsusa və elə nizamat-ı muayyene və elə harekât-ı muttarideleri vardır ki cam kimi altında bir kasd, bir irade, bir ihtiyar, bir hikmetin cilvelerini gösterir.
İşte bu tarzda o vücudu yapan Sâni’-i Hakîm, hər sene bir libas kimi o vücudu değiştirir. O vücudun değiştirilmesi və bekası üçün inhilal eden eczaların yerini dolduracaq, çalışacaq yeni zerrelerin gelmesi üçün bir terkibe möhtacdır. İşte o bədən hüceyreleri, muntazam bir kanun-u İlahî ilə yıkıldığından yenə muntazam bir kanun-u Rabbanî ilə tamir etmək üçün rızık adı ilə bir madde-i latîfeyi istəyər ki o bədən uzuvlarının ayrı ayrı hâcetleri nisbetinde Rezzak-ı Həqiqi, bir kanun-u mahsus ilə taksim və tevzi edir.
Indi o Rezzak-ı Hakîm’in gönderdiyi o madde-i latîfenin etvarına bak, görəcəksən ki o maddenin zerratı bir kafile kimi küre-i havada, torpaqda, suda dağılmış iken birden hərəkət emrini almışlar kimi bir hərəkət-i kasdîyi işmam eden bir keyfiyet ilə toplanırlar. Güya onlardan hər bir zerre, bir vazife ilə bir muayyen mekâna getmək üçün memurdur kimi gayet muntazam toplanırlar.
Hem gidişatından görünür ki bir Fâil-i Muhtar’ın bir kanun-u mahsusu ilə sevk edilip, cemadat âleminden mevalide, yani canlı âlemine girerler. Sonra nizamat-ı muayyene və harekât-ı muttaride ilə və desatir-i mahsusa ilə rızık olaraq bir bedene girip; o bədən içinde dörd matbahta pişirildikten sonra və dörd inkılabat-ı acibeyi geçirdikten sonra və dörd süzgeçten süzüldükten sonra bedenin aktarına yayılarak bütün möhtac olan azaların muhtelif, ayrı ayrı derece-i ihtiyaçlarına göre Rezzak-ı Həqiqi’nin inayetiyle və muntazam kanunları ilə inkısam edərlər.
İşte o zerrattan hangi zerreye bir nazar-ı hikmetle baksan görəcəksən ki basîrane, muntazamane, semîane, alîmane sevk olunan o zerreye, kör ittifak, kanunsuz tesadüf, sağır tabiat, şuursuz esbab, heç ona karışamaz. Çünki hər biri unsur-u muhitten tut, tâ bədən hüceyresine qədər hangi tavra girmiş isə o tavrın kavanin-i muayyenesi ilə güya ihtiyaren amel edir, muntazaman girir. Hangi tabakaya sefer etmiş isə elə muntazam adım atır ki bilbedahe bir Sâik-i Hakîm’in emriyle gidir kimi görünür.
İşte belə muntazam tavırdan tavıra, tabakadan tabakaya gitgide hedef və maksadından ayrılmayarak tâ makam-ı lâyıkına, mesela, Tevfik’in göz bebeğine emr-i Rabbanî ilə girer, oturur, çalışır.
İşte bu halde, yani erzaktaki tecelli-i rububiyet gösterir ki iptida o zerreler muayyen idiler, muvazzaf idiler, o makamlar üçün namzet idiler. Güya hər birisinin alnında və cephesinde “Filan hüceyrenin rızkı olacaq.” yazılı kimi bir nizam-nizam-intizamın vücudu, hər adamın alnında qələm-i qədər ilə rızkı yazılı olduğuna və rızkı üstünde isminin yazılı olmasına işarə edər.
Əcəba mümkün müdür ki bu derece nihayətsiz bir qüdrət və muhit bir hikmət ilə rububiyet eden və zerrattan tâ seyyarata qədər bütün mövcudatı kabza-i tasarrufunda tutmuş və nizam-nizam-intizam və mizan dairesinde döndüren Sâni’-i Zülcelal “neş’e-i uhra”yı yapmasın və ya yapamasın!
İşte çox âyât-ı Kur’aniye, bu hikmetli “neş’e-i ûlâ”yı nazar-ı beşere vaz’edir. Haşir və kıyametteki “neş’e-i uhra”yı ona təmsil edərək istib’adı izale edər. Deyər: قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ Yani “Sizi hiçten bu derece hikmetli bir surette kim inşa etmiş isə odur ki sizi âhirette diriltəcəkdir.”
Hem deyər ki: وَهُوَ الَّذٖى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعٖيدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ Yani “Sizin haşirde iadeniz, dirilmeniz, dünyadaki yaradılışinizden daha kolay, daha rahattır.” Necə ki bir taburun askerleri, istirahat üçün dağılsa, sonra bir boru ilə çağrılsa kolay bir surette tabur bayrağı altında toplanmaları; yeniden bir tabur teşkil etmekten çox kolay və çox rahattır. Elə də bir bedende birbiriyle imtizaç ilə ünsiyet və münasibət peyda eden zerrat-ı esasiye, Hazret-i İsrafil aleyhisselâmın Sûr’u ilə Hâlık-ı Zülcelal’in emrine “Lebbeyk!” demeleri və toplanmaları; aklen birinci icaddan daha kolay, daha mümkündür.
Hem bütün zerrelerin toplanmaları bəlkə lâzım deyil. Nüveler və toxumlar hükmünde olan və hadîste “Acbü’z-zeneb” tabir edilen ecza-i esasiye və zerrat-ı asliye, ikinci neş’e üçün kâfi bir esastır, temeldir. Sâni’-i Hakîm, beden-i insanîyi onların üstünde bina edər.
Üçüncü ayə olan وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبٖيدِ kimi ayələrin işarə ettikleri kıyas-ı adlînin hülâsası şudur ki:
Âlemde çox görürük ki: Zalim, fâcir, gaddar insanlar gayet refah və rahatla və mazlum və mütedeyyin adamlar gayet zəhmət və zillet ilə ömür geçirirlər. Sonra ölüm gəlir, ikisini müsavi kılar. Əgər bu müsavat nihayətsiz isə bir nihayeti yoxsa zulüm görünür. Halbuki zulümden tenezzühü, kainatın şehadetiyle sabit olan adalet və hikmet-i İlahiye, bu zulmü heç bir cihetle qəbul etmediğinden bilbedahe bir mecma-ı âheri iktiza edərlər ki birinci, cezasını; ikinci, mükâfatını görsün. Tâ bu nizam-nizam-intizamsız, pərişan beşer, istidadına münasib tecziye və mükâfat görüb adalet-i mahzaya medar və hikmet-i Rabbaniyeye mazhar və hikmetli mevcudat-ı âlemin bir böyük kardeşi olabilsin.
Bəli bu dâr-ı dünya, beşerin ruhunda mündemic olan hədsiz istidatların sümbüllenmesine müsait deyildir. Demək, başqa âleme gönderiləcəkdir. Bəli, insanın cevheri büyüktür. Elə isə ebede namzettir. Mahiyeti âliyedir, elə isə cinayeti də azîmdir. Sair mevcudata benzemez. İntizamı da mühimdir. İntizamsız ola bilməz, mühmel kalamaz, abes edilmez, fena-yı mutlak ilə mahkûm ola bilməz, adem-i sırfa kaçamaz. Ona cəhənnəm ağzını açmış, beklir. Cənnət isə âğuş-u nazdaranesini açmış, gözlür. Onuncu Söz’ün Üçüncü Həqiqəti bu ikinci misalimizi gayet güzel gösterdiğinden burada qısa kesirik.
İşte misal üçün bu iki âyet-i kerîme kimi çoxlu berahin-i latîfe-i akliyeyi tazammun eden sair âyetleri də kıyas eyle, tetebbu et. İşte menabi-i aşere və on medar; bir hads-i kat’î, bir bürhan-ı kātı’ı intac edirlər və o çox esaslı hads və o çox qüvvətli bürhan, haşir və kıyamete dâî və muktezînin vücuduna kat’iyen delâlet ettikleri kimi; Sâni’-i Zülcelal’in də –Onuncu Söz’de kat’iyen ispat edildiyi üzere– Hakîm, Rahîm, Hafîz, Âdil kimi ekser Əsmaül-Hüsnası, haşir və kıyametin gelmesini və saadet-i ebediyenin vücudunu iktiza edərlər və saadet-i ebediyenin tahakkukuna kat’î delâlet edərlər.
Demək, haşir və kıyamete muktezî o derece kuvvetlidir ki heç bir şek və şüpheye medar ola bilməz.
Üçüncü Esas
Fâil, muktedirdir. Bəli, necə haşrin muktezîsi, şübhəsiz mevcuddur. Haşri yapacaq zat da nihayet derecede muktedirdir. Onun kudretinde noksan yoxdur. En böyük və en kiçik şeyler, ona nisbeten birdirler. Bir baharı halk etmək, bir çiçək qədər kolaydır. Bəli, bir Kadîr ki bu âlem; bütün güneşleri, yıldızları, avâlimi, zerratı, cevahiri nihayətsiz lisanlarla onun azametine və kudretine şehadet edər. Heç bir vehim və vesvesenin hakkı var mıdır ki haşr-i cismanîyi o kudretten istib’ad etsin.
Bəli, bilmüşahede bir Kadîr-i Zülcelal bu âlem içinde, hər asırda birer yeni və muntazam dünyayı halk eden, hattâ hər senede birer yeni seyyar, muntazam kainatı icad eden, hattâ hər günde birer yeni muntazam âlem yapan; daima bu semavat və arz yüzünde və birbiri arkasında geçici dünyaları, kainatları kemal-i hikmət ilə halk eden, değiştiren və asırlar və seneler, bəlkə günler adedince muntazam âlemleri zaman ipine asan və onunla azamet-i kudretini gösteren və yüz min çeşit haşrin nakışlarıyla tezyin ettiği koca bahar çiçeğini küre-i arzın başına bir tək çiçək kimi takan və onunla kemal-i hikmetini, cemal-i sanatını izhar eden bir zat, “Nasıl kıyameti getirəcək, necə bu dünyayı âhiretle değiştirəcək?” denilir mi?
Bu Kadîr’in kemal-i kudretini və heç bir şey ona ağır gelmediğini və en böyük şey en kiçik şey kimi onun kudretine ağır gelmediğini və hədsiz efrad, bir tək fert kimi o qüdrətə kolay geldiğini, bu âyet-i kerîme ilan edir: مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ Bu ayənin hakikatini Onuncu Söz’ün Hâtimesi’nde icmalen və Nöqtə Risalesi’nde və Iyirminci Məktub’ta izahen beyan etmişiz. Bu makam münasibətilə üç mesele surətində bir parça izah ederiz:
İşte qüdrət-i İlahiye zatiyedir. Elə isə acizlik tahallül edə bilməz.
Hem melekûtiyet-i eşyaya taalluk edər. Elə isə mevani tedahül edə bilməz.
Hem nisbeti kanunîdir. Elə isə cüz, külle müsavi gəlir və cüz’î, küllî hükmüne geçer.
İşte bu üç meseleyi ispat edeceğiz.
Birinci Mesele: Qüdrət-i ezeliye, Zat-ı Akdes-i İlahiye’nin lâzıme-i zaruriye-i zatiyesidir. Yani, bizzarure zatın lâzımesidir. Heç bir cihet-i infikâki ola bilməz. Elə isə qüdrətin zıddı olan acizlik, o qüdrəti istilzam eden zata bilbedahe ârız ola bilməz. Çünki o halde cem’-i zıddeyn lâzım gəlir. Madam ki acizlik, zata ârız ola bilməz; bilbedahe o zatın lâzımı olan qüdrətə tahallül edə bilməz. Madam ki acizlik, qüdrətin içine giremez; bilbedahe o qüdrət-i zatiyede meratib ola bilməz. Çünki hər şeyin vücud meratibi, o şeyin zıtlarının tedahülü iledir. Mesela, hararetteki meratib, bürudetin tahallülü iledir; hüsündeki derecat, kubhun tedahülü iledir və hâkeza kıyas et…
Lakin mümkinatta, həqiqi və tabiî lüzum-u zatî olmadığından mümkinatta zıtlar birbirine girebilmiş. Mertebeler tevellüd edərək ihtilafat ilə tagayyürat-ı âlem neş’et etmişdir. Madam ki qüdrət-i ezeliyede meratib ola bilməz. Elə isə makdûrat də bizzarure qüdrətə nisbeti bir olur. En böyük en küçüğe müsavi və zerreler, yıldızlara emsal olur. Bütün haşr-i beşer, bir tək nəfsin ihyası kimi bir baharın icadı, bir tək çiçeğin sun’u kimi o qüdrətə kolay gəlir. Əgər esbaba isnad edilse o vaxt bir tək çiçək, bir bahar qədər ağır olur.
Bu Söz’ün İkinci Makamı’nın Dördüncü “Allahu ekber” mertebesinin âhir fıkrasının hâşiyesinde hem Iyirmi İkinci Söz’de hem Iyirminci Məktub’ta və zeylinde ispat edilmiş ki: Yaradılış-i eşya Vâhid-i Ehad’e verilse bütün eşya, bir şey kimi kolay olur. Əgər esbaba verilse bir şey, bütün eşya qədər külfetli, ağır olur.
İkinci Mesele ki qüdrət, melekûtiyet-i eşyaya taalluk edər. Bəli, kainatın âyenə kimi iki yüzü var. Biri, mülk ciheti ki âyinenin renkli yüzüne benzer. Diğeri, melekûtiyet ciheti ki âyinenin parlak yüzüne benzer.
Mülk ciheti isə zıtların cevelangâhıdır. Güzel çirkin, xeyr şer, kiçik böyük, ağır kolay kimi emirlerin mahall-i vürûdudur. İşte bunun içindir ki Sâni’-i Zülcelal esbab-ı zahiriyeyi, tasarrufat-ı kudretine perde etmişdir. Tâ dest-i qüdrət, zahir akla göre hasis və nâ-lâyık emirlerle bizzat mübaşereti görünmesin. Çünki azamet və izzət, elə istəyər. Lakin o vesait və esbaba həqiqi təsir vermemişdir. Çünki vahdet-i ehadiyet elə istəyər.
Melekûtiyet ciheti isə hər şeyde parlaktır, temizdir. Teşahhusatın renkleri, muzahrefatları, ona karışmaz. O cihet, vasıtasız öz Hâlık’ına müteveccihtir. Onda terettüb-ü esbab, teselsül-ü ilel yoxdur. Ona illiyet, ma’luliyet giremez. Eğri büğrüsü yoxdur. Maniler müdahale edemezler. Zerre, şemse qardaş olur.
Elhasıl: O qüdrət hem basittir hem nâmütenahîdir hem zatîdir. Mahall-i taalluk-u qüdrət isə hem vasıtasız hem lekesiz hem isyansızdır. Elə isə o qüdrətin dairesinde böyük küçüğe qarşı tekebbürü yox. Cemaat ferde qarşı rüçhanı ola bilməz. Küll cüze nisbeten, qüdrətə qarşı fazla nazlanamaz.
Üçüncü Mesele ki qüdrətin nisbeti kanunîdir. Yani çoğa aza, büyüğe küçüğe bir bakar. Bu mesele-i gamızayı bir neçə təmsil ilə zihne takrib edeceğiz.
İşte kainatta “şeffafiyet” “mukabele” “muvazene” “nizam-nizam-intizam” “tecerrüd” “itaat” birer emirdir ki çoğu aza, büyüğü küçüğe müsavi kılar.
Birinci Təmsil: “Şeffafiyet” sırrını gösterir. Mesela, şemsin feyz-i tecellisi olan timsali və aksi, denizin yüzünde və denizin hər bir katresinde eyni hüviyeti gösterir. Əgər küre-i arz, perdesiz güneşe qarşı muhtelif cam parçalarından mürekkeb olsa; şemsin aksi, hər bir parçada və bütün zemin yüzünde müzahametsiz, tecezzisiz, tenakussuz bir olur. Əgər faraza şems, fâil-i muhtar olsa idi və feyz-i ziyasını, timsal-i aksini iradesiyle verse idi bütün zemin yüzüne verdiyi feyzi, bir zerreye verdiyi feyizden daha ağır olamazdı.
İkinci Təmsil: “Mukabele” sırrıdır. Mesela, canlı fertlerden (yani insanlardan) terekküp eden bir daire-i azîmenin nöqtə-i merkeziyesindeki ferdin elinde bir mum və daire-i muhitteki fertlerin ellerinde də birer âyenə farz edilse; nöqtə-i merkeziyenin muhit âyinelerine verdiyi feyiz və cilve-i akis, müzahametsiz, tecezzisiz, tenakussuz, nisbeti birdir.
Üçüncü Təmsil: “Muvazene” sırrıdır. Mesela, həqiqi və hassas və çox böyük bir mizan bulunsa; iki gözünde iki güneş və ya iki yıldız və ya iki dağ və ya iki yumurta və ya iki zerre herhangisi bulunursa bulunsun, sarf olunacaq eyni qüvvət ilə o hassas azîm terazinin bir gözü göğe, biri zemine inebilir.
Dördüncü Təmsil: “İntizam” sırrıdır. Mesela, en azîm bir gemi, en kiçik bir oyuncak kimi çevrilebilir.
Beşinci Təmsil: “Tecerrüd” sırrıdır. Mesela, teşahhusattan mücerred bir mahiyet, bütün cüz’iyatına en küçüğünden en büyüğüne tenakus etmeden, tecezzi etmeden bir bakar, girer. Teşahhusat-ı zahiriye cihetindeki hususiyetler, müdahale edib şaşırtmaz. O mahiyet-i mücerredenin nazarını tağyir etməz. Mesela, iğne kimi bir balık, balina balığı kimi o mahiyet-i mücerredeye mâliktir. Bir mikrop, bir gergedan kimi mahiyet-i hayvaniyeyi daşıyır.
Altıncı Təmsil: “İtaat” sırrını gösterir. Mesela, bir kumandan “Arş!” emri ilə bir neferi tahrik ettiği kimi eyni emir ilə bir orduyu tahrik edər.
Bu temsil-i itaat sırrının həqiqəti şudur ki: Kainatta, bi’t-tecrübe hər şeyin bir nöqtə-i kemali vardır. O şeyin, o noktaya bir meyli vardır. Muzaaf meyil, ihtiyaç olur. Muzaaf ihtiyaç, iştiyak olur. Muzaaf iştiyak, incizab olur. Və incizab, iştiyak, ihtiyaç, meyil; Cənabı-Haqqın evamir-i tekviniyesinin, mahiyet-i eşya tarafından birer habbe və nüvə-i imtisalidirler. Mümkinat mahiyetlerinin mutlak kemali, mutlak vücuddur. Hususi kemali, istidatlarını kuvveden fiile çıkaran ona mahsus bir vücuddur.
İşte bütün kainatın “Kün” emrine itaati, bir tək nefer hükmünde olan bir zerrenin itaati gibidir. İrade-i ezeliyeden gelen “Kün” emr-i ezelîsine mümkinatın itaati və imtisalinde, yenə iradenin tecellisi olan meyil və ihtiyaç və şevk və incizab; birden, birlikdə mündemicdir. Latîf su, nazik bir meyille incimad emrini aldığı vaxt demiri parçalaması, itaat sırrının kuvvetini gösterir.
Bu altı təmsil hem nâkıs hem mütenahî hem zayıf hem tesir-i həqiqisi yox olan mümkinat kuvvetinde və fiilinde bilmüşahede görünse, əlbəttə hem gayr-ı mütenahî hem ezelî hem ebedî hem bütün kainatı adem-i sırftan icad eden və bütün ukûlü hayrette bırakan hem âsâr-ı azametiyle tecelli eden qüdrət-i ezeliyeye nisbeten şübhəsiz hər şey müsavidir. Heç bir şey ona ağır gəlməz (Gaflet olunmaya). Bu altı sırrın kiçik mizanlarıyla o qüdrət tartılmaz və münasebete giremez. Yalnız fehme takrib və istib’adı izale üçün zikredilir.
Üçüncü Esas’ın netice və hülâsası: Madam ki qüdrət-i ezeliye gayr-ı mütenahîdir. Hem Zat-ı Akdes’e lâzıme-i zaruriyedir. Hem hər şeyin lekesiz, perdesiz melekûtiyet ciheti, ona müteveccihtir. Hem ona mukabildir. Hem tesavi-i tarafeynden ibaret olan imkân itibarıyla muvazenettedir. Hem şeriat-ı fitriye-i kübra olan nizam-ı fıtrata və kavanin-i âdetullaha mutîdir. Hem manilerden və ayrı ayrı hususiyetlerden melekûtiyet ciheti mücerred və safidir. Əlbəttə en böyük şey, en kiçik şey kimi o qüdrətə ziyade nazlanmaz, mukavemet etməz.
Elə isə haşirde bütün zevi’l-ervahın ihyası, bir sineğin baharda ihyasından daha ziyade qüdrətə ağır olmaz. Elə isə مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ fermanı mübalağasızdır, doğrudur, haktır. Elə isə müddeamız olan “Fâil muktedirdir, o cihette heç bir mani yoxdur.” kat’î bir surette tahakkuk etti.
Dördüncü Esas
Necə kıyamet və haşre muktezî var və haşri getirəcək fâil də muktedirdir. Elə də bu dünyanın kıyamet və haşre kabiliyeti vardır. İşte bu mahal kabildir olan müddeamızda dörd mesele vardır.
Birincisi: Bu âlem-i dünyanın imkân-ı mevtidir.
İkincisi: O mevtin vukuudur.
Üçüncüsü: O harap olmuş, ölmüş dünyanın, âhiret surətində tamir və dirilmesinin imkânıdır.
Dördüncüsü: O mümkün olan tamir və ihyanın vuku bulmasıdır.
Birinci Mesele: Bu kainatın mevti, mümkündür. Çünki bir şey kanun-u tekâmülde dâhil isə o şeyde alâküllihal neşv ü nema vardır. Neşv ü nema və büyümek varsa ona alâküllihal bir ömr-ü fitri vardır. Ömr-ü fitrisi var isə alâküllihal bir ecel-i fitrisi vardır. Gayet geniş bir istikra və tetebbu ilə sabittir ki elə şeyler mevtin pençesinden özünü kurtaramaz.
Bəli, necə ki insan kiçik bir âlemdir, yıkılmaktan kurtulamaz. Âlem də böyük bir insandır, o də ölümün pençesinden kurtulamaz. O da öləcək, sonra diriləcək və ya yatıp sonra subh-u haşirle gözünü açacaqdır.
Hem necə ki kainatın bir nüsha-i musağğarası olan bir şecere-i canlı, tahrip və inhilalden başını kurtaramaz. Elə də şecere-i yaradılışten teşaub etmiş olan silsile-i kainat tamir və tecdid üçün tahripten, dağılmaktan özünü kurtaramaz.
Əgər dünyanın ecel-i fitrisinden evvel irade-i ezeliyenin izni ilə haricî bir maraz və ya muharrib bir hâdise başına gelmezse və onun Sâni’-i Hakîm’i də ecel-i fitriden evvel onu bozmazsa, herhalde hattâ fennî bir hesap ilə bir gün geləcək ki:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ۞ وَاِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ ۞ وَاِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ ۞ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ۞ وَاِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ ۞ وَاِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ
manaları və sırları, Kadîr-i Ezelî’nin izni ilə tezahür edib, o dünya olan böyük insan sekerata başlayıp acib bir hırıltı ilə və müthiş bir savt ilə fezayı çınlatıp dolduracaq, bağırıp öləcək; sonra emr-i İlahî ilə diriləcəkdir.
İnce Remizli Bir Mesele
Necə ki su, öz zararına olaraq incimad edər. Buz, buzun zararına temeyyu edər. Lüb, kışrın zararına kuvvetleşir. Lafız, mana zararına kalınlaşır. Ruh, cəsəd hesabına zayıflaşır. Cəsəd, ruh hesabına inceleşir.
Elə də âlem-i kesif olan dünya, âlem-i latîf olan âhiret hesabına, həyat makinesinin işlemesiyle şeffaflaşır, latîfleşir. Qüdrət-i Fâtıra, gayet hayret verici bir faaliyetle kesif, camid, sönmüş, ölmüş eczalarda nur-u həyatı serpmesi, bir remz-i kudrettir ki âlem-i latîf hesabına bu âlem-i kesifi nur-u həyat ilə eritir, yandırır, ışıklandırır, hakikatini kuvvetleştirir.
Bəli, həqiqət ne qədər zayıf isə də ölmez, surət kimi mahvolmaz. Bəlkə teşahhuslarda, suretlerde seyr ü sefer edər. Həqiqət büyür, inkişaf edər, gittikçe genişlenir. Kışır və surət isə eskileşir, inceleşir, parçalanır. Sabit və büyümüş həqiqətin kametine yakışmak üçün daha güzel olaraq tazeleşir. Ziyade və noksan noktasında hakikatle surət, makûsen mütenasiptirler. Yani surət kalınlaştıkça həqiqət inceleşir. Surət inceleştikçe həqiqət o nisbette qüvvət bulur. İşte bu kanun, kanun-u tekâmüle dâhil olan bütün eşyaya şâmildir.
Demək, herhalde bir zaman geləcək ki kainat həqiqət-i uzmasının kışır və surəti olan âlem-i şehadet, Fâtır-ı Zülcelal’in izniyle parçalanacaq. Sonra daha güzel bir surette tazelenəcəkdir. يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ sırrı tahakkuk edəcəkdir.
Elhasıl: Dünyanın mevti mümkün hem heç şübhə getirmez ki mümkündür.
İkinci Mesele: Mevt-i dünyanın vuku bulmasıdır. Bu meseleye delil: Bütün Edyan-ı Semaviyenin icmaıdır və bütün fıtrat-ı selimenin şehadetidir və bu kainatın bütün tahavvülat və tebeddülat və tagayyüratının işarəidir. Hem asırlar, seneler adedince canlı dünyaların və seyyar âlemlerin, bu dünya misafirhanesinde mevtleriyle, asıl dünyanın da onlar kimi ölmesine şehadetleridir.
Bu dünyanın sekeratını, âyât-ı Kur’aniyenin işarə ettiği surette tahayyül etmək istersen bak: Bu kainatın eczaları, dakik, ulvi bir nizam ilə birbirine bağlanmış. Hafî, nazik, latîf bir rabıta ilə tutunmuş və o derece bir nizam-nizam-intizam içindedir ki əgər ecram-ı ulviyeden tək bir cirm “Kün” emrine və ya “Mihverinden çık.” hitabına mazhar olunca bu dünya sekerata başlar. Yıldızlar çarpışacaq, ecramlar dalgalanacaq, nihayətsiz feza-yı âlemde milyonlar gülleleri, küreler kimi böyük topların müthiş sadâları kimi vaveylâya başlar. Birbirine çarpışarak, kıvılcımlar saçarak, dağlar uçarak, denizler yanarak yeryüzü düzlenəcək.
İşte bu mevt və sekerat ilə Kadîr-i Ezelî kainatı çalkalar; kainatı tasfiye edib cəhənnəm və cehennemin maddeleri bir tarafa, cənnət və cennetin mevadd-ı münasibeleri başqa tarafa çekilir, âlem-i âhiret tezahür edər.
Üçüncü Mesele: Öləcək âlemin dirilmesi mümkündür. Çünki İkinci Esas’ta ispat edildiyi kimi; kudrette noksan yoxdur. Muktezî isə gayet kuvvetlidir. Mesele isə mümkinattandır. Mümkün bir meselenin gayet qüvvətli bir muktezîsi var isə fâilin kudretinde noksaniyet yox isə ona mümkün deyil bəlkə vaki suretiyle bakılabilir.
Remizli Bir Nükte
Bu kainata dikkat edilse görünür ki: İçinde iki unsur var ki hər tarafa uzanmış, kök atmış. Xeyr şer, güzel çirkin, nef’ zərər, kemal noksan, ziya zulmet, hidayet dalalet, nur nâr, iman küfür, taat isyan, havf muhabbet kimi âsârlarıyla, meyveleriyle bu kainatta ezdad birbiriyle çarpışır. Daima tagayyür və tebeddülata mazhar olur. Başqa bir âlemin mahsulatının tezgâhı hükmünde çarkları dönür. Əlbəttə o iki unsurun birbirine zıt olan dalları və neticeleri, ebede gidəcək; temerküz edib birbirinden ayrılacaq. O vaxt, cennet-cehennem surətində tezahür edəcəkdir.
Madam ki âlem-i beka, bu âlem-i fenadan yapılacaqdır. Əlbəttə anâsır-ı esasiyesi, bekaya və ebede gidəcəkdir. Bəli cennet-cehennem, şecere-i yaradılışten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden dalının iki meyvesidir və bu silsile-i kainatın iki neticesidir və bu seyl-i şuunatın iki mahzenidir və ebede qarşı cereyan eden və dalgalanan mevcudatın iki havuzudur və lütuf və kahrın iki tecelligâhıdır ki dest-i qüdrət, bir hərəkət-i şedide ilə kainatı çalkaladığı vaxt, o iki havuz münasib maddelerle dolacaqdır.
Bu Remizli Nükte’nin sırrı şudur ki:
Hakîm-i Ezelî inayet-i sermediye və hikmet-i ezeliyenin iktizasıyla, bu dünyayı tecrübeye mahal və imtihana meydan və Əsmaül-Hüsnasına âyenə və qələm-i qədər və kudretine sahife olmaq üçün yaratmış. Və tecrübe və imtihan isə neşv ü nemaya sebeptir. O neşv ü nema isə istidatların inkişafına sebeptir. O inkişaf isə kabiliyetlerin tezahürüne sebeptir. O kabiliyetlerin tezahürü isə həqiqətlər-i nisbiyenin zuhuruna sebeptir. Həqiqətlər-i nisbiyenin zuhuru isə Sâni’-i Zülcelal’in Əsmaül-Hüsnasının nukuş-u tecelliyatını göstermesine və kainatı mektubat-ı Samedaniye suretine çevirmesine sebeptir.
İşte bu sırr-ı imtihan və sırr-ı teklif iledir ki ervah-ı âliyenin elmas kimi cevherleri, ervah-ı safilenin kömür kimi maddelerinden tasaffi edər, ayrılır.
İşte bu mezkûr sırlar kimi daha bilmediyimiz çox ince, âlî hikmətlər üçün âlemi bu surette irade ettiğinden bu âlemin tagayyür və tahavvülünü də o hikmətlər üçün irade etti. Tahavvül və tagayyür üçün zıtları birbirine hikmetle karıştırdı və qarşı qarşıya getirdi. Zararları menfaatlere mezcederek, şerleri hayırlara idhal edərək, çirkinlikleri güzelliklerle cem’edərək, hamur kimi yoğurarak bu kainatı tebeddül və tagayyür kanununa və tahavvül və tekâmül düsturuna tabi kıldı.
Vaktâ ki meclis-i imtihan kapandı. Tecrübe vaxtı bitti. Əsmaül-Hüsna hükmünü icra etti. Qələm-i qədər, mektubatını tamamıyla yazdı. Qüdrət, nukuş-u sanatını tekmil etti. Mevcudat, vezaifini îfa etti. Mahlukat, hizmetlerini bitirdi. Hər şey, manasını ifade etti. Dünya, âhiret fidanlarını yetiştirdi. Zemin, Sâni’-i Kadîr’in bütün mu’cizat-ı kudretini, umum havârık-ı sanatını teşhir edib gösterdi. Bu âlem-i fena, sermedî manzaraları teşkil eden levhaları zaman şeridine taktı.
O Sâni’-i Zülcelal’in hikmet-i sermediyesi və inayet-i ezeliyesi; o imtihan neticelerini, o tecrübenin neticelerini, o Əsmaül-Hüsnanın tecellilerinin hakikatlerini, o qələm-i qədər mektubatının həqiqətlərini, o numune-misal nukuş-u sanatının asıllarını, o vezaif-i mevcudatın faydalarını, gayelerini, o hidemat-ı mahlukatın ücretlerini və o kelimat-ı kitab-ı kainatın ifade ettikleri manaların hakikatlerini və istidat çekirdeklerinin sümbüllenmesini və bir mahkeme-i kübra açmasını və dünyadan alınmış misalî manzaraların göstermesini və esbab-ı zahiriyenin perdesini yırtmasını və hər şey doğrudan doğruya Hâlık-ı Zülcelal’ine teslim etmesi kimi həqiqətləri iktiza etti. Və o mezkûr həqiqətləri iktiza ettiği üçün kainatı dağdağa-i tagayyür və fenadan, tahavvül və zevalden kurtarmak və ebedîleştirmek üçün o zıtların tasfiyesini istedi və tagayyürün esbabını və ihtilafatın maddelerini tefrik etmək istedi. Əlbəttə kıyameti koparacaq və o neticeler üçün tasfiye edəcək.
İşte bu tasfiyenin neticesinde cəhənnəm ebedî və dehşetli bir surət alıb, taifeleri وَامْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ tehdidine mazhar olacaq. Cənnət ebedî, haşmetli bir surət giyerek ehil və ashabı سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدٖينَ hitabına mazhar olacaq. Iyirmi Səkkizinci Söz’ün Birinci Makamı’nın İkinci Suali’nde ispat edildiyi kimi Hakîm-i Ezelî, bu iki hanenin sekenelerine, qüdrət-i kâmilesiyle ebedî və sabit bir vücud verir ki heç inhilal və tagayyüre və ihtiyarlığa və inkıraza maruz kalmazlar. Çünki inkıraza sebebiyet veren tagayyürün esbabı bulunmaz.
Dördüncü Mesele: Bu mümkün, vaki olacaqdır. Bəli dünya, öldükten sonra âhiret olaraq diriltiləcəkdir. Dünya harap edildikten sonra, o dünyayı yapan zat, yenə daha güzel bir surette onu tamir edəcək, âhiretten bir menzil yapacaqdır. Buna delil başta Qurani-Kərim minlərlə berahin-i akliyeyi tazammun eden umum âyâtıyla və bütün kütüb-ü semaviye bunda müttefik bulunduğu kimi; Zat-ı Zülcelal’in evsaf-ı celaliyesi və evsaf-ı cemaliyesi və Əsmaül-Hüsnası, bunun vukuuna kat’î surette delâlet edərlər və enbiyaya gönderdiyi bütün semavî fermanları ilə kıyameti və haşrin icadını vaad etmiş. İşte madam ki vaad etmiş, əlbəttə yapacaqdır. Onuncu Söz’ün Səkkizinci Həqiqəti’ne müracaat et. Hem başta Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın min mu’cizatının qüvvəti ilə, bütün enbiya və mürselînin və evliya və sıddıkînin, vukuunda müttefik olub haber verdikleri kimi; bu kainat bütün âyât-ı tekviniyesiyle, vukuundan haber verir.
Elhasıl: Onuncu Söz bütün həqiqətləriyle, Iyirmi Səkkizinci Söz İkinci Makamı’nda Lâsiyyemalardaki bütün berahiniyle, gurûb etmiş güneşin sabahleyin yeniden tulû edeceği derecesinde bir kat’iyetle göstermişdir ki: Hayat-ı dünyeviyenin gurûbundan sonra şems-i həqiqət, hayat-ı uhreviye surətində çıkacaqdır.
İşte baştan buraya qədər beyanatımız, ism-i Hakîm’den istimdad və feyz-i Kur’an’dan istifadə surətində qəlbi kabule, nefsi teslime, aklı iknaya ihzar üçün dörd esas söyledik. Lakin biz neyiz ki buna dair söz söyleyeceğiz. Asıl bu dünyanın sahibi, bu kainatın Hâlık’ı, bu mevcudatın Mâlik’i ne söylür; onu dinlemeliyiz. Mülk sahibi söz söylerken başkalarının ne haddi var ki fuzuliyane karışsın.
İşte o Sâni’-i Hakîm, dünya mescidinde və arz mektebinde, asırlar arkasında oturan taifelerin umum saflarına hitaben îrad ettiği hutbe-i ezeliyesinde, kainatı zelzeleye veren
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ۞ وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ۞ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ۞ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ۞ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ۞ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ۞ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ۞ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
və bütün mahlukatı neşelendiren, şevke gətirən
وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرٖى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فٖيهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فٖيهَا خَالِدُونَ
kimi minlərlə fermanları, Mâlikü’l-mülk’ten, Sahib-i Dünya və Âhiret’ten dinlemeliyiz. “Âmennâ və Saddaknâ” deməliyik.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِبْرَاهٖيمَ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا اِبْرَاهٖيمَ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَجٖيدٌ
***
[1] Hâşiye: Melaike manasını və ruhaniyatın hakikatini inkâra mecal bulamamışlar, bəlkə fıtratın namuslarından “Kuva-yı Sâriye” deyə “cereyan eden kuvvetler” namını vererek yanlış bir surette tasvir ilə bir cihetten tasdikine mecbur kalmışlar. (Ey özünü akıllı zanneden!..)

