Eskişəhər Hapishanesinin Son Meyvəsi
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Şualar
İkinci Şüa
Otuz Birinci Lem’a’nın İkinci Şuâı
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
On altı sene evvel, Eskişəhər Hapishanesinde, arkadaşlarımın tahliyeleriyle yalnız kaldığım bir vakitte bu Şuâ, gayet acele, çox noksan kalemimle, sıkıntılı, rahatsızlık bir zamanda telif edildiğinden bir derece nizam-nizam-intizamsız olmakla birlikdə, bugünlerde tashih ederken iman və tevhid noktasında çoxlu qiymətli və qüvvətli və ehemmiyetli gördüm.
Said Nursî
اَللهُ اَحَدٌ ism-i a’zamına dair yeddinci nükte-i a’zam
və altı ism-i a’zamın altı nüktesinin yedincisi
İhtar
Bu risale mənim nazarımda çox mühimdir. Çünki içinde çox mühim və ince olan esrar-ı imaniye inkişaf edir. Bu risaleyi anlayarak okuyan adam imanını kurtarır inşâallah. Maatteessüf mən burada kimse ilə görüşemediğimden özümə tebyiz edib yazdıramadım. Bu risalenin kıymetini anlamaq istersen başta bulunan İkinci və Üçüncü Meyvə’yi və âhirdeki hâtimeyi və hâtimeden iki sahife evvelki meseleyi evvelce dikkatle okuduktan sonra, tamamını teenni ilə mütalaa eyle.
***
Altı ism-i a’zamın altı nüktelerinin “Allahu Ehad”e dair yeddinci nükte-i a’zamıdır
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ وَ بِهٖ نَسْتَعٖينُ
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ âyetinin bir muhteşem nüktesiyle meşhur bir kasem-i Nebevînin işarəiyle və ilhamıyla hissetdiyim gayet güzel və çox şirin və nihayet derecede latîf üç meyvə-i tevhid və üç muktezîsi və üç hüccetine dair bir nüktedir.
İşte Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam yemin ettiği vaxt, en çox istimal və tekrar ilə hər zaman ferman ettiği bu وَالَّذٖى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهٖ kasemidir. Və bu kasem gösterir ki şecere-i kainatın en geniş dairesi və en müntehası və nihayatı və teferruatı də Zat-ı Vâhid-i Ehad’in kudretiyle və iradesiyledir. Çünki mahlukatın en müntehab və en müstesnası olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nefsi, öz özünə mâlik olmazsa və ef’alinde serbest bulunmazsa və harekâtı başqa bir ihtiyara bağlı isə əlbəttə heç bir şey, heç bir şe’n, heç bir hal, heç bir keyfiyet –cüz’î olsun küllî olsun– o muhit iktidarın, o şâmil ihtiyarın daire-i tasarrufunun haricinde ola bilməz.
Bəli, bu çox manidar kasem-i Muhammedî’nin (asm) ifade ettiği gayet muazzam və muhit bir tevhid-i rububiyettir. Və bu tevhidin ispatına dair yüz bəlkə min bâhir bürhanlar, Siracünnur olan Risale-i Nur’da beyan edildiğinden bu həqiqət-i âliyenin tafsilat və ispatını ona havale edərək bu İkinci Şuâ’da muhtasar üç makam içinde bu çox ehemmiyetli həqiqət-i imaniyenin birinci makamında, gayet latîf və tatlı və çox qiymətli və nurlu, hədsiz semerelerinden üç küllî meyvelerini gayet muhtasar bir surette beyanla, o meyvələrə mənim kalbimi sevk eden zevklerime və hislerime işarə ediləcək. İkinci Makam’da isə bu kudsî həqiqətin üç küllî muktezîsi və esbab-ı mûcibesi beyan edilir və o üç muktezî üç min muktezîlerin kuvvetindedirler. Və Üçüncü Makam’da, o həqiqət-i tevhidiyenin üç alâmetleri zikrediləcək və o üç alâmet, üç yüz alâmet və emare və delil kuvvetindedirler.
Birinci Makam’ın Birinci Meyvəsi
Tevhid və vahdette cemal-i İlahî və kemal-i Rabbanî tezahür edər. Əgər vahdet olmazsa, o hazine-i ezeliye gizli kalır. Bəli, hədsiz cemal və kemalât-ı İlahiye və nihayətsiz mehasin və hüsn-ü Rabbanî və hesapsız ihsanat və beha-i Rahmanî və gayetsiz kemal-i cemal-i Samedanî, ancaq vahdet âyinesinde və vahdet vasıtasıyla şecere-i yaradılışin nihayatındaki cüz’iyatın simalarında temerküz eden cilve-i esmada görünür.
Mesela, iktidarsız və ihtiyarsız bir yavrunun imdadına umulmadık bir yerden, yani kan və fışkı ortasından beyaz, safi, temiz bir süt göndermek olan cüz’î fiil isə tevhid nazarıyla bakıldığı vaxt, birden bütün yavruların çoxlu hârikulâde və çoxlu şefkatkârane olan küllî və umumî iaşeleri və validelerini onlara musahhar etmeleriyle rahmet-i Rahman’ın cemal-i lâyezalîsi kemal-i şaşaa ilə görünür. Əgər tevhid nazarıyla bakılmazsa o cemal gizlenir və o cüz’î iaşe də esbaba və tesadüfe və tabiata havale edilir, bütün bütün kıymetini, bəlkə mahiyetini kaybeder.
Hem mesela, müthiş bir hastalıktan şifa bulmak, əgər tevhid nazarıyla bakılsa birden zemin denilen hastahane-i kübrada bulunan bütün dertlilere, âlem denilen eczahane-i ekberden ilaçları və dermanlarıyla şifa ihsan etmək yüzünde, Rahîm-i Mutlak’ın cemal-i şəfqəti və mehasin-i rahîmiyeti küllî və şaşaalı bir surette görünür. Əgər tevhid nazarıyla bakılmazsa; o cüz’î lakin alîmane, basîrane, şuurkârane olan şifa vermək də camid ilaçların hâsiyetlerine və kör qüvvətə və şuursuz tabiata verilir. Bütün bütün mahiyetini və hikmetini və kıymetini kaybeder.
Bu makam münasibətilə hatıra gelen bir salavatın bir nüktesini beyan edirəm. Belə ki: Namaz tesbihatının âhirinde Şafiîlerde gayet müsta’mel və meşhur bir salavat olan
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ كَثٖيرًا كَثٖيرًا
nın ehemmiyeti yüzündendir ki insanın hikmet-i yaradılışi və sırr-ı câmiiyeti isə hər zaman, hər dakika hâlıkına iltica və yalvarmak və həmd və şükür etmək olduğundan insanı dərgah-ı İlahiyeye kamçı vurup sevk eden en keskin və müessir sâik, hastalıklar olduğu kimi; insanı, kemal-i şevk ilə şükre sevk eden və tam manasıyla minnettar edib hamdettiren tatlı nemətlər isə başta şifalar və devalar və âfiyetler olduğundan bu salavat-ı şerife gayet müşerref və manidar olmuşdur. Mən bazen بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَ دَوَاءٍ dedikçe küre-i arzı bir hastahane surətində və maddî və manevî bütün dertlerin və ihtiyaçların dermanlarını ihsan eden Şâfî-i Həqiqi’nin çox aşikâr bir mevcudiyetini və küllî bir şefkatini və kudsî və geniş bir rahîmiyetini hissedirəm.
Hem mesela, dalaletin gayet müthiş manevî elemini hisseden bir adama, iman ilə hidayet ihsan etmək, əgər tevhid nazarıyla bakılsa birden o cüz’î və fâni və âciz adam bütün kainatın hâlıkı və sultanı olan mabudunun muhatap bir abdi olmaq və o iman vasıtasıyla bir saadet-i ebediyeyi və şahane və çox geniş və şaşaalı bir mülk-ü bâki və bâki bir dünyayı ihsan etmək və onun kimi bütün mü’minleri də derecelerine göre o lütfa mazhar etmək olan bu ihsan-ı ekber yüzünde və simasında, bir Zat-ı Kerîm və Muhsin’in elə bir hüsn-ü ezelîsi və elə bir cemal-i lâyezalîsi görünür ki bir lem’asıyla bütün ehl-i imanı özünə dost və has kısmını da âşık yapır. Əgər tevhid nazarıyla bakılmazsa o cüz’î imanı, ya mütehakkim və hodbin Mutezileler kimi öz nəfsinə və ya bazı esbaba havale edər ki həqiqi qiymətı və pahası cənnət olan o Rahmanî pırlanta bir cam parçasına inip âyinedarlık ettiği kudsî cemalin lem’asını kaybeder.
İşte bu üç misale kıyasen, daire-i kesretin müntehasındaki cüz’iyatın cüz’iyat-ı ahvalinde, tevhid noktasında cemal-i İlahînin və kemal-i Rabbanînin minlərlə envaı və yüz min çeşitleri onlarda temerküz cihetinde görünür, anlaşılır, bilinir, tahakkuku sabit olur. İşte tevhidde cemal və kemal-i İlahînin kalben görünmesi və ruhen hissedilmesi içindir ki bütün evliya və asfiya, en tatlı zevklerini və en şirin manevî rızıklarını kelime-i tevhid olan “Lâ ilahe illallah” zikrinde və tekrarında bulurlar.
Hem kelime-i tevhidde azamet-i kibriya və celal-i Sübhanî və saltanat-ı mutlaka-i rububiyet-i Samedaniye tahakkuk etmesi içindir ki Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam ferman etmiş: اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلٖى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ Yani “Mən və məndən evvel gelen peygamberlerin en ziyade faziletli və qiymətli sözleri, “Lâ ilahe illallah” kelâmıdır.”
Bəli bir meyvə, bir çiçək, bir ışık kimi küçücük bir ihsan, bir nemət, bir rızık; bir kiçik âyenə iken, tevhidin sırrıyla birden bütün emsaline omuz omuza verib ittisal ettiğinden, o nevi böyük âyineye dönüp o nev’e mahsus cilvelenen bir çeşit cemal-i İlahîyi gösterir. Və fâni, muvakkat olan güzellik ilə bâki bir nevi hüsn-ü sermedîyi irae edər. Və Mevlana Celaleddin’in dediyi kimi,
اٰنْ خَيَالَاتٖى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ § عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ
sırrıyla bir âyenə-i cemal-i İlahî olur. Yoxsa əgər tevhid sırrı olmazsa o cüz’î meyvə tək başına kalır. Ne o kudsî cemal ne də o ulvi kemali gösterir. Və içindeki cüz’î bir lem’a də söner, kaybolur. Âdeta baş aşağı olub elmastan şişeye döner.
Hem tevhid sırrıyla, şecere-i yaradılışin meyvələri olan canlıta bir şahsiyet-i İlahiye, bir ehadiyet-i Rabbaniye və sıfât-ı seb’aca manevî bir sima-i Rahmanî və temerküz-ü esmaî və اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ deki hitaba muhatap olan zatın bir cilve-i taayyünü və teşahhusu tezahür edər. Yoxsa o şahsiyet, o ehadiyet, o sima, o taayyünün cilvesi inbisat edərək kainat nisbetinde genişlenir, dağılır, gizlenir. Ancaq çox böyük və ihatalı, kalbî gözlere görünür. Çünki azamet və kibriya perde olur, hər kəsin qəlbi göremez.
Hem o cüz’î canlılarda çox zahir bir surette anlaşılır ki onun Sâni’i, onu görür, bilir, dinler, istediyi kimi yapar. Âdeta o canlıın masnuiyeti arkasında muktedir, muhtar, işitici, bilici, görücü bir zatın manevî bir teşahhusu, bir taayyünü imana görünür. Və bilhassa canlıtan insanın mahlukıyeti arkasında gayet aşikâr bir tarzda o manevî teşahhus, o kudsî taayyün sırr-ı tevhid ilə imanla müşahede olunur. Çünki o teşahhus-u ehadiyetin esasları olan ilim və qüdrət və həyat və sem’ və basar kimi manaların hem numuneleri insanda var, o numuneler ilə onlara işarə edər. Çünki mesela, gözü veren zat, hem gözü görür hem ince bir mana olan gözün gördüyünü görür, sonra verir. Bəli sənin gözüne bir gözlük yapan gözlükçü usta, göze gözlüğün yakıştığını görür, sonra yapar. Hem kulağı veren zat, əlbəttə o kulağın işittiklerini işitir, sonra yapar, verir. Sair sıfatlar buna kıyas edilsin.
Hem esmanın nakışları və cilveleri insanda var, onlar ilə o kudsî manalara şehadet edər. Hem insan, zaafıyla və acziyle və möhtaclıqıyla və cehliyle digər bir tarzda âyinedarlık edib yenə zaafına möhtaclıqına mərhəmət eden və meded veren zatın kudretine, ilmine, iradesine və hâkeza sair evsafına şehadet edər. İşte daire-i kesretin müntehasında və en dağınık cüz’iyatında, sırr-ı vahdetle min bir esma-i İlahiye, canlı denilen küçücük mektuplarda temerküz edib açık okunduğundan, o Sâni’-i Hakîm canlı nüshalarını çox teksir edir. Və bilhassa canlılardan küçüklerin taifelerini çoxlu tarzda nüshalarını teksir edər və hər tarafa neşreder.
Bu birinci meyvenin hakikatine məni îsal və sevk eden zevkî bir hissimdir. Belə ki:
Bir zaman, ziyade rikkatimden və fazla şefkatten və acımak duygusundan canlı və hususan onlardan şüurlu və bilhassa insanlar və bilhassa mazlumlar və musibete giriftar olanların halleri, çox ziyade rikkatime və şefkatime və kalbime dokunurdu. Kalben diyordum: “Bu âciz və zayıf bîçarelerin dertlerini, âlemde hükmeden bu yeknesak kanunlar dinlemedikleri kimi istila edici və sağır olan unsurlar, hâdiseler də işitmezler. Bunların bu pərişan hallerine mərhəmət edib hususi işlerine müdahale eden yox mu?” deyə ruhum çox derin feryat edirdi. Hem “O çox güzel memlûklerin və çox qiymətli malların və çox müştak və minnettar dostların işlerine bakacaq və onlara sahabet edəcək və himayet edəcək bir mâlikleri, bir sahipleri, bir həqiqi dostları yox mu?” deyə kalbim bütün qüvvəti ilə bağırırdı.
İşte ruhumun feryadına və kalbimin vaveylâsına vâfi və kâfi və teskin edici və kanaat verici cavab isə: Sırr-ı tevhid ilə Rahman və Rahîm olan Zat-ı Zülcelal’in umumî kanunların tazyikatları və hâdisatın tehacümatı altında ağlayan və sızlayan o sevimli memlûklerine, kanunların fevkinde olaraq ihsanat-ı hususiyesi və imdadat-ı hâssası və doğrudan doğruya hər şeye qarşı rububiyet-i hususiyesi və hər şeyin tedbirini bizzat özü görmesi və hər şeyin derdini bizzat dinlemesi və hər şeyin həqiqi mâliki, sahibi, hâmisi olduğunu sırr-ı Kur’an və nur-u iman ilə bildim. O hədsiz meyusiyet yerinde nihayətsiz bir mesruriyet hissettim.
Və hər bir canlı elə bir Mâlik-i Zülcelal’e mensubiyeti və memlûkiyeti cihetiyle nazarımda minlərlə derece bir ehemmiyet, bir qiymət kesbettiler. Çünki madam ki hər kəs efendisinin şerefiyle və mensup olduğu zatın makamıyla və şöhretiyle iftihar edər, bir izzət peyda edər; əlbəttə nur-u iman ilə bu mensubiyetin və memlûkiyetin inkişafı surətində, bir karınca bir Firavun’u o mensubiyet qüvvəti ilə mağlup ettiği kimi (o mensubiyet şerefiyle də) gafil və öz özünə mâlik və başıboş özünü zanneden və ecdadıyla və mülk-ü Mısır ilə iftihar eden və kabir kapısında o iftiharı sönen min firavun qədər iftihar edə bilər. Və sinek də Nemrut’un sekerat vaxtında azaba və hicaba inkılab eden iftiharına qarşı öz mensubiyetinin şerefini irae edib onunkini hiçe indirebilir.
İşte اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖيمٌ ayəsi, şirkte hədsiz və çox böyük bir zulüm bulunduğunu ifade ilə bildirir. Şirk elə bir cürümdür ki hər bir mahlukun hakkına və şerefine və haysiyetine bir tecavüzdür. Ancaq onu cəhənnəm temizler.
Tevhidin İkinci Meyvəsi: Birinci Meyvə Hâlık-ı kainat olan Zat-ı Akdes’e baktığı kimi, İkinci Meyvə də kainatın zatına və mahiyetine bakar. Bəli sırr-ı vahdetle kainatın kemalâtı tahakkuk edər və mevcudatın ulvi vazifeleri anlaşılır və mahlukatın netice-i yaradılışleri takarrur edər və masnuatın kıymetleri bilinir və bu âlemdeki makasıd-ı İlahiye vücud bulur və canlı və şüurluların hikmet-i yaradılışleri və sırr-ı icadları tezahür edər və bu dehşet-engiz tahavvülat içinde kahharane fırtınaların hiddetli, ekşi simaları arkasında rahmetin və hikmetin güler, güzel yüzleri görünür və fena və zevalde kaybolan mevcudatın neticeleri və hüviyetleri və mahiyetleri və ruhları və tesbihatları kimi çox vücudları özlərinə bedel âlem-i şehadette buraxıb sonra gittikleri bilinir.
Və kainat baştan başa gayet manidar bir kitab-ı Samedanî və mevcudat ferşten arşa qədər gayet mu’cizane bir mecmua-i mektubat-ı Sübhaniye və mahlukatın bütün taifeleri, gayet muntazam və muhteşem bir ordu-yu Rabbanî və masnuatın bütün kabileleri mikroptan, karıncadan tâ gergedana, tâ kartallara, tâ seyyarata qədər Sultan-ı Ezelî’nin gayet vazife-perver memurları olduğu bilinmesi və hər şey, âyinedarlık və intisap cihetiyle minlərlə derece qiymət-i şahsiyesinden daha yüksək qiymət almaları və “Seyl-i mevcudat və kafile-i mahlukat haradan gəlir və haraya gidəcək və ne üçün gelmişler və ne yapırlar?” deyə halledilmeyen tılsımlı suallerin manaları ona inkişaf etmesi, ancaq və ancaq sırr-ı tevhid iledir. Yoxsa kainatın bu mezkûr yüksək kemalâtları sönəcək və o ulvi və kudsî həqiqətləri zıtlarına inkılab edəcək.
İşte şirk və küfür cinayeti, kainatın bütün kemalâtına və ulvi hukuklarına və kudsî hakikatlerine bir tecavüz olduğu cihetledir ki ehl-i şirk və küfre qarşı kainat kızır və semavat və arz hiddet edir və onların mahvına anâsır ittifak edib kavm-i Nuh aleyhisselâm və Âd və Semud və Firavun kimi ehl-i şirki boğur, gark edir. تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ âyetinin sırrıyla cəhənnəm də ehl-i şirk və küfre elə kızır və kızışır ki parçalanmak derecesine gəlir. Bəli şirk, kainata qarşı böyük bir tahkir və azîm bir tecavüzdür. Və kainatın kudsî vazifelerini və yaradılışin hikmetlerini inkâr etmekle şerefini kırır. Numune üçün minlərlə misallerinden bir tək misale işarə edeceğiz.
Mesela, sırr-ı vahdet ilə kainat elə cesîm və cismanî bir melaike hükmünde olur ki mevcudatın nevileri adedince yüz minlərlə başlı və hər başında o nevide bulunan fertlerin sayısınca yüz minlərlə ağız və hər ağzında o ferdin cihazat və ecza və aza və hüceyratı miktarınca yüz minlərlə diller ilə Sâni’ini takdis edərək tesbihat yapan İsrafil-misal bəndəlikte ulvi bir makam sahibi bir acayibü’l-mahlukat iken hem sırr-ı tevhid ilə âhiret âlemlerine və menzillerine çox mahsulat yetiştiren bir mezraa və dâr-ı saadet tabakalarına a’mal-i beşeriye kimi çox hasılatıyla levazımat tedarik eden bir fabrika və âlem-i bekada hususan cennet-i a’lâdaki ehl-i temaşaya dünyadan alınma sermedî manzaraları göstermek üçün mütemadiyen işleyen yüz min yüzlü sinemalı bir fotoğraf iken; şirk isə bu çox acib və tam mutî, hayattar və cismanî melaikeyi camid, ruhsuz, fâni, vazifesiz, hēlik, manasız, hâdisatın herc ü merci altında və inkılabların fırtınaları içinde, adem zulümatında yuvarlanan bir pərişan mecmua-yı vâhiyesi, hem bu çox garib və tam muntazam, menfaattar fabrikayı mahsulatsız, neticesiz, işsiz, muattal, karmakarışık olaraq şuursuz tesadüflerin oyuncağı və sağır tabiatın və kör qüvvətin mel’abegâhı və umum şüurluun matemhanesi və bütün canlıın mezbahası və hüzüngâhı suretine çevirir. İşte اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖيمٌ sırrıyla, şirk bir tək seyyie iken ne qədər çox və böyük cinayetlere medar olur ki cehennemde hədsiz azaba müstahak edər. Hər ne ise… Siracünnur’da bu İkinci Meyvə’nin izahatı və hüccetleri mükerreren beyan edildiğinden, o uzun kıssayı qısa bıraktık.
Bu İkinci Meyvə’ye məni sevk edib îsal eden acib bir his və garib bir zevktir. Belə ki:
Bir zaman, bahar mevsiminde temaşa ederken gördüm ki: Zemin yüzünde haşir və neşr-i a’zamın yüz minlərlə numunelerini gösteren bir seyeran və seyelan içinde kafile kafile arkasında gelen geçen mevcudatın və bilhassa canlı mahlukatın, hususan küçücük canlıların qısa bir zamanda görünüp deyər-akab kaybolmaları və daimî bir faaliyet-i müthişe içinde mevt və zeval levhaları mənə çox hazîn görünüp rikkatime şiddetle dokunarak məni ağlatırdı. O güzel hayvancıkların vefatlarını gördükçe kalbim acırdı. “Of, yazık! Âh, yazık!” deyərək bu âhların, ofların altında derinden derine bir vaveylâ-i ruhî hissediyordum. Və bu âkıbete uğrayan həyat isə ölümden beter bir azap gördüm. Hem nebatat və hayvanat âleminde gayet güzel, sevimli və çox qiymətli sanatta olan canlıların bir dakikada gözünü açıp bu seyrangâh-ı kainata bakar, dakikasıyla mahvolur, gedər.
Bu hali temaşa ettikçe ciğerlerim sızlırdı. Ağlamak ilə şekva etmək istəyir, “Neden gelirlər, heç durmadan gidirlər?” deyə feleğe qarşı kalbim dehşetli sualler sorur və belə faydasız, gayesiz, neticesiz, çabuk idam edilen bu masnûcuklar gözümüz önünde bu qədər ihtimam və dikkat və sanat və cihazat və terbiye və tedbir ilə qiymətli bir surette icad edildikten sonra, gayet ehemmiyetsiz paçavralar kimi parçalanıp hiçlik karanlıklarına atılmalarını gördükçe kemalâta meftun və güzelliklere müptela və qiymətli şeylere âşık olan bütün latîfelerim və duygularım feryat edib bağırıyorlardı ki: “Neden bunlara mərhəmət edilmir? Yazık deyillər mi? Bu baş döndürücü deverandaki fena və zeval haradan gəlib bu bîçarelere musallat olmuş?” deyə mukadderat-ı hayatiyenin dış yüzünde bulunan elîm keyfiyetleriyle kadere qarşı müthiş itirazlar başladığı hengâmda birden nur-u Kur’an, sırr-ı iman, lütf-u Rahman ilə tevhid imdadıma yetişti, o karanlıkları aydınlattı, mənim bütün “Âh!” və “Of!”larımı “Oh!”lara və ağlamalarımı sürurlara və “Yazık!” demelerimi “Mâşâallah, bârekellah”lara çevirdi. “Elhamdülillahi alâ nuri’l-iman” dedirtti.
Çünki sırr-ı vahdetle belə gördüm ki: Hər bir mahluk, hususan hər bir canlıın sırr-ı tevhid ilə çox böyük neticeleri və umumî faydaları vardır. Ezcümle:
Hər bir canlı, mesela bu süslü çiçək və bu tatlıcı sinek, elə manidar, İlahî, manzum bir kasideciktir ki hədsiz şüurlular onu kemal-i lezzetle mütalaa edərlər. Və elə qiymətli bir qüdrət möcüzəsitir və bir ilanname-i hikmettir ki Sâni’inin sanatını nihayətsiz ehl-i takdire cazibedarane teşhir edər. Hem öz sanatını özü temaşa etmək və öz cemal-i fıtratını özü müşahede etmək və öz cilve-i esmasının güzelliklerini âyineciklerde özü seyretmek isteyen Fâtır-ı Zülcelal’in nazar-ı şuhuduna görünmek və mazhar olmaq, gayet yüksək bir netice-i yaradılışidir. Hem kainattaki hədsiz faaliyeti iktiza eden tezahür-ü rububiyete və tebarüz-ü kemalât-ı İlahiyeye (Iyirmi Dördüncü Məktub’ta beyan edildiyi kimi) beş vecihle hizmeti də ulvi bir yaradılış vəzifəsiıdır.
Və belə faydaları və neticeleri vermekle birlikdə; öz yerinde, bu âlem-i şehadette ruh sahibi isə ruhunu və hədsiz hâfızalarda və sair elvah-ı mahfuzalarda suretini və hüviyetini və toxumlarında və yumurtacıklarında mahiyetinin kanunlarını və bir nevi müstakbel hayatını və âlem-i gaybda və daire-i esmada âyinedarlık ettiği kemalleri və güzellikleri buraxıb mesrurane terhis manasında bir zahirî mevt ilə bir zeval perdesi altına girer; yalnız dünyevî gözlerden saklanır mahiyetinde gördüm, “Oh Elhamdülillah!” dedim.
Bəli kainatın bütün tabakatında və umum nevilerinde göz ilə görünen və hər tarafa kök salan gayet esaslı və çox qüvvətli və kusursuz və nihayet derecede parlak olan bu cemaller və güzellikler, əlbəttə şirkin iktiza ettiği çox çirkin və haşin və gayet menfur və pərişan olan evvelki vaziyet muhal və mevhum olduğunu gösterir. Çünki belə çox esaslı bir cemal perdesi altında, belə dehşetli bir çirkinlik saklanamaz və bulunamaz. Əgər bulunsa o hakikatli cemal hakikatsiz, asılsız, vâhî və vehmî olur. Demək şirkin həqiqəti yox, yolu kapalı, bataklıkta saplanır; hükmü muhal, mümtenidir. Bu mezkûr hissî olan həqiqət-i imaniye, tafsilatla və kat’î bürhanlar ilə Siracünnur’un müteaddid risalelerinde beyan edildiğinden burada bu kısacık işarəle iktifa ederiz.
Üçüncü Meyvə: Şüurlua, bilhassa insana bakar. Bəli sırr-ı vahdet ilə insan, bütün mahlukat içinde böyük bir kemal sahibi və kainatın en qiymətli meyvəsi və mahlukatın en nâzenini və en mükemməli və canlıın en bahtiyarı və en mesudu və Hâlık-ı âlem’in muhatabı və dostu ola bilər. Hattâ bütün kemalât-ı insaniye və beşerin bütün ulvi maksatları tevhid ilə bağlıdır və sırr-ı vahdetle vücud bulur. Yoxsa əgər vahdet olmazsa insan mahlukatın en bedbahtı və mevcudatın en süflîsi və hayvanatın en bîçaresi və şüurluun en hüzünlüsü və azaplısı və gamlısı olur.
Çünki insan nihayətsiz bir aczi və nihayətsiz düşmanları və hədsiz bir möhtaclıqı və hədsiz ihtiyaçları bulunmakla birlikdə, mahiyeti elə çox və mütenevvi âlâtla və hissiyatla teçhiz edilmiş ki yüz min çeşit elemleri hisseder və yüz minlərlə tarzlarda lezzetleri zevk edərək istəyər. Və elə maksatları və arzuları var ki bütün kainata birden hükmü geçmeyen bir zat, o arzuları yerine getiremez. Mesela, insanda gayet şedit bir arzu-yu beka var. İnsanın bu maksadını elə bir zat verebilir ki bütün kainatı bir saray hükmünde tasarruf edər. Bir odanın kapısını kapayıp digər bir menzilin kapısını açmak kimi, kolay bir surette dünya kapısını kapayıp âhiret kapısını açabilsin. Beşerin bu arzu-yu beka kimi ebed tarafına uzanmış və aktar-ı âleme yayılmış minlərlə menfî və müsbet arzuları var ki onları vermekle beşerin iki dehşetli yaraları olan acizliyini və möhtaclıqını tedavi eden zat isə ancaq sırr-ı vahdetle bütün kainatı kabzasında tutan Zat-ı Ehad ola bilər.
Hem beşerde, kalbinin selâmetine və istirahatine ait elə incecik və gizli və cüz’î matlabları və ruhunun bekasına və saadetine medar elə böyük və muhit və küllî maksatları var ki, onları elə bir zat verebilir ki qəlbin en ince və görünmez perdelerini görür, lâkayt kalmaz. Hem en gizli və işitilmez gayet mahfî seslerini işitir, cevapsız bırakmaz. Hem semavat və arzı, iki mutî nefer kimi emrine musahhar edərək küllî hizmetlerde çalıştıracaq derecede muktedir olabilsin.
Hem insanın bütün cihazatları və hissiyatları, sırr-ı vahdetle gayet yüksək bir qiymət alırlar və şirk və küfür ilə gayet derecede sukut edərlər. Mesela, insanın en qiymətli cihazı akıldır. Əgər sırr-ı tevhid ilə olsa o ağıl, hem İlahî kudsî defineleri hem kainatın minlərlə hazinelerini açan pırlanta kimi bir anahtarı olur. Əgər şirk və küfre düşse o ağıl, o halde geçmiş zamanın elîm hüzünlerini və geləcək zamanın vahşi korkularını insanın başına toplattıran meş’um və sebeb-i taciz bir âlet-i bela olur.
Hem mesela insanın en latîf və şirin bir seciyesi olan şəfqət; əgər sırr-ı tevhid onun yardımına yetişmezse elə müthiş bir hırkat, bir firkat, bir rikkat, bir musibet olur ki insanı en bedbaht bir dereceye indirir. Tək bir güzel yavrusunu ebedî kaybeden bir gafil valide, bu hırkatı tam hisseder.
Hem mesela insanın en ləzzətli və tatlı və qiymətli hissi olan muhabbet, əgər sırr-ı tevhid yardım etse bu küçücük insanı, kainat qədər büyüttürür və genişlik verir və mahlukata nâzenin bir sultan yapar. Əgər şirk və küfre düşse el-iyazü billah elə bir musibet olur ki mütemadiyen zeval və fenada mahvolan hədsiz mahbublarının ebedî firakları ilə biçarə kalb-i insanîyi hər dakika parça parça edər. Lakin gaflet veren lehviyatlar, muvakkaten iptal-i his nevinden zahiren hissettirmir.
İşte bu üç misale yüzer cihazat və hissiyat-ı beşeriyeyi kıyas etsen vahdet, tevhid ne derece kemalât-ı insaniyeye medar olduğunu anlarsın. Bu Üçüncü Meyvə də Siracünnur’un bəlkə iyirmi risalelerinde gayet güzel bir tafsil və hüccetli bir surette beyan edildiğinden burada qısa bir işarəle iktifa ederiz.
Məni bu meyveye sevk və îsal eden belə bir histir:
Bir zaman yüksək bir dağ başında idim. Gafleti dağıtacaq bir intibah-ı ruhî vasıtasıyla, kabir tam manasıyla, ölüm bütün çıplaklığıyla və zeval və fena ağlattırıcı levhalarıyla mənə göründü. Hər kəs kimi fıtratımdaki fitri aşk-ı beka, birden zevale qarşı isyan edib galeyana geldi. Və muhabbet və takdir ilə çoxlu alâkadar olduğum ehl-i kemalât və meşahir-i enbiya və evliya və asfiyanın sönmelerine və mahvolmalarına qarşı mahiyetimdeki rikkat-i cinsiye və şefkat-i neviye də kabre qarşı tuğyan edib feveran etti. Və altı cihete istimdadkârane baktım. Heç bir teselli, bir meded göremedim. Çünki zaman-ı mazi tarafı bir mezar-ı ekber və müstakbel bir karanlık və yuxarı bir dehşet və aşağı və sağ və sol taraflarından elîm və hazîn haller, hədsiz muzır şeylerin tehacümatını gördüm.
Birden sırr-ı tevhid imdadıma yetişti, perdeyi açtı. Həqiqət-i halin yüzünü gösterdi. Bak, dedi. En evvel məni çox korkutan ölümün yüzüne baktım. Gördüm ki: Ölüm, ehl-i iman üçün bir terhistir; ecel, terhis tezkeresidir. Bir tebdil-i mekândır, bir hayat-ı bâkiyenin mukaddimesi və kapısıdır, zindan-ı dünyadan çıxmaq və bağistan-ı cinana bir uçmaktır. Hizmetinin ücretini almaq üçün huzur-u Rahman’a girmeye bir nöbettir və dâr-ı saadete gitmeye bir davettir, deyə kat’î anladığımdan ölümü və mevti sevmeye başladım.
Sonra zeval və fenaya baktım, gördüm ki: Sinema perdeleri kimi və güneşe mukabil akan kabarcıklar misillü, ləzzət verici bir teceddüd-ü emsaldir, bir tazelenmektir. Və Əsmaül-Hüsnanın çox hasnâ və güzel cilvelerini tazelendirmek üçün âlem-i gaybdan gəlib âlem-i şehadette vazifedarane bir seyerandır, bir cevelandır. Və cemal-i rububiyetin hikmettarane bir tezahüratıdır və mevcudatın hüsn-ü sermedîye qarşı bir âyinedarlığıdır, yakînen bildim.
Sonra altı cihete baktım, gördüm ki: Sırr-ı tevhid ilə o qədər nuranidir ki göz kamaştırır. Geçmiş zaman bir mezar-ı ekber olmadığını, bəlkə zaman-ı istikbale inkılab eden minlərlə mecalis-i münevvere və mecma-ı ahbap, minlərlə menazır-ı nuraniye gördüm. Və hâkeza bu iki madde kimi minlərlə maddelerin həqiqi yüzlerine baktım, sürur və şükürden başqa bir təsir, bir keyfiyet vermediklerini gördüm.
Bu Üçüncü Meyvə’ye ait bu zevkimi və hissimi Siracünnur’un bəlkə qırx risalelerinde cüz’î, küllî deliller ilə beyan etmişim. Və bilhassa Iyirmi Altıncı Lem’a olan İhtiyarlar Risalesi’nin on üç adet ricalarında o derece kat’î və güzel izah edilmişdir ki daha fevkinde izah olmaz. Onun üçün bu olduqca uzun kıssayı bu makamda çoxlu qısa kestim.
***
İkinci Makam
Tevhidi və vahdaniyeti və vahdeti, kat’î bir surette iktiza və istilzam və icab eden və şirki və iştiraki qəbul etmeyen və müsaade verməyən deliller hadsizdirler. Onlardan yüzler, bəlkə minlərlə bürhanlar Risale-i Nur’da tafsilen ispat edildiğinden burada muktezîlerin üç adedine icmalen işarə ediləcək.
Birincisi: Bu kainatta göz ilə görünen hakîmane ef’alin və basîrane tasarrufatın şehadetiyle bu masnuat bir Hâkim-i Hakîm’in, bir Kebir-i Kâmil’in hudutsuz sıfât və isimleriyle və nihayətsiz mutlak olan ilim və kudretiyle yapılır, icad edilir.
Bəli, bir hads-i kat’î ilə bu eserlerden o Sâni’in hem rububiyet-i âmme derecesinde hâkimiyeti və âmiriyeti, hem ceberutiyet-i mütləq derecesinde kibriyası və azameti, hem uluhiyet-i mütləq derecesinde kemali və istiğnası, hem heç bir kayıt altına girmeyen və heç bir hadd ü nihayeti bulunmayan faaliyeti və saltanatı var olduğu anlaşılır və kat’î bilinir, bəlkə görünür. Hâkimiyet və kibriya və kemal və istiğna və ıtlak və ihata və nihayetsizlik və hadsizlik isə vahdeti istilzam edib iştirake zıttırlar.
Amma hâkimiyet və âmiriyetin vahdete şehadetleri isə Risale-i Nur’un çox yerlerinde gayet kat’î bir surette ispat edilmiş. Hülâsatü’l-hülâsası şudur ki:
Hâkimiyetin şe’ni və muktezası, istiklaliyet və infiraddır və gayrın müdahalesini reddir. Hattâ aczleri üçün muavenete fitrətən möhtac olan insanlar də o hâkimiyetin bir gölgesi cihetiyle gayrın müdahalesini red və istiklaliyetini muhafaza etmək üçün bir memlekette iki padşah, bir vilayette iki vali, bir nahiyede iki müdür, hattâ bir mahallede iki muhtar bulunmur. Əgər bulunsa herc ü merc olur, ihtilal başlar, nizam-nizam-intizam bozulur.
Madam ki hâkimiyetin bir gölgesi, âciz və muavenete möhtac olan insanlarda bu derece müdahale-i gayrı və iştiraki reddedip qəbul etmezse; əlbəttə aczden münezzeh bir Kādir-i Mutlak’ta, rububiyet suretindeki hâkimiyet, heç bir cihetle iştiraki və müdahale-i gayrı qəbul etməz. Bəlkə gayet şiddetle reddeder və şirki tevehhüm və itikad edenleri gayet hiddetle dərgahından tard edər. İşte Kur’an-ı Hakîm’in ehl-i şirk aleyhinde gayet şiddet və hiddetle beyanatı bu mezkûr həqiqətdən ileri gəlir.
Amma kibriya və azamet və celalin vahdete şehadetleri isə o də Risale-i Nur’da parlak bürhanlarıyla beyan edilmiş. Burada gayet muhtasar bir mealine işarə ediləcək.
Mesela necə ki güneşin azamet-i nuru və kibriya-yı ziyası, perdesiz və yakınında bulunan başqa zayıf nurlara heç bir cihetle ihtiyaç bırakmadığı və təsir vermediyi kimi elə də qüdrət-i İlahiyenin azamet və kibriyası də ayrı heç bir qüvvətə, heç bir qüdrətə ihtiyaç bırakmadığı kimi, onlara heç bir icadı heç bir həqiqi təsiri verməz. Və bilhassa kainattaki bütün makasıd-ı Rabbaniyenin temerküz ettiği yeri və medarları olan canlı və şüurluları başkalara havalesi kabil deyil.
Hem yaradılış-i insaniyenin və hədsiz enva-ı nimetin icadındaki gayelerin tezahür ettiği yerleri, menşeleri olan canlıların cüz’iyatındaki ahval və semeratı və neticeleri başqa əllərə havalenin heç bir cihet-i imkânı yoxdur. Mesela bir canlı, cüz’î bir şifası və ya bir rızkı və ya bir hidayeti üçün Cənabı-Haqq’tan başkasına həqiqi minnettar olmaq və başkasına perestişkârane medh ü sena etmək, rububiyetin azametine dokunur və uluhiyetin kibriyasına ilişir və mabudiyet-i mutlakanın haysiyetine dokundurur, celalini müteessir edər.
Amma kemalin sırr-ı vahdete işarəi isə yenə Risale-i Nur’da çox parlak bürhanlarıyla beyan edilmişdir. Gayet muhtasar bir meali şudur ki:
Semavat və arzın yaradılışi, bilbedahe gayet kemalde bir qüdrət-i mutlakayı istəyər. Bəlkə hər bir canlıın acayip cihazatı də kemal-i mutlakta bir qüdrəti iktiza edər. Və aczden münezzeh və kayıttan müberra bir qüdrət-i mutlakadaki kemal isə əlbəttə vahdeti istilzam edər. Yoxsa kemaline nakîse və ıtlakına kayıt konmak və nihayetsizliğine nihayet vermək və en kavî bir qüdrəti en zayıf bir acze sukut ettirmek və nihayətsiz bir qüdrətə, nihayətsiz olduğu bir vakitte, bir mütenahî ilə nihayet vermək lâzım geləcək. Bu isə beş vecihle muhal içinde muhaldir.
Amma ıtlak və ihata və nihayetsizliğin vahdete şehadetleri isə o də Siracünnur Risalelerinde tafsilen zikredilmiş. Bir muhtasar meali şudur:
Madam ki kainattaki ef’alin hər biri, öz eserinin etrafa istilakârane yayılması ilə hər bir fiilin ihatasını və ıtlakını və hədsiz bulunduğunu və kayıtsızlığını gösterir. Və madam ki iştirak və şirk isə o ihatayı inhisar altına və o ıtlakı kayıt altına və o hadsizliği had altına alıb ıtlakın hakikatini və ihatanın mahiyetini bozur. Əlbəttə mutlak və muhit olan o ef’alde iştirak muhaldir, imkânı yoxdur.
Bəli ıtlakın mahiyeti, iştirake zıttır. Çünki ıtlakın manası, hattâ mütenahî və maddî və mahdud bir şeyde də olsa, yenə istilakârane və istiklaldarane etrafa, hər yere yayılır, intişar edər. Mesela, hava və ziya və nur və hararet, hattâ su, ıtlaka mazhar olsalar, hər tarafa yayılırlar. Madam ki ıtlak ciheti, cüz’îde də olsa, maddîleri mahdudları belə müstevli yapır. Əlbəttə küllî bir ıtlak-ı həqiqi, belə hem nihayətsiz, hem maddeden münezzeh, hem hudutsuz, hem kusurdan müberra olan sıfatlara elə bir istila və ihata verir ki şirk və iştirakin heç bir cihet-i imkânı və ihtimali ola bilməz.
Elhasıl, kainatta görünen binlerle ef’al-i umumiyenin və cilveleri görünen yüzer esma-i İlahiyenin hər birinin hem hâkimiyeti, hem kibriyası, hem kemali, hem ihatası, hem ıtlakı, hem nihayetsizliği; vahdetin və tevhidin gayet qüvvətli birer bürhanıdırlar.
Hem necə ki bir fevkalâde qüvvət, faaliyete girmek üçün istila etmək istəyər, başqa kuvvetleri dağıtır. Elə də hər bir fiil-i rububiyet və hər bir cilve-i esma-i uluhiyet, o derece fevkalâde kuvvetleri, eserlerinde görünür ki əgər hakîmiyet-i âmme və adalet-i mütləq olmasa idi və onları durdurmasa idi, hər biri umum mevcudatı istila edecekti. Mesela, kavak ağacını umum zeminde halk eden və tedbirini gören bir qüvvət, heç mümkün müdür ki onun yanında və efradı içinde yayılmış və karışmış olan ceviz və elma və zerdali misillü ağacların kavağa bitişik olan cüz’î fertlerini, o kavak nevini tamamen, birden zapt eden küllî qüvvəti altına və tedbiri içine almasın və istila etmesin və başqa kuvvetlere kaptırsın?
Bəli hər bir nevi mahlukatta, bəlkə hər bir fertte tasarruf eden elə bir qüvvət və qüdrət hissedilir ki bütün kainatı istila və bütün eşyayı zapt və bütün mövcudatı hükmü altına alabilir bir mahiyette görünür. Əlbəttə belə bir qüvvət, iştiraki heç bir cihette qəbul edə bilməz, şirke meydan verməz.
Hem necə ki bir meyvedar ağacın sahibi, o ağactan en ziyade ehemmiyet verdiyi və alâkadarlık gösterdiyi cihet və madde, o ağacın meyvələri və dallarının uçlarındaki semereleri və tohumluk üçün o meyvelerin kalplerinde və bizzat kalpleri olan çekirdekleridir. Və onun mâliki, aklı varsa o dallardaki meyvələri başkalara daimî temlik edib boşu boşuna mâlikiyetini bozmaz. Eynilə elə də bu kainat denilen ağacın dalları olan unsurlar və unsurların uçlarında bulunan və çiçəkləri və yarpaqları hükmünde olan nebatat və hayvanat və o yarpaqların və çiçeklerin en yukarısındaki meyvələr olan insanlar və o meyvelerin en mühim meyvələri və semereleri və netice-i yaradılışleri olan bəndəliklerini və şükürlerini və bilhassa o meyvelerin cem’iyetli çekirdekleri olan kalplerini və zahr-ı qəlb denilen kuvve-i hâfızalarını başqa kuvvetlere heç bir cihetle kaptırmaz və kaptırmakla saltanat-ı rububiyetini kırmaz və kırmakla mabudiyetini bozmaz.
Hem daire-i mümkinatın və kesretin en müntehasında bulunan cüz’iyatta, bəlkə o cüz’iyatın cüz’iyat-ı ahvalinde və keyfiyatında makasıd-ı rububiyet temerküz ettiğinden hem də mabudiyete uzanan və mabuda bakan minnettarlıkların və teşekküratların və perestişliklerin menşeleri onlar olduğundan əlbəttə onları başqa əllərə verməz və vermekle hikmetini iptal etməz. Və hikmetini iptal etmekle uluhiyetini ıskat etməz. Çünki mevcudatın icadındaki en mühim makasıd-ı Rabbaniye, özünü şüurlulara tanıttırmak və sevdirmek və medh ü senasını ettirmek və minnettarlıklarını özünə celbetmektir.
Bu ince sır içindir ki şükrü və perestişi və minnettarlığı və muhabbeti və medhi və bəndəliki intac eden rızık və şifa və bilhassa hidayet və iman kimi daire-i kesretin en âhirindeki cüz’î və küllî bu kimi fiiller və in’amlar, doğrudan doğruya kainat Hâlık’ının və umum mevcudat sultanının eseri və ihsanı və in’amı və hədiyyəsi və fiili olduğunu göstermek üçün Bəyanı Möcüzə Quran tekrar ilə mesela
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ۞ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفٖينِ ۞ اِنَّكَ لَا تَهْدٖى مَنْ اَحْبَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدٖى مَنْ يَشَٓاءُ
kimi ayələr ilə rızkı və hidayeti və şifayı Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a verir və onları ihsan etmək ona mahsus və ona münhasırdır dir və gayet şiddetle gayrın müdahalesini reddedir. Bəli ebedî bir dâr-ı saadeti kazandıran iman nemətini veren, əlbəttə və hər halde o dâr-ı saadeti halk eden və imanı ona anahtar yapan bir Zat-ı Zülcelal’in neməti ola bilər. Başqası bu derece böyük bir nimetin mün’imi olaraq mabudiyetin en böyük penceresini kapayıp en ehemmiyetli vesilesini kapamaz və çalamaz.
Elhasıl: Şecere-i yaradılışin en müntehasındaki en cüz’î ahval və semerat, iki cihetle tevhide və vahdete işarə və şehadet edərlər:
Birincisi: Rububiyetin kainattaki maksatları onlarda tecemmu və gayeleri onlarda temerküz və ekser Əsmaül-Hüsnanın cilveleri və zuhurları və taayyünleri və yaradılış-i mevcudatın neticeleri və faydaları onlarda içtima ettiğinden, onların hər biri, bu temerküz noktasından deyər: “Mən bütün kainatı halk eden zatın malıyım, fiiliyim, eseriyim.”
İkinci cihet isə: O cüz’î meyvenin qəlbi, hem hadîsçe zahr-ı qəlb denilen insanın hâfızası, ekser envaın bir çeşit muhtasar fihristesi və bir kiçik numune haritası və şecere-i kainatın bir manevî çərdəyi və ekser esma-i İlahiyenin incecik bir âyinesi olduğu; hem o qəlbin və hâfızanın emsalleri və sikkeleri bir tarzda bulunan bütün kalplerin və hâfızaların kainat yüzünde müstevliyane intişarları, əlbəttə bütün kainatı kabza-i tasarrufunda tutan bir zata bakar və yalnız onun eseriyim və onun sanatıyım deyərlər.
Elhasıl, necə ki bir meyvə, faydalılığı cihetiyle tamam ağacının mâlikine bakar. Və çərdəyi cihetiyle bütün o ağacın ecza və aza və mahiyetine nazar edər. Və bütün emsalinde eyni bulunan yüzündeki sikkesi cihetiyle o ağacın bütün meyvelerini temaşa edər: “Biz biriz və bir elden çıkmışız, bir tək zatın malıyız. Və birimizi yapan, əlbəttə umumumuzu o yapar.” deyərlər. Elə də daire-i kesretin nihayetlerindeki canlı və canlıın və hususan insanın yüzündeki sikke və kalbindeki fihristiyet və mahiyetindeki neticelik və meyvelik cihetiyle doğrudan doğruya bütün kainatı kabza-i rububiyetinde tutan zata bakar və vahdetine şehadet edər.
Vahdaniyetin ikinci muktezîsi: Vahdette vücub derecesinde bir suhulet, bir kolaylık və şirkte, imtina derecesinde bir suubet və müşkülat bulunmasıdır. Bu həqiqət isə İmam-ı Ali radıyallahu anhın tabirince Siracünnur’un çox risalelerinde və bilhassa Iyirminci Məktub’ta tafsilen və Otuzuncu Lem’a’nın Dördüncü Nükte’sinde icmalen gayet kat’î və parlak bir surette ispat və izah edilmiş və gayet qüvvətli bürhanlar ilə gösterilmişdir ki:
Bütün eşya bir tək zata verilse, bu kainatın icadı və tedbiri, bir ağac qədər kolay və bir ağacın halkı və inşası, bir meyvə qədər suhuletli və bir baharın ibdaı və idaresi, bir çiçək qədər âsân və hədsiz efradı bulunan bir nev’in terbiyesi və tedbiri, bir fert qədər müşkülatsız olur. Əgər şirk yolunda esbab və tabiata verilse bir ferdin icadı, bir nevi bəlkə neviler qədər və bir çiçeğin hayattar ibdaı və teçhizi bir bahar, bəlkə baharlar qədər və bir meyvenin inşa və ihyası bir ağac, bəlkə yüz ağac qədər və bir ağacın icadı və inşa və ihya və idare və terbiye və tedbiri kainat qədər, bəlkə daha ziyade müşkül olur.
Madam ki Siracünnur’da həqiqət-i hal belə ispat edilmiş və madam ki bilmüşahede gözümüz önünde görürük ki gayet derecede sanatlı və kıymettarlık ilə birlikdə nihayet derecede bir mebzuliyet var. Və hər bir canlı fevkalâde mu’cizane və hârika və çox cihazatları bulunan birer makine-i acibe olmakla birlikdə, sehavet-i mütləq içinde kibrit çakar kimi bir sürat-i hârika ilə gayet derecede kolaylık və suhulet və külfetsiz bir surette vücuda gelirlər. Əlbəttə bizzarure və bilbedahe gösterir ki o mebzuliyet və o suhulet, vahdetten və bir tək zatın işleri olmasından ileri gəlir. Yoxsa deyil ucuzluk və çokluk və çabukluk və kolaylık və kıymettarlık, bəlkə indi beş para ilə alınan bir meyvə, beş yüz lira ilə alınmayacaktı; bəlkə bulunmayacaq derecede nadir olacaktı. Və indi saati kurmak və elektriğin düğmelerine dokunmakla işleyen muntazam makineler kimi vücudları, icadları kolay və âsân olan canlı şeyler; imtina derecesinde suubetli, müşkülatlı olacaq və bir günde və bir saatte və bir dakikada bütün cihazat və şerait-i hayatıyla vücuda gelen bir kısım heyvanlar bir senede, bəlkə bir asırda, bəlkə heç gelmeyəcək idi.
Siracünnur’un yüz yerinde en muannid bir münkiri də susturacaq bir kat’iyetle ispat edilmiş ki: Bütün eşya bir tək Zat-ı Vâhid-i Ehad’e verilse bir tək şey kimi kolay və çabuk və ucuz olur. Əgər esbaba və tabiata də hisse verilse bir tək şeyin icadı bütün eşya qədər çetin və geç və ehemmiyetsiz və pahalı olacaq. Bu həqiqətin bürhanlarını görmək istersen Iyirminci və Otuz Üçüncü Mektuplara və Iyirmi İkinci və Otuz İkinci Sözlere və tabiata dair Iyirmi Üçüncü və ism-i a’zama dair Otuzuncu Lem’alara və bilhassa Otuzuncu Lem’a’nın ism-i Ferd və ism-i Kayyum’a dair Dördüncü və Altıncı Nüktelerine baksan görəcəksən ki iki kere iki dörd edər kat’iyetinde bu həqiqət ispat edilmişdir. Burada, o yüzer bürhanlarından bir tanesine işarə ediləcək. Belə ki:
Eşyanın icadı, ya ademden olur ya terkip surətində sair anâsırdan və mevcudattan toplanır. Əgər bir tək zata verilse o vaxt hər halde o zatın hər şeye muhit bir ilmi və hər şeye müstevli bir qüdrəti bulunacaq. Və bu surette onun ilminde suretleri və vücud-u ilmîleri bulunan eşyaya vücud-u haricî vermək və zahir bir ademden çıkarmak isə bir kibrit çakar kimi və ya göze görünmeyen bir yazı ilə yazılan bir hattı göze göstermek üçün, gösterici bir maddeyi üstüne geçirmek və sürmek kimi və ya fotoğrafın âyinesindeki surəti kâğıt üstüne nakleden kolay ameliyat kimi gayet kolay bir surette Sâni’in ilminde planları və programları və manevî miktarları bulunan eşyayı, “Emr-i kün feyekûn” ilə adem-i zahirîden vücud-u haricîye çıkarır.
Əgər inşa və terkip surətində olsa və hiçten, ademden icad etmeyip bəlkə anâsırdan və etraftan toplamak suretiyle yapsa yenə necə ki bir taburun istirahat üçün hər tarafa dağılmış olan efradlarının bir boru sadâsıyla toplanmaları və muntazam bir vaziyete girmeleri və o sevkiyatı teshil və o vaziyeti muhafaza hususunda, bütün ordu öz kumandanının qüvvəti və kanunu və gözü hükmünde olduğu kimi, eynilə elə də Sultan-ı kainat’ın kumandası altındaki zerreler, onun qədərî və ilmî düsturlarıyla və müstevli kudretinin kanunlarıyla və temas ettikleri sair mevcudat də o Sultan’ın qüvvəti və kanunu və memurları kimi teshilatçı olaraq o zerreler sevk olunup gəlirlər. Bir canlıın vücudunu teşkil etmək üçün ilmî, qədərî birer manevî kalıp hükmünde bir miktar-ı muayyen içine girerler, dururlar.
Əgər eşya, ayrı ayrı əllərə və esbaba və tabiat kimi şeylere havale edilse o halde bütün ehl-i ağlın ittifakıyla; heç bir səbəb heç bir cihetten, hiçten ademden icad edə bilməz. Çünki o sebebin muhit bir ilmi, müstevli bir qüdrəti olmadığından o adem isə yalnız zahirî və haricî bir adem olmaz, bəlkə adem-i mutlak olur. Adem-i mutlak isə heç bir cihetle menşe-i vücud ola bilməz. Elə isə hər halde terkip edəcək. Halbuki inşa və terkip surətində bir sineğin, bir çiçeğin cesedini, cismini zeminin yüzünden toplamak və ince bir elek ilə eledikten sonra minlərlə müşkülatla o mahsus zerreler gelebilirler. Hem geldikten sonra də o cisimde dağılmadan muntazam bir vaziyeti muhafaza etmək üçün –manevî və ilmî kalıpları bulunmadığından– maddî və tabiî bir kalıp, bəlkə azaları adedince kalıplar lâzımdır. Tâ ki o gelen zerreler, o cism-i canlıı teşkil etsinler.
İşte bütün eşya bir tək zata verilmesi, vücub və lüzum derecesinde bir kolaylık və müteaddid esbaba verilmesi, imtina və muhal derecesinde müşkülatlar bulunduğu kimi; hər şey Zat-ı Vâhid-i Ehad’e verilse nihayet derecede ucuzluk içinde gayet derecede qiymətli və fevkalâde sanatlı və çox manidar və gayet qüvvətli olur. Əgər şirk yolunda müteaddid esbaba və tabiata havale edilse nihayet derece pahalılık içinde, gayet derecede ehemmiyetsiz, sanatsız, manasız, kuvvetsiz olur. Çünki necə bir adam, əsgərlik haysiyetiyle bir kumandan-ı a’zama intisap və istinad ettiğinden hem bir ordu onun arkasında –lüzum olursa– tahşid edilebilir bir kuvve-i maneviyeyi, hem o kumandanın və ordunun qüvvəti, onun ihtiyat qüvvəti olmasıyla qüvvət-i şahsiyesinden minlərlə defa ziyade maddî bir qüdrəti, hem o ehemmiyetli kuvvetinin menabiini və cephanesini –ordu taşıdığı üçün– özü taşımaya mecbur olmadığından fevkalâde işleri yapabiləcək bir iktidarı kazandığından o tək nefer, düşman olan bir müşiri esir və bir şəhəri tehcir və bir kaleyi teshir edə bilər. Və eseri, hârika və qiymətli olur. Əgər askerliği terk edib öz özünə kalsa, o hârika kuvve-i maneviyeyi və o fevkalâde qüdrəti və o mu’cizekâr iktidarı birden kaybederek, âdi bir başıbozuk kimi qüvvət-i şahsiyesine göre cüz’î, kıymetsiz, ehemmiyetsiz işleri görebilir və eseri də o nisbette küçülür.
Eynilə elə də tevhid yolunda hər şey Kadîr-i Zülcelal’e intisap və istinad ettiğinden bir karınca bir Firavun’u, bir sinek bir Nemrut’u, bir mikrop bir cebbarı mağlup ettikleri kimi; tırnak kimi bir çərdək, dağ kimi bir ağacı omuzunda taşıyarak o ağacın bütün âlât və cihazatının menşei və mahzeni bir tezgâh olmakla birlikdə, hər bir zerre də yüz min sanatlarda və tarzlarda bulunan cisimleri və suretleri teşkil etmək hizmetinde bulunmak olan hədsiz vazifeleri, o intisap və istinad ilə görebilir. Və o küçücük memurların və bu incecik askerlerin mazhar oldukları eserler gayet mükemmel və sanatlı və qiymətli olur. Çünki o eserleri yapan zat, Kadîr-i Zülcelal’dir. Onların ellerine vermiş, onları perde yapmış. Əgər şirk yolunda esbaba havale edilse karıncanın eseri karınca kimi ehemmiyetsiz və zerrenin sanatı zerre qədər kıymeti kalmaz və hər şey manen sukut ettiği kimi, maddeten də o derece sukut edecekti ki koca dünyayı beş para ilə kimse almazdı.
Madam ki həqiqət budur. Və madam ki hər şey nihayet derecede hem qiymətli hem sanatlı hem manidar hem qüvvətli görünür, gözümüzle görürük. Əlbəttə tevhid yolundan başqa yol yoxdur və ola bilməz. Əgər olsa, bütün mövcudatı değiştirmek və dünyayı ademe boşaltıp yeniden ehemmiyetsiz muzahrefatla doldurmak lâzım geləcək. Tâ ki şirke yol açılabilsin.
İşte İmam-ı Ali’nin (ra) tabirince Siracünnur və Siracüssürc olan Resaili’n-Nur’da tevhide dair beyan və izah edilen yüzler bürhanlardan bir tək bürhanın icmalini işittin, ötekileri kıyas edebilirsin.
Tevhidin üçüncü muktezîsi: Hər şeyde, hususan canlı masnulardaki yaradılış, fevkalâde sanatkârane olmakla birlikdə, bir çərdək bir meyvenin və bir meyvə bir ağacın və bir ağac bir nev’in və bir nevi bir kainatın bir kiçik numunesi, bir misal-i musağğarası, bir muhtasar fihristesi, bir mücmel haritası, bir manevî çərdəyi və ilmî düsturlar ilə və hikmət mizanları ilə kainattan süzülmüş, sağılmış, toplanmış birer câmi’ noktası və mâyelik birer katresi olduğundan onlardan birisini icad eden zat, hər halde bütün kainatı icad eden eyni zattır. Bəli bir kavun çekirdeğini halk eden zat, bilbedahe kavunu halk edendir; ondan başqası ola bilməz və olması muhal və imkânsızdır.
Bəli biz bakırıq, görürük ki kanda hər bir zerre o qədər muntazam və çox vazifeleri görür ki yıldızlardan geri kalmır. Və kanda bulunan hər bir küreyvat-ı hamra və beyza, o derece şuurkârane cəsəd üçün muhafaza və iaşe hususunda elə işleri görür ki en mükemmel erzak memurlarından və muhafaza askerinden daha mükemmeldir. Və cisimdeki hüceyrelerinin hər biri, o derece muntazam muamelata və vâridat və sarfiyata mazhardır ki en mükemmel bir cesetten və bir saraydan daha mükemmel idare edilir. Və hayvanatın və nebatatın hər bir ferdi, yüzünde elə bir sikkeyi və içinde və sinesinde elə bir makineyi daşıyır ki bütün heyvanları və nebatları icad eden bir zat, ancaq o sikkeyi o yüzde və o makineyi o sine içinde yapabilir. Və canlıtan hər bir nevi, o derece zemin yüzünde muntazaman yayılmış və sair nevilere münasebettarane karışmış ki bütün o envaı birden icad, idare, tedbir, terbiye etmeyen və zemin yüzünü örten və dörd yüz min nebatî və heyvanî olan atkı ipleriyle dokunan gayet nakışlı və sanatlı hayattar bir haliçeyi nesc və icad edemeyen, o tək nev’i icad və idare edə bilməz. Daha bunlara başqa şeyler kıyas edilse anlaşılır ki kainat mecmuası, halk və icad cihetinde tecezzi qəbul etməz bir külldür və tedbir və rububiyet cihetinde inkısamı imkânsız bir küllîdir.
Bu üçüncü muktezî Siracünnur’un çox risalelerinde, hususan Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ında o qədər kat’î və parlak izah və ispat edilmişdir ki güneşin akisleri kimi hər şeyin âyinesinde bir bürhan-ı vahdet temessül və bir hüccet-i tevhid in’ikas edir. Biz o izaha iktifaen burada o uzun kıssayı qısa kestik.
***
Üçüncü Makam
Bu makam, tevhidin üç küllî alâmetini icmalen beyan edəcək.
Vahdetin tahakkukuna və vücuduna delâlet eden deliller və alâmetler və hüccetler hadd ü hesaba gəlməz. Onlardan minlərlə bürhanlar Siracünnur’da tafsilen beyan edildiğinden bu Üçüncü Makam’da yalnız üç küllî hüccetlerin icmalen beyanıyla iktifa edildi.
Birinci Alâmet və Hüccet ki وَحْدَهُ kəlməsi onun neticesidir. Hər şeyde bir vahdet var. Vahdet isə bir vâhide delâlet və işarə edər. Bəli vâhid bir eser, bilbedahe vâhid bir sâni’den sudûr edər. Bir, əlbəttə birden gəlir. Hər şeyde bir birlik bulunduğundan əlbəttə bir tək zatın eseri və sanatı olduğunu gösterir. Bəli bu kainat, min birlikler perdeleri içinde sarılı bir gül goncası gibidir. Bəlkə esma və ef’al-i umumiye-i İlahiyenin adedince vahdetleri giymiş bir tək insan-ı ekberdir. Bəlkə enva-ı mahlukat sayısınca dallarına vahdetler, birlikler asılmış bir şecere-i tûba-i yaradılıştir.
Bəli kainatın idaresi bir və tedbiri bir və saltanatı bir və sikkesi bir, bir bir bir tâ min bir bir birler kadar… Hem bu kainatı çeviren isimler və fiiller bir iken hər biri kainatı və ya ekserini ihata edər. Yani, içinde işleyen hikməti bir və inayəti bir və tanzimatı bir və iaşesi bir və möhtaclarının imdatlarına koşan rəhmət bir və o rahmetin bir şerbetçisi olan yağmur bir və hâkeza bir bir bir tâ minlərlə bir birler… Hem bu kainatın sobası olan güneş bir, lambası olan kamer bir, aşçısı olan ateş bir, levazımat deposu və hazineli direği olan dağ bir, sakacı və sucusu bir və bağları sulayan süngeri bir və hâkeza bir bir bir tâ min bir birler kadar…
İşte âlemin bu qədər birlikleri və vahdetleri, güneş kimi zahir bir tək Vâhid-i Ehad’e işarə və delâlet eden bir hüccet-i bâhiredir. Hem kainat unsurlarının və nevilerinin hər biri bir olmasıyla birlikdə, zeminin yüzünü ihata etmesi və birbirinin içine girmesi və münasebettarane və bəlkə muavenetkârane birleşmesi, əlbəttə mâlik və sahib və sâni’lerinin bir olmasına bir alâmet-i zahiredir.
İkinci Alâmet və Hüccet ki لَا شَرٖيكَ لَهُ kelimesini intac edir. Bütün kainatta zerrelerden tâ yıldızlara qədər hər şeyde kusursuz bir nizam-nizam-intizam-ı ekmel və noksansız bir insicam-ı ecmel və zulümsüz bir mizan-ı âdilin bulunmasıdır. Bəli kemal-i nizam-nizam-intizam, insicam-ı mizan isə yalnız vahdetle ola bilər. Müteaddid eller bir tək işe karışırsa karıştırır.
Sən gel, bu nizam-nizam-intizamın haşmetine bak ki bu kainatı gayet mükemmel elə bir saray yapmış ki hər bir taşı bir saray qədər sanatlı və gayet muhteşem elə bir şəhər etmiş ki hədsiz olan vâridat və sarfiyatı və nihayətsiz qiymətli malları və erzakı, bir perde-i gaybdan kemal-i nizam-nizam-intizamla vaxtı vaktine umulmadığı yerlerden gəlir. Və gayet manidar elə mu’cizane bir kitaba çevirmiş ki hər bir harfi yüz satır və hər bir satırı yüz sahife və hər sahifesi yüz bab və hər babı yüz kitab qədər manaları ifade edər. Hem bütün babları, sahifeleri, satırları, kelimeleri, harfleri birbirine bakar, birbirine işarə edərlər.
Hem sən gel, bu nizam-nizam-intizam-ı acib içinde bu tanzimin kemaline bak ki bu koca kainatı tertemiz medeni bir şəhər, bəlkə temizliğine gayet dikkat edilen bir güzel kasır, bəlkə yetmiş süslü hulleleri birbiri üstüne giymiş bir huri’l-în, bəlkə yetmiş latîf ziynetli perdelere sarılmış bir gül goncası kimi pâk və temizdir.
Hem sən gel, bu nizam-nizam-intizam və nezafet içindeki bu mizanın kemal-i adaletine bak ki min derece büyütmekle ancaq görülebilen küçücük və incecik mahlukları və huveynatı və min defa küre-i arzdan böyük olan yıldızları və güneşleri, o mizanın və o terazinin vezniyle və ölçüsüyle tartılır və onlara lâzım olan hər şeyleri noksansız verilir. Və o küçücük mahluklar, o fevkalâde böyük masnûlar ilə birlikdə, o mizan-ı adalet qarşısında omuz omuzadırlar. Halbuki o büyüklerden öyleleri var ki əgər bir saniye qədər muvazenesini kaybetse muvazene-i âlemi bozacaq və bir kıyameti koparacaq qədər bir təsir yapabilir.
Hem sən gel, bu nizam-nizam-intizam, nezafet, mizanın içinde, bu fevkalâde cazibedar cemale və güzelliğe bak ki bu koca kainatı gayet güzel bir bayram və gayet süslü bir meşher və çiçəkləri yeni açılmış bir bahar şeklini vermiş və koca baharı gayet güzel bir saksı, bir gül destesi yapmış ki hər bahara, zeminin yüzünde mevsim be-mevsim açılan yüz minlərlə nakışlı bir muhteşem çiçək suretini vermiş. Və o baharda hər bir çiçeği çeşit çeşit ziynetlerle güzelleştirmiş. Bəli nihayet derecede hüsün və cemalleri bulunan Əsmaül-Hüsnanın güzel cilveleriyle, kainatın hər bir nev’i, hattâ hər bir ferdi, kabiliyetine göre elə bir hüsne mazhar olmuşlar ki Hüccetü’l-İslâm İmam-ı Gazalî demiş: لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ Yani “Daire-i imkânda bu mükevvenattan daha bedî’ daha güzel yoxdur.”
İşte bu muhit və cazibedar olan hüsün və bu umumî və hârikulâde nezafet və bu müstevli və şümullü və gayet hassas mizan və bu ihatalı və hər cihette mu’cizane nizam-nizam-intizam və insicam, vahdete və tevhide elə bir hüccettir, bir alâmettir ki gündüzün ortasındaki ziyanın güneşe işarəinden daha parlaktır.
Bu makama ait gayet mühim iki şıklı bir suale gayet muhtasar və qüvvətli bir cevaptır.
Sualin birinci şıkkı: Bu makamda dirsən ki kainatı hüsün və cemal və güzellik və adalet ihata etmişdir. Halbuki gözümüz önünde bu qədər çirkinliklere və musibetlere və hastalıklara və beliyyelere və ölümlere ne diyəcəksən?
Cavab: Çox güzellikleri intac və ya izhar eden bir çirkinlik də dolayısıyla bir güzelliktir. Və çox güzelliklerin görünmemesine və gizlenmesine səbəb olan bir çirkinliğin yox olması, görünmemesi; yalnız bir deyil, bəlkə müteaddid defa çirkindir. Mesela, vâhid-i kıyasî kimi bir kubuh bulunmazsa hüsnün həqiqəti bir tək nevi olur, çoxlu mertebeleri gizli kalır. Və kubhun tedahülü ilə mertebeleri inkişaf edər. Necə ki soğuğun vücuduyla hararetin mertebeleri və karanlığın bulunmasıyla ziyanın dereceleri tezahür edər. Eynilə elə də cüz’î şer və zərər və musibet və çirkinliğin bulunmasıyla küllî hayırlar və küllî menfaatler və küllî nemətlər və küllî güzellikler tezahür edərlər. Demək çirkinin icadı çirkin deyil, güzeldir. Çünki neticelerin çoğu güzeldir. Bəli yağmurdan zərər gören tembel bir adam, yağmura rəhmət namını verdiren hayırlı neticelerini hükümden ıskat etməz, rəhməti zahmete çeviremez.
Amma fena və zeval və mevt isə Iyirmi Dördüncü Məktub’ta gayet qüvvətli və kat’î bürhanlar ilə ispat edilmiş ki, onlar umumî rahmete və ihatalı hüsne və şümullü hayra münafî deyillər, bəlkə muktezalarıdırlar. Hattâ şeytanın də manevî terakkiyat-ı beşeriyenin zembereği olan müsabakaya və mücahedeye səbəb olduğundan o nev’in icadı də hayırdır, o cihette güzeldir. Hem hattâ kâfir, küfür ilə bütün kainatın hukukuna bir tecavüz və şerefini tahkir ettiğinden ona cəhənnəm azabı vermək güzeldir. Başqa risalelerde bu iki nöqtə tamamen tafsil edildiğinden burada bir qısa işarəle iktifa edirik.
Sualin ikinci şıkkı: (Hâşiye[1]) Gəl şeytana və kâfire ait bu cavabı umumî noktasında qəbul edelim. Lakin Cemil-i Mutlak və Rahîm-i Mutlak və hayr-ı mutlak olan Zat-ı Ganiyy-i Ale’l-ıtlak, necə olur ki biçarə cüz’î fertleri və şahısları musibete, şerre, çirkinliğe müptela edir?
Cavab: Ne qədər iyilik və güzellik və nemət varsa doğrudan doğruya o Cemil və Rahîm-i Mutlak’ın hazine-i rahmetinden və ihsanat-ı hususiyesinden gəlir. Və musibet və şerler isə saltanat-ı rububiyetin âdetullah adı altında və küllî iradelerin mümessilleri olan umumî və küllî kanunlarının çox neticelerinden tək tük cüz’î neticeleri olmasından, o kanunlar cereyanının cüz’î muktezaları olduğundan, əlbəttə küllî maslahatlara medar olan o kanunları muhafaza və riayet etmək üçün o şerli, cüz’î neticeleri də halk edər.
Lakin o cüz’î və elîm neticelere qarşı, imdadat-ı hâssa-i Rahmaniye və ihsanat-ı hususiye-i Rabbaniye ilə musibete düşen efradın feryatlarına və beliyyelere giriftar olan eşhasın istigaselerine yetişir. Və fâil-i muhtar olduğunu və hər bir şeyin hər bir işi, onun meşietine bağlı bulunduğunu və umum kanunları də daima irade və ihtiyarına tabi bulunmalarını və o kanunların tazyikinden feryat eden fertleri, bir Rabb-i Rahîm dinlediğini və imdatlarına ihsanıyla yetiştiğini göstermekle; Əsmaül-Hüsnanın kayıtsız və hədsiz cilvelerine, hədsiz və kayıtsız bir meydan açmak üçün o küllî âdetullah düsturlarının və o umumî kanunların şüzuzatıyla və hem şerli cüz’î neticeleriyle, hususi ihsanat və hususi teveddüdat, yani sevdirmekle hususi tecelliyat kapılarını açmışdır.
Bu ikinci alâmet-i tevhid Siracünnur’un bəlkə yüz yerlerinde beyan edildiğinden burada hafif bir işarəle iktifa ettik.
Üçüncü Hüccet və Alâmet
لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ ilə işarə edilen hadd ü hesaba gelmeyen tevhid sikkeleridir. Bəli hər şeyin yüzünde, cüz’î olsun küllî olsun, zerrattan tâ seyyarata qədər elə bir sikke var ki âyinede güneşin cilvesi güneşi gösterdiyi kimi, elə də o sikke âyinesi də Şems-i ezel və ebed’e işarə edərək vahdetine şehadet edər. O hədsiz sikkelerden çox çokları Siracünnur’da tafsilen beyan edildiğinden burada yalnız qısa bir işarəle üç tanesine bakacağız. Belə ki:
Mecmu-u kainatın yüzüne, envaın birbirine qarşı gösterdikleri teavün, tesanüd, teşabüh, tedahülden mürekkeb geniş bir sikke-i vahdet konulduğu kimi, zeminin yüzüne də dörd yüz min heyvanî və nebatî taifelerden mürekkeb bir ordu-yu Sübhanînin ayrı ayrı erzak, esliha, elbise, talimat, terhisat cihetinde gayet nizam-nizam-intizam ilə hiçbirini şaşırmayarak, vaxtı vaktine verilmesiyle koyduğu o sikke-i tevhid misillü insanın yüzüne də hər bir yüzün umum yüzlere qarşı birer alâmet-i farika bulunmasıyla koyduğu sikke-i vahdaniyet kimi hər bir masnûun yüzünde –cüz’î olsun küllî olsun– birer sikke-i tevhid və hər bir mahlukun başında –böyük olsun, kiçik olsun, az və çox olsun– birer hâtem-i ehadiyet müşahede edilir. Və bilhassa canlı mahlukların sikkeleri çox parlaktırlar. Bəlkə hər bir canlı özü də birer sikke-i tevhid, birer hâtem-i vahdet, birer mühr-ü ehadiyet, birer turra-i samediyettirler.
Bəli hər bir çiçək, hər bir meyvə, hər bir yarpaq, hər bir nebat, hər bir heyvan; elə birer mühr-ü ehadiyet, birer hâtem-i samediyettir ki hər bir ağacı birer mektub-u Rabbanî və hər bir taife-i mahlukatı birer kitab-ı Rahmanî və hər bir bahçeyi, birer ferman-ı Sübhanî suretine çevirerek o ağac mektubuna, çiçəkləri adedince mühürler və meyvələri sayısınca imzalar və yarpaqları miktarınca turralar basılmış və o nevi və taife kitabına də onun kâtibini göstermek, bildirmek üçün fertleri adedince hâtemler basılmış. Və o bahçe fermanına, onun sultanını tanıttırmak, tarif etmək üçün o bağ içinde bulunan nebat, ağac, heyvan sayısınca sikkeler basılmış.
Hattâ hər bir ağacın mebdeinde və müntehasında və üstünde və içinde هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ isimlerinin işarə ettikleri dörd sikke-i tevhid var:
İsm-i Evvel ilə işarə edildiyi kimi: Hər bir meyvedar ağacın menşe-i aslîsi olan çərdək (Hâşiye[2]) elə bir sandukçadır ki o ağacın programını və fihristesini və planını və elə bir tezgâhtır ki onun cihazatını və levazımatını və teşkilatını və elə bir makinedir ki onun iptidadaki incecik vâridatını və latîfane masarifini və tanzimatını daşıyır.
Və ism-i Âhir’le işarə edildiyi kimi: Hər bir ağacın neticesi və meyvəsi elə bir tarifenamedir ki o ağacın eşkâlini və ahvalini və evsafını və elə bir beyannamedir ki onun vazifelerini və menfaatlerini və hâssalarını və elə bir fezlekedir ki o ağacın emsalini və ensalini və nesl-i âtisini o meyvenin kalbinde bulunan çərdəklər ilə beyan edir, ders verir.
Və ism-i Zahir’le işarə edildiyi kimi: Hər ağacın giydiyi surət və şəkil elə musanna və münakkaş bir hulledir, bir libastır ki o ağacın dal və budak və aza və eczasıyla tam kametine göre biçilmiş, kesilmiş, süslendirilmiş. Və elə hassas və mizanlı və manidardır ki o ağacı bir kitab, bir məktub, bir kaside suretine çevirmişdir.
Və ism-i Bâtın ilə işarə edildiyi kimi: Hər ağacın içinde işleyen tezgâh elə bir fabrikadır ki o ağacın bütün ecza və azasını teşkil və tedvir və tedbirini gayet hassas mizanla ölçtüğü kimi, bütün ayrı ayrı azalarına lâzım olan maddeleri və rızıkları, gayet mükemmel bir nizam-nizam-intizam altında sevk və taksim və tevzi ilə birlikdə akılları hayret içinde bırakan şimşek çakmak kimi bir sürat və saati kurmak kimi bir suhulet və bir orduya “Arş!” demək kimi bir birlik və beraberlik ilə o hârika fabrika işlir.
Elhasıl: Hər bir ağacın evveli, elə bir sandukça və program və âhiri, elə bir tarifename və numune və zahiri, elə bir musanna hulle və bir münakkaş libas və bâtını, elə bir fabrika və tezgâhtır ki bu dörd cihet elə birbirine bakırlar və dördün mecmuundan elə bir sikke-i a’zam, bəlkə bir ism-i a’zam tezahür edər ki bilbedahe bütün kainatı idare eden bir Sâni’-i Vâhid-i Ehad’den başqası o işleri yapamaz. Və ağac kimi hər canlıın evveli, âhiri, zahiri, bâtını birer sikke-i tevhid, birer hâtem-i vahdet, birer mühr-ü ehadiyet, birer turra-i vahdaniyet daşıyır.
İşte bu üç misaldeki ağaca kıyasen, bahar də çox çiçekli bir ağactır. Güz mevsiminin eline emanet edilen toxumlar, çərdəklər, kökler ism-i Evvel’in sikkesini və yaz mevsiminin kucağına dökülen, eteğini dolduran meyvələr, hububat və sebzevatlar ism-i Âhir’in hâtemini və bahar mevsimi, huri’l-în misillü birbiri üstüne giydiyi sündüs-misal hulleler və yüz min nakışlar ilə süslenmiş fitri libaslar ism-i Zahir’in mührünü və baharın içinde və zeminin batnında işleyen Samedanî fabrikalar və kaynayan rahmanî kazanlar və yemekleri pişirttiren rabbanî matbahlar ism-i Bâtın’ın turrasını daşıyırlar.
Hattâ hər bir nevi, mesela nev-i beşer də bir ağactır. Kökü və çərdəyi mazide və semereleri, neticeleri müstakbelde olaraq hayat-ı cinsiye və beka-yı nev’î içinde gayet muntazam kanunların bulunması kimi, hal-i hazır vaziyeti də hayat-ı şahsiye və hayat-ı içtimaiye düsturlarının hükmü altında bir sikke-i tevhid və zahirî karışıklıklar altında gizli, muntazam bir hâtem-i vahdet və müşevveş ahval-i beşeriye altında mukadderat-ı hayatiye denilen kaza və kaderin düsturlarının hükmü altında bir mühr-ü vahdaniyet daşıyır.
***
Hâtime
Sırr-ı tevhid içinde sair erkân-ı imaniyeye birer kelâmla kısacık birer işarətir.
Ey insan-ı gafil! Gel bir kere düşün və bu risalenin üç makamında beyan edilen “Üç Meyvə, Üç Muktezî, Üç Hücceti” nazara al, bak ki bu kainatta tasarruf eden və en cüz’î bir şifayı və en kiçik bir şükrü də nazara alan və sinek kanadı kimi en az bir sanatı, başkalarına havale etmeyen və verməyən və lâkayt kalmayan və en basit bir tohuma bir ağac qədər vazifeler və hikmətlər takan və öz rahmaniyetini və rahîmiyetini və hakîmliğini hər bir sanatıyla ihsas eden və özünü hər bir vesile ilə tanıttıran və hər bir nimetle sevdiren bir Sâni’-i Kadîr, Hakîm, Rahîm, Alîm heç mümkün müdür ki və heç bir cihetle kabil midir ki kainatı manen istila eden mehasin-i həqiqət-i Muhammediyeye (asm) və tesbihat-ı Ahmediyeye (asm) və envar-ı İslâmiyeye qarşı lâkayt kalsın?
Və heç bir cihetle mümkün müdür ki bütün masnuatını yaldızlayan və bütün mahlukatını sevindiren və kainatı ışıklandıran və semavat və arzı velveleye veren və küre-i arzın yarısını və nev-i beşerin beşten birisini on dörd asır bilâ-fâsıla saltanat-ı maddiye və maneviyesi altına alan və daima o muhteşem saltanatı Hâlık-ı kainat hesabına və adına süren risalet-i Ahmediye (asm) o Sâni’in en mühim bir maksadı, bir nuru, bir âyinesi olmasın? Hem Muhammed (asm) kimi eyni həqiqətə hizmet eden enbiyalar də o Sâni’in elçileri və dostları və memurları olmasın? Hâşâ, mu’cizat-ı enbiya adedince hâşâ və kellâ!
Hem heç bir cihetle mümkün müdür ki dal və budak kimi en cüz’î bir şeye yüz hikmetleri və meyvələri takan və öz rububiyetini fevkalâde hikmetleriyle və umumî rahmaniyetiyle tanıttırıp sevdiren bir Hâlık-ı Hakîm-i Rahîm, kudretine nisbeten bir bahar qədər kolay olan haşri getirmeyerek bir dâr-ı saadet, bir menzil-i beka açmayıp bütün hikmetlerini və rahmetlerini hattâ rububiyetini və kemalâtını inkâr etsin və ettirsin və çox sevdiyi bütün mahbub mahluklarını ebedî bir surette idam etsin? Hâşâ, yüz min defa hâşâ! O Cemal-i Mutlak, belə bir kubh-u mutlaktan yüz minlərlə derece münezzeh və mukaddestir.
Uzuncasına Bir Hâşiye:
Haşir münasibətilə bir sual: Kur’an’da mükerreren اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً hem وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ fermanları gösterir ki haşr-i a’zam bir anda, zamansız vücuda gəlir. Dar ağıl isə bu hədsiz derece hârika və emsalsiz olan meseleyi iz’an ilə qəbul etmesine medar olacaq meşhud bir misal istəyər.
Cavab: Haşirde, ruhların cesetlere gelmesi var. Hem cesetlerin ihyası var. Hem cesetlerin inşası var. Üç meseledir.
Birinci Mesele: Ruhların cesetlerine gelmesine misal isə, gayet muntazam bir ordunun efradı, istirahat üçün hər tarafa dağılmış iken yüksək sadâlı bir boru sesiyle toplanmalarıdır. Bəli, İsrafil’in borusu olan Sûr’u, ordunun borazanından geri olmadığı kimi, ebedler tarafında və zerreler âleminde iken ezel canibinden gelen اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ hitabını işiten və قَالُوا بَلٰى ilə cavab veren ervahlar, əlbəttə ordunun neferatından minlərlə derece daha musahhar və muntazam və mutîdirler. Hem deyil yalnız ruhlar, bəlkə bütün zerreler də bir ordu-yu Sübhanî və emirber neferleri olduğunu gayet kat’î bürhanlar ilə Otuzuncu Söz ispat etmiş.
İkinci Mesele: Cesetlerin ihyası misali isə, çox böyük bir şehirde, şenlik bir gecede, bir tək merkezden, yüz min elektrik lambaları, âdeta zamansız, bir anda canlanmaları və ışıklanmaları kimi, bütün küre-i arz yüzünde də bir tək merkezden yüz milyon lambalara nur vermək mümkündür. Madam ki Cənabı-Haqqın elektrik kimi bir mahluku və bir misafirhanesinde bir hizmetkârı və bir mumdarı, Hâlık’ından aldığı terbiye və nizam-nizam-intizam dersiyle bu keyfiyete mazhar olur. Əlbəttə elektrik kimi minlərlə nurani hizmetkârlarının təmsil ettikleri hikmet-i İlahiyenin muntazam kanunları dairesinde haşr-i a’zam tarfetü’l-aynda vücuda gelebilir.
Üçüncü Mesele: Ecsadın def’aten inşasının misali isə, bahar mevsiminde bir neçə gün zarfında nev-i beşerin umumundan min derece ziyade olan umum ağacların bütün yarpaqlarıyla birlikdə evvelki baharın eyni kimi birden mükemmel bir surette inşaları; və yenə umum ağacların umum çiçəkləri və meyvələri və yarpaqları, geçmiş baharın mahsulatı kimi, berk kimi bir süratle icadları; hem o baharın mebdeleri olan hədsiz tohumcukların, çekirdeklerin, köklerin, birden birlikdə intibahları və inkişafları və ihyaları; hem kemiklerden ibaret olaraq ayakta duran emvat kimi bütün ağacların cenazeleri bir emir ilə def’aten “ba’sü ba’de’l-mevt” sırrına mazhariyetleri və neşirleri; hem küçücük heyvan taifelerinin hədsiz efradlarının gayet derecede sanatlı bir surette ihyaları; hem bilhassa sinekler kabilelerinin haşirleri və bilhassa daima yüzünü, gözünü, kanadını temizlemekle bizə abdesti və nezafeti ihtar eden və yüzümüzü okşayan gözümüz önündeki kabilenin bir senede neşrolan efradı, mənî-Âdem’in Âdem zamanından beri gelen umum efradından fazla olduğu halde, hər baharda sair kabileler ilə birlikdə bir neçə gün zarfında inşaları və ihyaları, haşirleri; əlbəttə kıyamette ecsad-ı insaniyenin inşasına bir misal deyil, bəlkə minlərlə misaldirler.
Bəli, dünya dârü’l-hikmet və âhiret dârü’l-qüdrət olduğundan dünyada Hakîm, Mürettib, Müdebbir, Mürebbi kimi çox isimlerin iktizasıyla, dünyada icad-ı eşya bir derece tedricî və zaman ilə olması; hikmet-i Rabbaniyenin muktezasıyla olmuş. Âhirette isə hikmetten ziyade qüdrət və rahmetin tezahürleri üçün maddeye və müddete və zamana və beklemeye ihtiyaç bırakmadan birden eşya inşa edilir. Burada bir günde və bir senede yapılan işler, âhirette bir anda və bir lemhada inşasına işarəen Bəyanı Möcüzə Quran وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ferman edər.
Əgər haşrin gelmesini, geləcək baharın gelmesi kimi kat’î bir surette anlamaq istersen haşre dair Onuncu Söz ilə Iyirmi Doqquzuncu Söz’e dikkat ilə bak, gör. Əgər baharın gelmesi kimi inanmaz isen, gel barmağını gözüme sok.
Amma bir dördüncü mesele olan mevt-i dünya və kıyamet kopması isə, bir anda bir seyyare və ya bir kuyruklu yıldızın emr-i Rabbanî ilə küremize, misafirhanemize çarpması bu hanemizi harap edə bilər. On senede yapılan bir saray, bir dakikada harap olması kimi…
Bu haşrin dörd meselesinin icmali şimdilik yeter. Yenə sadedimize dönürük.
Hem heç mümkün müdür ki kainatın bütün həqiqi və âlî hakikatlerinin beliğ tercümanı və Hâlık-ı kainat’ın bütün kemalâtının mu’ciz dili və bütün maksatlarının hârika mecmuası olan Bəyanı Möcüzə Quran o Hâlık’ın kelâmı olmasın? Hâşâ, âyâtının esrarı adedince hâşâ!
Hem heç mümkün müdür ki bir Sâni’-i Hakîm, bütün canlı, şüurlu masnûlarını birbiriyle konuştursun və dillerinin minlərlə çeşitleriyle birbiriyle seləştirsin və onların sözlerini və seslerini bilsin və işitsin və ef’aliyle və in’amıyla zahir bir surette cavab versin, lakin özü konuşmasın və konuşamasın? Heç kabil midir və heç ihtimali var mı?
Madam ki bilbedahe konuşur və madam ki konuşmasına qarşı tam anlayışlı muhatap en başta insandır. Əlbəttə başta Kur’an olaraq meşhur kütüb-ü mukaddese onun konuşmalarıdır.
Hem heç mümkün müdür ki bir Sâni’-i Hakîm, özünü tanıttırmak və sevdirmek və medh ü senasını ettirmek və enva-ı ihsanatıyla canlıları mesrur və memnun etmekle minnettarlıklarını və şükürlerini rububiyetine mühim bir medar etmək üçün; koca kainatı envaıyla, erkânıyla, canlıa musahhar bir hizmetkâr, bir mesken, bir meşher, bir ziyafetgâh yaptıktan sonra, canlıların çeşit çeşit, minlərlə envalarının nüshalarını o derece teksirini istəyir ki kavak və karaağaç kimi meyvesizlerin bir kısım yarpaqlarından hər bir yarpağı, bir tabur sineklere yani havada zikreden canlılara hem beşik, hem rahm-ı mader, hem erzaklarının mahzeni yaptığı halde; bu ziynetli semavatı və bu nurani yıldızları sahipsiz, hayatsız, ruhsuz, sekenesiz, boş, hâlî, faydasız yani melaikesiz, ruhanîsiz bıraksın? Hâşâ, melekler və ruhanîler adedince hâşâ və kellâ!
Hem heç mümkün müdür ki bir Sâni’-i Hakîm-i Müdebbir, en ehemmiyetsiz bir nebatın, en kiçik bir ağacın mebdelerini və müntehalarını kemal-i nizam-nizam-intizam içinde mukadderat-ı hayatiyesini çekirdeğinde və meyvesinde qələm-i qədər ilə yazmakla birlikdə, koca baharı bir tək ağac kimi mukaddimatını və neticelerini kemal-i imtiyaz və nizam-nizam-intizam ilə yazsa və en ehemmiyetsiz şeylere də lâkayt kalmazsa; lakin kainatın neticesi və arzın halifesi və enva-ı mahlukatın nâzırı və zabiti olan insanın çox ehemmiyetli bulunan ef’alini və harekâtını yazmasın, daire-i kaderine almasın, onlara lâkayt kalsın? Hâşâ, insanların mizana girəcək olan amelleri adedince hâşâ və kellâ!
Elhasıl: Kainat bütün həqiqətləriyle bağırarak dir:
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ اِخْوَانِهٖ وَ سَلَّمَ اٰمٖينَ
***
Tevhidî bir münâcat və mukaddimesi
Hazret-i İmam-ı Ali radıyallahu anh və kerremallahu vechehu Kaside-i Celcelutiye’sinde kerametkârane Risale-i Nur’dan haber verdiyi yerde Risale-i Nur’u Siracünnur və Siracüssürc namlarıyla tesmiye edərək Risale-i Nur’un üç ismine iki isim ilâvə etmesi cihetiyle və bu risalede Siracünnur adı tekrarı münasibətilə, bu risalenin âhirinde İmam-ı Ali radıyallahu anhın en mühim bir münâcatını iki derece tevsi edərək onun ulvi dili ilə və dilimizi onun bir dili hesabıyla istimal edib bu gelen münâcatı dərgah-ı Vâhid-i Ehad’e takdim ederiz.
Münâcat
اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَ نُجُومٌ مُحَرَّكَاتٌ سَيَّارَاتٌ وَ لَا فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ وَ بُرُوقٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ رَعَدَاتٌ وَ لَا فىِ الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ حَيَوَانَاتٌ وَ عَجَائِبُ مَصْنُوعَاتٍ. وَ لَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَ سَمَكَاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ. وَ لَا فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ وَ نَبَاتَاتٌ وَ مُدَّخَرَاتُ مَعْدَنِيَّاتٍ. وَ لَا فِى الْاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَ زَهَرَاتٌ مُزَيَّنَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ. وَ لَا فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ وَ اٰلَاتٌ وَ مُنَظَّمَاتُ جِهَازَاتٍ. وَ لَا فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ وَ مُنَوَّرَاتُ اِعْتِقَادَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ دَالَّاتٌ وَ فٖى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّتٖى سَخَّرْتَ بِهَا الْاَرَضٖينَ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْلٖى نَفْسٖى وَ سَخِّرْلٖى مَطْلُوبٖى وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ لِخِدْمَةِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاٖيمَانِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَمٖيعُ يَا قَرٖيبُ يَا مُجٖيبَ الدَّعَوَاتِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
[1] Hâşiye: Bu ikinci şıkkın cavabı çox mühimdir, çox evhamı izale edər.
[2] Hâşiye: Eski zamandan beri darb-ı mesel olaraq umumun dilinde və lisan-ı nâsta gezen bu “Çekirdekten yetişme” sözü bu risalenin müellifine bir işarə-i gaybiye-i örfiye denilebilir. Çünki Risale-i Nur hâdimi olan şahıs Kur’an’ın feyziyle, çərdək və çiçekte tevhid üçün iki mi’rac-ı marifet keşfederek tabiiyyunları boğan eyni yerde âb-ı həyat bulmuş və çekirdekten həqiqətə və nur-u marifete yetişmiş və bu iki şeyin Risale-i Nur’da ziyade tekrarları bu hikmete binaendir.

