بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Şualar
Dördüncü Şüa
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ
Manen və rütbeten Beşinci Lem’a
və sureten və makamen Otuz Birinci Məktub’un Otuz Birinci Lem’a’sının qiymətli Dördüncü Şuâ’ı
və Âyet-i Hasbiye’nin mühim bir nüktesidir.
İhtar: Risale-i Nur, sair kitaplara muhalif olaraq başta perdeli gidir; gittikçe inkişaf edər. Hususan bu risalede “Birinci Mertebe” çox qiymətli bir həqiqət olmakla birlikdə çox ince və derindir. Hem bu birinci mertebe, mənə mahsus gayet ehemmiyetli bir muhakeme-i hissî və gayet ruhlu bir muamele-i imanî və gayet gizli bir mükâleme-i kalbî surətində mütenevvi və derin dertlerime şifa olaraq tebarüz etmiş. Mənə tam tevafuk eden tam hissedebilir, yoxsa tam zevk edə bilməz.
***
Bir zaman ehl-i dünya məni hər şeyden tecrit ettiklerinden beş çeşit gurbetlere düşmüşdüm. Və ihtiyarlık zamanımda kısmen teessürattan gelen beş nevi hastalıklara giriftar olmuşdum.
Sıkıntıdan gelen bir gafletle, Risale-i Nur’un teselli verici və meded edici envarına bakmayarak, doğrudan doğruya kalbime baktım və ruhumu aradım.
Gördüm ki gayet qüvvətli bir aşk-ı beka və şedit bir muhabbet-i vücud və böyük bir iştiyak-ı həyat və hədsiz bir acizlik və nihayətsiz bir möhtaclıq, məndə hükmedirlər. Halbuki müthiş bir fena, o bekayı söndürür. O haletimde, yanık bir şairin dediyi kimi dedim:
Dil bekası, Hak fenası istedi mülk-ü tenim
Bir devasız derde düştüm, âh ki Lokman bîhaber.
Meyusane başımı eğdim; birden حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ ayəsi imdadıma geldi, dedi: “Məni dikkatle oku.” Mən günde beş yüz defa okudum. Mənim üçün aynelyakîn surətində inkişaf eden çox qiymətli envarından bir kısmını və yalnız doqquz nurunu və mertebesini icmalen yazıp eskiden aynelyakîn ilə deyil bəlkə ilmelyakîn ilə bilinen tafsilatını Risale-i Nur’a havale edirəm.
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Bendeki aşk-ı beka, bendeki bekaya deyil bəlkə sebepsiz və bizzat mahbub olan kemal-i mutlak sahibi, Zat-ı Zülkemal’in və Zülcemal’in bir isminin bir cilvesinin mahiyetimde bir gölgesi bulunduğundan, fıtratımda o Kâmil-i Mutlak’ın varlığına və kemaline və bekasına müteveccih olan muhabbet-i fitriye, gaflet yüzünden yolunu şaşırmış, gölgeye yapışmış, âyinenin bekasına âşık olmuştu. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ geldi, perdeyi kaldırdı.
Gördüm və hissettim və hakkalyakîn zevk ettim ki bekamın ləzzət və saadeti, eynilə və daha mükemmel bir tarzda Bâki-i Zülkemal’in bekasına və mənim Rabb’im və İlah’ım olduğuna imanımda və iz’anımda və îkanımda vardır. Çünki onun bekasıyla mənim üçün lâyemut bir həqiqət tahakkuk edər. Çünki mənim mahiyetim hem bâki hem sermedî bir ismin gölgesi olur, daha ölmez deyə şuur-u imaniyle takarrur edər.
Hem o şuur-u imanla mahbub-u mutlak olan kemal-i mutlakın varlığı bilinmekle, şedit və fitri olan muhabbet-i zatî tatmin edilir. Hem Bâki-i Sermedî’nin bekasına və varlığına ait o şuur-u imaniyle kainatın və nev-i insanın kemalâtı bilinir və bulunur və kemalâta qarşı fitri meftuniyet, hədsiz elemlerden kurtulup zevk və lezzetini alır.
Hem o şuur-u imaniyle o Bâki-i Sermedî’ye bir intisap və o intisab-ı imanî ilə umum mülküne bir münasibət peyda olur və o münasebet-i intisabî ilə hədsiz bir mülke bir nevi mâlikiyet kimi iman gözüyle bakar, manen istifadə edər.
Hem o şuur-u imaniyle və intisap və münasibət ilə umum mevcudata bir alâka, bir nevi ittisal peyda olur. Və o halde, ikinci derecede vücud-u şahsîsinden başqa hədsiz bir vücud, o şuur-u imanî və intisap və münasibət və alâka və ittisal cihetinde güya onun bir nevi varlığıdır kimi var olur; varlığa qarşı fitri aşk teskin edilir.
Hem o şuur-u imanî və intisap və münasibət və alâkadarlığı cihetiyle bütün ehl-i kemalâta qarşı bir uhuvvet peyda olur. O halde Bâki-i Sermedî’nin varlığıyla və bekasıyla o hədsiz ehl-i kemal mahvolmayıp zayi olmadıklarını bilmekle, takdir və tahsin ilə merbut və dost olduğu hədsiz dostlarının bekaları və devam-ı kemalâtı, o şuur-u imanî sahibine ulvi bir zevk verir.
Hem o şuur-u imanî və intisap və münasibət və alâkadarlık və uhuvvet vasıtasıyla bütün dostlarımın –ki hayatımı və bekamı maalmemnuniye onların saadetleri üçün feda edirəm– onların mesudiyetleri ilə hədsiz bir saadet özümdə hissedebilir gördüm.
Çünki bir samimi dostun saadetiyle, şəfqətli dostu də saadetlenir və lezzetlenir. Bu halde Bâki-i Zülkemal’in bekası və varlığıyla, başta Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam və âl ü ashabı olaraq umum sâdatım və ahbabım olan enbiya və evliya və asfiya və bütün sair hədsiz dostlarım idam-ı ebedîden kurtulduğunu və bir saadet-i sermediyeye mazhariyetlerini o şuur-u imanî ilə hissettim. Və münasibət, alâka, uhuvvet, dostluk sırrıyla saadetleri mənə in’ikas edib saadetlendirdiğini zevk ettim.
Hem o şuur-u imaniyle rikkat-i cinsiye və şefkat-i akraba yüzünden gelen hədsiz teellümattan kurtulup hədsiz bir zevk-i ruhanî duydum. Çünki hayatımı və bekamı maaliftihar onların tehlikelerden kurtulmaları üçün feda etmeyi fitri arzu etdiyim başta pederlerim və validelerim və bütün neslî və nesebî və manevî akrabalarım, Bâki-i Həqiqi’nin bekası və varlığıyla mahvdan və ademden və idam-ı ebedîden və hədsiz elemlerden kurtulup o hədsiz rahmetine mazhariyetlerini şuur-u imaniyle hissettim. Və medar-ı gam və elem olan cüz’î və tesirsiz şefkatime bedel, nihayətsiz bir rəhmət, onlara nezaret və himayet ettiğini duydum, hissettim. Bir valide veledinin lezzetiyle, zevkiyle, rahatıyla zevklenmesi kimi; mən də o bütün şəfqət etdiyim zatların, o rahmetin himayeti altındaki necatlarıyla və istirahatleriyle zevklendim və ferahlandım və çox derin şükrettim.
Hem o şuur-u imaniyle netice-i hayatım və sebeb-i saadetim və yaradılış vəzifəsiım olan Resailü’n-Nur də ziya’dan, mahvdan, faydasız kalmasından və manen kurumasından kurtulmalarını və meyvedar bâki kalmalarını o intisab-ı imanî ilə bildim, hissettim, kanaat getirdim. Öz bekamın lezzetinden çox ziyade bir manevî ləzzət duydum, tam hissettim.
Çünki iman ettim ki Bâki-i Zülkemal’in bekası və varlığıyla Resailü’n-Nur, yalnız insanların hâfızalarında və kalplerinde nakşolmur; bəlkə hədsiz şüurlu mahlukatın və ruhanîlerin bir mütalaagâhları olmakla birlikdə rıza-i İlahîye mazhar isə Levh-i Mahfuz’da və elvah-ı mahfuzada irtisam edərək sevap meyveleriyle tezeyyün edər. Və bilhassa Kur’an’a mensubiyeti və qəbul-ü Nebevî və inşâallah marzî-i İlahî cihetiyle bir anda vücudu və nazar-ı Rabbaniyeye mazhariyeti, umum ehl-i dünyanın takdirinden daha ziyade qiymətlidir, bildim.
İşte hayatımı və bekamı o resailin həqiqətlər-i imaniyeyi ispat eden hər bir risalesinin bekasına, devamına, ifadesine, makbuliyetine feda etmeye hər vaxt hazır olduğumu və saadetimi onların Kur’an’a hizmet etmelerinde bildim. Və o halde beka-i İlahî ilə yüz derece insanların tahsinlerinden daha ziyade bir takdire mazhariyetlerini o intisab-ı imanî ilə anladım. Bütün kuvvetimle حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.
Hem o şuur-u imanî ilə ebedî bir beka və daimî bir həyat veren Bâki-i Zülcelal’in bekasına və vücuduna iman və imanın a’mal-i saliha kimi neticeleri, bu fâni hayatın bâki meyvələri və ebedî bir bekanın vesileleri olduğunu bildim. Meyvedar bir ağaca inkılab etmək üçün kabuğunu terk eden bir çərdək kimi mən də o bâki meyvələri vermək üçün bu beka-i dünyevînin kabuğunu bırakmaya nəfsimi kandırdım. Nəfsimlə birlikdə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ onun bekası bizə yeter, dedim.
Hem şuur-u imanî və intisab-ı bəndəlik ilə torpaq perdesinin arkası ışıklanmasını və ağır tabaka-i türabiye də ölülerin üstünden kalktığını və kabir kapısıyla girilen yer altı də adem-âlûd karanlıklar olmadığını ilmelyakîn ilə bildim. Bütün kuvvetimle حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.
Hem gayet kat’î bir surette hissettim və o şuur-u imanî ilə hakkalyakîn bildim ki: Fıtratımda çox şiddetli olan aşk-ı beka Bâki-i Zülkemal’in bekasına, varlığına iki cihetle bakarken enaniyetin perde çekmesiyle, mahbubunu kaçırmış, âyinesine perestiş etmiş bir serseme dönmüş gördüm. Və o çox derin və qüvvətli aşk-ı beka, bizzat və sebepsiz, fitrətən sevilen və perestiş edilen kemal-i mutlak bir isminin gölgesi vasıtasıyla mahiyetimde hükmedip o aşk-ı bekayı vermiş və muhabbet üçün heç bir illet və heç bir garazı və zatından başqa heç bir səbəb iktiza etmeyen kemal-i zatı perestişe kâfi və vâfi iken; sâbıkan beyan ettiğimiz və hər birisine bir həyat və bir beka deyil bəlkə elden gelse minlərlə hayat-ı dünyeviye və beka feda edilmeye lâyık olan mezkûr bâki meyvələri də ihsan etmekle, o fitri aşkı şiddetlendirmiş, hissettim. Elimden gelse idi bütün zerrat-ı vücudumla حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ diyecektim və o niyetle dedim.
Və bekasını arayan və beka-yı İlahîyi bulan o şuur-u imanî –ki bir kısım meyvelerine sâbıkan “Hem… Hem… Hem…”ler ilə işarə ettim– mənə elə bir zevk və şevk verdi ki bütün ruhumla, bütün kuvvetimle, en derin kalbimde nəfsimlə birlikdə dedim:
حَسْبٖى مِنَ الْبَقَاءِ لَذَّةً وَ سَعَادَةً اٖيمَانٖى وَ شُعُورٖى وَ اِذْعَانٖى بِاَنَّهُ هُوَ اِلٰهِىَ الْبَاقٖى حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Fıtratımdaki hədsiz aczimle birlikdə, ihtiyarlık və gurbet və kimsesizlik və tecridim içinde; ehl-i dünya desiseleriyle, casuslarıyla mənə hücum ettikleri hengâmda kalbimde dedim: “Əlləri bağlı, zayıf və hasta bir tək adama ordular taarruz edir. O bîçarenin (yani mənim üçün) bir nöqtə-i istinad yox mu?” deyə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine müracaat ettim.
Mənə bildirdi ki intisab-ı imanî tezkeresiyle, Kadîr-i Mutlak elə bir sultana istinad edersin ki zemin yüzünde hər baharda dörd yüz min milletten mürekkeb nebatat və hayvanat ordularının bütün cihazatlarını kemal-i nizam-nizam-intizam ilə vermekle birlikdə, hər sene eşcar və tuyûr denilen o iki muazzam ordusunun elbiselerini tazelendirerek yeni libaslar giydirir, urbalarını və formalarını değiştirir. Və tavuğun və kuşun fistanlarını və çarşaflarını tazelendirdiyi kimi dağın libasını və səhranın yüz örtüsünü değiştirir.
Və başta insan olaraq hayvanatın muazzam ordusunun bütün erzaklarını, deyil medeni insanların son zamanda keşfetdikləri et və şeker və sair taamların hülâsaları kimi bəlkə yüz derece o medeni hülâsalardan daha mükemmel və bütün taamların hər nevinden toxum və çərdək denilen Rahmanî hülâsalara koyup və o hülâsaları də onların pişirmelerine və inbisatlarına dair qədərî tarifeleri içine sarıp muhafaza üçün küçücük sandukçalara koyup tevdi edər. O sandıkçıkların icadı “kâf-nun” fabrikasından o qədər çabuk və kolay və çoklukladır ki Kur’an deyər: “Bir emir ilə yapılır.”
Hem o umum hülâsalar bir şəhəri doldurmadığı və birbirine benzedikleri və eyni madde oldukları halde, Rezzak-ı Kerîm onlardan bir yaz mevsiminde pişirdiyi gayet mütenevvi və leziz təamlar, zeminin bütün şehirlerini bir cihette doldurabilir.
İşte sən, intisab-ı imanî tezkeresiyle belə bir nöqtə-i istinad bulabildiğinden hədsiz bir qüvvətə və qüdrətə dayanabilirsin.
Mən də ayədən bu dersimi aldıkça elə bir kuvve-i maneviyeyi buldum ki deyil şimdiki düşmanlarıma bəlkə dünyaya meydan okutturabilir bir iktidar-ı imanî hissederek bütün ruhum ilə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim. Və hədsiz möhtaclıqım və ehtiyacım cihetinde də bir nöqtə-i istimdad üçün yenə o ayəyə müracaat ettim.
Mənə dedi ki: “Sen memlûkiyet və bəndəlik intisabıyla elə bir Mâlik-i Kerîm’e mensup və iaşe defterinde mukayyedsin ki hər bahar və yazda gaybdan və hiçten umulmadığı yerden və kuru bir topraktan qaldırır, indirir tarzında yüz defa zemin sofrasını ayrı ayrı yemekleriyle tezyin edər, serer. Güya zamanın seneleri və hər senenin günleri, birbiri arkasından gelen ihsan meyvelerine və rəhmət taamlarına birer kap və bir Rezzak-ı Rahîm’in küllî və cüz’î ihsanat mertebelerine birer meşherdirler. İşte sən belə bir Ganiyy-i Mutlak’ın abdisin. Abdiyetine şuurun varsa sənin elîm möhtaclıqın leziz bir iştiha olur.”
Mən də o dersimi aldım. Nəfsimlə birlikdə “Evet, bəli, doğrudur.” deyip mütevekkilane حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Mən o gurbetler və hastalıklar və mazlumiyetlerin tazyikiyle dünyadan alâkamı kesilmiş bularak, ebedî bir dünyada və bâki bir memlekette daimî bir saadete namzet olduğumu iman telkin ettiği hengâmda “Of, of!”tan vazgeçtim “Oh, oh!” dedim. Lakin bu gaye-i hayal və hedef-i ruh və netice-i fıtratın tahakkuku ancaq və ancaq bütün mahlukatın bütün harekât və sekenatlarını və ahval və a’mallerini, kavlen və fiilen bilen və kaydeden və bu küçücük və âciz-i mutlak olan insanı özünə dost və muhatap eden və bütün mahlukat üstünde bir makam veren bir Kadîr-i Mutlak’ın hədsiz kudretiyle və insana nihayətsiz inayət və ehemmiyet vermesiyle ola bilər deyə düşünüb bu iki noktada; yani belə bir qüdrətin faaliyeti və zahiren bu ehemmiyetsiz insanın hakikatli ehemmiyeti hakkında imanın inkişafını və qəlbin itminanını veren bir izah istədim.
Yenə o ayəyə müracaat ettim, dedi ki: “ حَسْبُنَا daki نَا ya dikkat edib sənin ilə birlikdə hal dili və lisan-ı kāl ilə kimler حَسْبُنَا yı söylürlər, dinlə!” emretti.
Birden baktım ki hədsiz kuşlar və kuşçuklar və sinekler və hesapsız heyvanlar və hayvancıklar və nihayətsiz nebatlar, yeşilcikler və gayetsiz ağaclar və ağaççıklar də mənim kimi hal dili ilə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ in manasını yâd edirlər və yâda getirirlər ki bütün şerait-i hayatiyelerini tekeffül eden elə bir vekilleri var ki birbirine benzeyen və maddeleri bir olan yumurtalar və birbirinin misli kimi katreler və birbirinin eyni kimi habbeler və birbirine müşabih çekirdeklerden kuşların yüz min çeşitlerini və heyvanların yüz min tarzlarını, nebatatın yüz min nevini, ağacların yüz min sınıfını yanlışsız, noksansız, iltibassız, süslü, mizanlı, nizam-nizam-intizamlı, birbirinden ayrı, farikalı bir surette gözümüz önünde, hususan hər baharda gayet çabuk, gayet kolay, gayet geniş bir dairede gayet çoklukla halk edər, yapar. Kudretinin azamet və haşmeti içinde, beraberlik və benzeyişlik və birbiri içinde və bir tarzda yapılmaları, vahdetini və ehadiyetini bizə gösterir. Və belə hədsiz mu’cizatı ibraz eden bir fiil-i rububiyete və bir tasarruf-u hallakıyete müdahale və iştirak mümkün olmadığını bildirir, deyə bildim.
Sonra حَسْبُنَا daki نَا da bulunan “ene”ye yani nəfsimə baktım, gördüm ki: Hayvanat içinde məni də menşeim olan bir katre sudan yaratan yaratmış, mu’cizane yapmış, kulağımı açıp gözümü takmış, kafama elə bir dimağ, sineme elə bir qəlb, ağzıma elə bir dil koymuş ki o dimağ və qəlb və dilde rahmetin umum hazinelerinde iddihar edilen bütün rahmanî hediyeleri, atiyyeleri tartacaq, biləcək yüzer mizancıkları, ölçücükleri və Əsmaül-Hüsnanın nihayətsiz cilvelerinin definelerini açacaq, anlayacaq minlərlə âletleri yaratmış, yapmış, yazmış; kokuların, tatların, renklerin adedince tarifeleri o âletlere yardımcı vermiş.
Hem kemal-i nizam-nizam-intizam ilə bu qədər hassas duyguları və hissiyatları və gayet muntazam bu manevî latîfeleri və bâtınî hâsseleri bu cismimde dercetmekle birlikdə, gayet sanatlı bu cihazatı və cevarihi və hayat-ı insaniyece gayet lüzumlu və mükemmel bu qədər aza və âletleri bu vücudumda kemal-i hikmetle yaratmış. Tâ ki nimetlerinin bütün nevilerini və umum çeşitlerini mənə tattırsın və ihsas etsin və hədsiz tecelliyat-ı esmasının ayrı ayrı zuhurlarını o duygular və hissiyatla və hassasiyetle mənə bildirsin, zevk ettirsin.
Və bu ehemmiyetsiz görünen hakir və fakir vücudumu –hər mü’minin vücudu kimi– kainata bir güzel takvim və rûzname və âlem-i ekbere muhtasar bir nüsha-i enver və bu dünyaya bir misal-i musağğar və masnuatına bir mu’cize-i azhar və nimetlerinin hər nevine talip bir müşteri və medar və rububiyetinin kanunlarına və icraat tellerine santral kimi bir mazhar və hikmət və rəhmət atiyyelerine və çiçeklerine numune bahçesi kimi bir liste, bir fihriste və hitabat-ı Sübhaniyesine anlayışlı bir muhatap yaratmış olmakla birlikdə, en böyük bir nemət olan vücudu, bu vücudumda büyütmek və çoğaltmak üçün həyatı verdi. Və o həyat ilə o nemət-i vücudum âlem-i şehadet qədər inbisat edə bilər.
Hem insaniyeti verdi; o insaniyet ilə o nemət-i vücud, manevî və maddî âlemlerde inkişaf edərək insana mahsus duygularla o geniş sofralardan istifadə yolunu açtı.
Hem İslâmiyet’i mənə ihsan etti. O İslâmiyet ilə o nemət-i vücud, âlem-i gayb və şehadet qədər genişlendi.
Hem iman-ı tahkikîyi in’am etti. O iman ilə o nemət-i vücud, dünya və âhireti içine aldı.
Hem o imanda marifet və muhabbetini verdi. O marifet və muhabbetle o nemət-i vücud içinde daire-i mümkinattan âlem-i vücuba və daire-i esma-i İlahiyeye qədər həmd ü sena ilə istifadə üçün əllərini uzatabilir bir mertebe ihsan etti.
Hem hususi olaraq bir ilm-i Kur’anî və hikmet-i imaniye verdi. Və o ihsanı ilə çox mahlukat üstüne bir tefevvuk verdi və sâbık nöqtələr kimi çox cihetlerle elə bir câmiiyet vermiş ki ehadiyetine və samediyetine tam bir âyenə və küllî və kudsî rububiyetine geniş və küllî bir bəndəlik ilə mukabele edebilen bir istidat vermiş.
Və enbiyalarla insanlara gönderdiyi bütün mukaddes kitabların və suhufların və fermanların icmaıyla və bütün enbiya və evliya və asfiyanın ittifakıyla, bu bendeki bulunan emaneti və hədiyyəsi və atiyyesi olan vücudumu və hayatımı və nəfsimi –âyet-i Kur’aniyenin nassı ilə– məndən satın alır. Tâ ki elimde faydasız zayi olmasın və iade etmək üzere muhafaza edib satmak pahasına saadet-i ebediyeyi və cenneti vereceğini kat’î bir surette çox tekrar ilə vaad və ahdettiğini ilmelyakîn və tam iman ilə anladım.
Və belə hədsiz hayvanat və nebatatın yüz minlərlə nevilerinin və çeşitlerinin suretlerini “Fettah” adı ilə mahdud və müteşabih katrelerden və habbelerden gayet kolay və çabuk və mükemmel açan və insana sâbıkan beyan ettiğimiz kimi hayret verici bu qədər ehemmiyet veren və rububiyetin ehemmiyetli işlerine medar yapan bir Zat-ı Zülcelali və’l-ikram olan Rabb’im var olduğunu və geləcək baharın icadı kimi kolay və kat’î və mütləq bir surette haşri icad və cenneti ihsan və saadet-i ebediyeyi halk edeceğini bu Âyet-i Hasbiye’den ders aldım. Elimden gelseydi bilfiil və gelmediyi üçün bi’n-niyet, bi’t-tasavvur, bi’l-hayal bütün mahlukat dilleriyle حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim və ebedü’l-âbidîn daima tekrar etmək istəyirəm.
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Bir vaxt ihtiyarlık, gurbet, hastalık, mağlubiyet kimi vücudumu sarsan arızalar bir gaflet zamanıma rast gəlib –şiddetli alâkadar və meftun olduğum vücudum, bəlkə mahlukatın vücudları ademe gidir deyə– elîm bir endişe verirken yenə Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettim. Dedi: “Manama dikkat et və iman dürbünüyle bak!”
Mən də baktım və iman gözüyle gördüm ki: Bu zerrecik vücudum hədsiz bir vücudun âyinesi və nihayətsiz bir inbisat ilə hədsiz vücudları kazanmasına bir vesile və özündən daha qiymətli bâki, müteaddid vücudları meyvə veren bir kelime-i hikmət hükmünde bulunduğunu və mensubiyet cihetiyle bir an yaşaması ebedî bir vücud qədər qiymətli olduğunu ilmelyakîn ilə bildim.
Çünki şuur-u iman ilə bu vücudum Vâcibü’l-vücud’un eseri və sanatı və cilvesi olduğunu anlamakla, vahşi evhamın hədsiz karanlıklarından və hədsiz müfarakat və firakların elemlerinden kurtulup mevcudata, hususan canlılara taalluk eden ef’alde, esma-i İlahiye adedince uhuvvet rabıtalarıyla münasibət peyda etdiyim bütün sevdiyim mevcudata muvakkat bir firak içinde daimî bir visal var olduğunu bildim.
Malûmdur ki karyeleri və şehirleri və memleketleri və ya taburları və kumandanları və üstadları kimi rabıtaları bir olan adamlar sevimli bir uhuvvet və dostane bir arkadaşlık hissederler. Və bu kimi rabıtalardan mahrum olanlar daimî, elîm karanlıklar içinde azap çekirlər. Hem bir ağacın meyvələri, şuurları olsa birbirinin kardeşi və birbirinin bedeli və musahibi və nâzırı olduklarını hissederler. Əgər ağac olmazsa və ya ondan koparılsa hər biri o meyvələr adedince firakları hissedəcək.
İşte iman ilə və imandaki intisap ilə hər mü’min kimi bu vücudum də hədsiz vücudların firaksız envarını kazanır, özü gitse də onlar arkada kaldığından özü kalmış kimi memnun olur.
Bununla birlikdə –Iyirmi Dördüncü Məktub’ta tafsilen kat’î ispat edildiyi kimi– hər canlıın, hususan ruh sahibiun vücudu bir kəlmə gibidir. Söylenir və yazılır, sonra kaybolur. Lakin öz vücuduna bedel ikinci derecede vücudları sayılan hem manası hem hüviyet-i misaliyesi və surəti hem neticeleri hem mübarək isə sevabı hem həqiqəti kimi çox vücudlarını bırakır, sonra perde altına girdiyi kimi…
Eynilə elə də bu vücudum və hər canlıın vücudu, zahirî vücuddan gitse; ruh sahibi isə hem ruhunu hem manasını hem hakikatini hem misalini hem mahiyet-i şahsiyesinin dünyevî neticelerini və uhrevî semerelerini hem hüviyet və suretini hâfızalarda və elvah-ı mahfuzada və sermedî manzaraların film şeritlerinde və ilm-i ezelînin meşherlerinde və özünü təmsil eden və beka veren fitri tesbihatını defter-i a’malinde və esma-i İlahiyenin cilvelerine və mukteziyatlarına fitri mukabelelerini və vücudî âyinedarlıklarını daire-i esmada və daha bunlar kimi zahirî vücudundan daha qiymətli müteaddid manevî vücudlarını öz yerinde bırakır, sonra gedər; ilmelyakîn surətində bildim.
İşte iman və imandaki şuur və intisap ilə bu mezkûr bâki, manevî vücudlara sahib olunabilir. İman olmazsa bütün o vücudlardan mahrum olmakla birlikdə zahirî vücudu də onun hakkında ademe və hiçliğe gedər kimi zayi olur.
Bir zaman bahar çiçeklerinin çabuk mahvolmalarına çox yazığım gelirdi, hattâ o nâzeninlere acıyordum. Burada beyan edilen həqiqət-i imaniye gösterdi ki o çiçəklər âlem-i manada çekirdeklerdir. Sâbıkan beyan ettiğimiz ruhtan başqa bütün o vücudları meyvə veren birer ağac, birer sümbül hükmünde nur-u vücud noktasında kazançları bire yüzdür. Zahirî vücudları mahvolmaz, saklanır. Hem bâki olan həqiqət-i neviyesinin tazelenen suretleridir. Geçen baharda yarpaq, çiçək, meyvə kimi mevcudatı, bu bahardakinin mislidirler. Fark yalnız itibarîdir. O itibarî fark də bu hikmət kelimelerine və rəhmət sözlerine və qüdrət harflerine ayrı ayrı, müteaddid manaları verdirmek içindir bildim. Yazıklar yerinde “Mâşâallah, bârekellah” dedim.
İşte imanın şuuruyla və iman rabıtasıyla, arz və semavat sanatkârına intisap noktasında gökleri yıldızlarla, zemini çiçəklər və güzel mahluklarla yapan, süslendiren və belə hər bir sanatta yüzer mu’cize gösteren bir sanatkârın eser-i sanatı və belə hədsiz hârikalı bir ustanın yapılışı olmaq, ne qədər antika və qiymətli və şuuru varsa ne qədər iftihar edər və şereflenir deyə uzaqdan hissettim. Hususan o nihayətsiz mu’cizekâr usta, koca semavat və arzın böyük kitabını insan kimi kiçik bir nüshada yazsa bəlkə insanı, o kitaba müntehab və mükemmel bir hülâsa yapsa; o insan ne qədər böyük bir şeref, bir kemal, bir kıymete medar və iman ilə mazhar və şuur və intisap ilə o şerefe sahib olacağını bu ayədən ders aldığımdan, niyet və tasavvur cihetinde bütün mövcudatın dilleriyle حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Yenə bir vaxt hayatım çox ağır şerait ilə sarsıldı. Nazar-ı dikkatimi ömre və hayata çevirdi, gördüm: Ömrüm koşarak gidir, âhire yakınlaşmış hayatım də tazyikat altında sönmeye yüz tutmuş. Halbuki “Hay” ismine dair risalede izah edilen hayatın mühim vazifeleri və böyük meziyetleri və qiymətli faydaları, belə çabuk sönmeye deyil bəlkə olduqca uzun yaşamaya lâyıktır deyə müteellimane düşündüm. Yenə üstadım olan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine müracaat ettim. Dedi: “Sana həyatı veren Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a göre hayata bak!”
Mən də baktım, gördüm ki: Hayatımın mənə bakması bir isə Zat-ı Hay və Muhyî’ye bakması yüzdür. Mənə ait neticesi bir isə Hâlık’ıma ait bindir. O cihet uzun zaman, bəlkə zaman istəməz; bir an yaşaması yeter. Bu həqiqət, Risale-i Nur’un risalelerinde bürhanlar ilə izah edildiğinden burada dörd mesele içinde qısa bir hülâsası beyan ediləcək.
Birinci Mesele: Hayatın mahiyeti və həqiqəti Hayy-ı Kayyum’a baktığı cihetle baktım, gördüm ki: Mahiyet-i hayatım esma-i İlahiyenin definelerini açan anahtarların mahzeni və nakışlarının bir kiçik haritası və cilvelerinin bir fihristesi və kainatın böyük hakikatlerine ince bir mikyas və mizan və Hayy-ı Kayyum’un manidar və qiymətli isimlerini bilen, bildiren, fehmedip tefhim eden yazılmış bir kelime-i hikmettir, anladım. Və hayatın bu tarzdaki həqiqəti min derece qiymət kazanır və bir saat devamı bir ömür qədər ehemmiyet alır. Zamanı olmayan Zat-ı Ezeliyeye münasebeti cihetinde uzun və kısalığına bakılmaz.
İkinci Mesele: Hayatın həqiqi hukukuna baktım, gördüm ki: Hayatım Rabbanî bir mektuptur; qardaşlarım olan şüurlu mahlukata özünü okutturur, yaratanı bildirir bir mütalaagâhtır.
Hem Hâlık’ımın kemalâtını teşhir eden bir ilannameliktir.
Hem həyatı yaratanın həyat ilə ihsan ettiği qiymətli hədiyyələr və nişanlar ilə bilerek süslenip hər gün tekerrür eden resm-i küşadda mü’minane, şuurdarane, şâkirane, minnettarane Padşah-ı Bîmisal’inin nazarına arz etmektir.
Hem hədsiz canlıların hâlıklarına vasıfane tahiyyatlarını və şâkirane tesbihat hediyelerini anlamaq, müşahede etmək və şehadetle ilan etmektir.
Hem hal dili və lisan-ı kāl və lisan-ı bəndəlik ilə Hayy-ı Kayyum’un mehasin-i rububiyetini izhar etmektir.
İşte bunlar kimi hayatın yüksək hukukları uzun zaman istemediyi kimi həyatı min derece i’lâ edər və dünyevî olan hukuk-u hayatiyeden yüz derece daha qiymətlidir, deyə ilmelyakîn ilə bildim və dedim: Sübhanallah! İman ne qədər qiymətli və hayattardır ki hangi şeye girse canlandırır və bir şulesi belə fâni həyatı, bâkiyane hayatlandırır, üstündeki fenayı siler.
Üçüncü Mesele: Hayatımın Hâlık’ıma bakan fitri vazifelerine və manevî faydalarına baktım, gördüm ki: Hayatım, hayatın Hâlık’ına üç cihetle âyinedarlık edir:
Birinci Vecih: Hayatım, acizlik və zaafıyla və möhtaclıq və ehtiyacıyla Hâlık-ı Hayat’ın qüdrət və kuvvetine və gına və rahmetine âyinedarlık edər.
Bəli, necə ki açlık derecesiyle yemeğin ləzzət dereceleri və karanlığın mertebeleriyle ışık mertebeleri və soğuğun mikyasıyla hararetin mizan dereceleri bilinir. Elə də hayatımdaki hədsiz acizlik və möhtaclıq ilə birlikdə hədsiz ihtiyaçlarımı izale və hədsiz düşmənlarımı def’etmək noktasında Hâlık’ımın hədsiz qüdrət və rahmetini bildim; sual və dua və iltica və tezellül və bəndəlik vazifesini anladım və aldım.
İkinci Vecih: Hayatımdaki cüz’î ilim və irade və sem’ və basar kimi manalarıyla, Hâlık’ımın küllî və ihatalı sıfatlarına və şuunatına âyinedarlıktır.
Bəli, mən öz hayatımda və şuurlu fiillerimde bilmək, işitmek, görmək, söylemek, istəmək kimi çox manalarıyla bildim ki bu kainatın şahsımdan büyüklüğü derecesinde daha böyük bir mikyasta Hâlık’ımın muhit ilmini, iradesini, sem’ və basar və qüdrət və həyat kimi evsafını və muhabbet və gazap və şəfqət kimi şuunatını anladım; iman edərək tasdik ettim və itiraf edərək bir marifet yolunu daha buldum.
Üçüncü Vecih: Hayatımda nakışları və cilveleri bulunan esma-i İlahiyeye âyinedarlıktır.
Bəli, mən öz hayatıma və cismime baktıkça yüzer tarzda mu’cizane eserler, nakışlar, sanatlar görmekle birlikdə çox şefkatkârane beslendiğimi müşahede ettiğimden məni yaratan və yaşatan zat, ne qədər fevkalâde sehavetli, mərhəmətli, sanatkâr, lütufkâr, ne derece hârika iktidarlı –tabirde hata olmasın– maharetli, hüşyar, işgüzar olduğunu iman nuruyla bildim, tesbih və takdis və həmd və şükür və tekbir və tazim və tevhid və tehlil kimi fıtrat vazifeleri və yaradılış gayeleri və həyat neticeleri ne olduğunu bildim. Və kainatta en qiymətli mahluk həyat olduğunun sebebini və hər şey hayata musahhar olmasının sırrını və hayata qarşı herkeste fitri bir iştiyak bulunduğunun hikmetini və hayatın həyatı iman olduğunu ilmelyakîn ilə anladım.
Dördüncü Mesele: Dünyadaki bu hayatımın həqiqi ləzzəti və saadeti nedir deyə yenə bu حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine baktım, gördüm ki:
Bu hayatımın en saf ləzzəti və en hâlis saadeti imandadır. Yani, məni yaratan və yaşatan bir Rabb-i Rahîm’in mahluku və masnuu və memlûkü və terbiye-gerdesi və nazarı altında olmasına və ona hər vaxt möhtac bulunmasına və o isə hem Rabb’im hem İlah’ım hem mənə qarşı gayet mərhəmətli və şəfqətli bulunduğuna kat’î imanım elə kâfi və vâfi və elemsiz və daimî bir ləzzət və saadettir ki təsvir edilməz. Və اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاٖيمَانِ ne qədər yerindedir deyə ayədən fehmettim.
İşte hayatın hakikatine və hukukuna və vazifelerine və manevî lezzetine ait olan bu dörd mesele gösterdiler ki:
Həyat, Zat-ı Bâki-i Hayy-ı Kayyum’a baktıkça və iman də hayata həyat və ruh oldukça hem beka bulur hem bâki meyvələr verir. Hem elə yükseklenir ki sermediyet cilvesini alır, daha ömrün qısa və uzunluğuna bakmaz, deyə bu ayədən dersimi aldım və niyet və tasavvur və hayalce bütün hayatların və canlıların adına حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.
Altıncı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye
Müfarakat-ı umumiye hengâmı olan harab-ı dünyadan haber veren âhir zaman hâdisatı içinde müfarakat-ı hususiyemi ihtar eden ihtiyarlık və âhir ömrümde bir hassasiyet-i fevkalâde ilə fıtratımdaki cemal-perestlik və güzellik sevdası və kemalâta meftuniyet hisleri inkişaf ettikleri bir zamanda daimî və tahribatçı olan zeval və fena və mütemadî və tefrik edici olan mevt və adem, dehşetli bir surette bu güzel dünyayı və bu güzel mahlukatı hırpaladığını, parça parça edib güzelliklerini bozduğunu fevkalâde bir şuur və teessürle gördüm.
Fıtratımdaki aşk-ı mecazî bu hale qarşı şiddetli galeyan və isyan ettiği zamanda bir medar-ı teselli bulmak üçün yenə bu Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettim. Dedi: “Məni oku və dikkatle manama bak!” Mən də Sure-i Nur’daki Âyet-i Nur’un rasathanesine girip imanın dürbünüyle Âyet-i Hasbiye’nin en uzaq tabakalarına və şuur-u imanî hurdebîni ilə en ince esrarına baktım, gördüm:
Necə ki âyineler, şişeler, şeffaf şeyler, hattâ kabarcıklar güneş ziyasının gizli və çeşit çeşit cemalini və o ziyanın elvan-ı seb’a denilen yeddi renginin mütenevvi güzelliklerini gösterirlər və teceddüd və taharrükleriyle və ayrı ayrı kabiliyetleriyle və inkisaratlarıyla o cemali və o güzellikleri tazelendirirlər və inkisaratlarıyla güneşin və ziyasının və elvan-ı seb’asının gizli güzelliklerini izhar edirlər.
Eynilə elə də Şems-i ezel və ebed olan Cemil-i Zülcelal’in cemal-i kudsîsine və nihayətsiz güzel olan Əsmaül-Hüsnasının sermedî güzelliklerine âyinedarlık edib cilvelerini tazelendirmek üçün bu güzel masnular, bu tatlı mahluklar və bu cemalli mevcudat heç durmayarak gəlib gidirlər. Özlərində görünen güzellikler və cemaller, özlərinin malı olmadığını, bəlkə tezahür etmək isteyen sermedî və mukaddes bir cemalin və daimî tecelli eden və görünmek isteyen mücerred və münezzeh bir hüsnün işarəleri və alâmetleri və lem’aları və cilveleri olduğu, çoxlu qüvvətli delilleri ilə Risale-i Nur’da tafsilen izah edilmiş. Burada o bürhanlardan üç tanesine qısaca işarə ediləcək:
BİRİNCİ BÜRHAN: Necə ki işlenmiş bir eserin güzelliği, işlemesinin güzelliğine və işlemek güzelliği, ustalığın o sanattan gelen unvanının güzelliğine və ustadaki sanatkârlık unvanının güzelliği, o sanatkârın o sanata ait sıfatının güzelliğine və sıfatının güzelliği, kabiliyet və istidadının güzelliğine və kabiliyetinin güzelliği, zatının və hakikatinin güzelliğine derece-i bedahette gayet kat’î bir surette delâlet ettiği kimi…
Eynilə elə də bu kainatın baştan başa bütün güzel mahluklarında və yapılışları güzel umum masnularındaki hüsün və cemal də Sanatkâr-ı Zülcelal’deki fiillerinin hüsün və cemaline kat’î şehadet və ef’alindeki hüsün və cemal isə o fiillere bakan unvanların, yani isimlerin hüsün və cemaline şübhəsiz delâlet və isimlerin hüsün və cemali isə isimlerin menşei olan kudsî sıfatların hüsün və cemaline kat’î şehadet və sıfatların hüsün və cemali isə sıfatların mebdei olan şuunat-ı zatiyenin hüsün və cemaline kat’î şehadet və şuunat-ı zatiyenin hüsün və cemali isə fâil və müsemma və mevsuf olan zatının hüsün və cemaline və mahiyetinin kudsî kemaline və hakikatinin mukaddes güzelliğine bedahet derecede kat’î bir surette şehadet edər.
Demək, Sâni’-i Zülcemal’in öz Zat-ı Akdes’ine lâyık elə hədsiz bir hüsün və cemali var ki bir gölgesi bütün mövcudatı baştan başa güzelleştirmiş və elə münezzeh və mukaddes bir güzelliği var ki bir cilvesi kainatı serbeser güzelleştirmiş və bütün daire-i mümkinatı hüsün və cemal lem’alarıyla tezyin edib ışıklandırmış.
Bəli, işlenmiş bir eser fiilsiz olmadığı kimi fiil də fâilsiz ola bilməz. Və isimler müsemmasız olması muhal olduğu kimi sıfatlar də mevsufsuz mümkün deyildir. Madam ki bir sanatın və eserin vücudu, bedahetle o eseri işleyenin fiiline delâlet və o fiilin vücudu, fâilinin və unvanının və eseri intac eden sıfatın və isminin vücudlarına delâlet edər. Əlbəttə bir eserin kemali və cemali də fiilin özünə mahsus, kemal və cemaline, o da ismin özünə münasib muvafık güzelliğine, o də zatın və həqiqətin –lakin zata və həqiqətə lâyık və muvafık– kemaline və cemaline ilmelyakîn ilə və bedahetle delâlet edər.
Eynilə elə də bu eserler perdesi altındaki faaliyet-i daime fâilsiz olması muhal olduğu kimi bu masnuat üstünde cilveleri və nakışları göz ilə görünen isimler də müsemmasız heç bir cihetle mümkün olmadığı və müşahede derecesinde hissedilen qüdrət, irade kimi sıfatlar də mevsufsuz olması muhal olduğundan, bu kainatta bütün eserler, mahluklar, masnular hədsiz vücudlarıyla, hâlık və sâni’ və fâillerinin vücud-u ef’aline və esmasının vücuduna və evsafının vücuduna və şuunat-ı zatiyesinin vücuduna və Zat-ı Akdes’inin vücub-u vücuduna kat’î bir surette delâlet ettikleri kimi o masnuatın umumunda görünen muhtelif kemalât və ayrı ayrı cemaller və çeşit çeşit güzellikler, Sâni’-i Zülcelal’de olan fiillerin və isimlerin və sıfatların və şe’nlerin və zatının özlərinə mahsus münasib və lâyık və vâcibiyetine və kudsiyetine muvafık olaraq hədsiz kemalâtlarına və nihayətsiz cemallerine və ayrı ayrı və umum kainatın fevkinde güzelliklerine gayet sarîh şehadet və gayet kat’î delâlet edərlər.
İKİNCİ BÜRHAN’ın beş noktası var:
Birinci Nöqtə: Meşreplerinde, mesleklerinde birbirinden ayrı və uzaq olan bütün ehl-i həqiqətin reisleri, zevk və keşfe istinad edərək icma ilə ittifak ilə iman edib hükmedirlər ki bütün mövcudattaki hüsün və cemal, bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud’da bulunan mukaddes hüsün və cemalin gölgesi və lemaatı və perdelerin arkasında cilvesidir.
İkinci Nöqtə: Bütün güzel mahluklar, kafile kafile arkasında durmayarak gəlib gidirlər, fenaya girip kaybolurlar. Lakin o âyineler üstünde özünü gösteren və cilvelenen yüksək və tebeddül etməz bir güzellik, tecellisinde devam ettiğinden kat’î bir surette gösterir ki o güzellikler o güzellerin malı və o âyinelerin cemali deyildir. Bəlkə güneşin cemal-i şuâatı, cereyan eden suyun üzerindeki kabarcıklarda göründüğü kimi sermedî bir cemalin ışıklarıdırlar.
Üçüncü Nöqtə: Nurun gelmesi əlbəttə nuraniden və vücud vermesi hər halde mevcuddan və ihsan isə gınadan və sehavet isə servetten və talim ilimden gelmesi bedihî olduğu kimi hüsün vermək də hasenden və güzelleştirmek güzelden və cemal vermək cemilden ola bilər, başqa ola bilməz.
İşte bu həqiqətə binaen iman ederiz ki: Bu kainattaki görünen bütün güzellikler elə bir güzelden gəlir ki bu mütemadiyen değişen və tazelenen kainat, bütün mövcudatıyla âyinedarlık dilleriyle, o güzelin cemalini tavsif və tarif edər.
Dördüncü Nöqtə: Necə ki cəsəd ruha dayanır, ayakta durur, hayatlanır və lafız manaya bakar, ona göre nurlanır və surət həqiqətə istinad edər, ondan qiymət alır.
Eynilə elə də bu maddî və cismanî olan âlem-i şehadet də bir cesettir, bir lafızdır, bir surettir; âlem-i gaybın perdesi arkasındaki esma-i İlahiyeye dayanır, hayatlanır, istinad edər, can alır, ona bakar, güzelleşir. Bütün maddî güzellikler, öz hakikatlerinin və manalarının manevî güzelliklerinden ileri gəlir. Və həqiqətləri isə esma-i İlahiyeden feyz alırlar və onların bir nevi gölgeleridir. Və bu həqiqət, Risale-i Nur’da kat’î ispat edilmişdir.
Demək, bu kainatta bulunan bütün güzelliklerin envaı və çeşitleri, âlem-i gayb arkasında tecelli eden və kusurdan mukaddes, maddeden mücerred bir cemalin esma vasıtasıyla cilveleri və işarəleri və emaratlarıdır. Lakin necə ki Vâcibü’l-vücud’un Zat-ı Akdes’i, başkalara heç bir cihette benzemez və sıfatları mümkinatın sıfatlarından hədsiz derece yüksektir. Elə də onun kudsî cemali, mümkinatın və mahlukatın hüsünlerine benzemez, hədsiz dərəcədə daha âlîdir.
Bəli, koca cənnət bütün hüsün və cemaliyle bir cilvesi bulunan və bir saat müşahedesi ehl-i cənnətə, cenneti unutturan bir cemal-i sermedî, əlbəttə nihayeti və şebihi və naziri və misli ola bilməz.
Malûmdur ki hər şeyin hüsnü, özünə göredir hem minlərlə tarzda bulunur və nevilerin ihtilafı kimi güzellikleri də ayrı ayrıdır. Mesela göz ilə hissedilen bir güzellik, kulak ilə hissedilen bir hüsün bir olmaması və ağıl ilə fehmedilen bir hüsn-ü aklî, ağız ilə zevk edilen bir hüsn-ü təam bir olmadığı kimi; qəlb, ruh vesair zahirî və bâtınî duyguların istihsan ettikleri və güzel hissetdikləri güzellikler, onların ihtilafı kimi muhteliftir.
Mesela, imanın güzelliği və həqiqətin güzelliği və nurun hüsnü və çiçeğin hüsnü və ruhun cemali və suretin cemali və şefkatin güzelliği və adaletin güzelliği və merhametin hüsnü və hikmetin hüsnü ayrı ayrı oldukları kimi Cemil-i Zülcelal’in nihayet derecede güzel olan Əsmaül-Hüsnasının güzellikleri də ayrı ayrı olduğundan, mevcudatta bulunan hüsünler ayrı ayrı düşmüş.
Əgər Cemil-i Zülcelal’in esmasındaki hüsünlerin mevcudat âyinelerinde bir cilvesini müşahede etmək istersen, zeminin yüzünü bir kiçik bahçe kimi temaşa edəcək bir geniş, hayalî göz ilə bak və hem bil ki rahmaniyet, rahîmiyet, hakîmiyet, âdiliyet kimi tabirler, Cənabı-Haqqın hem isim hem fiil hem sıfat hem şe’nlerine işarə edərlər.
İşte başta insan olaraq bütün hayvanatın muntazaman bir perde-i gaybdan gelen erzaklarına bak, rahmaniyet-i İlahiyenin cemalini gör.
Hem bütün yavruların mu’cizane iaşelerine və başları üstünde və annelerinin sinelerinde asılmış tatlı, safi, âb-ı kevser kimi iki tulumbacık süte temaşa eyle, rahîmiyet-i Rabbaniyenin cazibedar cemalini gör.
Hem bütün kainatı envaıyla birlikdə bir kitab-ı kebir-i hikmət və elə bir kitab ki hər harfi yüz kəlmə, hər kəlməsi yüzer satır, hər satırı min bab, hər babı minlərlə kiçik kitab hükmüne gətirən hakîmiyet-i İlahiyenin cemal-i bîmisaline bak, gör.
Hem kainatı bütün mövcudatıyla mizanı altına alan və bütün ecram-ı ulviye və süfliyenin muvazenelerini idame ettiren və güzelliğin en mühim bir esası olan tenasübü veren və hər şeye en güzel vaziyeti verdiren və hər canlıa hakk-ı həyatı verib ihkak-ı hak eden və mütecavizleri durduran və cezalandıran bir âdiliyetin haşmetli güzelliğine bak gör.
Hem insanın geçmiş tarihçe-i hayatını, buğday tanesi küçüklüğündeki kuvve-i hâfızasında və hər nebat və ağacın geləcək tarihçe-i hayat-ı sâniyesini çekirdeğinde yazmasına və hər canlıın muhafazasına lüzumu bulunan âlât və cihazata, mesela arının kanatçıklarına və zehirli iğnesine və dikenli çiçeklerin süngücüklerine və çekirdeklerin sərt kabuklarına bak və hafîziyet və hâfıziyet-i Rabbaniyenin letafetli cemalini gör.
Hem zemin sofrasında Kerîm-i Mutlak olan Rahman-ı Rahîm’in misafirlerine, rəhmət tarafından ihzar edilen hədsiz taamların ayrı ayrı və güzel kokularına və muhtelif, süslü renklerine və mütenevvi, hoş tatlarına və hər canlıın zevk u safasına yardım eden cihazlara bak, ikram və kerîmiyet-i Rabbaniyenin gayet şirin cemalini və gayet tatlı güzelliğini gör.
Hem Fettah və Musavvir isimlerinin tecellileriyle başta insan olaraq bütün hayvanatın su katrelerinden açılan çoxlu manidar suretlerine və bahar çiçeklerinin habbe və zerreciklerinden açtırılan çox cazibedar simalarına bak, fettahiyet və musavviriyet-i İlahiyenin mu’cizatlı cemalini gör.
İşte bu mezkûr misallere kıyasen Əsmaül-Hüsnanın hər birisinin özünə mahsus elə kudsî bir cemali var ki bir tək cilvesi, koca bir âlemi və hədsiz bir nev’i güzelleştirir. Bir tək çiçekte bir ismin cilve-i cemalini gördüyün kimi bahar də bir çiçektir və cənnət də görülmedik bir çiçektir. Baharın tamamına bakabilirsen və cenneti iman gözüyle görebilirsen bak, gör. Cemal-i Sermedî’nin derece-i haşmetini anla.
O güzelliğe qarşı iman güzelliğiyle və bəndəlik cemali ilə mukabele etsen çox güzel bir mahluk olursun.
Əgər dalaletin hədsiz çirkinliğiyle və isyanın menfur kubhuyla mukabele edib qarşılasan en çirkin bir mahluk olmakla birlikdə, bütün güzel mevcudatın manen menfurları olursun.
Beşinci Nöqtə: Necə ki yüzer hüner və sanat və kemal və cemalleri bulunan bir zat; hər bir hüner özünü teşhir etmək və hər bir güzel sanat özünü takdir ettirmek və hər bir kemal özünü izhar etmək və hər bir cemal özünü göstermek istemesi kaidesince o zat də bütün hünerlerini və sanatlarını və kemalâtını və gizli güzelliklerini tarif edəcək, teşhir edəcək, gösterəcək olan bir hârika sarayı yapmış. Hər kim o mu’cizeli sarayı temaşa etse birden ustasının və sahibinin hünerlerine və mehasinine və kemalâtına intikal edər və gözüyle görür kimi inanır, tasdik edər və deyər ki: “Her cihetle güzel və hünerli olmayan bir zat, belə hər cihetle güzel bir eserin masdarı, mûcidi və taklitsiz muhterii ola bilməz. Bəlkə onun manevî hüsünleri və kemalleri bu saray ilə tecessüm etmiş gibidir.” hükmeder.
Eynilə elə də bu kainat denilen meşher-i acayip və saray-ı muhteşemin hüsünlerini gören və aklı çürük və qəlbi bozuk olmayan əlbəttə intikal edəcək ki bu saray bir âyinedir, başkasının cemalini və kemalini göstermek üçün belə süslenmiş. Bəli, madam ki bu saray-ı âlemin başqa emsali yox ki güzellikleri ondan iktibas edib taklit edilsin. Əlbəttə və hər halde bunun ustası öz zatında və esmasında özünə lâyık güzellikleri var ki kainat ondan iktibas edir və ona göre yapılmış və onları ifade etmək üçün bir kitab kimi yazılmış.
ÜÇÜNCÜ BÜRHAN’ın üç nüktesi var:
Birinci Nükte: Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıf’ında gayet güzel bir tafsil və qüvvətli hüccetlerle beyan edilen bir hakikattir. Tafsilini ona havale edərək burada qısa bir işarəle ona bakacağız, Belə ki:
Bu masnuata, hususan hayvanat və nebatata bakırıq, görürük ki: Kasd və iradeyi gösteren və ilim və hikməti bildiren daimî bir tezyin, bir süslemek və tesadüfe hamli imkânsız bir tanzim, bir güzelleştirmek hükmedir.
Hem öz sanatını beğendirmek və nazar-ı dikkati celbetmek və masnuunu və seyircilerini memnun etmək üçün hər şeyde elə bir nazik sanat və ince hikmət və âlî ziynet və şəfqətli bir tertip və tatlı vaziyet görünür. Bedahet derecesinde anlaşılır ki özünü şüurlulara bildirmek və tanıttırmak isteyen perde-i gayb arkasında elə bir sanatkâr var ki hər bir sanatıyla çox hünerlerini və kemalâtını teşhir ilə özünü sevdirmek və medh ü senasını ettirmek istəyər.
Hem şüurlu mahlukları minnettar və mesrur və özünə dost etmək üçün tesadüfe havalesi imkân haricinde və umulmadığı yerden leziz nemətlərin hər çeşidini onlara ihsan edir.
Hem derin bir şəfqəti və yüksək bir merhameti ihsas eden manevî və kerîmane bir muamele, bir muarefe və hal dili ilə və dostane bir mükâleme və dualarına rahîmane bir mukabele görünür.
Demək, bu güneş kimi zahir olan tanıttırmak və sevdirmek keyfiyeti arkasında müşahede edilen lezzetlendirmek və nimetlendirmek ikramı isə gayet esaslı bir irade-i şəfqət və gayet qüvvətli bir arzu-yu merhametten ileri gəlir.
Və belə qüvvətli bir irade-i şəfqət və rəhmət isə heç bir cihette ehtiyacı olmayan bir Ehtiyacsız-i Mutlak’ta bulunması əlbəttə və herhalde özünü âyinelerde görmək və göstermek isteyen və tezahür etmək, mahiyetinin muktezası və tebarüz etmək, hakikatinin şe’ni bulunan nihayet kemalde bir cemal-i bîmisal və ezelî bir hüsn-ü lâyezalî və sermedî bir güzellik vardır ki o cemal; özünü muhtelif âyinelerde görmək və göstermek üçün mərhəmət və şəfqət suretine girmiş, sonra şüurlu âyinelerinde in’am və ihsan vaziyetini almış, sonra tahabbüb və taarrüf –yani özünü tanıttırmak və bildirmek– keyfiyetini takmış, sonra masnuatı ziynetlendirmek, güzelleştirmek ışığını vermiş.
İkinci Nükte: Nev-i insanda, hususan yüksək tabakasında, meslekleri ayrı ayrı hədsiz zatlarda, gayet esaslı bir surette bulunan şedit bir aşk-ı lahutî və qüvvətli bir muhabbet-i Rabbaniye, bilbedahe misilsiz bir cemale işarə, bəlkə şehadet edər.
Bəli belə bir aşk, elə bir cemale bakar, iktiza edər. Və elə bir muhabbet, belə bir hüsün istəyər. Bəlkə bütün mövcudatta hal dili və lisan-ı kāl ilə edilen umum həmd ü senalar, o ezelî hüsne bakır, gidir. Bəlkə Şems-i Tebrizî kimi bir kısım âşıkların nazarında bütün kainatta bulunan umum incizablar, cezbeler, cazibeler, cazibedar həqiqətlər; ezelî və ebedî bir həqiqət-i cazibedara işarəlerdir. Və ecramı və mevcudatı mevlevî-misal pervane kimi raks u semâa kaldıran cezbedarane harekât və deveran, o həqiqət-i cazibedarın cemal-i kudsîsinin hükümdarane tezahüratı qarşısında âşıkane və vazifedarane bir mukabeledir.
Üçüncü Nükte: Bütün ehl-i tahkikin icmaıyla vücud hayr-ı mahzdır, nurdur; adem şerr-i mahzdır, zulmettir. Bütün hayırlar, iyilikler, güzellikler, lezzetler –tahlil neticesinde– vücuddan neş’et ettiklerini və bütün fenalıklar, şerler, musibetler, elemler hattâ masiyetler ademe râci olduğunu ehl-i ağıl və ehl-i qəlbin büyükleri ittifak etmişler.
Əgər desen: Madam ki bütün güzelliklerin menbaı vücuddur, vücudda küfür və enaniyet-i nefsiye də var?
Cavab: Küfür isə həqiqətlər-i imaniyeyi inkâr və nefiy olduğundan ademdir. Enaniyetin vücudu isə haksız temellük və âyinedarlığını bilmemek və mevhumu mütləq bilmekten ileri geldiğinden, vücud rengini və suretini almış bir ademdir.
Madam ki bütün güzelliklerin menbaı vücuddur və bütün çirkinliklerin madeni ademdir. Əlbəttə vücudun en kuvvetlisi və en yükseği və en parlağı və ademden en uzağı, vâcib bir vücud və ezelî və ebedî bir varlık, en qüvvətli və en yüksək və en parlak və kusurdan en uzaq bir cemal istəyər, bəlkə elə bir cemali ifade edər, bəlkə elə bir cemal olur. Güneşe ihatalı bir ziyanın lüzumu kimi Vâcibü’l-vücud də sermedî bir cemal istilzam edər, onun ilə ışık verir.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاٖيمَانِ ۞ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
İhtar: Âyet-i Hasbiye-i Nuriye’nin meratibinden doqquz mertebesi yazılacaktı lakin bazı esbaba binaen şimdilik üç mertebe tehir edildi.
Tenbih: Risale-i Nur, Kur’an’ın və Kur’an’dan çıkan bürhanî bir tefsir olduğundan Kur’an’ın nükteli, hikmetli, lüzumlu, usandırmayan tekraratı kimi onun da lüzumlu, hikmetli, bəlkə zarurî və maslahatlı tekraratı vardır. Hem Risale-i Nur, zevk və şevk ilə dillerde usandırmayan, daima tekrar edilen kelime-i tevhidin delilleri olmasından zarurî tekraratı kusur deyil; usandırmaz və usandırmamalı.
***
اَلْبَابُ الْخَامِسُ
فٖى مَرَاتِبِ (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكٖيلُ) وَ هُوَ خَمْسُ نُكَتٍ
اَلنُّكْتَةُ الْاُولٰى :
فَهٰذَا الْكَلَامُ دَوَاءٌ مُجَرَّبٌ لِمَرَضِ الْعَجْزِ الْبَشَرِىِّ وَ سَقَمِ الْفَقْرِ الْاِنْسَانِىِّ ٠ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكٖيلُ اِذْ هُوَ الْمُوجِدُ الْمَوْجُودُ الْبَاقٖى فَلَا بَاْسَ بِزَوَالِ الْمَوْجُودَاتِ لِدَوَامِ الْوُجُودِ الْمَحْبُوبِ بِبَقَاءِ مُوجِدِهِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ وَ هُوَ الصَّانِعُ الْفَاطِرُ الْبَاقٖى فَلَا حُزْنَ عَلٰى زَوَالِ الْمَصْنُوعِ لِبَقَاءِ مَدَارِ الْمَحَبَّةِ فٖى صَانِعِهٖ وَ هُوَ الْمَلِكُ الْمَالِكُ الْبَاقٖى ٠ فَلَا تَاَسُّفَ عَلٰى زَوَالِ الْمُلْكِ الْمُتَجَدِّدِ فٖى زَوَالٍ وَ ذَهَابٍ ٠ وَ هُوَ الشَّاهِدُ الْعَالِمُ الْبَاقٖى فَلَا تَحَسُّرَ عَلٰى غَيْبُوبَةِ الْمَحْبُوبَاتِ مِنَ الدُّنْيَا لِبَقَائِهَا فٖى دَائِرَةِ عِلْمِ شَاهِدِهَا وَ فٖى نَظَرِهٖ ٠ وَ هُوَ الصَّاحِبُ الْفَاطِرُ الْبَاقٖى فَلَا كَدَرَ عَلٰى زَوَالِ الْمُسْتَحْسَنَاتِ لِدَوَامِ مَنْشَاءِ مَحَاسِنِهَا فٖى اَسْمَاءِ فَاطِرِهَا ٠ وَ هُوَ الْوَارِثُ الْبَاعِثُ الْبَاقٖى فَلَا تَلَهُّفَ عَلٰى فِرَاقِ الْاَحْبَابِ لِبَقَاءِ مَنْ يَرِثُهُمْ وَ يَبْعَثُهُمْ وَ هُوَ الْجَمٖيلُ الْجَلٖيلُ الْبَاقٖى فَلَا تَحَزُّنَ عَلٰى زَوَالِ الْجَمٖيلَاتِ الَّتٖى هِىَ مَرَايَا لِلْاَسْمَاءِ الْجَمٖيلَاتِ لِبَقَاءِ الْاَسْمَاءِ بِجَمَالِهَا بَعْدَ زَوَالِ الْمَرَايَا ٠ وَ هُوَ الْمَعْبُودُ الْمَحْبُوبُ الْبَاقٖى فَلَا تَاَلُّمَ مِنْ زَوَالِ الْمَحْبُوبَاتِ الْمَجَازِيَّةِ لِبَقَاءِ الْمَحْبُوبِ الْحَقٖيقِىِّ ٠ وَ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحٖيمُ الْوَدُودُ الرَّؤُفُ الْبَاقٖى فَلَا غَمَّ وَ لَا مَاْيُوسِيَّةَ وَ لَا اَهَمِّيَّةَ مِنْ زَوَالِ الْمُنْعِمٖينَ الْمُشْفِقٖينَ الظَّاهِرٖينَ لِبَقَاءِ مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ وَ شَفْقَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ ٠ وَ هُوَ الْجَمٖيلُ اللَّطٖيفُ الْعَطُوفُ الْبَاقٖى فَلَا حِرْقَةَ وَ لَا عِبْرَةَ بِزَوَالِ اللَّطٖيفَاتِ الْمُشْفِقَاتِ لِبَقَاءِ مَنْ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّهَا وَ لَا يَقُومُ الْكُلُّ مَقَامَ تَجَلٍّ وَاحِدٍ مِنْ تَجَلِّيَاتِهٖ فَبَقَائُهُ بِهٰذِهِ الْاَوْصَافِ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّ مَا فَنٰى وَ زَالَ مِنْ اَنْوَاعِ مَحْبُوبَاتِ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الدُّنْيَا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكٖيلُ
نَعَمْ حَسْبٖى مِنْ بَقَاءِ الدُّنْيَا وَ مَا فٖيهَا بَقَاءُ مَالِكِهَا وَ صَانِعِهَا وَ فَاطِرِهَا
اَلنُّكْتَةُ الثَّانِيَةُ :
حَسْبٖى مِنَ الْبَقَاءِ اَنَّ اللّٰهَ هُوَ اِلٰهِىَ الْبَاقٖى وَ خَالِقِىَ الْبَاقٖى وَ مُوجِدِىَ الْبَاقٖى وَ فَاطِرِىَ الْبَاقٖى وَ مَالِكِىَ الْبَاقٖى وَ شَاهِدِىَ الْبَاقٖى وَ مَعْبُودِىَ الْبَاقٖى وَ بَاعِثِىَ الْبَاقٖى فَلَا بَاْسَ وَ لَا حُزْنَ وَ لَا تَأَسُّفَ وَ لَا تَحَسُّرَ عَلٰى زَوَالِ وُجُودٖى لِبَقَاءِ مُوجِدٖى وَ اٖيجَادِهٖ بِاَسْمَائِهٖ وَ مَا فٖى شَخْصٖى مِنْ صِفَةٍ اِلَّا وَ هِىَ مِنْ شُعَاعِ اِسْمٍ مِنْ اَسْمَائِهِ الْبَاقِيَةِ فَزَوَالُ تِلْكَ الصِّفَةِ وَ فَنَائُهَا لَيْسَ اِعْدَامًا لَهَا لِاَنَّهَا مَوْجُودَةٌ فٖى دَائِرَةِ الْعِلْمِ وَ بَاقِيَةٌ وَ مَشْهُودَةٌ لِخَالِقِهَا ٠ وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْبَقَاءِ وَ لَذَّتِهٖ عِلْمٖى وَ اِذْعَانٖى وَ شُعُورٖى وَ اٖيمَانٖى بِاَنَّهُ اِلٰهِىَ الْبَاقِى الْمُتَمَثِّلُ شُعَاعُ اِسْمِهِ الْبَاقٖى فٖى مِرْاٰةِ مَا هِيَّتٖى وَ مَا حَقٖيقَةُ مَا هِيَّتٖى اِلَّا ظِلٌّ لِذٰلِكَ الْاِسْمِ فَبِسِرِّ تَمَثُّلِهٖ فٖى مِرْاٰةِ حَقٖيقَتٖى صَارَتْ نَفْسُ حَقٖيقَتٖى مَحْبُوبَةً لَا لِذَاتِهَا بَلْ بِسِرِّ مَا فٖيهَا وَ بَقَاءُ مَا تَمَثَّلَ فٖيهَا اَنْوَاعُ بَقَاءٍ لَهَا
اَلنُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ :
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكٖيلُ : اِذْ هُوَ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَةُ اِلَّا مَظَاهِرَ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اٖيجَادِهٖ وَ وُجُودِهٖ بِهٖ وَ بِالْاِنْتِسَابِ اِلَيْهِ وَ بِمَعْرِفَتِهٖ اَنْوَارُ الْوُجُودِ بِلَا حَدٍّ وَ بِدُونِهٖ ظُلُمَاتُ الْعَدَمَاتِ وَ اٰلَامُ الْفِرَاقَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَاتِ وَ مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَةُ اِلَّا وَ هِىَ مَرَايَا وَ هِىَ مُتَجَدِّدَةٌ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ فٖى فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ بَقَائِهَا بِسِتَّةِ وُجُوهٍ .
اَلْاَوَّلُ : بَقَاءُ مَعَانٖيهَا الْجَمٖيلَةِ وَ هُوِيَّاتِهَا الْمِثَالِيَّةِ .
وَ الثَّانٖى : بَقَاءُ صُوَرِهَا فِى الْاَلْوَاحِ الْمِثَالِيَّةِ .
وَالثَّالِثُ : بَقَاءُ ثَمَرَاتِهَا الْاُخْرَوِيَّةِ .
وَ الرَّابِعُ : بَقَاءُ تَسْبٖيحَاتِهَا الرَّبَّانِيَّةِ الْمُتَمَثِّلَةِ لَهَا الَّتٖى هِىَ نَوْعُ وُجُودٍ لَهَا .
وَ الْخَامِسُ : بَقَائُهَا فِى الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ .
وَ السَّادِسُ : بَقَاءُ اَرْوَاحِهَا اِنْ كَانَتْ مِنْ ذَوِى الْاَرْوَاحِ ٠
وَ مَا وَظٖيفَتُهَا فٖى كَيْفِيَّاتِهَا الْمُتَخَالِفَةِ فٖى مَوْتِهَا وَ فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ عَدَمِهَا وَ ظُهُورِهَا وَ اِنْطِفَائِهَا اِلَّا اِظْهَارُ الْمُقْتَضِيَاتِ لِاَسْمَاءٍ اِلٰهِيَّةٍ فَمِنْ سِرِّ هٰذِهِ الْوَظٖيفَةِ صَارَتِ الْمَوْجُودَاتُ كَسَيْلٍ فٖى غَايَةِ السُّرْعَةِ تَتَمَوَّجُ مَوْتًا وَ حَيَاةً وَ وُجُودًا وَ عَدَمًا ٠ وَ مِنْ هٰذِهِ الْوَظٖيفَةِ تَتَظَاهَرُ الْفَعَّالِيَّةُ الدَّائِمَةُ وَ الْخَلَّاقِيَّةُ الْمُسْتَمِرَّةُ فَلَا بُدَّ لٖى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ : (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكٖيلُ) يَعْنٖى حَسْبٖى مِنَ الْوُجُودِ اَنّٖى اَثَرٌ مِنْ اٰثَارِ وَاجِبِ الْوُجُودِ كَفَانٖى اٰنٌ سَيَّالٌ مِنْ هٰذَا الْوُجُودِ الْمُنَوَّرِ الْمَظْهَرِ مِنْ مَلَايٖينَ سَنَةٍ مِنَ الْوُجُودِ الْمُزَوَّرِ الْاَبْتَرِ ٠ نَعَمْ بِسِرِّ الْاِنْتِسَابِ الْاٖيمَانِىِّ يَقُومُ دَقٖيقَةٌ مِنَ الْوُجُودِ مَقَامَ اُلُوفِ سَنَةٍ بِلَا اِنْتِسَابٍ اٖيمَانِىٍّ بَلْ تِلْكَ الدَّقٖيقَةُ اَتَمُّ وَ اَوْسَعُ بِمَرَاتِبَ مِنْ تِلْكَ الْاٰلَافِ سَنَةٍ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْوُجُودِ وَ قِيْمَتِهٖ اَنّٖى صَنْعَةُ مَنْ هُوَ فِى السَّمَٓاءِ عَظَمَتُهُ وَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتُهُ وَ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْوُجُودِ وَ كَمَالِهٖ اَنّٖى مَصْنُوعُ مَنْ زَيَّنَ وَ نَوَّرَ السَّمَٓاءَ بِمَصَابٖيحَ وَ زَيَّنَ وَ بَهَّرَ الْاَرْضَ بِاَزَاهٖيرَ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْفَخْرِ وَ الشَّرَفِ اَنّٖى مَخْلُوقٌ وَ مَمْلُوكٌ وَ عَبْدٌ لِمَنْ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ بِجَمٖيعِ كَمَالَاتِهَا وَ مَحَاسِنِهَا ظِلٌّ ضَعٖيفٌ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى كَمَالِهٖ وَ جَمَالِهٖ وَ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِهٖ وَ اِشَارَاتِ جَمَالِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنْ كُلِّ شَىْءٍ مَنْ يَدَّخِرُ مَا لَا يُعَدُّ وَ لَا يُحْصٰى مِنْ نِعَمِهٖ فٖى صُنَيْدِقَاتٍ لَطٖيفَةٍ هِىَ بَيْنَ الْكَافِ وَ النُّونِ فَيَدَّخِرُ بِقُدْرَتِهٖ مَلَايٖينَ قِنْطَارٍ فٖى قَبْضَةٍ وَاحِدَةٍ فٖيهَا صُنَيْدِقَاتٌ لَطٖيفَةٌ تُسَمّٰى بُذُورًا وَ نَوَاةً .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنْ كُلِّ ذٖى جَمَالٍ وَ ذٖى اِحْسَانٍ اَلْجَمٖيلُ الرَّحٖيمُ الَّذٖى مَا هٰذِهِ الْمَصْنُوعَاتُ الْجَمٖيلَاتُ اِلَّا مَرَايَا مُتَفَانِيَةٌ لِتَجَدُّدِ اَنْوَارِ جَمَالِهٖ بِمَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الدُّهُورِ وَ هٰذِهِ النِّعَمُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَ الْاَثْمَارُ الْمُتَعَاقِبَةُ فِى الرَّبٖيعِ وَ الصَّيْفِ مَظَاهِرُ لِتَجَدُّدِ مَرَاتِبِ اِنْعَامِهِ الدَّائِمِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَ الْاَيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْحَيَاةِ وَ مَاهِيَّتِهَا اَنّٖى خَرٖيطَةٌ وَ فِهْرِسْتَةٌ وَ فَذْلَكَةٌ وَ مٖيزَانٌ وَ مِقْيَاسٌ لِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِ الْمَوْتِ وَ الْحَيَاةِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْحَيَاةِ وَ وَظٖيفَتِهَا كَوْنٖى كَـكَلِمَةٍ مَكْتُوبَةٍ بِقَلَمِ الْقُدْرَةِ وَ مُفْهِمَةٍ دَالَّةٍ عَلٰى اَسْمَاءِ الْقَدٖيرِ الْمُطْلَقِ الْحَىِّ الْقَيُّومِ بِمَظْهَرِيَّةِ حَيَاتٖى للِشُّؤُنِ الذَّاتِيَّةِ لِفَاطِرِىَ الَّذٖى لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْحَيَاةِ وَ حُقُوقِهَا اِعْلَانٖى وَ تَشْهٖيرٖى بَيْنَ اِخْوَانِىَ الْمَخْلُوقَاتِ وَ اِعْلَانٖى وَ اِظْهَارٖى لِنَظَرِ شُهُودِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ بِتَزَيُّنٖى بِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِىَ الَّذٖى زَيَّنَنٖى بِمُرَصَّعَاتِ حُلَّةِ وُجُودٖى وَ خِلْعَةِ فِطْرَتٖى وَ قِلَادَةِ حَيَاتِىَ الْمُنْتَظَمَةِ فٖيهَا مُزَيَّنَاتُ هَدَايَا رَحْمَتِهٖ .
وَ كَذَا مِنْ حُقُوقِ حَيَاتٖى فَهْمٖى لِتَحِيَّاتِ ذَوِى الْحَيَاةِ لِوَاهِبِ الْحَيَاةِ وَ شُهُودٖى لَهَا وَ شَهَادَاتٖى عَلَيْهَا .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنْ حُقُوقِ حَيَاتٖى تَبَرُّجٖى وَ تَزَيُّنٖى بِمُرَصَّعَاتِ جَوَاهِرِ اِحْسَانِهٖ بِشُعُورٍ اٖيمَانِىٍّ لِلْعَرْضِ لِنَظَرِ شُهُودِ سُلْطَانِىَ الْاَزَلِىِّ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْحَيَاةِ وَ لَذَّاتِهَا عِلْمٖى وَ اِذْعَانٖى وَ شُعُورٖى وَ اٖيمَانٖى بِاَنّٖى عَبْدُهُ وَ مَصْنُوعُهُ وَ مَخْلُوقُهُ وَ فَقٖيرُهُ وَ مُحْتَاجٌ اِلَيْهِ وَ هُوَ خَالِقٖى رَحٖيمٌ بٖى كَرٖيمٌ لَطٖيفٌ مُنْعِمٌ عَلَىَّ يُرَبّٖينٖى كَمَا يَلٖيقُ بِحِكْمَتِهٖ وَ رَحْمَتِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْحَيَاةِ وَ قِيْمَتِهَا مِقْيَاسِيَّتٖى بِاَمْثَالِ عَجْزِىَ الْمُطْلَقِ وَ فَقْرِىَ الْمُطْلَقِ وَ ضَعْفِىَ الْمُطْلَقِ لِمَرَاتِبِ قُدْرَةِ الْقَدٖيرِ الْمُطْلَقِ وَ دَرَجَاتِ رَحْمَةِ الرَّحٖيمِ الْمُطْلَقِ وَ طَبَقَاتِ قُوَّةِ الْقَوِىِّ الْمُطْلَقِ .
وَ كَذَا بِمَعْكَسِيَّتٖى بِجُزْئِيَّاتِ صِفَاتٖى مِنَ الْعِلْمِ وَ الْاِرَادَةِ وَ الْقُدْرَةِ الْجُزْئِيَّةِ لِفَهْمِ الصِّفَاتِ الْمُحٖيطَةِ لِخَالِقٖى فَاَفْهَمُ عِلْمَهُ الْمُحٖيطَ بِمٖيزَانِ عِلْمِىَ الْجُزْئِىِّ .
وَ هٰكَذَا حَسْبٖى مِنَ الْكَمَالِ عِلْمٖى بِاَنَّ اِلٰهٖى هُوَ الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ فَكُلُّ مَا فِى الْكَوْنِ مِنَ الْكَمَالِ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِهٖ وَ اِشَارَاتٌ اِلٰى كَمَالِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنَ الْكَمَالِ فٖى نَفْسِى الْاٖيمَانُ بِاللّٰهِ اِذِ الْاٖيمَانُ لِلْبَشَرِ مَنْبَعٌ لِكُلِّ كَمَالَاتِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مِنْ كُلِّ شَىْءٍ لِاَنْوَاعِ حَاجَاتِىَ الْمَطْلُوبَةِ بِاَنْوَاعِ اَلْسِنَةِ جِهَازَاتِىَ الْمُخْتَلِفَةِ اِلٰهٖى وَ رَبّٖى وَ خَالِقٖى وَ مُصَوِّرِىَ الَّذٖى لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنَى الَّذٖى هُوَ يُطْعِمُنٖى وَ يَسْقٖينٖى وَ يُرَبّٖينٖى وَ يُدَبِّرُنٖى وَ يُكَلِّمُنٖى جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَمَّ نَوَالُهُ .
اَلنُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ :
حَسْبٖى لِكُلِّ مَطَالِبٖى مَنْ فَتَحَ صُورَتٖى وَ صُورَةَ اَمْثَالٖى مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ فِى الْمَاءِ بِلَطٖيفِ صُنْعِهٖ وَ لَطٖيفِ قُدْرَتِهٖ وَ حِكْمَتِهٖ وَ لَطٖيفِ رُبُوبِيَّتِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى لِكُلِّ مَقَاصِدٖى مَنْ اَنْشَأَنٖى وَ شَقَّ سَمْعٖى وَ بَصَرٖى وَ اَدْرَجَ فٖى جِسْمٖى لِسَانًا وَ جَنَانًا وَ اَوْدَعَ فٖيهَا وَ فٖى جِهَازَاتٖى مَوَازٖينَ حَسَّاسَةً لَا تُعَدُّ لِوَزْنِ مُدَخَّرَاتِ اَنْوَاعِ خَزَائِنِ رَحْمَتِهٖ .
وَ كَذَا اَدْرَجَ فٖى لِسَانٖى وَ جَنَانٖى وَ فِطْرَتٖى اٰلَاتٍ حَسَّاسَةً لَا تُحْصٰى لِفَهْمِ اَنْوَاعِ كُنُوزِ اَسْمَائِهٖ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ اَدْرَجَ فٖى شَخْصِىَ الصَّغٖيرِ الْحَقٖيرِ وَ اَدْرَجَ فٖى وُجُودِىَ الضَّعٖيفِ الْفَقٖيرِ هٰذِهِ الْاَعْضَاءَ وَ الْاٰلَاتِ وَ هٰذِهِ الْجَوَارِحَ وَ الْجِهَازَاتِ وَ هٰذِهِ الْحَوَاسَّ وَ الْحِسِّيَّاتِ وَ هٰذِهِ اللَّطَائِفَ وَ الْمَعْنَوِيَّاتِ لِاِحْسَاسِ جَمٖيعِ اَنْوَاعِ نِعَمِهٖ وَ لِاِذَاقَةِ اَكْثَرِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهٖ بِجَلٖيلِ اُلُوهِيَّتِهٖ وَ جَمٖيلِ رَحْمَتِهٖ وَ بِكَبٖيرِ رُبُوبِيَّتِهٖ وَ كَرٖيمِ رَاْفَتِهٖ وَ بِعَظٖيمِ قُدْرَتِهٖ وَ لَطٖيفِ حِكْمَتِهٖ .
اَلنُّكْتَةُ الْخَامِسَةُ :
لَا بُدَّ لٖى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ حَالًا وَ قَالًا وَ مُتَشَكِّرًا وَ مُفْتَخِرًا : حَسْبٖى مَنْ خَلَقَنٖى وَ اَخْرَجَنٖى مِنْ ظُلْمَةِ الْعَدَمِ وَ اَنْعَمَ عَلَىَّ بِنُورِ الْوُجُودِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ جَعَلَنٖى حَيًّا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْحَيَاةِ الَّتٖى تُعْطٖى لِصَاحِبِهَا كُلَّ شَىْءٍ وَ تُمِدُّ يَدَ صَاحِبِهَا اِلٰى كُلِّ شَىْءٍ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ جَعَلَنٖى اِنْسَانًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِنِعْمَةِ الْاِنْسَانِيَّةِ الَّتٖى صَيَّرَتِ الْاِنْسَانَ عَالَمًا صَغٖيرًا اَكْبَرَ مَعْنًى مِنَ الْعَالَمِ الْكَبٖيرِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ جَعَلَنٖى مُؤْمِنًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْاٖيمَانِ الَّذٖى يُصَيِّرُ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةَ كَسُفْرَتَيْنِ مَمْلُوئَتَيْنِ مِنَ النِّعَمِ يُقَدِّمُهَا اِلَى الْمُؤْمِنِ بِيَدِ الْاٖيمَانِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ جَعَلَنٖى مِنْ اُمَّةِ حَبٖيبِهٖ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِمَا فِى الْاٖيمَانِ مِنَ الْمَحَبَّةِ وَ الْمَحْبُوبِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ الَّتٖى هِىَ مِنْ اَعْلٰى مَرَاتِبِ الْكَمَالَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَ بِتِلْكَ الْمَحَبَّةِ الْاٖيمَانِيَّةِ تَمْتَدُّ اَيَادٖى اِسْتِفَادَةِ الْمُؤْمِنِ اِلٰى مَا لَايَتَنَاهٰى مِنْ مُشْتَمِلَاتِ دَائِرَةِ الْاِمْكَانِ وَ الْوُجُوبِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ فَضَّلَنٖى جِنْسًا وَ نَوْعًا وَ دٖينًا وَ اٖيمَانًا عَلٰى كَثٖيرٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهٖ فَلَمْ يَجْعَلْنٖى جَامِدًا وَ لَا حَيَوَانًا وَ لَا ضَالًّا فَلَهُ الْحَمْدُ وَ لَهُ الشُّكْرُ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنْ جَعَلَنٖى مَظْهَرًا جَامِعًا لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهٖ وَ اَنْعَمَ عَلَىَّ بِنِعْمَةٍ لَا تَسَعُهَا الْكَائِنَاتُ بِسِرِّ حَدٖيثِ (لَا يَسَعُنٖى اَرْضٖى وَ لَا سَمَائِ وَ يَسَعُنٖى قَلْبُ عَبْدِىَ الْمُؤْمِنِ) يَعْنٖى اَنَّ الْمَاهِيَّةَ الْاِنْسَانِيَّةَ مَظْهَرٌ جَامِعٌ لِجَمٖيعِ تَجَلِّيَاتِ الْاَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ فٖى جَمٖيعِ الْكَائِنَاتِ .
وَ كَذَا حَسْبٖى مَنِ اشْتَرٰى مُلْكَهُ الَّذٖى عِنْدٖى مِنّٖى لِيَحْفَظَهُ لٖى ثُمَّ يُعٖيدَهُ اِلَىَّ وَ اَعْطَانَا ثَمَنَهُ الْجَنَّةَ فَلَهُ الشُّكْرُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِعَدَدِ ضَرْبِ ذَرَّاتِ وُجُودٖى فٖى ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ .
حَسْبٖى رَبّٖى جَلَّ اللّٰهُ
نُورْ مُحَمَّدْ صَلَّى اللّٰهُ
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
حَسْبٖى رَبّٖى جَلَّ اللّٰهُ
سِرُّ قَلْبٖى ذِكْرُ اللّٰهِ
ذِكْرُ اَحْمَدْ صَلَّى اللّٰهُ
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ
***

