Âyetü’l-Kübra
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Şualar
Yeddinci Şüa
Mühim bir ihtar və bir ifade-i meram
Bu ehemmiyetli risalenin hər kəs hər bir meselesini anlamaz. Lakin hissesiz də kalmaz. Böyük bir bahçeye giren bir kimsenin, o bahçenin bütün meyvelerine əlləri yetişmez. Lakin eline girdiyi miktar yeter. O bahçe yalnız onun üçün deyil bəlkə əlləri uzun olanların hisseleri də var.
Bu risalenin fehmini işkâl eden beş səbəb var:
Birincisi: Mən öz müşahedatımı öz fehmime göre və özüm üçün yazdım. Sair kitablar kimi başkalarının fehmine və telakkisine göre yazmadım.
İkincisi: İsm-i a’zam cilvesiyle tevhid-i həqiqi a’zamî bir surette yazıldığından, meseleleri hem gayet geniş hem gayet derin və bazen çox uzun olduğundan hər kəs birden ihata edə bilməz.
Üçüncüsü: Hər bir mesele böyük və uzun bir həqiqət olması sebebiyle, həqiqəti parçalamamak üçün bazen bir sahife və ya bir yarpaq bir tək cümle olur. Bir tək delil hükmünde çox mukaddimat bulunur.
Dördüncüsü: Ekser meselelerinin hər birisinin çoxlu delilleri və hüccetleri bulunduğundan bazen on, bazen iyirmi delili bir tək bürhan etmək cihetiyle mesele uzunlaşır; qısa fehimler kavramaz.
Beşincisi: Mən ramazanın feyziyle bu risalenin nurlarına mazhar olmaklığımla birlikdə, bir neçə cihette halim pərişan və bir neçə hastalıkla vücudum sarsıldığı bir zamanda acele yazılıp birinci müsvedde ilə iktifa edildi. Hem yazdığım vaxt, irade və ihtiyarım ilə olmadığını hissettiğimden, öz fikrimle tanzim və ya ıslah etmeyi muvafık görmediyim üçün bir parça fehmi işkâl edəcək bir vaziyet aldı. Hem Arabî fıkralar içine çox girdi. Hattâ Birinci Makam baştan başa Arabî olduğundan içinden çıkarıldı, müstakil yazıldı.
Medar-ı kusur və işkâl olan bu beş sebeple birlikdə, bu risalenin elə bir ehemmiyeti var ki İmam-ı Ali (ra) keramat-ı gaybiyesinde bu risaleye “Âyet-i Kübra” və “Asâ-yı Musa” namlarını vermiş. Risale-i Nur’un risaleleri içinde buna hususi baxıb nazar-ı dikkati celbetmiş. (*[1]) “El-Âyetü’l-Kübra”nın bir həqiqi tefsiri olan bu Âyetü’l-Kübra Risalesi, Hazret-i İmam’ın (ra) tabirince “Asâ-yı Musa” namında “Yedinci Şuâ” kitabıdır.
Bu “Yedinci Şuâ” bir mukaddime və iki makamdır. Mukaddimesi dörd mesele-i mühimmeyi, Birinci Makamı Âyet-i Kübra’nın tefsirinden Arabî kısmını, İkinci Makamı onun bürhanlarını və tercümesini və mealini beyan edərlər.
Bu gelen mukaddime lüzumundan fazla izah edilmekle birlikdə, bir derece uzun olması ihtiyarsız olmuşdur. Demək, ihtiyaç var ki elə yazdırıldı. Bəlkə də bir kısım insanlar bu uzunu qısa görürler.
Said Nursî
***
Mukaddime
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ
Bu âyet-i uzmanın sırrıyla, insanın bu dünyaya gönderilmesinin hikməti və gayesi; Hâlık-ı kainat’ı tanımak və ona iman edib ibadət etmektir. Və o insanın yaradılış vəzifəsiı və farîza-i zimmeti, marifetullah və iman-ı billahtır və iz’an və yakîn ilə vücudunu və vahdetini tasdik etmektir.
Bəli, fitrətən daimî bir həyat və ebedî yaşamak isteyen və hədsiz emelleri və nihayətsiz elemleri bulunan biçarə insana, əlbəttə o hayat-ı ebediyenin üssü’l-esası və anahtarı olan iman-ı billah və marifetullah və vesilelerinden başqa olan şeyler və kemalâtlar, o insana nisbeten aşağıdır. Bəlkə çoğunun kıymetleri yoxdur.
Risale-i Nur’da bu həqiqət qüvvətli bürhanlarla ispat edildiğinden, bu həqiqəti Risale-i Nur’a havale edərək yalnız o yakîn-i imanîyi bu asırda sarsan və tereddüt veren iki vartayı dörd mesele içinde beyan ederiz.
Birinci vartadan çarə-i necat
İki meseledir.
Birinci Mesele: Otuz Birinci Məktub’un On Üçüncü Lem’a’sında tafsilen ispat edildiyi kimi umumî meselelerde ispata qarşı nefyin kıymeti yoxdur və qüvvəti çox azdır.
Mesela, ramazan-ı şerifin başında hilâli görmək hususunda, iki âmî şahit hilâli ispat etseler və binlerle eşraf və âlimler “Görmedik.” deyip nefyetseler onların nefiyleri kıymetsiz və kuvvetsizdir. Çünki ispatta birbirine qüvvət verir, birbirine tesanüd və icma var. Nefiyde isə bir olsa min olsa farkları yoxdur; hər kəs öz başına kalır, infiradî olur.
Çünki ispat eden harice bakar və nefsü’l-emre göre hükmeder. Mesela, misalimizde olduğu kimi biri dese: “Gökte ay vardır.” Digər arkadaşı barmağını oraya basar, ikisi birleşip kuvvetleşirler.
Nefiy və inkârda isə nefsü’l-emre bakmaz və bakamaz. Çünki “Hususi olmayan və has bir yere bakmayan bir nefiy ispat edilmez.” meşhur bir düsturdur. Mesela, bir şeyi dünyada var deyə mən ispat etsem, sən də “Dünyada yox.” desen; mənim bir işarəimle kolayca ispat edilebilen o şeyin sən nefyini yani ademini ispat etmək üçün bütün dünyayı aramak və taramak və göstermek, bəlkə geçmiş zamanların hər tarafını də görmək lâzım gəlir. Sonra “Yoktur, vuku bulmamışdır.” diyebilirsin.
Madam ki nefiy və inkâr edenler nefsü’l-emre bakmazlar, bəlkə öz nefislerine və akıllarına və gözlerine baxıb hükmedirlər. Əlbəttə birbirine qüvvət veremezler və zahîr olmazlar. Çünki görmeye və bilmeye mani olan perdeler, səbəblər ayrı ayrıdırlar. Hər kəs “Mən görmürəm, mənim yanımda və itikadımda yoxdur.” diyebilir. Yoxsa “Vakide yoxdur.” diyemez. Əgər dese hususan umum kainata bakan iman meselelerinde dünya qədər böyük bir yalan olur ki doğru diyemez və doğrultulmaz.
Elhasıl, ispatta netice birdir, vâhiddir, tesanüd olur. Nefiyde isə bir deyildir, müteaddiddir. Ya “yanımda və nazarımda” və ya “itikadımda” kimi kayıtların hər kəsə göre taaddüdü ilə neticeler də taaddüd edər, daha tesanüd olmaz.
İşte bu həqiqət noktasında imana qarşı gelen kâfirlerin və münkirlerin kesretinin və zahiren çokluğunun kıymeti yoxdur. Və mü’minin yakînine və imanına heç tereddüt vermemek lâzım iken bu asırda Avrupa feylesoflarının nefiy və inkârları, bir kısım bedbaht meftunlarına tereddüt verib yakînlerini izale və saadet-i ebediyelerini mahvetmiş. Və insandan hər günde otuz min adama isabet eden ölümü, mevt və eceli bir terhis manasından çıkarıp idam-ı ebedî suretine çevirmiş. Kapısı kapanmayan kabir, daima idamını o münkire ihtar etmekle, ləzzətli hayatını elîm elemlerle zehirlir. İşte, iman ne qədər böyük bir nemət və hayatın həyatı olduğunu anla!
İkinci Mesele: Bir fennin və ya bir sanatın medar-ı münakaşa olmuş bir meselesinde, o fennin və o sanatın haricindeki adamlar ne qədər böyük və âlim və sanatkâr da olsalar sözleri onda geçmez, hükümleri hüccet olmaz; o fennin icma-ı ulemasına dâhil sayılmazlar.
Mesela böyük bir mühendisin, bir hastalığın keşfinde və tedavisinde bir kiçik tabip qədər hükmü geçmez. Və bilhassa maddiyatta çox tevaggul eden və gittikçe maneviyattan tebâud eden və nura qarşı gabileşen və kabalaşan və aklı gözüne inen en böyük bir feylesofun münkirane sözü, maneviyatta nazara alınmaz və kıymetsizdir.
Əcəba yerde iken arş-ı a’zamı temaşa eden, hârika bir deha-yı kudsî sahibi olan və doksan sene maneviyatta terakki edib çalışan və həqiqətlər-i imaniyeyi ilmelyakîn, aynelyakîn hattâ hakkalyakîn surətində keşfeden Şeyh-i Geylanî (ks) kimi yüz minlərlə ehl-i həqiqətin ittifak ettikleri tevhidî və kudsî və manevî meselelerde, maddiyatın en dağınık və kesretin en cüz’î teferruatına dalan və sersemleşen və boğulan feylesofların sözleri kaç para edər və inkârları və itirazları, gök gürültüsüne qarşı sivrisineğin sesi kimi sönük olmaz mı?
Həqiqətlər-i İslâmiyeye zıddiyet gösterip mübareze eden küfrün mahiyeti bir inkârdır, bir cehildir, bir nefiydir. Sureten ispat və vücudî görülse də manası ademdir, nefiydir.
İman isə ilimdir, vücudîdir, ispattır, hükümdür. Hər bir menfî meselesi də bir müsbet həqiqətin unvanı və perdesidir.
Əgər imana qarşı mübareze eden ehl-i küfür, gayet müşkülat ilə menfî itikadlarını qəbul-ü adem və tasdik-i adem surətində ispat və qəbul etmeye çalışsalar o küfür, bir cihette yanlış bir ilim və hata bir hüküm sayılabilir. Yoxsa irtikâbı çox kolay olan yalnız adem-i qəbul və inkâr və adem-i tasdik isə cehl-i mutlaktır, hükümsüzlüktür.
Elhasıl, itikad-ı küfriye iki kısımdır:
Biri: Həqiqətlər-i İslâmiyeye bakmır. Özünə mahsus yanlış bir tasdik və bâtıl bir itikad və hata bir kabuldür və zalim bir hükümdür. Bu kısım bahsimizden hariçtir. O bizə karışmaz, biz də ona karışmayız.
İkincisi: Həqiqətlər-i imaniyeye qarşı çıkar, muaraza edər. Bu də iki kısımdır:
Biri: Adem-i kabuldür. Yalnız ispatı tasdik etmemektir. Bu isə bir cehildir, bir hükümsüzlüktür və kolaydır. Bu da bahsimizden hariçtir.
İkincisi: Qəbul-ü ademdir. Kalben, ademini tasdik etmektir. Bu kısım isə bir hükümdür, bir itikaddır, bir iltizamdır. Hem iltizamı üçün nefyini ispat etmeye mecburdur.
Nefiy də iki kısımdır:
Biri: “Has bir mevkide və hususi bir cihette yoxdur.” deyər. Bu kısım isə ispat edilebilir. Bu kısım da bahsimizden hariçtir.
İkinci kısım isə: Dünyaya və kainata və âhirete və asırlara bakan imanî və kudsî və âmm və muhit olan meseleleri nefiy və inkâr etmektir. Bu nefiy isə –birinci meselede beyan ettiğimiz kimi– heç bir cihetle ispat edilmez. Bəlkə kainatı ihata edəcək və âhireti görəcək və hədsiz zamanın hər tarafını temaşa edəcək bir nazar lâzımdır, tâ o kimi nefiyler ispat edilebilsin.
İkinci varta və çarə-i necat
Bu də iki meseledir:
Birincisi: Azamet və kibriya və nihayetsizlik noktasında, ya gaflete və ya masiyete və ya maddiyata dalmak sebebiyle darlaşan akıllar, azametli meseleleri ihata edemediklerinden bir gurur-u ilmî ilə inkâra saparlar və nefyederler. Bəli, o manen sıkışmış və kurumuş akıllarına və bozulmuş və maneviyatta ölmüş olan kalplerine, çox geniş və derin və ihatalı olan imanî meseleleri sığıştıramadıklarından, özlərini küfre və dalalete atarlar, boğulurlar.
Əgər dikkatle öz küfürlerinin içyüzüne və dalaletlerinin mahiyetine bakabilseler görecekler ki imanda bulunan makul və lâyık və lâzım olan azamete qarşı, yüz derece muhal və imkânsızlık və imtina o küfrün altında və içindedir.
Risale-i Nur yüzer mizan və muvazenelerle, bu həqiqəti “İki kere iki dörd edər.” derecesinde kat’î ispat etmiş. Mesela, Cənabı-Haqqın vücub-u vücudunu və ezeliyetini və ihatalı sıfatlarını azametleri üçün qəbul edemeyen adam, ya hədsiz mevcudata, bəlkə nihayətsiz zerrelere, o vücub-u vücudu və ezeliyeti və uluhiyet sıfatlarını vermekle küfrünü itikad edə bilər. Veyahut ahmak sofestaîler kimi hem özünü hem kainatın vücudunu inkâr və nefyetmekle akıldan istifa etməlidir.
İşte bunun kimi bütün həqiqətlər-i imaniye və İslâmiye, özlərinin şe’nleri və muktezaları olan azamete istinad edərək, qarşılarındaki küfrün dehşetli muhalatından və vahşetli hurafatından və zulmetli cehalatından kurtarıp kemal-i iz’an və teslimiyetle selim kalplerde və müstakim akıllarda yerleşirler.
Bəli, ezan və namaz kimi ekser şeair-i İslâmiyede kesretle اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ۞ اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ azamet və kibriyasını hər vaxt ilanı hem اَلْعَظَمَةُ اِزَارٖى وَ الْكِبْرِيَاءُ رِدَائٖى hadîs-i kudsînin fermanı hem “Cevşenü’l-Kebir” münâcatının seksen altıncı ukdesinde:
يَا مَنْ لَا مُلْكَ اِلَّا مُلْكَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يُحْصِى الْعِبَادُ ثَنَائَهُ ۞ يَا مَنْ لَا تَصِفُ الْخَلَائِقُ جَلَالَهُ ۞ يَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَوْهَامُ كُنْهَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يُدْرِكُ الْاَبْصَارُ كَمَالَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يَبْلُغُ الْاَفْهَامُ صِفَاتَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يَنَالُ الْاَفْكَارُ كِبْرِيَائَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يُحْسِنُ الْاِنْسَانُ نُعُوتَهُ ۞ يَا مَنْ لَا يَرُدُّ الْعِبَادُ قَضَائَهُ ۞ يَا مَنْ ظَهَرَ فٖى كُلِّ شَىْءٍ اٰيَاتُهُ ۞
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
deyə olan gayet ârifane münâcat-ı Ahmediyenin (asm) beyanı gösterir ki azamet və kibriya lüzumlu bir perdedir.
***
Âyetü’l-Kübra
Kainattan hâlıkını soran bir seyyahın müşahedatıdır.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبٖيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا
Bu âyet-i muazzama kimi çoxlu âyât-ı Kur’aniye, bu kainat Hâlık’ını bildirmek cihetinde, hər vaxt və hər kəsin en çox hayretle baxıb zevk ilə mütalaa ettiği en parlak bir sahife-i tevhid olan semavatı en başta zikretmelerinden, en başta ona başlamak muvafıktır.
Bəli, bu dünya memleketine və misafirhanesine gelen hər bir misafir, gözünü açıp baktıkça görür ki: Gayet keremkârane bir ziyafetgâh və gayet sanatkârane bir teşhirgâh və gayet haşmetkârane bir ordugâh və talimgâh və gayet hayretkârane və şevk-engizane bir seyrangâh və temaşagâh və gayet manidarane və hikmet-perverane bir mütalaagâh olan bu güzel misafirhanenin sahibini və bu kitab-ı kebirin müellifini və bu muhteşem memleketin sultanını tanımak və bilmək üçün şiddetle merak ederken; en başta göklerin nur yaldızı ilə yazılan güzel yüzü görünür: “Mənə bak, aradığını sənə bildirəcəyəm!” deyər. O da bakar görür ki:
Bir kısmı arzımızdan min defa böyük və o büyüklerden bir kısmı top güllesinden yetmiş derece süratli yüz minlərlə ecram-ı semaviyeyi direksiz, düşürmeden durduran və birbirine çarpmadan fevka’l-had çabuk və birlikdə gezdiren, yağsız söndürmeden mütemadiyen o hədsiz lambaları yandıran və heç bir gürültü və ihtilal çıkartmadan o nihayətsiz böyük kütleleri idare eden və güneş və kamerin vazifeleri kimi heç isyan ettirmeden o çox böyük mahlukları vazifelerle çalıştıran və iki kutbun dairesindeki hesap rakamlarına sıkışmayan bir nihayətsiz uzaklık içinde, eyni zamanda, eyni qüvvət və eyni tarz və eyni sikke-i fıtrat və eyni surette, birlikdə, noksansız tasarruf eden və o çox böyük mütecaviz kuvvetleri taşıyanları, tecavüz ettirmeden kanununa itaat ettiren və o nihayətsiz kalabalığın enkazları kimi göğün yüzünü kirletəcək süprüntülere meydan vermeden olduqca parlaq və olduqca gözəl temizlettiren və bir muntazam ordu manevrası kimi manevra ilə gezdiren və arzı döndürmesiyle, o haşmetli manevranın başqa bir surette həqiqi və hayalî tarzlarını hər gece və hər sene sinema levhaları kimi seyirci mahlukatına gösteren bir tezahür-ü rububiyet və o rububiyet faaliyeti içinde görünen teshir, tedbir, tedvir, tanzim, tanzif, tavziften mürekkeb bir həqiqət, bu azameti və ihatatı ilə o semavat Hâlık’ının vücub-u vücuduna və vahdetine və mevcudiyeti, semavatın mevcudiyetinden daha zahir bulunduğuna bilmüşahede şehadet edər manasıyla Birinci Makam’ın birinci basamağında
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَ التَّدْبٖيرِ وَ التَّدْوٖيرِ وَ التَّنْظٖيمِ وَ التَّنْظٖيفِ وَ التَّوْظٖيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
denilmişdir.
*
Sonra, dünyaya gelen o yolcu adama və misafire, cevv-i sema denilen və mahşer-i acayip olan feza gürültü ilə konuşarak bağırır: “Mənə bak! Merakla aradığını və səni buraya göndereni mənimlə bilebilir və bulabilirsin.” deyər. O misafir, onun ekşi lakin mərhəmətli yüzüne bakar; müthiş lakin müjdeli gürültüsünü dinler, görür ki:
Zemin ilə âsuman ortasında muallakta durdurulan bulut, gayet hakîmane və rahîmane bir tarzda zemin bahçesini sular və zemin ahalisine âb-ı həyat getirir və harareti (yani yaşamak ateşinin şiddetini) ta’dil edər və ehtiyaca göre hər yerin imdadına yetişir. Və bu vazifeler kimi çox vazifeleri görmekle birlikdə, muntazam bir ordunun acele emirlere göre görünmesi və gizlenmesi kimi; birden cevvi dolduran o koca bulut də gizlenir, bütün eczaları istirahate çekilir, heç bir eseri görülmez. Sonra “Yağmur başına arş!” emrini aldığı anda; bir saat, bəlkə bir neçə dakika zarfında toplanıp cevvi doldurur, bir kumandanın emrini bekler kimi durur.
Sonra o yolcu, cevvdeki rüzgâra bakar, görür ki: Hava o qədər çox vazifelerle gayet hakîmane və kerîmane istihdam olunur ki güya o camid havanın şuursuz zerrelerinden hər bir zerresi; bu kainat Sultanı’ndan gelen emirleri dinler, bilir və hiçbirini geri bırakmayarak, o kumandanın qüvvəti ilə yapar və nizam-nizam-intizamla yerine getirir bir vaziyetle; zeminin bütün nüfuslarına nefes vermək və canlıa lüzumu bulunan hararet və ziya və elektrik kimi maddeleri və sesleri nakletmek və nebatatın telkîhine vasıta olmaq kimi çox küllî vazifelerde və hizmetlerde, bir dest-i gaybî tarafından gayet şuurkârane və alîmane və hayat-perverane istihdam olunur.
Sonra yağmura bakır, görür ki: O latîf və berrak və tatlı və hiçten və gaybî bir hazine-i rahmetten gönderilen katrelerde o qədər rahmanî hədiyyələr və vazifeler var ki güya rəhmət, tecessüm edərək katreler surətində hazine-i Rabbaniyeden akır manasında olduğundan yağmura “rahmet” adı verilmişdir.
Sonra şimşeğe bakar və ra’dı (gök gürültüsü) dinler, görür ki çox acib və garib hizmetlerde çalıştırılırlar.
Sonra gözünü çeker, aklına bakar, öz özünə deyər ki: Atılmış pamuk kimi bu camid, şuursuz bulut əlbəttə bizleri bilməz və bizə acıyıp imdadımıza öz özünə koşmaz və emirsiz meydana çıxmaz və gizlenmez. Bəlkə gayet kadîr və rahîm bir kumandanın emriyle hərəkət edər ki bir iz bırakmadan gizlenir və def’aten meydana çıkar, iş başına geçer. Və gayet faal və müteâl və gayet cilveli və haşmetli bir sultanın fermanıyla və qüvvəti ilə vaxt be-vaxt cevv âlemini doldurup boşaltır. Və mütemadiyen hikmetle yazar və paydos ilə bozar tahtasına və mahv və ispat levhasına və haşir və kıyamet suretine çevirir. Və gayet lütufkâr və ihsan-perver və gayet keremkâr və rububiyet-perver bir hâkim-i müdebbirin tedbiriyle rüzgâra biner və dağlar kimi yağmur hazinelerini bindirir, möhtac olan yerlere yetişir. Güya onlara acıyıp ağlayarak gözyaşlarıyla onları çiçeklerle güldürür, güneşin şiddet-i ateşini serinlendirir və sünger kimi bahçelerine su serper və zemin yüzünü yıkar, temizler.
Hem o meraklı yolcu öz aklına deyər: Bu camid, hayatsız, şuursuz, mütemadiyen çalkanan, kararsız, fırtınalı, dağdağalı, sebatsız, hedefsiz bu havanın perdesiyle və zahirî suretiyle vücuda gelen yüz minlərlə hakîmane və rahîmane və sanatkârane işler və ihsanlar və imdatlar bilbedahe ispat edər ki: Bu çalışkan rüzgârın və bu cevval hizmetkârın öz başına heç bir hareketi yox, bəlkə gayet Kadîr və Alîm və gayet Hakîm və Kerîm bir âmirin emriyle hərəkət edər.
Güya hər bir zerresi, hər bir işi bilir və o âmirin hər bir emrini anlar və dinler bir nefer kimi hava içinde cereyan eden hər bir emr-i Rabbanîyi dinler, itaat edər ki bütün hayvanatın teneffüsüne və yaşamasına və nebatatın telkîhine və büyümesine və hayatına lüzumlu maddelerin yetiştirilmesine və bulutların sevk və idaresine və ateşsiz sefinelerin seyr ü seyahatine və bilhassa seslerin və bilhassa telsiz telefon və telgraf və radyo ilə konuşmaların îsaline və bu hizmetler kimi umumî və küllî hizmetlerden başqa, azot və müvellidü’l-humuza (oksijen) kimi iki basit maddeden ibaret olan havanın zerreleri birbirinin misli iken, zemin yüzünde yüz minlərlə tarzda bulunan Rabbanî sanatlarda kemal-i nizam-nizam-intizam ilə bir dest-i hikmət tarafından çalıştırılır, görürəm.
Demək وَتَصْرٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ âyetinin tasrihiyle, rüzgârın tasrifiyle hədsiz Rabbanî hizmetlerde istimal və bulutların teshiriyle hədsiz Rahmanî işlerde istihdam və havayı o surette icad eden ancaq Vâcibü’l-vücud və Kādir-i külli şey və Âlim-i külli şey bir Rabb-i Zülcelali və’l-ikram’dır deyər, hükmeder.
Sonra yağmura bakar, görür ki: Yağmurun taneleri sayısınca menfaatler və katreleri adedince rahmanî cilveler və reşhaları miktarınca hikmətlər içinde bulunur. Hem o şirin və latîf və mübarək katreler o qədər muntazam və güzel halk edilir ki hususan yaz mevsiminde gelen dolu o qədər mizan və nizam-nizam-intizam ilə gönderilir və inir ki fırtınalar ilə çalkanan və böyük şeyleri çarpıştıran şiddetli rüzgârlar, onların muvazene və nizam-nizam-intizamlarını bozmur; katreleri birbirine çarpıp birleştirip zərərli kütleler yapmır. Və bunlar kimi çox hakîmane işlerde və bilhassa canlıta çalıştırılan basit və camid və şuursuz müvellidü’l-mâ və müvellidü’l-humuza (hidrojen-oksijen) kimi iki basit maddeden terekküp eden bu su, yüz binlerle hikmetli və şuurlu və muhtelif hizmetlerde və sanatlarda istihdam edilir. Demək, bu tecessüm etmiş ayn-ı rəhmət olan yağmur ancaq bir Rahman-ı Rahîm’in hazine-i gaybiye-i rahmetinde yapılır və nüzulüyle وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ âyetini maddeten tefsir edir.
Sonra ra’dı dinler və berke (şimşeğe) bakar, görür ki: Bu iki hâdise-i acibe-i cevviye tam tamına وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهٖ və يَكَادُ سَنَا بَرْقِهٖ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ âyetlerini maddeten tefsir etmekle birlikdə, yağmurun gelmesini haber verib möhtaclara müjde edirlər.
Bəli hiçten, birden hârika bir gürültü ilə cevvi konuşturmak və fevkalâde bir nur və nâr ilə zulmetli cevvi ışıkla doldurmak və dağvari pamuk-misal və dolu və kar və su tulumbası hükmünde olan bulutları ateşlendirmek kimi hikmetli və garabetli vaziyetlerle baş aşağı gafil insanın başına tokmak kimi vurur: “Başını kaldır, özünü tanıttırmak isteyen faal və kudretli bir zatın hârika işlerine bak! Sən başıboş olmadığın kimi bu hâdiseler də başıboş olamazlar. Hər biri çox hikmetli vazifeler peşinde koşturulurlar. Bir Müdebbir-i Hakîm tarafından istihdam olunurlar.” deyə ihtar edirlər.
İşte bu meraklı yolcu, bu cevvde bulutu teshirden, rüzgârı tasriften, yağmuru tenzilden və hâdisat-ı cevviyeyi tedbirden terekküp eden bir həqiqətin yüksək və aşikâr şehadetini işitir “Âmentü billah” deyər. Birinci Makam’ın ikinci mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَ التَّصْرٖيفِ وَ التَّنْزٖيلِ وَ التَّدْبٖيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
fıkrası, bu yolcunun cevve dair mezkûr müşahedatını ifade edər. (İhtar[2])
*
Sonra o seyahat-i fikriyeye alışan o mütefekkir misafire, küre-i arz hal dili ilə dir ki: “Gökte, fezada, havada ne gezirsən? Gel, mən sənə aradığını tanıttıracağam. Gördüyüm vazifelerime bak və sahifelerimi oku!” O da bakar görür ki:
Arz meczup bir mevlevî kimi iki hareketiyle; günlerin, senelerin, mevsimlerin husulüne medar olan bir daireyi, haşr-i a’zamın meydanı etrafında çizir. Və canlıın yüz min envaını bütün erzak və levazımatlarıyla içine alıb feza denizinde kemal-i muvazene və nizamla gezdiren və güneş etrafında seyahat eden muhteşem və musahhar bir sefine-i Rabbaniyedir.
Sonra sahifelerine bakar, görür ki: Bablarındaki hər bir sahifesi, minlərlə âyâtıyla arzın Rabb’ini tanıttırır. Umumunu okumak üçün vaxt bulamadığından, yalnız bir tək sahife olan canlıın bahar faslında icad və idaresine bakar, müşahede edər ki:
Yüz min envaın hədsiz efradlarının suretleri, basit bir maddeden gayet muntazam açılır və gayet rahîmane terbiye edilir və gayet mu’cizane bir kısmının toxumlarına kanatçıklar verib onları uçurmak suretiyle neşrettirilir və gayet müdebbirane idare olunur və gayet müşfikane iaşe və it’am edilir və gayet rahîmane və rezzakane hədsiz və çeşit çeşit və ləzzətli və tatlı rızıkları, hiçten və kuru topraktan və birbirinin misli və farkları çox az və kemik kimi köklerden, çekirdeklerden, su katrelerinden yetiştirilir. Hər bahar bir vagon kimi hazine-i gaybdan yüz min nevi et’ime və levazımat, kemal-i nizam-nizam-intizam ilə yüklenip canlıa gönderilir.
Və bilhassa o erzak paketleri içinde yavrulara gönderilen süt konserveleri və validelerinin şəfqətli sinelerinde asılan şekerli süt tulumbacıklarını göndermek, o qədər şəfqət və mərhəmət və hikmət içinde görünür ki bilbedahe bir Rahman-ı Rahîm’in gayet müşfikane və mürebbiyane bir cilve-i rəhməti və ihsanı olduğunu ispat edər.
Elhasıl, bu sahife-i hayatiye-i bahariye, haşr-i a’zamın yüz min numunelerini və misallerini göstermekle
فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ
âyetini maddeten gayet parlak tefsir ettiği kimi bu ayə də bu sahifenin manalarını mu’cizane ifade edər. Və arzın bütün sahifeleriyle büyüklüğü nisbetinde və kuvvetinde لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ dediğini anladı.
İşte, küre-i arzın yirmiden ziyade böyük sahifelerinden bir tək sahifenin iyirmi vechinden bir tək vechinin muhtasar şehadeti ilə o yolcunun sair vecihlerin sahifelerindeki müşahedatı manasında olaraq və o müşahedatları ifade üçün Birinci Makam’ın üçüncü mertebesinde belə denilmiş:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَ التَّدْبٖيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزٖيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَمٖيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحٖيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
*
Sonra o mütefekkir yolcu hər sahifeyi okudukça saadet anahtarı olan imanı kuvvetlenip və manevî terakkiyatın miftahı olan marifeti ziyadeleşip və bütün kemalâtın esası və madeni olan iman-ı billah həqiqəti bir derece daha inkişaf edib manevî çox zevkleri və lezzetleri verdikçe onun merakını şiddetle tahrik ettiğinden; sema, cevv və arzın mükemmel və kat’î derslerini dinlediyi halde هَلْ مِنْ مَزٖيدٍ deyip dururken denizlerin və böyük nehirlerin cezbekârane cûş u hurûşla zikirlerini və hazîn və leziz seslerini işitir. Hal dili və lisan-ı kāl ilə: “Bize də bak, bizi də oku!” deyərlər. O da bakar, görür ki:
Hayattarane mütemadiyen çalkanan və dağılmak və dökülmek və istila etmək fıtratında olan denizler, arzı kuşatıp arz ilə birlikdə gayet süratli bir surette bir senede iyirmi beş min senelik bir dairede koşturulduğu halde; ne dağılırlar ne dökülürler və ne də komşularındaki toprağa tecavüz edərlər. Demək, gayet kudretli və azametli bir zatın emriyle və qüvvəti ilə dururlar, gəzərlər, muhafaza olurlar.
Sonra denizlerin içlerine bakar, görür ki: Gayet güzel və ziynetli və muntazam cevherlerinden başqa, minlərlə çeşit hayvanatın iaşe və idareleri və tevellüdat və vefiyatları o qədər muntazamdır; basit bir kum və acı bir sudan verilen erzakları və tayinatları o qədər mükemmeldir ki bilbedahe bir Kadîr-i Zülcelal’in, bir Rahîm-i Zülcemal’in idare və iaşesiyle olduğunu ispat edər.
Sonra o misafir, nehirlere bakar, görür ki: Menfaatleri və vazifeleri və vâridat və sarfiyatları o qədər hakîmane və rahîmanedir; bilbedahe ispat edər ki bütün ırmaklar, pınarlar, çaylar, böyük nehirler, bir Rahman-ı Zülcelali və’l-ikram’ın hazine-i rahmetinden çıkırlar və akırlar. Hattâ o qədər fevkalâde iddihar və sarf edilirlər ki “Dört nehir cennetten gelirlər.” deyə rivayet edilmiş. Yani zahirî esbabın çox fevkinde olduklarından, manevî bir cennetin hazinesinden və yalnız gaybî və tükenmez bir menbaın feyzinden akırlar deməkdir.
Mesela, Mısır’ın kumistanını bir cənnətə çeviren Nil-i Mübarək; cenup tarafından “Cebel-i Kamer” denilen bir dağdan mütemadiyen kiçik bir deniz kimi tükenmeden akır. Altı aydaki sarfiyatı dağ şeklinde toplansa və buzlansa o dağdan daha böyük olur. Halbuki o dağdan ona ayrılan yer və mahzen, altı kısmından bir kısım olmaz. Vâridatı isə o mıntıka-i harrede çox az gelen və susamış torpaq çabuk yutduğu üçün mahzene az giden yağmur, əlbəttə o muvazene-i vâsiayı muhafaza edemediğinden o Nil-i Mübarək, âdet-i arziye fevkinde bir gaybî cennetten çıkır deyə rivayeti gayet manidar və güzel bir həqiqəti ifade edir.
İşte deniz və nehirlerin denizler kimi hakikatlerinin və şehadetlerinin binden birisini gördü. Və umumu bi’l-icma denizlerin büyüklüğü nisbetinde bir kuvvetle لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyər və bu şehadete denizler mahlukatı adedince şahitler gösterir deyə anladı. Və denizlerin və nehirlerin umum şehadetlerini irade edərək ifade etmək manasında Birinci Makam’ın dördüncü mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ جَمٖيعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّسْخٖيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
denilmiş.
*
Sonra dağlar və sahralar, seyahat-i fikriyede bulunan o yolcuyu çağırırlar “Sahifelerimizi də oku!” dirlər. O da bakar, görür ki:
Dağların küllî vazifeleri və umumî hizmetleri o qədər azametli və hikmetlidirler, akılları hayret içinde bırakır. Mesela, dağların zeminden emr-i Rabbanî ilə çıkmaları və zeminin içinde, inkılabat-ı dâhiliyeden neş’et eden heyecanını və gazabını və hiddetini, çıkmalarıyla teskin edərək zemin, o dağların fışkırmasıyla və menfeziyle teneffüs edib zərərli olan sarsıntılardan və zelzele-i muzırradan kurtulup vazife-i devriyesinde sekenesinin istirahatlerini bozmur.
Demək, necə ki sefineleri sarsıntıdan vikaye və muvazenelerini muhafaza üçün onların direkleri üstünde kurulmuş; elə də dağlar, zemin sefinesine bu manada hazineli direkler olduklarını, Bəyanı Möcüzə Quran وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ۞ وَاَلْقَيْنَا فٖيهَا رَوَاسِىَ ۞ وَالْجِبَالَ اَرْسٰيهَا kimi çox âyetlerle ferman edir.
Hem mesela, dağların içinde canlıa lâzım olan hər nevi menbalar, sular, madenler, maddeler, ilaçlar o qədər hakîmane və müdebbirane və kerîmane və ihtiyatkârane iddihar və ihzar və istif edilmiş ki bilbedahe qüdrəti nihayətsiz bir Kadîr’in və hikməti nihayətsiz bir Hakîm’in hazineleri və ambarları və hizmetkârları olduklarını ispat edərlər deyə anlar.
Və səhra və dağların dağ qədər vazife və hikmetlerinden bu iki cevhere sairlerini kıyas edib dağların və sahraların umum hikmetleriyle, hususan ihtiyatî iddiharlar cihetiyle getirdikleri şehadeti və söyledikleri لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ tevhidini, dağlar kuvvetinde və sebatında və sahralar genişliğinde və büyüklüğünde görür “Âmentü billah” deyər.
İşte bu manayı ifade üçün Birinci Makam’ın beşinci mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ جَمٖيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَمٖيعِ مَا فٖيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبٖيرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
denilmiş.
*
Sonra o yolcu, dağda və sahrada fikriyle gezerken eşcar və nebatat âleminin kapısı fikrine açıldı. Onu içeriye çağırdılar. “Gel dairemizde də gez, yazılarımızı da oku!” dediler. O da girdi, gördü ki:
Gayet muhteşem və müzeyyen bir meclis-i tehlil və tevhid və bir halka-i zikir və şükür teşkil etmişler. Bütün eşcar və nebatatın envaları bi’l-icma birlikdə لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ dirlər kimi hal dililerinden anladı. Çünki bütün meyvedar ağac və nebatlar; mizanlı və fesahatli yarpaqlarının dilleriyle və süslü və cezaletli çiçeklerinin sözleriyle və nizam-nizam-intizamlı və belâgatlı meyvelerinin kelimeleriyle birlikdə, müsebbihane şehadet getirdiklerine və لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ dediklerine delâlet və şehadet eden üç böyük küllî həqiqəti gördü:
Birincisi: Çox zahir bir surette kasdî bir in’am və ikram və ihtiyarî bir ihsan və imtinan manası və həqiqəti hər birisinde hissedildiyi kimi, mecmuunda isə güneşin zuhurundaki ziyası kimi görünür.
İkincisi: Tesadüfe havalesi heç bir cihet-i imkânı olmayan kasdî və hakîmane bir temyiz və tefrik, ihtiyarî və rahîmane bir tezyin və tasvir manası və həqiqəti, o hədsiz enva və efradda gündüz kimi aşikâre görünür və bir Sâni’-i Hakîm’in eserleri və nakışları olduklarını gösterir.
Üçüncüsü: O hədsiz masnuatın yüz min çeşit və ayrı ayrı tarz və şəkildə olan suretleri; gayet muntazam, mizanlı, ziynetli olaraq, mahdud və ma’dud və birbirinin misli və basit və camid və birbirinin eyni və ya az farklı və karışık olan çekirdeklerden, habbeciklerden o iki yüz min nevilerin farikalı və nizam-nizam-intizamlı, ayrı ayrı, muvazeneli, hayattar, hikmetli, yanlışsız, hatasız bir vaziyette umum efradının suretlerinin fethi və açılışı isə elə bir hakikattir ki güneşten daha parlaktır və baharın çiçəkləri və meyvələri və yarpaqları və mevcudatı sayısınca o həqiqəti ispat eden şahitler var, deyə bildi. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاٖيمَانِ dedi.
İşte bu mezkûr həqiqətləri və şehadetleri ifade manasıyla Birinci Makam’ın altıncı mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ جَمٖيعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصٖيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزٖيلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلٖيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقٖيقَةِ التَّمْيٖيزِ وَ التَّزْيٖينِ وَ التَّصْوٖيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقٖيقَةِ فَتْحِ جَمٖيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ
denilmiş.
*
Sonra seyahat-i fikriyede bulunan o meraklı və terakki ilə zevki və şevki artan dünya yolcusu, bahar bahçesinden bir bahar qədər bir güldeste-i marifet və iman alıb gelirken hayvanat və tuyûr âleminin kapısı hakikatbîn olan aklına və marifet-aşina olan fikrine açıldı. Yüz min ayrı ayrı seslerle və çeşit çeşit dillerle onu içeriye çağırdılar “Buyurun!” dediler. O da girdi və gördü ki:
Bütün hayvanat və kuşların bütün nevileri və taifeleri və milletleri, bi’l-ittifak lisan-ı kāl və hal dilileriyle لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyip zemin yüzünü bir zikirhane və muazzam bir meclis-i tehlil suretine çevirmişler; hər biri bizzat birer kaside-i Rabbanî, birer kelime-i Sübhanî və manidar birer harf-i Rahmanî hükmünde Sâni’lerini tavsif edib həmd ü sena edirlər, vaziyetinde gördü. Güya o heyvanların və kuşların duyguları və kuvaları və cihazları və azaları və âletleri, manzum və mevzun kelimelerdir və muntazam və mükemmel sözlerdir. Onlar, bunlarla Hallak və Rezzaklarına şükür və vahdaniyetine şehadet getirdiklerine kat’î delâlet eden üç muazzam və muhit həqiqətləri müşahede etti:
Birincisi: Heç bir cihetle serseri tesadüfe və kör qüvvətə və şuursuz tabiata havalesi mümkün olmayan hiçten hakîmane icad və sanat-perverane ibda və ihtiyarkârane və alîmane halk və inşa və iyirmi cihetle ilim və hikmət və iradenin cilvesini gösteren ruhlandırmak və ihya etmək hakikatidir ki ruh sahibilar adedince şahitleri bulunan bir bürhan-ı bâhir olaraq, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un vücub-u vücuduna və sıfât-ı seb’asına və vahdetine şehadet edər.
İkincisi: O hədsiz masnûlarda birbirinden simaca farikalı və şekilce ziynetli və miktarca mizanlı və suretçe nizam-nizam-intizamlı bir tarzdaki temyizden, tezyinden, tasvirden elə azametli və qüvvətli bir həqiqət görünür ki Kādir-i külli şey və Âlim-i külli şey’den başqa heç bir şey, bu hər cihetle binlerle hârikaları və hikmetleri gösteren ihatalı fiile sahib ola bilməz və heç bir imkân və ihtimali yox.
Üçüncüsü: Birbirinin misli və eyni və ya az farklı və birbirine benzeyen mahsur və mahdud yumurtalardan və yumurtacıklardan və nutfe denilen su katrelerinden o hədsiz heyvanların yüz minlərlə çeşit tarzlarda və birer mu’cize-i hikmət mahiyetinde bulunan suretlerini, gayet muntazam və muvazeneli və hatasız bir heyette açmak və fethetmek elə parlak bir hakikattir ki heyvanlar adedince senetler, deliller o həqiqəti tenvir edər.
İşte bu üç həqiqətin ittifakıyla, heyvanların bütün envaı, birlikdə elə bir لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyip şehadet getirirlər ki güya zemin böyük bir insan kimi büyüklüğü nisbetinde لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyərək semavat ehline işittirir mahiyetinde gördü və tam ders aldı. Birinci Makam’ın yeddinci mertebesinde bu mezkûr həqiqətləri ifade manasıyla
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِتِّفَاقُ جَمٖيعِ اَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصٖيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَاٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلٖيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْاٖيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَقٖيقَةِ التَّمْيٖيزِ وَ التَّزْيٖينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقٖيقَةِ التَّقْدٖيرِ وَ التَّصْوٖيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقٖيقَةِ فَتْحِ جَمٖيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ
denilmişdir.
*
Sonra o mütefekkir yolcu, marifet-i İlahiyenin hədsiz mertebelerinde və nihayətsiz ezvakında və envarında daha ileri getmək üçün insanlar âlemine və beşer dünyasına girmek isterken, başta enbiyalar olaraq onu içeriye davet ettiler; o da girdi. En evvel geçmiş zamanın menziline baktı, gördü ki:
Nev-i beşerin en nurani və en mükemməli olan umum peygamberler aleyhimüsselâm bi’l-icma birlikdə لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyip zikredirlər və parlak və musaddak olan hədsiz mu’cizatlarının qüvvəti ilə, tevhidi iddia edirlər və beşeri, hayvaniyet mertebesinden melekiyet derecesine çıkarmak üçün onları iman-ı billaha davet ilə ders verirlər, gördü. O da o nurani medresede diz çöküp desə oturdu. Gördü ki:
Meşahir-i insaniyenin en yüksekleri və namdarları olan o üstadların hər birisinin elinde Hâlık-ı kainat tarafından verilmiş nişane-i tasdik olaraq mu’cizeler bulunduğundan, hər birinin ihbarı ilə beşerden bir taife-i azîme və bir ümmet tasdik edib imana geldiklerinden, o yüz min ciddi və doğru zatların icma və ittifakla hüküm və tasdik ettikleri bir həqiqət ne qədər qüvvətli və kat’î olduğunu kıyas edebildi. Və bu kuvvette, bu qədər muhbir-i sadıkların hədsiz mu’cizeleriyle imza və ispat ettikleri bir həqiqəti inkâr eden ehl-i dalalet ne derece hədsiz bir hata, bir cinayet ettiklerini və ne qədər hədsiz bir azaba müstahak olduklarını anladı və onları tasdik edib iman getirenler ne qədər haklı və hakikatli olduklarını bildi; iman kudsiyetinin böyük bir mertebesi daha ona göründü.
Bəli enbiyayı (aleyhimüsselâm) Cənabı-Haqq tarafından fiilen tasdik hükmünde olan hədsiz mu’cizatlarından və hakkaniyetlerini gösteren, muarızlarına gelen semavî çoxlu tokatlarından və hak olduklarına delâlet eden şahsî kemalâtlarından və hakikatli talimatlarından və doğru olduklarına şehadet eden qüvvət-i imanlarından və tam ciddiyetlerinden və fedakârlıklarından və ellerinde bulunan kudsî kitab və suhuflarından və onların yolları doğru və hak olduğuna şehadet eden ittibalarıyla həqiqətə, kemalâta, nura vâsıl olan hədsiz tilmizlerinden başqa, onların və o çox ciddi muhbirlerin müsbet meselelerde icmaı və ittifakı və tevatürü və ispatta tevafuku və tesanüdü və tetabuku elə bir hüccettir və elə bir kuvvettir ki dünyada heç bir qüvvət qarşısına çıxa bilməz və heç bir şübhə və tereddüdü bırakmaz. Və imanın erkânında umum enbiyayı (aleyhimüsselâm) tasdik də dâhil olması, o tasdik böyük bir qüvvət menbaı olduğunu anladı. Onların derslerinden çox feyz-i imanî aldı.
İşte bu yolcunun mezkûr dersini ifade manasında Birinci Makam’ın səkkizinci mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ جَمٖيعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
denilmiş.
Sonra imanın kuvvetinden ulvi bir zevk-i həqiqət alan o seyyah-ı talip, enbiya aleyhimüsselâmın meclisinden gelirken, ulemanın ilmelyakîn surətində kat’î və qüvvətli delillerle, enbiyaların (aleyhimüsselâm) davalarını ispat eden və asfiya və sıddıkîn denilen mütebahhir, müçtehid muhakkikler, onu dershanelerine çağırdılar. O da girdi, gördü ki:
Binlerle dâhî və yüz minlərlə müdakkik və yüksək ehl-i tahkik, kıl qədər bir şübhə bırakmayan tetkikat-ı amîkalarıyla, başta vücub-u vücud və vahdet olaraq müsbet mesail-i imaniyeyi ispat edirlər. Bəli, istidatları və meslekleri muhtelif olduğu halde usûl və erkân-ı imaniyede onların müttefikan ittifakları və hər birisinin qüvvətli və yakînî bürhanlarına istinadları elə bir hüccettir ki onların mecmuu qədər bir zekâvet və dirayet sahibi olmaq və bürhanlarının umumu qədər bir bürhan bulmak mümkün isə qarşılarına ancaq elə çıkılabilir. Yoxsa o münkirler, yalnız cehalet və echeliyet və inkâr və ispat olunmayan menfî meselelerde inat və göz kapamak suretiyle qarşılarına çıkabilirler. Gözünü kapayan, yalnız özünə gündüzü gece yapar.
Bu seyyah; bu muhteşem və geniş dershanede, bu muhterem və mütebahhir üstadların neşretdikləri nurlar, zeminin yarısını min seneden ziyade ışıklandırdığını bildi. Və elə bir kuvve-i maneviyeyi buldu ki bütün ehl-i inkâr toplansa onu kıl qədər şaşırtmaz və sarsmaz.
İşte bu yolcunun bu dershaneden aldığı desə bir qısa işarə olaraq Birinci Makam’ın doqquzuncu mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِتِّفَاقُ جَمٖيعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهٖينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ
denilmiş.
*
Sonra imanın daha ziyade kuvvetlenmesinde və inkişafında və ilmelyakîn derecesinden aynelyakîn mertebesine terakkisindeki envarı və ezvakı görmeye çox müştak olan o mütefekkir yolcu, medreseden gelirken hədsiz kiçik tekyelerin və zaviyelerin telahukuyla tevessü eden gayet feyizli və nurlu və səhra genişliğinde bir tekye, bir hangâh, bir zikirhane, bir irşadgâhta və cadde-i kübra-yı Muhammedînin (asm) və mi’rac-ı Ahmedînin (asm) gölgesinde həqiqətə çalışan və hakka erişen və aynelyakîne yetişen binlerle və milyonlarla kudsî mürşidler onu dergâha çağırdılar. O da girdi, gördü ki:
O ehl-i keşif və keramet mürşidler, keşqiymətlərına və müşahedelerine və kerametlerine istinaden bi’l-icma müttefikan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deyərək vücub-u vücud və vahdet-i Rabbaniyeyi kainata ilan edirlər. Güneşin ziyasındaki yeddi renk ilə güneşi tanımak kimi yetmiş renk ilə bəlkə Əsmaül-Hüsna adedince, Şems-i Ezelî’nin ziyasından tecelli eden ayrı ayrı nurlu renkler və çeşit çeşit ziyalı levnler və başqa başqa hakikatli tarîkatlar və muhtelif doğru meslekler və mütenevvi haklı meşreplerde bulunan o kudsî dâhîlerin və nurani âriflerin icma və ittifakla imza ettikleri bir həqiqət, ne derece zahir və bâhir olduğunu aynelyakîn müşahede etti. Və enbiyanın (aleyhimüsselâm) icmaı və asfiyanın ittifakı və evliyanın tevafuku və bu üç icmaın birden ittifakı, güneşi gösteren gündüzün ziyasından daha parlak gördü.
İşte bu misafirin tekyeden aldığı feyze qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın onuncu mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ الْاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
denilmiş.
*
Sonra kemalât-ı insaniyenin en mühimmi və en büyüğü, bəlkə bi’l-cümle kemalât-ı insaniyenin menbaı və esası, iman-ı billahtan və marifetullahtan neş’et eden muhabbetullah olduğunu bilen o dünya seyyahı, bütün qüvvəti ilə və letaifiyle, imanın kuvvetinde və marifetin inkişafında daha ziyade terakki etmesini istəmək fikriyle başını kaldırdı və semavata baktı. Öz aklına dedi ki:
“Madam kainatta en qiymətli şey hayattır və kainatın mevcudatı hayata musahhardır və madam ki canlıın en qiymətliı ruh sahibitur və ruh sahibiun en qiymətliı şüurludur və madam ki bu kıymettarlık üçün küre-i zemin, canlıı mütemadiyen çoğaltmak üçün hər asır, hər sene dolar boşalır. Əlbəttə və hər halde, bu muhteşem və müzeyyen olan semavatın də özünə münasib ahalisi və sekenesi, canlı və ruh sahibi və şüurlulardan vardır ki huzur-u Muhammedîde (asm) sahabelere görünen Hazret-i Cebrail’in (as) temessülü kimi melaikeleri görmək və onlarla konuşmak hâdiseleri, tevatür surətində eskiden beri nakil və rivayet edilir. Elə isə keşke mən semavat ehli ilə də görüşseydim, onlar ne fikirde olduklarını bilseydim çünki Hâlık-ı kainat hakkında en mühim söz onlarındır.” deyə düşünürken, birden semavî belə bir sesi işitti:
“Madam bizim ilə görüşmek və dersimizi dinlemek istersin, bil ki: Başta Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam və Bəyanı Möcüzə Quran olaraq bütün peygamberlere vasıtamızla gelen mesail-i imaniyeye en evvel biz iman etmişiz. Hem insanlara temessül edib görünen və bizlerden olan bütün ervah-ı tayyibe, bilâ-istisna və bi’l-ittifak, bu kainat hâlıkının vücub-u vücuduna və vahdetine və sıfât-ı kudsiyesine şehadet edib birbirine muvafık və mutabık olaraq ihbar etmişler. Bu hədsiz ihbaratın tevafuku və tetabuku, güneş kimi sənə bir rehberdir.” dediklerini bildi və onun nur-u imanı parladı, zeminden göklere çıktı.
İşte bu yolcunun melaikeden aldığı desə qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on birinci mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّلٖينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمٖينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ
denilmişdir.
*
Sonra pür-merak və pür-iştiyak o misafir, âlem-i şehadet və cismanî və maddî cihetinde və mahsus taifelerin dillerinden və hal dililerinden ders aldığından, âlem-i gayb və âlem-i berzahta də mütalaa ilə bir seyahat və bir taharri-i həqiqət arzu ederken, hər taife-i insaniyede bulunan və kainatın meyvəsi olan insanın çərdəyi hükmünde bulunan və küçüklüğü ilə birlikdə manen kainat qədər inbisat edebilen müstakim və münevver akılların, selim və nurani kalplerin kapısı açıldı.
Baktı ki onlar, âlem-i gayb və âlem-i şehadet ortasında insanî berzahlardır və iki âlemin birbiriyle temasları və muameleleri, insana nisbeten o noktalarda olur gördüyünden; öz ağıl və kalbine dedi ki: Gelin, bu emsalinizin kapısından həqiqətə giden yol daha kısadır. Biz o biri yollardaki dillerden ders aldığımız kimi deyil bəlkə iman noktasındaki ittisaflarından və keyfiyet və renklerinden mütalaamız ilə istifadə etməliyik, dedi. Mütalaaya başladı. Gördü ki:
İstidatları gayet muhtelif və mezhepleri birbirinden uzaq və muhalif olan umum istikametli və nurlu akılların iman və tevhiddeki ittisafkârane və râsihane itikadları tevafuk və sebatkârane və mutmainane kanaat və yakînleri tetabuk edir. Demək, tebeddül etmeyen bir həqiqətə dayanıp bağlanmışlar və kökleri metin bir həqiqətə girmiş, kopmur. Elə isə bunların nöqtə-i imaniyede və vücub və tevhidde icmaları, heç kopmaz bir zincir-i nuranidir və həqiqətə açılan ışıklı bir penceredir.
Hem gördü ki: Meslekleri birbirinden uzaq və meşrepleri birbirine mübayin olan o umum selim və nurani kalplerin erkân-ı imaniyedeki müttefikane və itminankârane və müncezibane keşqiymət və müşahedatları birbirine tevafuk və tevhidde birbirine mutabık çıkır.
Demək, həqiqətə mukabil və vâsıl və mütemessil bu küçücük birer arş-ı marifet-i Rabbaniye və bu câmi’ birer âyenə-i Samedaniye olan nurani qəlblər, şems-i həqiqətə qarşı açılan pencerelerdir və umumu birden güneşe âyinedarlık eden bir deniz kimi bir âyenə-i a’zamdır. Bunların vücub-u vücudda və vahdette ittifakları və icmaları, heç şaşırmaz və şaşırtmaz bir rehber-i ekmel və bir mürşid-i ekberdir.
Çünki heç bir cihetle heç bir imkân və heç bir ihtimal yox ki həqiqətdən başqa bir vehim və hakikatsiz bir fikir və asılsız bir sıfat, bu qədər müstemirrane və râsihane, bu çox böyük və keskin gözlerin umumunu birden aldatsın, galat-ı hisse uğratsın. Buna ihtimal veren bozulmuş və çürümüş bir akla, bu kainatı inkâr eden ahmak sofestaîler də razı olmazlar, reddederler deyə anladı. Öz ağıl və kalbiyle birlikdə “Âmentü billah” dediler.
İşte bu yolcunun müstakim akıllardan və münevver kalplerden istifadə ettiği marifet-i imaniyeye qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on ikinci və on üçüncü mertebelerinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقٖيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقٖينِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلٖيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ
denilmiş.
*
Sonra âlem-i gayba yaxından bakan və ağıl və kalpte seyahat eden o yolcu, əcəba âlem-i gayb ne dir deyə merakla o kapıyı da belə bir fikir ilə çaldı. Yani madam ki bu cismanî âlem-i şehadette, bu qədər ziynetli və sanatlı hədsiz masnûlarıyla özünü tanıttırmak və bu qədər tatlı və süslü və nihayətsiz nimetleriyle özünü sevdirmek və bu qədər mu’cizeli və maharetli hesapsız eserleriyle gizli kemalâtını bildirmek, kavilden və tekellümden daha zahir bir tarzda fiilen isteyen və hal dili ilə bildiren bir zat, perde-i gayb tarafında bulunduğu bilbedahe anlaşılır. Əlbəttə və hər halde, fiilen və halen olduğu kimi kavlen və tekellümen də konuşur, özünü tanıttırır, sevdirir. Elə isə âlem-i gayb cihetinde onu, onun tezahüratından bilmeliyiz, dedi. Qəlbi içeriye girdi, ağıl gözüyle gördü ki:
Gayet qüvvətli bir tezahüratla vahiylerin həqiqəti, âlem-i gaybın hər tarafında hər zamanda hükmedir. Kainatın və mahlukatın şehadetlerinden çox qüvvətli bir şehadet-i vücud və tevhid, Allâmü’l-guyub’dan vahiy və ilham hakikatleriyle gəlir. Özünü və vücud və vahdetini, yalnız masnûlarının şehadetlerine bırakmır. Özü, özünə lâyık bir kelâm-ı ezelî ilə konuşur. Hər yerde ilim və kudretiyle hazır və nâzırın kelâmı də hədsizdir və kelâmının manası onu bildirdiyi kimi tekellümü də onu sıfâtıyla bildirir.
Bəli, yüz min peygamberlerin (aleyhimüsselâm) tevatürleriyle və ihbaratlarının vahy-i İlahîye mazhariyet noktasında ittifaklarıyla və nev-i beşerden ekseriyet-i mutlakanın tasdik-gerdesi və rehberi və muktedası və vahyin semereleri və vahy-i meşhud olan kütüb-ü mukaddese və suhuf-u semaviyenin delail və mu’cizatlarıyla, həqiqət-i vahyin tahakkuku və sübutu bedahet derecesine geldiğini bildi və vahyin həqiqəti beş həqiqət-i kudsiyeyi ifade və ifaza edir deyə anladı:
Birincisi: اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ denilen, beşerin akıllarına və fehimlerine göre konuşmak bir tenezzül-ü İlahîdir. Bəli, bütün ruh sahibi mahlukatını konuşturan və konuşmalarını bilen, əlbəttə özü də o konuşmalara konuşmasıyla müdahale etmesi, rububiyetin muktezasıdır.
İkincisi: Özünü tanıttırmak üçün kainatı, bu qədər hədsiz masraflarla, baştan başa hârikalar içinde yaratan və minlərlə dillerle kemalâtını söylettiren, əlbəttə öz sözleriyle də özünü tanıttıracaq.
Üçüncüsü: Mevcudatın en müntehabı və en möhtacı və en nâzenini və en müştakı olan həqiqi insanların münâcatlarına və şükürlerine fiilen mukabele ettiği kimi kelâmıyla da mukabele etmək, hâlıkıyetin şe’nidir.
Dördüncüsü: İlim ilə hayatın zarurî bir lâzımı və ışıklı bir tezahürü olan mükâleme sıfatı, əlbəttə ihatalı bir ilmi və sermedî bir həyatı taşıyan zatta, ihatalı və sermedî bir surette bulunur.
Beşincisi: En sevimli və muhabbetli və endişeli və nöqtə-i istinada en möhtac və sahibini və mâlikini bulmaya en müştak hem fakir və âciz bulunan mahlukatlarına acizlik və iştiyakı, möhtaclıq və ehtiyacı və endişe-i istikbali və muhabbeti və perestişi veren bir zat, əlbəttə öz vücudunu onlara tekellümüyle iş’ar etmək, uluhiyetin muktezasıdır.
İşte tenezzül-ü İlahî və taarrüf-ü Rabbanî və mukabele-i Rahmanî və mükâleme-i Sübhanî və iş’ar-ı Samedanî hakikatlerini tazammun eden, umumî semavî vahiylerin icma ilə Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine delâletleri elə bir hüccettir ki gündüzdeki güneşin şuâatının güneşe şehadetinden daha kuvvetlidir deyə anladı.
Sonra ilhamlar cihetine baktı, gördü ki: Sadık ilhamlar, gerçi bir cihette vahye benzerler və bir nevi mükâleme-i Rabbaniyedir lakin iki fark vardır:
Birincisi: İlhamdan çox yüksək olan vahyin ekseri melaike vasıtasıyla və ilhamın ekseri vasıtasız olmasıdır.
Mesela, necə ki bir padşahın iki surətlə konuşması və emirleri var:
Biri: Haşmet-i saltanat və hâkimiyet-i umumiye haysiyetiyle bir yaverini bir valiye gönderir. O hâkimiyetin ihtişamını və emrin ehemmiyetini göstermek üçün bazen vasıta ilə birlikdə bir içtima yapar. Sonra ferman tebliğ edilir.
İkincisi: Sultanlık unvanıyla və padişahlık umumî adı ilə deyil bəlkə öz şahsıyla hususi bir münasebeti və cüz’î bir muamelesi bulunan has bir hizmetçisi ilə və ya bir âmî raiyetiyle və hususi telefonuyla hususi konuşmasıdır.
Elə də Padşah-ı Ezelî’nin umum âlemlerin Rabb’i adı ilə və kainat Hâlık’ı unvanıyla, vahiy ilə və vahyin hizmetini gören şümullü ilhamlarıyla mükâlemesi olduğu kimi hər bir ferdin, hər bir canlıın Rabb’i və Hâlık’ı olmaq haysiyetiyle, hususi bir surette lakin perdeler arkasında, onların kabiliyetine göre bir tarz-ı mükâlemesi var.
İkinci fark: Vahiy gölgesizdir, safidir, havassa hastır. İlham isə gölgelidir, renkler karışır, umumîdir. Melaike ilhamları və insan ilhamları və hayvanat ilhamları kimi çeşit çeşit hem çoxlu envalarıyla denizlerin katreleri qədər kelimat-ı Rabbaniyenin teksirine medar bir zemin teşkil edir. لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبّٖى âyetinin bir vechini tefsir edir anladı.
Sonra ilhamın mahiyetine və hikmetine və şehadetine baktı, gördü ki: Mahiyeti ilə hikməti və neticesi dörd nurdan terekküp edir.
Birincisi: Teveddüd-ü İlahî denilen, özünü mahlukatına fiilen sevdirdiyi kimi kavlen və huzuran və sohbeten də sevdirmek, vedudiyetin və rahmaniyetin muktezasıdır.
İkincisi: İbadının dualarına fiilen cavab verdiyi kimi kavlen də perdeler arkasında icabet etmesi, rahîmiyetin şe’nidir.
Üçüncüsü: Ağır beliyyelere və şiddetli hallere düşen mahlukatlarının istimdadlarına və feryatlarına və tazarruatlarına fiilen imdat ettiği kimi bir nevi konuşması hükmünde olan ilhamî kaviller ilə də imdada yetişmesi, rububiyetin lâzımıdır.
Dördüncüsü: Çox âciz və çox zayıf və çox fakir və çox ihtiyaçlı və öz mâlikini və hâmisini və müdebbirini və hâfızını bulmaya çoxlu möhtac və müştak olan şüurlu masnularına, vücudunu və huzurunu və himayetini fiilen ihsas ettiği kimi bir nevi mükâleme-i Rabbaniye hükmünde sayılan bir kısım sadık ilhamlar perdesinde və mahsus və bir mahluka bakan has və bir vecihte, onun kabiliyetine göre onun qəlb telefonuyla, kavlen də öz huzurunu və vücudunu ihsas etmesi, şefkat-i uluhiyetin və rahmet-i rububiyetin zarurî və vâcib bir muktezasıdır deyə anladı.
Sonra ilhamın şehadetine baktı, gördü: Necə ki güneşin –faraza– şuuru və həyatı olsaydı və o halde ziyasındaki yeddi rengi, yeddi sıfatı olsaydı o cihette ışığında bulunan şuâları və cilveleri ilə bir tarz konuşması bulunacaktı. Və bu vaziyette, misalinin və aksinin şeffaf şeylerde bulunması və hər âyenə və hər parlak şeyler və cam parçaları və kabarcıklar və katreler, hattâ şeffaf zerreler ilə hər birinin kabiliyetine göre konuşması və onların hâcatına cavab vermesi və bütün onlar güneşin vücuduna şehadet etmesi və heç bir iş, bir işe mani olmaması və bir konuşması, digər konuşmaya müzahamet etmemesi bilmüşahede görüleceği kimi…
Eynilə elə də ezel və ebedin Zülcelal Sultan’ı və bütün mövcudatın Zülcemal Hâlık-ı Zîşan’ı olan Şems-i Sermedî’nin mükâlemesi də onun ilmi və qüdrəti kimi küllî və muhit olaraq hər şeyin kabiliyetine göre tecelli etmesi; heç bir sual bir suale, bir iş bir işe, bir hitap bir hitaba mani olmaması və karıştırmaması bilbedahe anlaşılır. Və bütün o cilveler, o konuşmalar, o ilhamlar birer birer və birlikdə bi’l-ittifak o Şems-i Ezelî’nin huzuruna və vücub-u vücuduna və vahdetine və ehadiyetine delâlet və şehadet ettiklerini aynelyakîne yaxın bir ilmelyakîn ilə bildi.
İşte bu meraklı misafirin âlem-i gaybdan aldığı ders-i marifetine qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on dördüncü və on beşinci mertebelerinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِجْمَاعُ جَمٖيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهٖ وَلِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهٖ لِمَخْلُوقَاتِهٖ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهٖ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهٖ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهٖ لِمَصْنُوعَاتِهٖ
denilmişdir.
*
Sonra o dünya seyyahı, öz aklına dedi ki: Madam ki bu kainatın mevcudatıyla mâlikimi və hâlıkımı arıram. Əlbəttə hər şeyden evvel bu mevcudatın en meşhuru və a’dasının tasdikiyle də en mükemməli və en böyük kumandanı və en namdar hâkimi və sözce en yükseği və akılca en parlağı və on dörd asrı faziletiyle və Kur’an’ıyla ışıklandıran Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı ziyaret etmək və aradığımı ondan sormak üçün asr-ı saadete birlikdə gitmeliyiz deyərək, aklıyla birlikdə o asra girdi, gördü ki:
O asır, hakikaten o zat (asm) ilə bir saadet-i beşeriye asrı olmuş. Çünki en bedevî və en ümmi bir kavmi, getirdiyi nur vasıtasıyla, qısa bir zamanda dünyaya üstad və hâkim eylemiş.
Hem öz aklına dedi: Biz, en evvel bu fevkalâde zatın (asm) bir derece kıymetini və sözlerinin hakkaniyetini və ihbaratının doğruluğunu bilmeliyiz, sonra hâlıkımızı ondan sormalıyız, deyərək taharriye başladı. Bulduğu hədsiz kat’î delillerden burada, yalnız doqquz külliyetine birer qısa işarə ediləcək.
Birincisi: Bu zatta (asm) –hattâ düşmanlarının tasdikiyle də– bütün güzel huyların və hasletlerin bulunması və وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ۞ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى âyetlerinin sarahatiyle, bir barmağının işarəiyle kamer iki parça olması və bir avucu ilə a’dasının ordusuna attığı az bir torpaq, umum o ordunun gözlerine girmesiyle kaçmaları və susuz kalmış öz ordusuna, beş barmağından kevser kimi akan suyu kifayet derecesinde içirmesi kimi; nakl-i kat’î ilə və bir kısmı tevatür ilə yüzer mu’cizatın onun elinde zahir olmasıdır. Bu mu’cizattan üç yüzden ziyade bir kısmı, On Doqquzuncu Məktub olan Mu’cizat-ı Ahmediye (asm) namındaki hârika və kerametli bir risalede kat’î delilleriyle birlikdə beyan edildiğinden onları, ona havale edərək dedi ki:
Bu qədər ahlâk-ı hasene və kemalâtla birlikdə, bu qədər mu’cizat-ı bâhiresi bulunan bir zat (asm) əlbəttə en doğru sözlüdür. Ahlâksızların işi olan hileye, yalana, yanlışa tenezzül etmesi kabil deyil.
İkincisi: Elinde bu kainat sahibinin bir fermanı bulunduğu və o fermanı hər asırda üç yüz milyondan ziyade insanların qəbul və tasdik ettikleri və o ferman olan Kur’an-ı Azîmüşşan’ın yeddi vecihle hârika olmasıdır. Və bu Kur’an’ın qırx vecihle mu’cize olduğu və kainat hâlıkının sözü bulunduğu, qüvvətli delilleriyle birlikdə “Yirmi Beşinci Söz və Mu’cizat-ı Kur’aniye” namlarındaki, Risale-i Nur’un bir güneşi olan meşhur bir risalede tafsilen beyan edilmesinden onu, ona havale edərək dedi:
Belə ayn-ı hak və həqiqət bir fermanın tercümanı və tebliğ edicisi bir zatta (asm) fermana cinayet və ferman sahibine hıyanet hükmünde olan yalan ola bilməz və bulunamaz!
Üçüncüsü: O zat (asm) elə bir şeriat və bir İslâmiyet və bir bəndəlik və bir dua və bir davet və bir iman ilə meydana çıkmış ki onların ne misli var və ne də olur. Və onlardan daha mükemmel ne bulunmuş və ne də bulunur.
Çünki ümmi bir zatta (asm) zuhur eden o şeriat; on dörd asrı və nev-i beşerin humsunu, âdilane və hakkaniyet üzere və müdakkikane, hədsiz kanunlarıyla idare etmesi emsal qəbul etməz.
Hem ümmi bir zatın (asm) ef’al və akval və ahvalinden çıkan İslâmiyet, hər asırda üç yüz milyon insanın rehberi və mercii və akıllarının muallimi və mürşidi və kalplerinin münevviri və musaffisi və nefislerinin mürebbisi və müzekkîsi və ruhlarının medar-ı inkişafı və maden-i terakkiyatı olması cihetiyle misli ola bilməz və olamamış.
Hem dininde bulunan bütün ibadatın bütün envaında en ileri olması və hamıdan çox takvada bulunması və Allah’tan korkması və fevkalâde daimî mücahedat və dağdağalar içinde, tam tamına bəndəlikin en ince esrarına qədər müraat etmesi və heç kimseyi taklit etmeyerek və tam manasıyla və müptediyane lakin en mükemmel olaraq hem iptida və intihayı birleştirerek yapması; əlbəttə misli görülmez və görünmemiş.
Hem minlərlə dua və münâcatlarından Cevşenü’l-Kebir ilə elə bir marifet-i Rabbaniye ilə elə bir derecede Rabb’ini tavsif edir ki o zamandan beri gelen ehl-i marifet və ehl-i velayet, telahuk-u efkâr ilə birlikdə, ne o mertebe-i marifete və ne də o derece-i tavsife yetişememeleri gösterir ki duada də onun misli yoxdur. Risale-i Münâcat’ın başında, Cevşenü’l-Kebir’in doksan doqquz fıkrasından bir fıkrasının kısacık bir mealinin beyan edildiyi yere bakan adam, Cevşen’in də misli yoxdur, diyəcək.
Hem tebliğ-i risalette və nâsı hakka davette o derece metanet və sebat və cesaret göstermiş ki böyük devletler və böyük dinler, hattâ kavim və kabilesi və amcası ona şiddetli adâvet ettikleri halde, zerre miktar bir eser-i tereddüt, bir telaş, bir korkaklık göstermemesi və təkbaşına bütün dünyaya meydan okuması və başa da çıkarması və İslâmiyet’i dünyanın başına geçirmesi ispat edər ki tebliğ və davette də misli olmamış və ola bilməz.
Hem imanda, elə fevkalâde bir qüvvət və hârika bir yakîn və mu’cizane bir inkişaf və cihanı ışıklandıran bir ulvi itikad taşımış ki o zamanın hükümranı olan bütün efkâr və akideleri və hükemanın hikmetleri və ruhanî başçıların ilimleri ona muarız və muhalif və münkir oldukları halde; onun ne yakînine ne itikadına ne itimadına ne itminanına heç bir şübhə heç bir tereddüt heç bir zaaf heç bir vesvese vermemesi və maneviyatta və meratib-i imaniyede terakki eden başta sahabeler və bütün ehl-i velayet, onun hər vaxt mertebe-i imanından feyz almaları və onu en yüksək derecede bulmaları, bilbedahe gösterir ki imanı də emsalsizdir.
İşte belə emsalsiz bir şeriat və misilsiz bir İslâmiyet və hârika bir bəndəlik və fevkalâde bir dua və cihan-pesendane bir davet və mu’cizane bir iman sahibinde, əlbəttə heç bir cihetle yalan ola bilməz və aldatmaz deyə anladı və aklı də tasdik etti.
Dördüncüsü: Enbiyaların aleyhimüsselâm icmaı, necə ki vücud və vahdaniyet-i İlahiyeye gayet qüvvətli bir delildir; elə də bu zatın (asm) doğruluğuna və risaletine gayet sağlam bir şehadettir. Çünki enbiya aleyhimüsselâmın doğruluklarına və peygamber olmalarına medar olan ne qədər kudsî sıfatlar və mu’cizeler və vazifeler varsa o zatta (asm) en ileride olduğu tarihçe musaddaktır.
Demək onlar, necə ki lisan-ı kāl ilə Tevrat, İncil, Zebur və suhuflarında bu zatın (asm) geleceğini haber verib insanlara beşaret vermişler ki kütüb-ü mukaddesenin o beşaretli işaratından yirmiden fazla və çox zahir bir kısmı, On Doqquzuncu Məktub’ta güzelce beyan və ispat edilmiş. Elə də hal dilileriyle, yani nübüvvetleriyle və mu’cizeleriyle; öz mesleklerinde və vazifelerinde en ileri və en mükemmel olan bu zatı tasdik edib davasını imza edirlər. Və lisan-ı kāl və icma ilə vahdaniyete delâlet ettikleri kimi hal dili ilə və ittifak ilə də bu zatın sadıkıyetine şehadet edirlər deyə anladı.
Beşincisi: Bu zatın düsturlarıyla və terbiyesi və tebaiyetiyle və arkasından gitmeleriyle hakka, həqiqətə, kemalâta, keramata, keşfiyata, müşahedata yetişen minlərlə evliya vahdaniyete delâlet ettikleri kimi; üstadları olan bu zatın sadıkıyetine və risaletine, icma və ittifakla şehadet edirlər. Və âlem-i gaybdan verdiyi haberlerin bir kısmını nur-u velayetle müşahede etmeleri və umumunu nur-u iman ilə ya ilmelyakîn və ya aynelyakîn və ya hakkalyakîn surətində itikad və tasdik etmeleri, üstadları olan bu zatın derece-i hakkaniyet və sadıkıyetini güneş kimi gösterdiğini gördü.
Altıncısı: Bu zatın ümmiliğiyle birlikdə getirdiyi həqiqətlər-i kudsiye və ihtira ettiği ulûm-u âliye və keşfetdiyi marifet-i İlahiyenin dersiyle və talimiyle, mertebe-i ilmiyede en yüksək makama yetişen milyonlar asfiya-i müdakkikîn və sıddıkîn-i muhakkikîn və dâhî hükema-i mü’minîn, bu zatın üssü’l-esas davası olan vahdaniyeti, qüvvətli bürhanlarıyla bi’l-ittifak ispat və tasdik ettikleri kimi; bu muallim-i ekberin və bu üstad-ı a’zamın hakkaniyetine və sözlerinin həqiqət olduğuna ittifakla şehadetleri, gündüz kimi bir hüccet-i risaleti və sadıkıyetidir. Mesela Risale-i Nur, yüz parçasıyla bu zatın sadakatinin bir tək bürhanıdır.
Yedincisi: Âl ü ashab namında və nev-i beşerin enbiyadan sonra feraset və dirayet və kemalâtla en meşhuru və en muhterem və en namdarı və en dindar və keskin nazarlı taife-i azîmesi; kemal-i merak ilə və gayet dikkat və nihayet ciddiyetle, bu zatın bütün gizli və aşikâr hallerini və fikirlerini və vaziyetlerini taharri və teftiş və tetkik etmeleri neticesinde; bu zatın dünyada en sadık və en yüksək və en haklı və hakikatli olduğuna ittifak ilə və icma ilə sarsılmaz tasdikleri və qüvvətli imanları, güneşin ziyasına delâlet eden gündüz kimi bir delildir deyə anladı.
Sekizincisi: Bu kainat, necə ki özünü icad və idare və tertip eden və tasvir və takdir və tedbir ilə bir saray kimi bir kitab kimi bir sergi kimi bir temaşagâh kimi tasarruf eden sâni’ine və kâtibine və nakkaşına delâlet edər. Elə də kainatın yaradılışindeki makasıd-ı İlahiyeyi biləcək və bildirəcək və tahavvülatındaki Rabbanî hikmetlerini talim edəcək və vazifedarane harekâtındaki neticeleri ders verəcək və mahiyetindeki kıymetini və içindeki mevcudatın kemalâtını ilan edəcək və o kitab-ı kebirin manalarını ifade edəcək bir yüksək dellâl, bir doğru keşşaf, bir muhakkik üstad, bir sadık muallim istediyi və iktiza ettiği və herhalde bulunmasına delâlet ettiği cihetiyle, əlbəttə bu vazifeleri hamıdan çox yapan bu zatın hakkaniyetine və bu kainat Hâlık’ının en yüksək və sadık bir memuru olduğuna şehadet ettiğini bildi.
Dokuzuncusu: Madam ki bu sanatlı və hikmetli masnuatıyla öz hünerlerini və sanatkârlığının kemalâtını teşhir etmək və bu süslü, ziynetli nihayətsiz mahlukatıyla özünü tanıttırmak və sevdirmek və bu ləzzətli və qiymətli hesapsız nimetleriyle özünə teşekkür və hamdettirmek və bu şəfqətli və himayetli umumî terbiye və iaşe ilə hattâ ağızların en ince zevklerini və iştihaların hər nevini tatmin edəcək bir surette ihzar edilen Rabbanî it’amlar və ziyafetler ilə öz rububiyetine qarşı minnettarane və müteşekkirane və perestişkârane ibadət ettirmek və mevsimlerin tebdili və gece gündüzün tahvili və ihtilafı kimi azametli və haşmetli tasarrufat və icraat və dehşetli və hikmetli faaliyet və hallakıyet ilə öz uluhiyetini izhar edərək, o uluhiyetine qarşı iman və teslim və inkıyad və itaat ettirmek və hər vaxt iyiliği və iyileri himaye, fenalığı və fenaları izale və semavî tokatlar ilə zalimleri və yalancıları imha etmək cihetiyle, hakkaniyet və adaletini göstermek isteyen perde arkasında biri var.
Əlbəttə və herhalde, o gaybî zatın yanında en sevgili mahluku və en doğru abdi və onun mezkûr maksatlarına tam hizmet edərək, yaradılış-i kainatın tılsımını və muammasını hall və keşfeden və daima o Hâlık’ının adına hərəkət eden və ondan istimdad eden və muvaffakıyet isteyen və onun tarafından imdada və tevfike mazhar olan və Muhammed-i Kureyşî denilen bu zat olacaq (asm).
Hem aklına dedi: Madam ki bu mezkûr doqquz həqiqətlər bu zatın sıdkına şehadet edərlər; əlbəttə bu âdem, mənî-Âdem’in medar-ı şerefi və bu âlemin medar-ı iftiharıdır. Və ona “Fahr-i Âlem” və “Şeref-i mənî-Âdem” denilmesi çox lâyıktır. Və onun elinde bulunan ferman-ı Rahman olan Bəyanı Möcüzə Quran’ın haşmet-i saltanat-ı maneviyesinin nısf-ı arzı istilası və şahsî kemalâtı və yüksək hasletleri gösterir ki bu âlemde en mühim zat budur, Hâlık’ımız hakkında en mühim söz onundur.
İşte gel, bak! Bu hârika zatın yüzer zahir və bâhir kat’î mu’cizelerinin kuvvetine və dinindeki minlərlə âlî və esaslı hakikatlerine istinaden, bütün davalarının esası və bütün hayatının gayesi; Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine və sıfâtına və esmasına delâlet və şehadet və o Vâcibü’l-vücud’u ispat və ilan və i’lam etmektir.
Demək, bu kainatın manevî güneşi və Hâlık’ımızın en parlak bir bürhanı bu Habibullah denilen zattır ki onun şehadetini teyid və tasdik və imza eden aldanmaz və aldatmaz üç böyük icma var:
Birincisi: “Eğer perde-i gayb açılsa yakînim ziyadeleşmeyəcək.” deyən İmam-ı Ali radıyallahu anh və yerde iken arş-ı a’zamı və İsrafil’in azamet-i heykelini temaşa eden Gavs-ı A’zam (ks) kimi keskin nazar və gaybbîn gözleri bulunan minlərlə aktab və evliya-i azîmeyi câmi’ və Âl-i Muhammed adı ilə şöhret-şiar-ı âlem olan cemaat-i nuraniyenin icma ilə tasdikleridir.
İkincisi: Bedevî bir kavim və ümmi bir muhitte, hayat-ı içtimaiyeden və efkâr-ı siyasiyeden hâlî və kitapsız və fetret asrının karanlıklarında bulunan və çox az bir zamanda en medeni və malûmatlı və hayat-ı içtimaiyede və siyasiyede en ileri olan milletlere və hükûmetlere üstad və rehber və diplomat və hâkim-i âdil olaraq şarktan garba qədər cihan-pesendane idare eden və sahabe adı ilə dünyada namdar olan cemaat-i meşhurenin ittifakla can və mallarını, peder və aşiretlerini feda ettiren bir qüvvətli imanla tasdikleridir.
Üçüncüsü: Hər asırda binlerle efradı bulunan və hər fende dâhiyane ileri giden və muhtelif mesleklerde çalışan, ümmetinde yetişen hədsiz muhakkik və mütebahhir ulemasının cemaat-i uzmasının tevafukla və ilmelyakîn derecesinde tasdikleridir.
Demək, bu zatın vahdaniyete şehadeti şahsî və cüz’î deyil bəlkə umumî və küllî və sarsılmaz və bütün şeytanlar toplansa qarşısına heç bir cihetle çıxa bilməz bir şehadettir deyə hükmetti.
İşte asr-ı saadette aklıyla birlikdə seyahat eden dünya misafiri və həyat yolcusunun o medrese-i nuraniyeden aldığı desə qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on altıncı mertebesinde belə
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنٖى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِهٖ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دٖينِهٖ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِهٖ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهٖ حَتّٰى بِتَصْدٖيقِ اَعْدَائِهٖ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ دٖينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهٖ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهٖ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقٖى اُمَّتِهٖ ذَوِى الْبَرَاهٖينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ
denilmişdir.
*
Sonra bu dünyada hayatın gayesi və hayatın həyatı iman olduğunu bilen bu yorulmaz və tok olmaz yolcu, öz kalbine dedi ki: “Aradığımız zatın sözü və kelâmı denilen bu dünyada en meşhur və en parlak və en hâkim və ona teslim olmayan hər kəsə hər asırda meydan okuyan Bəyanı Möcüzə Quran namındaki kitaba müracaat edib o ne dir, bilelim. Lakin en evvel, bu kitab bizim Hâlık’ımızın kitabı olduğunu ispat etmək lâzımdır.” deyə taharriye başladı.
Bu seyyah bu zamanda bulunduğu münasibətilə en evvel manevî i’caz-ı Kur’anînin lem’aları olan Resaili’n-Nur’a baktı və onun yüz otuz risaleleri, âyât-ı Furkaniyenin nükteleri və ışıkları və esaslı tefsirleri olduğunu gördü. Və Risaletü’n-Nur, bu qədər muannid və mülhid bir asırda hər tarafa həqiqətlər-i Kur’aniyeyi mücahidane neşretdiyi halde, qarşısına kimse çıkamadığından ispat edər ki onun üstadı və menbaı və mercii və güneşi olan Kur’an semavîdir, beşer kelâmı deyildir.
Hattâ Resaili’n-Nur’un yüzer hüccetlerinden bir tək hüccet-i Kur’aniyesi olan Iyirmi Beşinci Söz ilə On Doqquzuncu Məktub’un âhiri, Kur’an’ın qırx vecihle mu’cize olduğunu elə ispat etmiş ki kim görmüş isə deyil tenkit və itiraz etmək, bəlkə ispatlarına hayran olmuş, takdir edərək çox sena etmiş.
Kur’an’ın vech-i i’cazını və hak kelâmullah olduğunu ispat etmək cihetini Risaletü’n-Nur’a havale edərək yalnız bir qısa işarəle büyüklüğünü gösteren bir neçə noktaya dikkat etti:
Birinci Nöqtə: Necə ki Kur’an, bütün mu’cizatıyla və hakkaniyetine delil olan bütün həqiqətləriyle, Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın bir mu’cizesidir. Elə də Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam da bütün mu’cizatıyla və delail-i nübüvvetiyle və kemalât-ı ilmiyesiyle Kur’an’ın bir mu’cizesidir və Kur’an kelâmullah olduğuna bir hüccet-i kātıasıdır.
İkinci Nöqtə: Kur’an, bu dünyada elə nurani və saadetli və hakikatli bir surette bir tebdil-i hayat-ı içtimaiye ilə birlikdə, insanların hem nefislerinde hem kalplerinde hem ruhlarında hem akıllarında hem hayat-ı şahsiyelerinde hem hayat-ı içtimaiyelerinde hem hayat-ı siyasiyelerinde elə bir inkılab yapmış və idame etmiş və idare etmiş ki on dörd asır müddetinde, hər dakikada, altı min altı yüz altmış altı âyetleri, kemal-i ihtiramla, heç olmazsa yüz milyondan ziyade insanların dilleriyle okunur və insanları terbiye və nefislerini tezkiye və kalplerini tasfiye edir. Ruhlara inkişaf və terakki və akıllara istikamet və nur və hayata həyat və saadet verir. Əlbəttə belə bir kitabın misli yoxdur, hârikadır, fevkalâdedir, mu’cizedir.
Üçüncü Nöqtə: Kur’an, o asırdan tâ indiyə qədər elə bir belâgat göstermiş ki Kâbe’nin duvarında altın ilə yazılan en meşhur ediblerin “Muallakat-ı Seb’a” adı ilə şöhret-şiar kasidelerini o dereceye indirdi ki Lebid’in kızı, babasının kasidesini Kâbe’den indirirken demiş: “Âyâta qarşı bunun kıymeti kalmadı.”
Hem bedevî bir edib: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ayəsi okunurken işittiği vaxt secdeye kapanmış. Ona demişler: “Sen Müslüman mı oldun?” O demiş: “Hayır, mən bu ayənin belâgatına secde ettim.”
Hem ilm-i belâgatın dâhîlerinden Abdülkahir-i Cürcanî və Sekkakî və Zemahşerî kimi binlerle dâhî imamlar və mütefennin edibler icma və ittifakla qərar vermişler ki: “Kur’an’ın belâgatı, tâkat-i beşerin fevkindedir, yetişilmez.”
Hem o zamandan beri mütemadiyen meydan-ı muarazaya davet edib mağrur və enaniyetli ediblerin və beliğlerin damarlarına dokundurup gururlarını kıracaq bir tarzda deyər: “Ya bir tək surenin mislini getiriniz veyahut dünyada və âhirette helâket və zilleti qəbul ediniz.” deyə ilan ettiği halde; o asrın muannid beliğleri bir tək surenin mislini getirmekle qısa bir yol olan muarazayı buraxıb uzun olan, can və mallarını tehlikeye atan muharebe yolunu ihtiyar etmeleri ispat edər ki o qısa yolda getmək mümkün deyildir.
Hem Kur’an’ın dostları, Kur’an’a benzemek və taklit etmək şevkiyle və düşmanları də Kur’an’a mukabele və tenkit etmək sevkiyle o vaxtten beri yazdıkları və yazılan və telahuk-u efkâr ilə terakki eden milyonlarla Arabî kitablar ortada gezir. Hiçbirisinin ona yetişemediğini, hattâ en âdi adam də dinlese əlbəttə diyəcək: “Bu Kur’an, bunlara benzemez və onların mertebesinde deyil.” Ya onların altında və ya umumunun fevkinde olacaq. Umumunun altında olduğunu dünyada heç bir fert, heç bir kâfir, hattâ heç bir ahmak diyemez. Demək mertebe-i belâgatı umumun fevkindedir.
Hattâ bir adam سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyetini okudu. Dedi ki: “Bu ayənin hârika telakki edilen belâgatını göremirəm.” Ona denildi: “Sen də bu seyyah kimi o zamana git, orada dinlə.” O da özünü Kur’an’dan evvel orada tahayyül ederken gördü ki:
Mevcudat-ı âlem pərişan, karanlık, camid və şuursuz və vazifesiz olaraq hâlî, hədsiz, hudutsuz bir fezada; kararsız, fâni bir dünyada bulunurlar. Birden Kur’an’ın lisanından bu ayəsi dinlerken gördü:
Bu ayə, kainat üstünde, dünyanın yüzünde elə bir perde açtı və ışıklandırdı ki bu ezelî nutuk və bu sermedî ferman asırlar sıralarında dizilen şüurlulara ders verib gösterir ki bu kainat bir cami-i kebir hükmünde, başta semavat və arz olaraq umum mahlukatı hayattarane zikir və tesbihte və vazife başında cûş u hurûşla mesudane və memnunane bir vaziyette bulundurur deyə müşahede etti. Və bu ayənin derece-i belâgatını zevk edərək sair âyetleri buna kıyasla Kur’an’ın zemzeme-i belâgatı arzın nısfını və nev-i beşerin humsunu istila edərək haşmet-i saltanatı kemal-i ihtiramla on dörd asır bilâ-fâsıla idame ettiğinin minlərlə hikmetlerinden bir hikmetini anladı.
Dördüncü Nöqtə: Kur’an, elə hakikatli bir halâvet göstermiş ki en tatlı bir şeyden də usandıran çox tekrar, Kur’an’ı tilavet edenler üçün deyil usandırmak, bəlkə qəlbi çürümemiş və zevki bozulmamış adamlara tekrar-ı tilaveti halâvetini ziyadeleştirdiyi, eski zamandan beri herkesçe müsellem olub darb-ı mesel hükmüne geçmiş.
Hem elə bir tazelik və gençlik və şebabet və garabet göstermiş ki on dörd asır yaşadığı və hər kəsin eline kolayca girdiyi halde, indi nâzil olmuş kimi tazeliğini muhafaza edir. Hər asır, özünə hitap edir kimi bir gençlikte görmüş. Hər taife-i ilmiye ondan hər vaxt istifadə etmək üçün kesretle və mebzuliyetle yanlarında bulundurdukları və üslub-u ifadesine ittiba və iktida ettikleri halde o, üslubundaki və tarz-ı beyanındaki garabetini eynilə muhafaza edir.
Beşincisi: Kur’an’ın bir cenahı mazide, bir cenahı müstakbelde. Kökü və bir kanadı eski peygamberlerin ittifaklı həqiqətləri olduğu və bu onları tasdik və teyid ettiği və onlar də tevafukun hal dili ilə bunu tasdik ettikleri kimi; elə də evliya və asfiya kimi ondan həyat alan semereleri və hayattar tekemmülleriyle, şecere-i mübarekelerinin hayattar, feyizdar və həqiqət-medar olduğuna delâlet eden və ikinci kanadının himayesi altında yetişen və yaşayan velayetin bütün hak tarîkatları və İslâmiyet’in bütün hakikatli ilimleri, Kur’an’ın ayn-ı hak və mecma-ı həqiqətlər və câmiiyette misilsiz bir hârika olduğuna şehadet edər.
Altıncısı: Kur’an’ın altı ciheti nuranidir, sıdk və hakkaniyetini gösterir. Bəli, altında hüccet və bürhan direkleri, üstünde sikke-i i’caz lem’aları, önünde və hedefinde saadet-i dâreyn hediyeleri, arkasında nöqtə-i istinadı vahy-i semavî həqiqətləri, sağında hədsiz ukûl-ü müstakimenin delillerle tasdikleri, solunda selim kalplerin və temiz vicdanların ciddi itminanları və samimi incizabları və teslimleri; Kur’an’ın fevkalâde, hârika, metin və hücum edilmez bir kale-i semaviye-i arziye olduğunu ispat ettikleri kimi…
Altı makamdan də onun ayn-ı hak və sadık olduğuna və beşerin kelâmı olmadığına hem yanlış olmadığına imza eden:
Başta bu kainatta daima güzelliği izhar, iyiliği və doğruluğu himaye və sahtekârları və müfterileri imha və izale etmək âdetini bir düstur-u faaliyet ittihaz eden bu kainatın mutasarrıfı, o Kur’an’a âlemde en makbul en yüksək en hâkimane bir makam-ı hörmət və bir mertebe-i muvaffakıyet vermesiyle onu tasdik və imza ettiği kimi…
İslâmiyet’in menbaı və Kur’an’ın tercümanı olan zatın aleyhissalâtü Vəssalam hamıdan çox ona itikad və ihtiramı və nüzulü zamanında uyku kimi bir vaziyet-i nâimanede bulunması və sair kelâmları ona yetişememesi və bir derece benzememesi və ümmiyetiyle birlikdə gitmiş və geləcək həqiqi hâdisat-ı kevniyeyi gaybiyane, Kur’an ilə tereddütsüz və itminan ilə beyan etmesi və çox dikkatli gözlerin nazarı altında heç bir hile, heç bir yanlış vaziyeti görülmeyen o tercümanın, bütün qüvvəti ilə Kur’an’ın hər bir hükmüne iman edib tasdik etmesi və heç bir şey onu sarsmaması; Kur’an semavî, hakkaniyetli və öz Hâlık-ı Rahîm’inin mübarək kelâmı olduğunu imza edir.
Hem nev-i insanın humsu, bəlkə kısm-ı a’zamı, göz önünde ona müncezibane və dindarane irtibatı və həqiqət-perestane və müştakane kulak vermesi; və çox emarelerin və vakıaların və keşqiymətın şehadetiyle, cin və melek və ruhanîlerin də tilaveti vaxtında pervane kimi hakperestane etrafında toplanması, Kur’an’ın kainatça makbuliyetine və en yüksək bir makamda bulunduğuna bir imzadır.
Hem nev-i beşerin umum tabakaları, en gabi və âmîden tut, tâ en zeki və âlime qədər hər biri, Kur’an’ın dersinden tam hisse almaları və en derin həqiqətləri fehmetmeleri və yüzlerle fen və ulûm-u İslâmiyenin və bilhassa şeriat-ı kübranın böyük müçtehidleri və usûlü’d-din və ilm-i kelâmın dâhî muhakkikleri kimi hər taife öz ilimlerine ait bütün hâcatını və cavablarını Kur’an’dan istihraç etmeleri, Kur’an menba-ı hak və maden-i həqiqət olduğuna bir imzadır.
Hem edebiyatça en ileri bulunan Arap edibleri –İslâmiyet’e girmeyenler– indiyə qədər muarazaya çoxlu möhtac oldukları halde Kur’an’ın i’cazından yeddi böyük vechi varken, yalnız bir tək vechi olan belâgatının (tək bir surenin) mislini getirmekten istinkâfları və indiyə qədər gelen və muaraza ilə şöhret kazanmak isteyen meşhur beliğlerin və dâhî âlimlerin onun heç bir vech-i i’cazına qarşı çıkamamaları və âcizane sükût etmeleri; Kur’an mu’cize və tâkat-i beşerin fevkinde olduğuna bir imzadır.
Bəli, bir kelâm “Kimden gelmiş və kime gelmiş və ne üçün?” denilmesiyle kıymeti və ulviyeti və belâgatı tezahür etmesi noktasından Kur’an’ın misli ola bilməz və ona yetişilemez.
Çünki Kur’an, bütün âlemlerin Rabb’i və Hâlık’ının hitabı və konuşması və heç bir cihette taklidi və tasannuu ihsas edəcək bir emare bulunmayan bir mükâlemesi və bütün insanların bəlkə bütün mahlukatın adına mebus və nev-i beşerin en meşhur və namdar muhatabı bulunan və o muhatabın qüvvət və vüs’at-i imanı, koca İslâmiyet’i tereşşuh edib sahibini Kab-ı Kavseyn makamına çıkararak muhatab-ı Samedaniyeye mazhariyetle nüzul eden və saadet-i dâreyne dair və yaradılış-i kainatın neticelerine və ondaki Rabbanî maksatlara ait mesaili və o muhatabın bütün həqiqətlər-i İslâmiyeyi taşıyan en yüksək və en geniş olan imanını beyan və izah eden və koca kainatın bir harita, bir saat, bir hane kimi hər tarafını gösterip, çevirip onları yapan sanatkârı tavrıyla ifade və talim eden Bəyanı Möcüzə Quran’ın əlbəttə mislini getirmek mümkün deyildir və derece-i i’cazına yetişilmez.
Hem Kur’an’ı tefsir eden və bir kısmı otuz qırx hattâ yetmiş cilt olaraq birer tefsir yazan yüksək zekâlı müdakkik binlerle mütefennin ulemanın, senetleri və delilleriyle beyan ettikleri Kur’an’daki hədsiz meziyetleri və nükteleri və hâsiyetleri və sırları və âlî manaları və umûr-u gaybiyenin hər nevinden kesretli gaybî ihbarları izhar və ispat etmeleri və bilhassa Risale-i Nur’un yüz otuz kitabının hər biri Kur’an’ın bir meziyetini, bir nüktesini kat’î bürhanlarla ispat etmesi və bilhassa Mu’cizat-ı Kur’aniye Risalesi; şimendifer və tayyare kimi medeniyetin hârikalarından çox şeyleri Kur’an’dan istihraç eden Iyirminci Söz’ün İkinci Makamı və Risale-i Nur’a və elektriğe işarə eden ayələrin işaratını bildiren İşarat-ı Kur’aniye namındaki Birinci Şuâ və huruf-u Kur’aniye ne qədər muntazam, esrarlı və manalı olduğunu gösteren Rumuzat-ı Semaniye namındaki səkkiz kiçik risaleler və Sure-i Feth’in âhirki ayəsi beş vecihle ihbar-ı gaybî cihetinde mu’cizeliğini ispat eden kiçik bir risale kimi Risale-i Nur’un hər bir cüzü, Kur’an’ın bir hakikatini, bir nurunu izhar etmesi; Kur’an’ın misli olmadığına və mu’cize və hârika olduğuna və bu âlem-i şehadette âlem-i gaybın dili və bir Allâmü’l-guyub’un kelâmı bulunduğuna bir imzadır.
İşte altı noktada və altı cihette və altı makamda işarə edilen, Kur’an’ın mezkûr meziyetleri və hâsiyetleri içindir ki haşmetli hâkimiyet-i nuraniyesi və azametli saltanat-ı kudsiyesi, asırların yüzlerini ışıklandırarak zemin yüzünü də min üç yüz sene tenvir edərək kemal-i ihtiramla devam etmesi hem o hâsiyetleri içindir ki Kur’an’ın hər bir harfi, heç olmazsa on sevabı və on hasenesi olması və on meyvə-i bâki vermesi, hattâ bir kısım âyâtın və surelerin hər bir harfi, yüz və min və daha ziyade meyvə vermesi və mübarək vaxtlarda hər harfin nuru və sevabı və kıymeti ondan yüzlere çıkması kimi kudsî imtiyazları kazanmış deyə dünya seyyahı anladı və kalbine dedi:
İşte belə hər cihetle mu’cizatlı bu Kur’an; surelerinin icmaıyla və âyâtının ittifakıyla və esrar və envarının tevafukuyla və semerat və âsârının tetabukuyla bir tək Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine və sıfât və esmasına deliller ilə ispat surətində elə şehadet etmiş ki bütün ehl-i imanın hədsiz şehadetleri, onun şehadetinden tereşşuh etmişler.
İşte bu yolcunun Kur’an’dan aldığı ders-i tevhid və imana qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on yeddinci mertebesinde belə
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهٖ فٖى كُلِّ دَقٖيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارٖى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فٖى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا : شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهٖ وَ اَنْوَارِهٖ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهٖ وَ ثَمَرَاتِهٖ وَ اٰثَارِهٖ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
denilmişdir.
*
Sonra bir fakir insana deyil fâni və muvakkat bir tarlayı, bir haneyi, bəlkə koca kainatı və dünya qədər bir mülk-ü bâkiyi kazandıran və bir fâni adama ebedî bir hayatın levazımatını bulduran və ecelin darağacını bekleyen bir bîçareyi idam-ı ebedîden kurtaran və saadet-i sermediyenin hazinesini açan en qiymətli sermaye-i insaniyenin iman olduğunu bilen mezkûr misafir və həyat yolcusu, öz nəfsinə dedi ki:
“Haydi, ileri! İmanın hədsiz mertebelerinden bir mertebe daha kazanmak üçün kainatın heyet-i mecmuasına müracaat edib o da ne dir, dinlemeliyiz; erkânından və eczasından aldığımız dersleri tekmil və tenvir etməliyik.” deyə Kur’an’dan aldığı geniş və ihatalı bir dürbün ilə baktı, gördü:
Bu kainat, o qədər manidar və muntazamdır ki mücessem bir kitab-ı Sübhanî və cismanî bir Kur’an-ı Rabbanî və müzeyyen bir saray-ı Samedanî və muntazam bir şehr-i Rahmanî surətində görünür. O kitabın bütün sureleri, âyetleri və kelimatları, hattâ harfleri və babları və fasılları və sayfaları və satırları, umumunun hər vaxt manidarane mahv və ispatları və hakîmane tağyir və tahvilleri; icma ilə bir Alîm-i külli şey’in və bir Kadîr-i külli şey’in və bir musannifin, hər şeyde hər şeyi gören və hər şeyin hər şeyi ilə münasebetini bilen, riayet eden bir Nakkaş-ı Zülcelal’in və bir Kâtib-i Zülkemal’in vücudunu və mevcudiyetini bilbedahe ifade ettikleri kimi bütün erkân və envaıyla və ecza və cüz’iyatıyla və sekeneleri və müştemilatıyla və vâridat və masarifatıyla və onlarda maslahatkârane tebdilleriyle və hikmet-perverane tecdidleriyle, bi’l-ittifak hədsiz bir qüdrət və nihayətsiz bir hikmetle iş gören âlî bir ustanın və misilsiz bir Sâni’in mevcudiyetini və vahdetini bildirirlər. Və kainatın azametine münasib iki böyük və geniş həqiqətin şehadetleri, kainatın bu böyük şehadetini ispat edirlər.
Birinci Həqiqət: Usûlü’d-din və ilm-i kelâmın dâhî ulemasının və hükema-i İslâmiyenin gördükleri və hədsiz bürhanlarla ispat ettikleri “hudûs” və “imkân” hakikatleridir. Onlar demişler ki:
“Madam âlemde və hər şeyde tagayyür və tebeddül var; əlbəttə fânidir, hâdistir, kadîm ola bilməz. Madam ki hâdistir, əlbəttə onu ihdas eden bir Sâni’ var. Və madam ki hər şeyin zatında vücudu və ademi, bir səbəb bulunmazsa müsavidir; əlbəttə vâcib və ezelî ola bilməz. Və madam ki muhal və bâtıl olan devir və teselsül ilə birbirini icad etmək mümkün olmadığı kat’î bürhanlarla ispat edilmiş. Əlbəttə elə bir Vâcibü’l-vücud’un mevcudiyeti lâzımdır ki naziri mümteni, misli muhal və bütün maadası mümkün və mâsivası mahluku olacaq.”
Bəli, hudûs həqiqəti kainatı istila etmiş. Çoğunu göz görür, digər kısmını ağıl görür. Çünki gözümüzün önünde hər sene güz mevsiminde elə bir âlem vefat edər ki hər birisinin hədsiz efradı bulunan və hər biri canlı bir kainat hükmünde olan yüz min nevi nebatat və küçücük hayvanat, o âlem ilə birlikdə vefat edərlər. Lakin o qədər nizam-nizam-intizam ilə bir vefattır ki haşir və neşirlerine medar olan və rəhmət və hikmetin mu’cizeleri, qüdrət və ilmin hârikaları bulunan çekirdekleri və toxumları və yumurtacıkları baharda yerlerinde buraxıb defter-i a’mallerini və gördükleri vazifelerin programlarını onların ellerine vererek Hafîz-i Zülcelal’in himayesi altında, hikmetine emanet edər; sonra vefat edərlər.
Və bahar mevsiminde, haşr-i a’zamın yüz min misali və numune və delilleri hükmünde olaraq o vefat eden ağaclar və kökler və bir kısım hayvancıklar, eynilə ihya və dirilirlər. Və bir kısmının də öz yerlerinde emsalleri və eynilə onlara benzeyenleri icad və ihya olunur. Və geçen baharın mevcudatı, işledikleri amellerin və vazifelerin sahifelerini ilanat kimi neşredip وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ âyetinin bir misalini gösterirlər.
Hem heyet-i mecmua cihetinde, hər güzde və hər baharda böyük bir âlem vefat edər və taze bir âlem vücuda gəlir. Və o vefat və hudûs, o qədər muntazam cereyan edir və o vefat və hudûsta, gayet nizam-nizam-intizam və mizanla o qədər nevilerin vefiyatları və hudûsları olur ki güya dünya elə bir misafirhanedir ki canlı kainatlar ona misafir olurlar və seyyah âlemler və seyyar dünyalar ona gəlirlər, vazifelerini görürler, gedərlər.
İşte, bu dünyada belə hayattar dünyaları və vazifedar kainatları kemal-i ilim və hikmət və mizanla və muvazene və nizam-nizam-intizam və nizamla ihdas və icad edib Rabbanî maksatlarda və İlahî gayelerde və Rahmanî hizmetlerde kadîrane istimal və rahîmane istihdam eden bir Zat-ı Zülcelal’in vücub-u vücudu və hədsiz qüdrəti və nihayətsiz hikməti, bilbedahe güneş kimi akıllara görünür. “Hudûs” mesailini Risale-i Nur’a və muhakkikîn-i kelâmiyenin kitablarına havale ilə o bahsi kapırıq.
Amma imkân ciheti isə o da kainatı istila və ihata etmiş. Çünki görürük ki hər şey, küllî və cüz’î bulunsun, böyük və kiçik olsun arştan ferşe, zerrattan seyyarata qədər hər mevcud; mahsus bir zat və muayyen bir surət və mümtaz bir şahsiyet və has sıfatlar və hikmetli keyfiyetler və maslahatlı cihazlar ilə dünyaya gönderilir. Halbuki o mahsus zata və o mahiyete, hədsiz imkânat içinde o hususiyeti vermək… Hem suretler adedince imkânlar və ihtimaller içinde o nakışlı və farikalı və münasib o muayyen surəti giydirmek… Hem hemcinsinden olan eşhasın miktarınca imkânlar içinde çalkanan o mevcuda, o lâyık şahsiyeti imtiyazla tahsis etmək… Hem sıfatların nevileri və mertebeleri sayısınca imkânlar və ihtimaller içinde şekilsiz və mütereddid bulunan o masnua, o has və muvafık, maslahatlı sıfatları yerleştirmek… Hem hədsiz yollar və tarzlarda bulunması mümkün olması noktasında hədsiz imkânat və ihtimalat içinde mütehayyir, sergerdan, hedefsiz o mahluka, o hikmetli keyfiyetleri və inayetli cihazları takmak və teçhiz etmək…
Əlbəttə küllî və cüz’î bütün mümkinat adedince və hər mümkünün mezkûr mahiyet və hüviyet, heyet və surət, sıfat və vaziyetinin imkânatı adedince tahsis edici, tercih edici, tayin edici, ihdas edici bir Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücuduna və hədsiz kudretine və nihayətsiz hikmetine və heç bir şey və heç bir şe’n ondan gizlenmediğine və heç bir şey ona ağır gelmediğine və en böyük bir şey en kiçik bir şey kimi ona kolay geldiğine və bir baharı bir ağac qədər və bir ağacı bir çərdək qədər suhuletle icad edebildiğine işarəler və delâletler və şehadetler, imkân hakikatinden çıxıb kainatın bu böyük şehadetinin bir kanadını teşkil edərlər.
Kainatın şehadetini, hər iki kanadı və iki hakikatiyle Risale-i Nur eczaları və bilhassa Iyirmi İkinci və Otuz İkinci Sözler və Iyirminci və Otuz Üçüncü Məktublar tamamıyla ispat və izah ettiklerinden onlara havale edərək bu olduqca uzun kıssayı qısa kestik.
Kainatın heyet-i mecmuasından gelen böyük və küllî şehadetin ikinci kanadını ispat eden:
İkinci Həqiqət: Bu mütemadiyen çalkanan inkılablar və tahavvülatlar içinde vücudunu və hizmetini və canlı isə hayatını muhafazaya və vazifesini yerine getirmeye çalışan mahlukatta, kuvvetlerinin bütün bütün haricinde bir teavün həqiqəti görünür.
Mesela, unsurları canlıın imdadına, hususan bulutları nebatatın mededine və nebatatı də hayvanatın yardımına və hayvanat isə insanların muavenetine və memelerin kevser kimi sütleri, yavruların beslenmelerine və canlıların iktidarları haricindeki çoxlu hâcetleri və erzakları, umulmadık yerlerden onların ellerine verilmesi, hattâ zerrat-ı taamiye də hüceyrat-ı bedeniyenin tamirine koşmaları kimi teshir-i Rabbanî ilə və istihdam-ı Rahmanî ilə həqiqət-i teavünün çoxlu misalleri doğrudan doğruya, bütün kainatı bir saray kimi idare eden bir Rabbü’l-âlemîn’in umumî və rahîmane rububiyetini gösterirlər.
Bəli, camid və şuursuz və şefkatsiz olan və birbirine şefkatkârane, şuurdarane vaziyet gösteren muavenetçiler, əlbəttə gayet Rahîm və Hakîm bir Rabb-i Zülcelal’in qüvvəti ilə, rahmetiyle, emriyle yardıma koşturulurlar.
İşte kainatta cari olan teavün-ü umumî, seyyarattan tâ canlıın aza və cihazat və zerrat-ı bedeniyesine qədər kemal-i nizam-nizam-intizamla cereyan eden muvazene-i âmme və muhafaza-i şâmile və semavatın yaldızlı yüzünden və zeminin ziynetli yüzünden tâ çiçeklerin süslü yüzlerine qədər qələm gezdiren tezyin və Kehkeşan’dan və manzume-i şemsiyeden tâ mısır və nar kimi meyvələrə qədər hükmeden tanzim və güneş və kamerden və unsurlardan və bulutlardan tâ bal arılarına qədər memuriyet veren tavzif kimi çox böyük həqiqətlərin büyüklükleri nisbetindeki şehadetleri, kainatın şehadetinin ikinci kanadını ispat və teşkil edərlər. Madam ki Risale-i Nur bu böyük şehadeti ispat və izah etmiş, biz burada bu kısacık işarəle iktifa ederiz.
İşte dünya seyyahının kainattan aldığı ders-i imanîye qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on səkkizinci mertebesinde belə
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظٖيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبٖيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهٖ وَ اٰيَاتِهٖ وَ كَلِمَاتِهٖ وَ حُرُوفِهٖ وَ اَبْوَابِهٖ وَ فُصُولِهٖ وَ صُحُفِهٖ وَ سُطُورِهٖ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهٖ وَ اَنْوَاعِهٖ وَ اَجْزَائِهٖ وَ جُزْئِيَّاتِهٖ وَ سَكَنَتِهٖ وَ مُشْتَمِلَاتِهٖ وَ وَارِدَاتِهٖ وَ مَصَارِفِهٖ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمٖيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَقٖيقَةِ تَبْدٖيلِ صُورَتِهٖ وَ مُشْتَمِلَاتِهٖ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْدٖيدِ حُرُوفِهٖ وَ كَلِمَاتِهٖ بِالنِّظَامِ وَ الْمٖيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فٖى مَوْجُودَاتِهٖ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
denilmişdir.
*
Sonra, dünyaya gelen və dünyanın yaratanını arayan və on səkkiz adet mertebelerden çıkan və arş-ı həqiqətə yetişen bir mi’rac-ı imanî ilə gaibane marifetten hazırane və muhatabane bir makama terakki eden meraklı və müştak yolcu adam, öz ruhuna dedi ki:
Fatiha-i Şerife’de başından tâ اِيَّاكَ kelimesine qədər gaibane medh ü sena ilə bir huzur gəlib اِيَّاكَ hitabına çıkılması kimi biz də doğrudan doğruya gaibane aramayı buraxıb aradığımızı aradığımızdan sormalıyız; hər şeyi gösteren güneşi, güneşten sormak gerektir. Bəli hər şeyi gösteren, özünü hər şeyden ziyade gösterir. Elə isə şemsin şuâatı ilə onu görmək və tanımak kimi Hâlık’ımızın Əsmaül-Hüsnasıyla və sıfât-ı kudsiyesiyle onu kabiliyetimizin nisbetinde tanımaya çalışabiliriz.
Bu maksadın hədsiz yollarından iki yolu və o iki yolun hədsiz mertebelerinden iki mertebeyi və o iki mertebenin çoxlu hakikatlerinden və çoxlu uzun tafsilatından yalnız iki həqiqəti icmal və ihtisar ilə bu risalede beyan edeceğiz.
Birinci Həqiqət: Bilmüşahede gözümüzle görünen və muhit və daimî və muntazam və dehşetli və semavî və arzî olan bütün mövcudatı çeviren və tebdil və tecdid eden və kainatı kaplayan faaliyet-i müstevliye həqiqəti görünmesi və o hər cihetle hikmet-medar faaliyet hakikatinin içinde tezahür-ü rububiyet hakikatinin bilbedahe hissedilmesi və o hər cihetle rahmet-feşan tezahür-ü rububiyet hakikatinin içinde, tebarüz-ü uluhiyet həqiqəti bizzarure bilinmiş olmasıdır.
İşte bu hâkimane və hakîmane faaliyet-i daimeden və perdesinin arkasında bir Fâil-i Kadîr və Alîm’in ef’ali, görünür kimi hissedilir.
Və bu mürebbiyane və müdebbirane ef’al-i Rabbaniyeden və perdesinin arkasından, hər şeyde cilveleri bulunan esma-i İlahiye, hissedilir derecesinde bedahetle bilinir.
Və bu celaldarane və cemal-perverane cilvelenen Əsmaül-Hüsnadan və perdesinin arkasında sıfât-ı seb’a-i kudsiyenin ilmelyakîn, bəlkə aynelyakîn, bəlkə hakkalyakîn derecesinde vücudları və tahakkukları anlaşılır.
Və bu yeddi kudsî sıfatın də bütün masnuatın şehadetiyle hem hayattarane hem kadîrane hem alîmane hem semîane hem basîrane hem mürîdane hem mütekellimane nihayətsiz bir surette tecellileri ilə bilbedahe və bizzarure və biilmelyakîn bir Mevsuf-u Vâcibü’l-vücud’un və bir Müsemma-i Vâhid-i Ehad’in və bir Fâil-i Ferd-i Samed’in mevcudiyeti, güneşten daha zahir, daha parlak bir tarzda kalpteki iman gözüne görünür kimi kat’î bilinir.
Çünki güzel və manidar bir kitab və muntazam bir hane, bedahetle yazmak və etmək fiillerini və güzel yazmak və nizam-nizam-intizamlı etmək fiilleri də bedahetle yazıcı və dülger namlarını, yazıcı və dülger unvanları isə bedahetle kitabet və dülgerlik sanatlarını və sıfatlarını və bu sanat və sıfatlar bedahetle herhalde bir zatı istilzam edər ki mevsuf və sâni’ və müsemma və fâil olsun. Fâilsiz bir fiil və müsemmasız bir isim mümkün olmadığı kimi; mevsufsuz bir sıfat, sanatkârsız bir sanat də mümkün deyildir.
İşte bu həqiqət və kaideye binaen, bu kainat bütün mövcudatıyla birlikdə kaderin kalemiyle yazılmış, qüdrətin çekiciyle yapılmış manidar hədsiz kitablar, məktublar, nihayətsiz binalar və saraylar hükmünde –hər biri minlərlə vecihle və birlikdə hədsiz vücuh ilə– Rabbanî və Rahmanî nihayətsiz fiilleri və o fiillerin menşeleri olan min bir esma-i İlahiyenin hədsiz cilveleriyle və o güzel isimlerin menbaı olan yeddi sıfât-ı Sübhaniyenin nihayətsiz tecellileriyle, o yeddi muhit və kudsî sıfatların madeni və mevsufu olan ezelî və ebedî bir Zat-ı Zülcelal’in vücub-u vücuduna və vahdetine hədsiz işarəler və nihayətsiz şehadetler ettikleri kimi; bütün o mevcudatta bulunan bütün hüsünler, cemaller, kıymetler, kemaller də ef’al-i Rabbaniyenin və esma-i İlahiyenin və sıfât-ı Samedaniyenin və şuunat-ı Sübhaniyenin özlərinə lâyık və muvafık kudsî cemallerine və kemallerine və hepsi birden Zat-ı Akdes’in kudsî cemaline və kemaline bedahetle şehadet edərlər.
İşte faaliyet həqiqəti içinde tezahür eden rububiyet həqiqəti; ilim və hikmetle halk və icad və sun’ və ibda, nizam və mizan ilə takdir və tasvir və tedbir və tedvir, kasd və irade ilə tahvil və tebdil və tenzil və tekmil, şəfqət və rahmetle it’am və in’am və ikram və ihsan kimi şuunatıyla və tasarrufatıyla özünü gösterir və tanıttırır.
Və tezahür-ü rububiyet həqiqəti içinde bedahetle hissedilen və bulunan uluhiyetin tebarüz həqiqəti də Əsmaül-Hüsnanın rahîmane və kerîmane cilveleriyle və yeddi sıfât-ı sübutiye olan Həyat, İlim, Qüdrət, İrade, Sem’, Basar və Kelâm sıfatlarının celalli və cemalli tecellileriyle özünü tanıttırır, bildirir.
Bəli necə ki kelâm sıfatı, vahiyler və ilhamlar ilə Zat-ı Akdes’i tanıttırır, elə də qüdrət sıfatı də mücessem kelimeleri hükmünde olan sanatlı eserleriyle o Zat-ı Akdes’i bildirir və kainatı baştan başa bir Furkan-ı Cismanî mahiyetinde gösterip bir Kadîr-i Zülcelal’i tavsif və tarif edər.
Və ilim sıfatı də hikmetli, nizam-nizam-intizamlı, mizanlı olan bütün masnuat miktarınca və ilim ilə idare və tedbir və tezyin və temyiz edilen bütün mahlukat adedince, mevsufları olan bir tək Zat-ı Akdes’i bildirir.
Və həyat sıfatı isə qüdrəti bildiren bütün eserler və ilmin vücudunu bildiren bütün nizam-nizam-intizamlı və hikmetli və mizanlı və ziynetli suretler, haller və sair sıfatları bildiren bütün deliller, sıfat-ı hayatın delilleriyle birlikdə, həyat sıfatının tahakkukuna delâlet ettikleri kimi; həyat də bütün o delilleriyle, âyineleri olan bütün canlıları şahit göstererek Zat-ı Hayy-ı Kayyum’u bildirir.
Və kainatı, serbeser hər vaxt taze taze və ayrı ayrı cilveleri və nakışları göstermek üçün daima değişen və tazelenen və hədsiz âyinelerden terekküp eden bir âyenə-i ekber suretine çevirir. Və bu kıyasla görmək və işitmek, ihtiyar etmək və konuşmak sıfatları də hər biri birer kainat qədər Zat-ı Akdes’i bildirir, tanıttırır.
Hem o sıfatlar, Zat-ı Zülcelal’in vücuduna delâlet ettikleri kimi hayatın vücuduna və tahakkukuna və o zatın hayattar və diri olduğuna də bedahetle delâlet edərlər. Çünki bilmək hayatın alâmeti, işitmek dirilik emaresi, görmək dirilere mahsus, irade həyat ilə ola bilər, ihtiyarî iktidar canlılarda bulunur, tekellüm isə bilen dirilerin işidir.
İşte bu noktalardan anlaşılır ki həyat sıfatının yeddi defa kainat qədər delilleri və öz vücudunu və mevsufun vücudunu bildiren bürhanları vardır ki bütün sıfatların esası və menbaı və ism-i a’zamın masdarı və medarı olmuşdur. Risale-i Nur, bu birinci həqiqəti qüvvətli bürhanlar ilə ispat və bir derece izah ettiğinden, bu denizden bu mezkûr katre ilə şimdilik iktifa edirik.
İkinci Həqiqət: Sıfat-ı kelâmdan gelen tekellüm-ü İlahîdir. لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى âyetinin sırrıyla: Kelâm-ı İlahî, nihayətsizdir. Bir zatın vücudunu bildiren en zahir alâmet, konuşmasıdır. Demək bu həqiqət, nihayətsiz bir surette Mütekellim-i Ezelî’nin mevcudiyetine və vahdetine şehadet edər.
Bu həqiqətin iki qüvvətli şehadeti, bu risalenin on dördüncü və on beşinci mertebelerinde beyan edilen vahiyler və ilhamlar cihetiyle və geniş bir şehadeti də onuncu mertebesinde işarə edilen kütüb-ü mukaddese-i semaviye cihetiyle və çox parlak və câmi’ bir digər şehadeti də on yeddinci mertebesinde Bəyanı Möcüzə Quran cihetiyle geldiğinden, bu həqiqətin beyan və şehadetini o mertebelere havale edib o həqiqəti mu’cizane ilan eden və şehadetini sair həqiqətlərin şehadetleriyle birlikdə ifade eden
شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَالْمَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِالْقِسْطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
âyet-i muazzamanın envarı və esrarı, bizim bu yolcuya kâfi və vâfi gelmiş ki daha ileri gidememiş.
İşte bu yolcunun bu makam-ı kudsîden aldığı dersin qısa bir mealine bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on doqquzuncu mertebesinde
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَحْدَتِهٖ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمٖيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحٖيطَةِ وَ جَمٖيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمٖيعِ شُؤُنَاتِهٖ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقٖيقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ فٖى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فٖى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْاٖيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدٖيرِ وَ التَّصْوٖيرِ وَ التَّدْبٖيرِ وَ التَّدْوٖيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرٖيفِ وَ التَّنْظٖيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ اَسْرَارِ – شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِالْقِسْطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
denilmişdir.
***
İhtar
Geçen İkinci Makam’ın Birinci Bab’ındaki on doqquz adet mertebelerin şehadet eden hakikatlerinin hər biri, tahakkuklarıyla və vücudlarıyla vücub-u vücuda delâlet ettikleri kimi; ihataları ilə də vahdete və ehadiyete delâlet edərlər. Lakin başta sarîhan vücudu ispat ettikleri cihetle, vücub-u vücudun delilleri sayılmış.
İkinci Makam’ın İkinci Bab’ı isə başta və sarahatle vahdeti və içinde vücudu ispat ettiği haysiyetiyle, tevhid bürhanları denilir. Yoxsa hər ikisi, hər ikisini ispat edər. Farklarına işarə üçün Birinci Bab’da بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ İkinci Bab’da vahdet görünür kimi zuhuruna işarəen بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ fıkraları tekrar edilir.
Geləcək İkinci Bab’ın mertebelerini Birinci Bab kimi izah etmeye niyet etmişdim. Lakin bazı hallerin mümanaatıyla ihtisara və icmale mecburum. Hakkıyla beyan etmeyi Risale-i Nur’a havale edirik.
***
İkinci Bab
Berahin-i Tevhidiyeye Dairdir
Dünyaya iman üçün gönderilen və bütün kainatta fikren seyahat eden və hər şeyden Hâlık’ını soran və hər yerde Rabb’ini arayan və hakkalyakîn derecesinde İlah’ını vücub-u vücud noktasında bulan dünya misafiri, öz aklına dedi ki: Gel, Vâcibü’l-vücud Hâlık’ımızın vahdet bürhanlarını temaşa üçün yenə birlikdə bir seyahate gideceğiz.
Birlikdə gittiler. Birinci menzilde gördüler ki kainatı istila eden dörd həqiqət-i kudsiye, vahdeti bedahet derecesinde istilzam edib istəyərlər.
BİRİNCİ HAKİKAT: “Uluhiyet-i mutlaka”dır.
Bəli, nev-i beşerin hər taifesi birer nevi ibadət ilə fitri kimi meşgul olması və sair canlıın bəlkə cemadatın də fitri hizmetleri, birer nevi ibadət hükmünde bulunması və kainatta maddî və manevî bütün nemətlərin və ihsanların hər biri, bir mabudiyet tarafından, həmd və ibadəti yaptıran perestişe və şükre birer vesile olmaları və vahiy və ilhamlar kimi bütün tereşşuhat-ı gaybiye və tezahürat-ı maneviyenin bir tək İlah’ın mabudiyetini ilan etmeleri; əlbəttə və bedahetle bir uluhiyet-i mutlakanın tahakkukunu və hüküm-ferma olduğunu ispat edərlər.
Madam ki belə bir uluhiyet həqiqəti var, əlbəttə iştiraki qəbul edə bilməz. Çünki uluhiyete yani mabudiyete qarşı şükür və ibadətle mukabele edenler, kainat ağacının en nihayetlerinde bulunan şüurlu meyveleridir. Və başkaların o şüurluları memnun və minnettar edib yüzlerini özlərinə çevirmesi və görünmediğinden çabuk unutturulabilen həqiqi mabudlarını onlara unutturması, uluhiyetin mahiyetine və kudsî maksatlarına elə bir zıddiyettir ki heç bir cihetle müsaade etməz.
Kur’an’ın çox tekrar ilə və şiddetle şirki red və müşrikleri cəhənnəm ilə tehdit etmesi, bu cihettendir.
İKİNCİ HAKİKAT: “Rububiyet-i mutlaka”dır.
Bəli, bütün kainatta hususan canlılarda və bilhassa terbiye və iaşelerinde hər tarafta eyni tarzda və umulmadık bir surette birlikdə və birbiri içinde hakîmane, rahîmane bir dest-i gaybî tarafından olan bir tasarruf-u âmm əlbəttə bir rububiyet-i mutlakanın tereşşuhudur və ziyasıdır və tahakkukuna bir bürhan-ı kat’îdir.
Madam ki bir rububiyet-i mütləq vardır, əlbəttə şirk və iştiraki qəbul etməz. Çünki o rububiyetin öz cemalini izhar və kemalâtını ilan və qiymətli sanatlarını teşhir və gizli hünerlerini göstermek kimi en mühim maksat və gayeleri cüz’iyatta və canlıta temerküz və içtima ettiğinden, en cüz’î bir şeye və en kiçik bir canlıa öz başıyla müdahale eden bir şirk, o gayeleri bozar və o maksatları harap edər. Və şüurluun yüzlerini o gayelerden və o gayeleri irade edenden çevirip esbaba saldığından və bu vaziyet rububiyetin mahiyetine bütün bütün muhalif və adâvet olduğundan, əlbəttə belə bir rububiyet-i mütləq, heç bir cihetle şirke müsaade etməz.
Kur’an’ın kesretli takdisatı və tesbihatı və âyâtı və kelimatı, bəlkə hurufatı və hey’atıyla mütemadiyen tevhide irşadatı bu böyük sırdan ileri gelmişdir.
ÜÇÜNCÜ HAKİKAT: “Kemalât”tır.
Bəli, bu kainatın bütün ulvi hikmetleri, hârika güzellikleri, âdilane kanunları, hakîmane gayeleri, həqiqət-i kemalâtın vücuduna bedahetle delâlet və bilhassa bu kainatı hiçten icad edib hər cihetle mu’cizatlı və cemalli bir surette idare eden Hâlık’ın kemalâtına və o Hâlık’ın âyenə-i şüurluu olan insanın kemalâtına şehadeti çox zahirdir.
Madam ki kemalât həqiqəti vardır. Və madam ki kainatı kemalât içinde icad eden Hâlık’ın kemalâtı muhakkaktır. Və madam ki kainatın en mühim meyvəsi və arzın halifesi və Hâlık’ın en ehemmiyetli masnuu və sevgilisi olan insanın kemalâtı haktır və hakikatlidir.
Əlbəttə bu gözümüz ilə gördüyümüz kemalli və hikmetli kainatı; fena və zevalde yuvarlanan və neticesiz olaraq tesadüfün oyuncağı, tabiatın mel’abegâhı, canlıın zalimane mezbahası, şüurluun dehşetli hüzüngâhı suretine çeviren və âsârı ilə kemalâtı görünen insanı, en biçarə və en pərişan və en aşağı bir heyvan derekesine indiren və Hâlık’ın âyenə-i kemalâtı olan bütün mövcudatın şehadetiyle nihayətsiz kemalât-ı kudsiyesi bulunan o Hâlık’ın kemalâtını setredip perde çekerek netice-i faaliyetini və hallakıyetini iptal eden şirk, əlbəttə ola bilməz və hakikatsizdir.
Şirkin bu kemalât-ı İlahiyeye və insaniye və kevniyeye qarşı zıddiyeti və o kemalâtları bozduğu İkinci Şuâ Risalesi’nin üç meyvə-i tevhide dair Birinci Makam’ında qüvvətli və kat’î deliller ilə ispat və izah edildiğinden ona havale edib burada qısa kesirik.
Dördüncü HAKİKAT: “Hâkimiyet”tir.
Bəli, bu kainata geniş bir dikkat ilə bakan; kainatı gayet haşmetli və gayet faaliyetli bir memleket, bəlkə idaresi gayet hikmetli və hâkimiyeti gayet qüvvətli bir şəhər hükmünde görür, hər şeyi və hər nev’i birer vazife ilə musahharane meşgul bulur. وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyetinin əsgərlik manasını ihsas eden temsiline göre: Zerrat ordusundan və nebatat fırkalarından və hayvanat taburlarından tâ yıldızlar ordusuna qədər olan cünud-u Rabbaniyeden, o küçücük memurlarda və bu çox böyük askerlerde hâkimane tekvinî emirlerin, âmirane hükümlerin, şahane kanunların cereyanları, bedahetle bir hâkimiyet-i mutlakanın və bir âmiriyet-i külliyenin vücuduna delâlet edərlər.
Madam ki bir hâkimiyet-i mütləq həqiqəti vardır, əlbəttə şirkin həqiqəti ola bilməz. Çünki لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin həqiqət-i kātıasıyla, müteaddid eller müstebidane bir işe karışsalar karıştırırlar. Bir memlekette iki padşah, hattâ bir nahiyede iki müdür bulunsa nizam-nizam-intizam bozulur və idare herc ü merc olur. Halbuki sinek kanadından tâ semavat kandillerine qədər və hüceyrat-ı bedeniyeden tâ seyyaratın burçlarına qədər elə bir nizam-nizam-intizam var ki zerre qədər şirkin müdahalesi ola bilməz.
Hem hâkimiyet bir makam-ı izzettir; rakip qəbul etmək, o hâkimiyetin izzetini kırar. Bəli, aczi üçün çox yardımcılara möhtac olan insanın, cüz’î və zahirî və muvakkat bir hâkimiyeti üçün kardeşini və evladını zalimane öldürmesi gösterir ki hâkimiyet rakip qəbul etməz. Belə bir âciz, belə cüz’î bir hâkimiyet üçün belə yaparsa; əlbəttə bütün kainatın mâliki olan bir Kadîr-i Mutlak’ın həqiqi və küllî rububiyetine və uluhiyetine medar olan öz hâkimiyet-i kudsiyesine başkasını teşrik etmesi və şerike müsaade etmesi heç bir cihetle mümkün ola bilməz.
Bu həqiqət, İkinci Şuâ’nın İkinci Makam’ında və Risale-i Nur’un bir çox yerlerinde qüvvətli deliller ilə ispat edildiğinden onlara havale edirik.
İşte yolcumuz bu dörd həqiqəti müşahede etmekle, vahdaniyet-i İlahiyeyi şuhud derecesinde bildi, imanı parladı. Bütün qüvvəti ilə لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ dedi. Və bu menzilden aldığı desə bir qısa işarə olaraq Birinci Makam’ın ikinci babında
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِهٖ وَ وُجُوبِ وُجُودِهٖ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقٖيقَةِ تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُقْتَضِيَّةِ لِلْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْكَمَالَاتِ النَّاشِئَةِ مِنَ الْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْحَاكِمِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمَانِعَةِ وَ الْمُنَافِيَةِ لِلشِّرْكَةِ
denilmişdir.
*
Sonra o sükûnetsiz misafir öz kalbine dedi: Ehl-i imanın, hususan ehl-i tarîkatın hər vaxt tekrarla لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ demeleri, tevhidi yâd və ilan etmeleri gösterir ki tevhidin çoxlu mertebeleri bulunur. Hem tevhid, en ehemmiyetli və en halâvetli və en yüksək bir vazife-i kudsiye və bir farîza-i fitriye və bir ibadət-i imaniyedir. Elə isə gel bir mertebeyi daha bulmak üçün bu ibrethanenin digər bir menzilinin kapısını daha açmalıyız.
Çünki aradığımız həqiqi tevhid, yalnız tasavvurdan ibaret bir marifet deyildir. Bəlkə ilm-i mantıkta tasavvura mukabil və marifet-i tasavvuriyeden çox qiymətli və bürhanın neticesi olan və ilim denilen tasdiktir.
Və tevhid-i həqiqi elə bir hüküm və tasdik və iz’an və kabuldür ki hər bir şeyle Rabb’ini bulabilir və hər şeyde Hâlık’ına giden bir yolu görür və heç bir şey huzuruna mani olmaz. Yoxsa Rabb’ini bulmak üçün hər vaxt kainat perdesini yırtmak, açmak lâzım gəlir. “Elə isə gəl ileri!” deyərək, kibriya və azamet kapısını çaldı. Ef’al və âsâr menziline və icad və ibda âlemine girdi, gördü ki: Kainatı istila etmiş beş həqiqət-i muhita hükmedirlər, bedahetle tevhidi ispat edərlər.
BİRİNCİSİ: Kibriya və azamet hakikatidir. Bu həqiqət, İkinci Şuâ’nın İkinci Makam’ında və Risale-i Nur’un müteaddid yerlerinde bürhanlarla izah edildiğinden burada bu qədər deriz ki:
Binlerle sene birbirlerinden uzaq bir mesafede bulunan yıldızları, eyni anda eyni tarzda icad edib tasarruf eden və zeminin şark və garp və cenup və şimalinde bulunan eyni çiçeğin hədsiz efradını, bir zamanda və bir surette halk edib tasvir eden…
Hem هُوَ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ yani gökleri və zemini altı günde yaratmak kimi geçmiş və gaybî və çox acib bir hâdiseyi, hazır və göz önünde bir hâdise ilə ispat etmək və onun kimi acib bir tanzir olaraq zeminin yüzünde bahar mevsiminde haşr-i a’zamın yüz binden ziyade misallerini gösterir kimi iki yüz binden ziyade nebatat taifelerini və hayvanat kabilelerini beş altı haftada inşa edib kemal-i nizam-nizam-intizam və mizan ilə iltibassız, noksansız, yanlışsız, birlikdə, birbiri içinde idare, terbiye, iaşe, temyiz və tezyin eden…
Hem يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ âyetinin sarahatiyle zemini döndürüp gece gündüz sahifelerini yapan və çeviren və yevmiye hâdisatıyla yazan değiştiren eyni zat, eyni anda, en gizli, en cüz’î olan kalplerin hatıratlarını də bilir və iradesiyle idare edər.
Və mezkûr fiillerin hər biri bir tək fiil olduğundan, zarurî olaraq, onların fâili də bir tək vâhid və kādir olan fâil-i zülcelallerinin, bedahetle elə bir kibriya və azameti var ki: Heç bir yerde, heç bir şeyde, heç bir cihetle, heç bir şirkin heç bir imkânını, heç bir ihtimalini bırakmır, köküyle kesir.
Madam ki belə bir kibriya və azamet-i qüdrət var və madam ki o kibriya nihayet kemaldedir və ihata edir. Əlbəttə o qüdrətə acizlik və ya ihtiyaç və o kibriyaya kusur və o kemale noksaniyet və o ihataya kayıt və o nihayetsizliğe nihayet veren bir şirke meydan vermesi və müsaade etmesi, heç bir vecihle mümkün deyildir. Fıtratını bozmayan heç bir ağıl qəbul etməz.
İşte şirk, kibriyaya dokunması və celalin izzetine dokundurması və azametine ilişmesi cihetiyle elə bir cinayettir ki heç kabil-i af olmadığını, Bəyanı Möcüzə Quran azîm tehdit ilə اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهٖ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ ferman edir.
İKİNCİ HAKİKAT: Kainatta tasarrufları görünen ef’al-i Rabbaniyenin ıtlak və ihata və nihayətsiz bir surette zuhurlarıdır. Və o fiilleri takyid və tahdid eden, yalnız hikmət və iradedir və mazharların kabiliyetleridir. Və serseri tesadüf və şuursuz tabiat və kör qüvvət və camid esbab və kayıtsız və hər yere dağılan və karıştıran unsurlar, o gayet mizanlı və hikmetli və basîrane və hayattarane və muntazam və muhkem olan fiillere karışamazlar, bəlkə Fâil-i Zülcelal’in emriyle və iradesiyle və qüvvəti ilə zahirî bir perde-i qüdrət olaraq istimal olunurlar.
Hədsiz misallerinden üç misali, Sure-i Nahl’in bir sahifesinde birbirine muttasıl üç ayənin işarə ettikleri üç fiilin hədsiz nüktelerinden üç nüktesini beyan ederiz.
Birincisi:
وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذٖى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا … اِلٰى اٰخِره
Bəli, bal arısı fıtratça və vazifece elə bir qüdrət möcüzəsitir ki koca Sure-i Nahl, onun adı ilə tesmiye edilmiş. Çünki o küçücük bal makinesinin zerrecik başında, onun ehemmiyetli vazifesinin mükemmel programını yazmak və küçücük karnında taamların en tatlısını koymak və pişirmek və süngücüğünde canlı azaları tahrip etmək və öldürmek hâsiyetinde bulunan zehiri o uzuvcuğuna və cismine zərər vermeden yerleştirmek; nihayet dikkat və ilim ilə və gayet hikmət və irade ilə və tam bir nizam-nizam-intizam və muvazene ilə olduğundan şuursuz, nizam-nizam-intizamsız, mizansız olan tabiat və tesadüf kimi şeyler əlbəttə müdahale edemezler və karışamazlar.
İşte bu üç cihetle mu’cizeli bu sanat-ı İlahiyenin və bu fiil-i Rabbanînin, bütün zemin yüzünde hədsiz arılarda, eyni hikmetle, eyni dikkatle, eyni mizanda, eyni anda, eyni tarzda zuhuru və ihatası, bedahetle vahdeti ispat edər.
İkinci ayə:
وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقٖيكُمْ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ
ayəsi, ibret-feşan bir fermandır. Bəli, başta inək və dəvə və keçi və koyun olaraq süt fabrikaları olan validelerin memelerinde, kan və fışkı içinde bulaştırmadan və bulandırmadan və onlara bütün bütün muhalif olaraq hâlis, temiz, safi, mugaddi, hoş, beyaz bir sütü koymak; və yavrularına qarşı o sütten daha ziyade hoş, şirin, tatlı, qiymətli və fedakârane bir şəfqəti kalplerine buraxmaq; əlbəttə o derece bir rəhmət, bir hikmət, bir ilim, bir qüdrət və bir ihtiyar və dikkat istəyər ki fırtınalı tesadüflerin və karıştırıcı unsurların və kör kuvvetlerin heç bir cihetle işleri ola bilməz.
İşte belə gayet mu’cizeli və hikmetli bu sanat-ı Rabbaniyenin və bu fiil-i İlahînin, umum rûy-i zeminde, yüz binlerle nevilerin, hədsiz validelerinin kalplerinde və memelerinde eyni anda, eyni tarzda, eyni hikmət və eyni dikkat ilə tecellisi və tasarrufu və yapması və ihatası, bedahetle vahdeti ispat edər.
Üçüncü ayə:
وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخٖيلِ وَالْاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
Bu ayə, nazar-ı dikkati hurma və üzüme celbedip deyər ki: “Aklı bulunanlara, bu iki meyvede tevhid üçün böyük bir ayə, bir delil və bir hüccet vardır.” Bəli, bu iki meyvə hem gıda və kut hem fakihe və yemiş hem çox ləzzətli taamların menşeleri olmakla birlikdə, susuz bir kumda və kuru bir torpaqda duran bu ağaclar, o derece bir qüdrət möcüzəsi və bir hârika-i hikmettir və elə bir helvalı şeker fabrikası və ballı bir şurup makinesi və o qədər hassas bir mizan və mükemmel bir nizam-nizam-intizam və hikmetli və dikkatli bir sanattırlar ki zerre qədər aklı bulunan bir adam “Bunları belə yapan, əlbəttə bu kainatı yaratan zat ola bilər.” demeye mecburdur.
Çünki mesela, bu gözümüz önünde bir barmaq qədər asmanın üzüm çubuğunda iyirmi salkım var və hər salkımda şekerli şurup tulumbacıklarından yüzer tane var. Və hər tanenin yüzüne incecik və güzel və latîf və renkli bir mahfazayı giydirmek və nazik və yumşaq kalbinde, kuvve-i hâfızası və programı və tarihçe-i həyatı hükmünde olan sərt kabuklu, ceviz içli çekirdekleri koymak və karnında cənnət helvası kimi bir tatlıyı və âb-ı kevser kimi bir balı etmək və bütün zemin yüzünde, hədsiz emsalinde eyni dikkat, eyni hikmət, eyni sənət möcüzəsiı, eyni zamanda, eyni tarzda yaratmak, əlbəttə bedahetle gösterir ki bu işi yapan; bütün kainatın Hâlık’ıdır və nihayətsiz bir qüdrəti və hədsiz bir hikməti iktiza eden bu fiil ancaq onun fiilidir.
Bəli, bu çox hassas mizana və çox maharetli sanata və çox hikmetli nizam-nizam-intizama, kör və serseri və nizam-nizam-intizamsız və şuursuz və hedefsiz və istilacı və karıştırıcı olan kuvvetler və tabiatlar və səbəblər karışamazlar, əllərini uzatamazlar. Yalnız, mef’uliyette və kabulde və perdedarlıkta, emr-i Rabbanî ilə istihdam olunurlar.
İşte bu üç ayənin işarə ettikleri üç həqiqətin tevhide delâlet eden üç nüktesi kimi hədsiz ef’al-i Rabbaniyenin hədsiz cilveleri və tasarrufları, ittifakla bir tək vâhid-i ehad, bir Zat-ı Zülcelal’in vahdetine şehadet edərlər.
ÜÇÜNCÜ HAKİKAT: Mevcudatın və bilhassa nebatat və hayvanatın, sürat-i mütləq içinde kesret-i mütləq və nizam-nizam-intizam-ı mutlak ilə və suhulet-i mütləq içinde gayet hüsn-ü sanat və maharet və itkan və nizam-nizam-intizam ilə və mebzuliyet-i mütləq və ihtilat-ı mutlak içinde gayet kıymettarlık və tam imtiyaz ilə icadlarıdır.
Bəli, gayet çokluk ilə gayet çabukluk hem gayet sanatkârane və mahirane və dikkat və nizam-nizam-intizam ilə gayet kolay və rahatça hem gayet mebzuliyet və karışıklık içinde gayet qiymətli və farikalı olaraq bulaşmadan və bulaştırmadan və bulandırmadan etmək ancaq və ancaq bir tək vâhid zatın elə bir kudretiyle ola bilər ki o qüdrətə heç bir şey ağır gəlməz. Və o qüdrətə nisbeten, yıldızlar zerreler qədər və en böyük en kiçik qədər və efradı hədsiz bir nevi, bir tək fert qədər və azametli və muhit bir küll, has və az bir cüz qədər və koca zeminin ihyası və diriltilmesi, bir ağac qədər və dağ kimi bir ağacın inşası, tırnak kimi bir çərdək qədər kolay və rahatça və suhuletli olmaq gerektir. Tâ ki gözümüzün önünde yapılan bu işleri yapabilsin.
İşte bu mertebe-i tevhidin və bu üçüncü həqiqətin və kelime-i tevhidin bu ehemmiyetli sırrını, yani en böyük bir küll, en kiçik bir cüz’î kimi olması və en çox və en az farkı bulunmaması hem bu hayretli hikmetini və bu azametli tılsımını və tavr-ı ağlın haricindeki bu muammasını və İslâmiyet’in en mühim esasını və imanın en derin bir medarını və tevhidin en böyük bir temelini beyan və hall və keşif və ispat etmekle Kur’an’ın tılsımı açılır və yaradılış-i kainatın en gizli və bilinmez və felsefeyi idrakinden âciz bırakan muamması bilinir.
Hâlık-ı Rahîm’ime yüz min defa Risaletü’n-Nur’un hurufatı adedince şükür və hamdolsun ki Risaletü’n-Nur bu acib tılsımı və bu garib muammayı hall və keşif və ispat etmiş. Və bilhassa Iyirminci Məktub’un âhirlerinde وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ bahsinde və haşre dair Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün “Fâil muktedirdir.” bahsinde, Iyirmi Doqquzuncu Lem’a-i Arabiye’nin “Allahu ekber” mertebelerinden qüdrət-i İlahiyenin ispatında, kat’î bürhanlarla, iki kere iki dörd edər derecesinde ispat edilmiş.
Onun üçün izahı onlara havale etmekle birlikdə, bir fihriste hükmünde bu sırrı açan esasları və delilleri icmalen beyan və on üç basamak olaraq on üç sırra işarə etmək istədim. Birinci və ikinci sırları yazdım. Lakin maatteessüf hem maddî hem manevî iki qüvvətli mani, məni şimdilik mütebâkisinden vazgeçirdiler.
Birinci Sır: Bir şey zatî olsa onun zıddı o zata ârız ola bilməz. Çünki içtimaü’z-zıddeyn olur, o da muhaldir. İşte bu sırra binaen, madam ki qüdrət-i İlahiye zatiyedir və Zat-ı Akdes’in lâzım-ı zarurîsidir. Əlbəttə o qüdrətin zıddı olan acizlik, o Zat-ı Kadîr’e ârız olması mümkün olmaz.
Və madam ki bir şeyde mertebelerin bulunması, o şeyin içinde zıddının tedahülü iledir. Mesela, ziyanın kavî və zayıf kimi mertebeleri, zulmetin müdahalesi ilə və hararetin ziyade və aşağı dereceleri, soğuğun karışması ilə və qüvvətin şiddet və noksan miktarları, mukavemetin qarşılaması və mümanaatıyladır. Əlbəttə o qüdrət-i zatiyede mertebeler bulunmaz. Bütün eşyayı, bir tək şey kimi icad edər.
Və madam ki o qüdrət-i zatiyede mertebeler bulunmaz və zaaf və noksan ola bilməz, əlbəttə heç bir mani onu qarşılayamaz və heç bir icad ona ağır gəlməz.
Və madam ki heç bir şey ona ağır gəlməz, əlbəttə haşr-i a’zamı bir bahar qədər kolay və bir baharı bir ağac qədər suhuletli və bir ağacı bir çiçək qədər zahmetsiz icad ettiği kimi; bir çiçeği bir ağac qədər sanatlı, bir ağacı bir bahar qədər mu’cizatlı və bir baharı bir haşir kimi cem’iyetli və hârikalı halk edər və gözümüzün önünde halk edir.
Risale-i Nur’da kat’î və qüvvətli çox bürhanlar ilə ispat edilmiş ki: Əgər vahdet və tevhid olmazsa bir çiçək, bir ağac qədər bəlkə daha müşkülatlı və bir ağac, bir bahar qədər bəlkə daha suubetli olmakla birlikdə; qiymət və sanatça bütün bütün sukut edeceklerdi. Və indi bir dakikada yapılan bir canlı, bir senede ancaq yapılacaktı, bəlkə də heç yapılmayacaktı.
İşte bu mezkûr sırra binaendir ki: Gayet mebzuliyet və çoklukla birlikdə gayet qiymətli və gayet çabuk və kolaylıkla birlikdə gayet sanatlı olan bu meyvələr, bu çiçəklər, bu ağaclar və hayvancıklar muntazaman meydana çıkırlar və vazife başına geçirlər və tesbihatlarını yapıp, bitirip, toxumlarını yerlerinde tevkil edərək gidirlər.
İkinci Sır: Necə ki nuraniyet və şeffafiyet və itaat sırrıyla və qüdrət-i zatiyenin bir cilvesiyle bir tək güneş, bir tək âyineye ziyalı akis verdiyi kimi; hədsiz âyinelere və parlak şeylere və katrelere o kayıtsız kudretinin geniş faaliyetinden ziyalı və hararetli olan ayn-ı aksini emr-i İlahî ilə kolayca verebilir. Az və çox birdir, farkı yoxdur.
Hem bir tək kəlmə söylense nihayətsiz hallakıyetin nihayətsiz vüs’atinden, o bir tək kəlmə bir tək adamın kulağına zahmetsiz girdiyi kimi bir milyon kulakların kafalarına da izn-i Rabbanî ilə zahmetsiz girer. Binlerle dinleyen ilə bir tək dinleyen müsavidir, fark etməz.
Hem göz kimi bir tək nur və ya Cebrail kimi nurani bir tək ruhanî; tecelli-i rəhmət içinde olan faaliyet-i Rabbaniyenin kemal-i vüs’atinden bir tək yere suhuletle baktığı və gittiği və bir tək yerde suhuletle bulunduğu kimi minlərlə yerlerde də qüdrət-i İlahiye ilə suhuletle bulunur, bakar, girer; az, çox farkı yoxdur.
Eynilə elə də qüdrət-i zatiye-i ezeliye, en latîf, en has bir nur və bütün nurların nuru olduğundan və eşyanın mahiyetleri və həqiqətləri və melekûtiyet vecihleri şeffaf və âyenə kimi parlak olduğundan və zerrattan və nebatattan və canlıtan tâ yıldızlara və güneşlere və aylara qədər hər şey, o qüdrət-i zatiyenin hükmüne gayet derecede itaatli, inkıyadlı və o qüdrət-i ezelînin emirlerine nihayet derecede mutî və musahhar bulunduğundan, əlbəttə hədsiz eşyayı bir tək şey kimi icad edər və yanlarında bulunur. Bir iş bir işe mani olmaz. Böyük və kiçik, çox və az, cüz’î və küllî birdir. Hiçbiri ona ağır gəlməz.
Hem necə ki Onuncu və Iyirmi Doqquzuncu Sözlerde denildiyi kimi; nizam-nizam-intizam və muvazene və hükme itaat və emirleri imtisal sırlarıyla, yüz hane qədər bir böyük sefineyi bir çocuğun barmağıyla oyuncağını çevirdiyi kimi döndürür, gezdirir.
Hem bir âmir, bir “Arş!” emriyle bir tək neferi hücum ettirdiyi kimi muntazam və mutî bir orduyu də o tək emriyle hücuma sevk edər.
Hem çox böyük bir hassas mizanın iki gözünde, iki dağ muvazene vaziyetinde bulunsalar iki kefesinde iki yumurta bulunan digər mizanın, bir tək ceviz, bir kefesini yukarıya kaldırması, birini aşağı indirmesi kimi; o tək ceviz, bir kanun-u hikmetle o biri böyük mizanın bir gözünü dağ ilə birlikdə dağın başına və öbür dağı, derelerin dibine indirebilir.
Eynilə elə də kayıtsız, nihayətsiz, nurani, zatî, sermedî olan qüdrət-i Rabbaniyede və beraberinde bütün nizam-nizam-intizamatın və nizamların və muvazenelerin menşei, menbaı, medarı, masdarı olan nihayətsiz bir hikmət və gayet hassas bir adalet-i İlahiye bulunduğundan və cüz’î və küllî və böyük və kiçik hər şey və bütün eşya, o qüdrətin hükmüne musahhar və tasarrufuna münkad olduğundan, əlbəttə zerreleri kolayca tedvir və tahrik ettiği kimi yıldızları də nizam-ı hikmət sırrıyla kolayca döndürür, çevirir.
Və baharda, bir emir ilə suhuletle bir sineği ihya ettiği kimi; bütün sineklerin taifelerini və bütün nebatatı və hayvancıkların ordularını, kudretindeki hikmət və mizanın sırrıyla, eyni emirle, eyni kolaylıkla diriltip meydan-ı hayata sevk edər.
Və bir ağacı baharda çabuk diriltmek və kemiklerine həyat vermək kimi o hikmetli adaletli qüdrət-i mütləq ilə koca arzı və zemin cenazesini, baharda o ağac kimi kolayca ihya edib yüz min çeşit haşirlerin misallerini icad edər.
Və bir emr-i tekvinî ilə arzı dirilttiği kimi اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ fermanıyla yani “Bütün ins və cin, bir tək sayha və emir ilə yanımızda meydan-ı haşre hazır olurlar.”
Hem وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ferman etmesiyle yani “Kıyamet və haşrin işi və yapılması gözünü kapayıp hemen açmak kadardır bəlkə daha yakındır.” deyər.
Hem مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ âyetiyle yani “Ey insanlar! Sizin icad və ihyanız və haşir və neşriniz, bir tək nəfsin ihyası kimi kolaydır. Kudretime ağır gəlməz.” mealinde bulunan bu üç ayənin sırrıyla, eyni emir ilə eyni kolaylıkla bütün ins və cinleri və heyvanı və ruhanî və melekleri haşr-i ekberin meydanına və mizan-ı a’zamın önüne getirir. Bir iş bir işe mani olmaz.
Üçüncü və dördüncüden tâ on üçüncü sırra qədər, arzuma muhalif olaraq başqa vakte ta’lik edildi.
Dördüncü HAKİKAT: Mevcudatın vücudları və zuhurları, beraberlik və birbiri içinde birlik və birbirine benzemeklik və birbirinin misal-i musağğarı və numune-i ekberi və bir kısım küll və küllî və digər kısım onun cüzleri və fertleri və birbirine sikke-i fıtratta müşabehet və nakş-ı sanatta münasibət və birbirine yardım etmək və birbirinin vazife-i fitriyesini tekmil etmək kimi çox cihetü’l-vahdet nöqtələrında; bedahet derecesinde tevhidi ilan və Sâni’lerinin vâhid olduğunu ispat etmək və kainatın rububiyet cihetinde, tecezzi və inkısam qəbul etməz bir küll və küllî hükmünde bulunduğunu izhar etmektir.
Bəli mesela, hər baharda nebatattan və hayvanattan dörd yüz min nev’in hədsiz efradlarını, birlikdə və birbiri içinde, bir anda və bir tarzda, yanlışsız, hatasız, kemal-i hikmət və hüsn-ü sanatla icad etmək və idare və iaşe etmək…
Hem kuşların misal-i musağğarları olan sineklerden tâ numune-i ekberleri olan kartallara qədər hədsiz efradlarını yaratmak və hava âleminde, seyahat və yaşamalarına yardım eden cihazatı verib gezdirmek və havayı şenlendirmekle birlikdə, yüzlerinde mu’cizane birer sikke-i sanat və cisimlerinde müdebbirane birer hâtem-i hikmət və mahiyetlerinde mürebbiyane birer turra-i ehadiyet koymak…
Hem zerrat-ı taamiyeyi hüceyrat-ı bedeniyenin imdadına və nebatatı hayvanatın imdadına və hayvanatı insanların yardımına və umum valideleri iktidarsız yavruların muavenetine hakîmane, rahîmane koşturmak, göndermek…
Hem daire-i Kehkeşan’dan və manzume-i şemsiyeden və anâsır-ı arziyeden tâ göz hadekasının perdelerine və gül goncasının yarpaqlarına və mısır sümbülünün gömleklerine və kavunun çekirdeklerine qədər mütedâhil daireler kimi cüz’î və küllî hükmünde eyni nizam-nizam-intizam və hüsn-ü sanat və eyni fiil və kemal-i hikmetle tasarruf etmək, əlbəttə bedahet derecesinde ispat edər ki:
Bu işleri yapan hem vâhiddir, birdir, hər şeyde sikkesi var.
Hem də heç bir mekânda olmadığı kimi hər mekânda hazırdır.
Hem güneş kimi; hər şey ondan uzaq, o isə hər şeye yakındır.
Hem daire-i Kehkeşan və manzume-i şemsiye kimi en böyük şeyler ona ağır gelmediyi kimi kandaki küreyvat, kalpteki hatırat ondan gizlenmez; tasarrufundan hariç kalmaz.
Hem hər şey ne qədər böyük və çox olursa olsun, en kiçik, en az bir şey kimi ona kolaydır ki sineği kartal sisteminde və çərdəyi ağacın mahiyetinde və bir ağacı bir bahçe surətində və bir bahçeyi bir bahar sanatında və bir baharı bir haşir vaziyetinde suhuletle icad edər.
Və sanatça çox qiymətli şeyleri, bizə çox ucuz verir, ihsan edər. İstediyi qiymət isə bir “Bismillah” və bir “Elhamdülillah”tır. Yani, o çox qiymətli nemətlərin makbul qiymətlərı, başta “Bismillahirrahmanirrahîm” və âhirinde “Elhamdülillah” deməkdir.
Bu Dördüncü Həqiqət də Risale-i Nur’da izah və ispat edildiğinden bu kısacık işarəle iktifa edirik.
Bizim seyyahın ikinci menzilde gördüğü
BEŞİNCİ HAKİKAT: Kainatın mecmuunda və erkânında və eczasında və hər mevcudunda bir nizam-nizam-intizam-ı ekmelin bulunması və o memleket-i vâsianın tedvir və idaresine medar olan və heyet-i umumiyesine taalluk eden maddeler və vazifedarlar birer vâhid olması və o haşmetli şəhər və meşherde tasarruf eden isimler və fiiller, birbiri içinde və birer və bir mahiyet və vâhid və hər yerde eyni isim və eyni fiil olmakla birlikdə, hər şeyi və ya ekser eşyayı ihataları və şümulleri və o ziynetli sarayın tedbirine və şenlenmesine və binasına medar olan unsurlar və neviler, birbiri içinde və birer və bir mahiyet-i vâhide və hər yerde eyni unsur və eyni nevi bulunmakla birlikdə zeminin yüzünü və ekserisini intişar ilə ihata etmeleri əlbəttə bedahetle və zaruretle iktiza edər və delâlet edər və şehadet edər və gösterir ki:
Bu kainatın sâni’i və müdebbiri və bu memleketin sultanı və mürebbisi və bu sarayın sahibi və bânisi birdir, tektir, vâhiddir, ehaddir. Misli və naziri ola bilməz və veziri və muîni yoxdur. Şeriki və zıddı ola bilməz, aczi və kusuru yoxdur.
Bəli, nizam-nizam-intizam tam bir vahdettir, bir tək nazzamı istəyər. Münakaşaya medar olan şirki kaldırmaz.
Madam ki bu kainatın heyet-i mecmuasından, arzın yevmî və senevî deveranından tâ insanın simasına və başının duygular manzumesine və kandaki beyaz və kırmızı küreyvatın deveranına və cereyanına qədər, küllî olsun cüz’î olsun hər bir şeyde hikmetli və dikkatli bir nizam-nizam-intizam var. Əlbəttə bir Kadîr-i Mutlak’tan və bir Hakîm-i Mutlak’tan başqa heç bir şey, kasd və icad suretiyle elini heç bir şeye uzatamaz və karışamazlar. Bəlkə yalnız qəbul edərlər, mazhar və münfail olurlar.
Və madam ki tanzim etmək və bilhassa gayeleri takip etmək və maslahatları gözeterek bir nizam-nizam-intizam vermək, yalnız ilim və hikmetle olur və irade və ihtiyar ilə yapılır. Əlbəttə və hər halde, bu hikmet-perverane nizam-nizam-intizam və bu gözümüz önündeki maslahatkârane çeşit çeşit hədsiz nizam-nizam-intizamat-ı mahlukat, bedahet derecesinde delâlet və şehadet edər ki bu mevcudatın hâlıkı və müdebbiri birdir, fâildir, muhtardır. Hər şey onun kudretiyle vücuda gəlir, onun iradesiyle birer vaziyet-i mahsusa alır və onun ihtiyarıyla bir suret-i muntazama giyer.
Hem madam ki bu misafirhane-i dünyanın sobalı lambası birdir və rûznaməli kandili birdir və rahmetli süngeri birdir və ateşli aşçısı birdir və hayatlı şurubu birdir və himayetli tarlası birdir… Bir, bir, bir… Tâ min bir birler qədər. Əlbəttə bu bir birler bedahetle şehadet edər ki bu misafirhanenin sâni’i və sahibi birdir. Hem gayet kerîm və misafirperverdir ki bu yüksək və böyük memurlarını, canlı yolcularına hizmetkâr edib istirahatlerine çalıştırır.
Hem madam ki dünyanın hər tarafında tasarruf eden və nakışları və cilveleri görünen “Hakîm, Rahîm, Musavvir, Müdebbir, Muhyî, Mürebbi” kimi isimler və “hikmet və rəhmət və inayet” kimi şe’nler və “tasvir və tedvir və terbiye” kimi fiiller birdirler. Hər yerde eyni isim, eyni fiil birbiri içinde hem nihayet mertebede hem ihatalıdırlar. Hem birbirinin nakşını elə tekmil edərlər ki güya o isimler və o fiiller ittihat edib qüdrət ayn-ı hikmət və rəhmət və hikmət ayn-ı inayət və həyat olur.
Mesela, həyat verici ismin bir şeyde tasarrufu göründüğü anda, yaratıcı və tasvir edici və rızık verici kimi çox isimlerin eyni anda, hər yerde, eyni sistemde tasarrufatları görünür. Əlbəttə və əlbəttə və bedahetle şehadet edər ki o ihatalı isimlerin müsemması və hər yerde eyni tarzda görünen şümullü fiillerin fâili birdir, tektir, vâhiddir, ehaddir. Âmennâ və saddaknâ!
Hem madam ki masnuatın maddeleri və mâyeleri olan unsurlar zemini ihata edərlər. Və mahlukattan, vahdeti gösteren çeşit çeşit sikkeleri taşıyan nevilerin hər biri bir iken rûy-i zeminde intişar edib istila edərlər. Əlbəttə bedahetle ispat edər ki o unsurlar müştemilatıyla və o neviler efradıyla bir tək zatın malıdır, mülküdür. Və elə bir Vâhid-i Kadîr’in masnuları və hizmetkârlarıdır ki o koca istilacı unsurları, gayet itaatli bir hizmetçi və o zeminin hər tarafına dağılan nevileri gayet nizam-nizam-intizamlı bir nefer hükmünde istihdam edər.
Bu həqiqət də Risaletü’n-Nur’da ispat və izah edildiğinden burada bu qısa işarəle iktifa edirik. Bizim yolcu, bu beş həqiqətdən aldığı feyz-i imanî və zevk-i tevhidî neşesiyle müşahedatını hülâsa və hissiyatını tercüme edərək kalbine dir:
Bak kitab-ı kainatın safha-i rengînine
Hâme-i zerrîn-i qüdrət, gör ne tasvir eylemiş
Kalmamış bir nöqtə-i muzlim çeşm-i dil erbabına
Sanki âyâtın Hudâ, nur ilə tahrir eylemiş.
Hem bil ki:
Kitab-ı âlemin evrakıdır eb’ad-ı nâmahdud
Sutûr-u hâdisat-ı dehirdir âsâr-ı nâma’dud
Yazılmış destgâh-ı levh-i mahfuz-u həqiqətdə
Mücessem lafz-ı manidardır, âlemde hər mevcud.
Hem dinlə:
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ بَرَابَرْ مٖيزَنَنْدْ هَرْ شَىْ دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ
نَعَمْ وَ فٖى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ
deyərək, kalbiyle birlikdə nefsi də tasdik edərək “Evet, evet” dediler.
İşte dünya misafiri və kainat seyyahının ikinci menzilde müşahede ettiği beş həqiqət-i tevhidiyeye qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın ikinci babında ikinci menzile ait belə denilmiş:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِهٖ فٖى وُجُوبِ وُجُودِهٖ مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَ الْاِحَاطَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ ظُهُورِ الْاَفْعَالِ بِالْاِطْلَاقِ وَ عَدَمُ النِّهَايَةِ لَا تُقَيِّدُهَا اِلَّا الْاِرَادَةُ وَ الْحِكْمَةُ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ اٖيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ خَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَ اِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ فٖى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَ غُلُوِّ الْقِيْمَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلٰى وَجْهِ الْكُلِّ وَ الْكُلِّيَّةِ وَ الْمَعِيَّةِ وَ الْجَامِعِيَّةِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُنَاسَبَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ الْاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ لِلشِّرْكَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَابٖيرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلٰى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ .. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْاَسْمَاءِ وَ الْاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُحٖيطَةِ .. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَ الْاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلٰى وَجْهِ الْاَرْضِ
*
Sonra o seyyah-ı âlem asırlarda gezerken müceddid-i elf-i sânî, İmam-ı Rabbanî Ahmed-i Farukî’nin medresesine rast geldi, girdi; onu dinledi. O İmam, ders verirken dirdi:
“Bütün tarîkatların en mühim neticesi, həqiqətlər-i imaniyenin inkişafıdır.” və “Bir tək mesele-i imaniyenin vuzuh ilə inkişafı, min keramata və ezvaka müreccahtır.” Hem dirdi:
Eski zamanda, böyük zatlar demişler ki: “Mütekellimînden və ilm-i kelâm ulemasından biri geləcək, bütün həqiqətlər-i imaniye və İslâmiyeyi delail-i akliye ilə kemal-i vuzuh ilə ispat edəcək.” Mən istəyirəm ki mən o olsam bəlkə (Hâşiye[3]) o adamım, deyə iman və tevhid bütün kemalât-ı insaniyenin esası, mâyesi, nuru, həyatı olduğunu və تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ düsturu, təfəkkürat-ı imaniyeye ait bulunması və Nakşî tarîkatında hafî zikrin ehemmiyeti isə bu çox qiymətli təfəkkürün bir nevi olmasıdır, deyə talim ederdi.
Seyyah tamamıyla işitti. Döndü, nəfsinə dedi ki: Madam ki bu kahraman imam belə dir və madam ki bir zerre qüvvət-i imaniyenin ziyadeleşmesi, bir batman marifet və kemalâttan daha kıymetlidir və yüz ezvakın balından daha tatlıdır. Və madam ki min seneden beri iman və Kur’an aleyhinde teraküm eden Avrupa feylesoflarının itirazları və şüpheleri yol bulup ehl-i imana hücum edir. Və bir saadet-i ebediyenin və bir hayat-ı bâkiyenin və bir cennet-i daimenin anahtarı, medarı, esası olan erkân-ı imaniyeyi sarsmak istəyirlər. Əlbəttə hər şeyden evvel imanımızı taklitten tahkike çevirip kuvvetlendirmeliyiz.
Elə isə gəl ileri! Gel, bulduğumuz birer dağ kuvvetindeki bu iyirmi doqquz mertebe-i imaniyeyi namazın mübarək tesbihatının mübarək adedi olan otuz üç mertebesine iblağ etmək fikriyle, bu ibretgâhın bir üçüncü menzilini daha görmək üçün Bismillahirrahmanirrahîm’in anahtarı ilə canlı âlemindeki idare və iaşe-i rabbaniyenin kapısını çalmalıyız və açmalıyız, deyərək mahşer-i acayip və mecma-ı garaib olan bu üçüncü menzilin kapısını istirhamla çaldı, Bismillahilfettah ilə açtı. Üçüncü menzil göründü. Girdi, gördü ki dörd həqiqət-i muazzama və muhita o menzili ışıklandırırlar və güneş kimi tevhidi gösterirlər.
BİRİNCİ HAKİKAT: “Fettahiyet” hakikatidir. Yani Fettah isminin tecellisiyle basit bir maddeden ayrı ayrı, çeşit çeşit, hədsiz muntazam suretlerin, birlikdə, hər tarafta bir anda, bir fiil ilə açılmasıdır. Bəli, necə ki umum kainatın bağistanında ayrı ayrı hədsiz mevcudatı; çiçəklər misillü, Fettah adı ilə hər birisine münasib bir tarz-ı muntazam və bir şahsiyet-i mümtaze qüdrət-i Fâtıra açmış, vermiş. Eynilə elə də lakin daha mu’cizatlı olaraq; zemin bahçesinde dörd yüz min enva-ı canlıa də hər birisine gayet sanatlı və hikmetli bir suret-i mevzune və müzeyyene və mümtaze vermiş.
يَخْلُقُكُمْ فٖى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فٖى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاَنَّا تُصْرَفُونَ ۞ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَىْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ ۞ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَٓاءُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
ayələrin ifadesiyle tevhidin en qüvvətli delili və qüdrətin en hayretli mu’cizesi, suretleri açmasıdır. Bu hikmete binaen, feth-i suver həqiqəti tekrar ilə –bir neçə suretlerde– Risaletü’n-Nur’da və bilhassa bu risalenin İkinci Makamı’nın Birinci Bab’ında altıncı və yeddinci mertebelerinde ispat və beyan edilmesinden onlara havale edib burada bu qədər deriz ki:
Fenn-i nebatat və fenn-i hayvanatın şehadetiyle və tetkikat-ı amîkasıyla, bu feth-i suverde elə bir ihata və şümul və sanat var ki bir tək Vâhid-i Ehad’den və hər şeyde hər şeyi görebiləcək və yapabiləcək bir Kadîr-i Mutlak’tan başqa heç bir şey bu cem’iyetli və ihatalı fiile sahib ola bilməz. Çünki bu feth-i suver fiili isə hər yerde və hər anda bulunan nihayətsiz bir qüdrətin içinde nihayet derecede bir hikmət, bir dikkat, bir ihata istəyər. Və belə bir qüdrət isə ancaq bütün kainatı idare eden bir tək zatta bulunabilir.
Bəli mesela, mezkûr ayələrin ferman ettikleri kimi; üç karanlık içinde bütün validelerin erhamında insanların suretlerini ayrı ayrı, mizanlı, imtiyazlı, ziynetli və nizam-nizam-intizamlı olaraq hem şaşırmadan, yanlış etmeden, karıştırmadan basit bir maddeden açmak və yaratmak olan fettahiyet və umum rûy-i zeminde eyni qüdrət, eyni hikmət, eyni sanatla umum insanları və heyvanları və nebatları ihata eden bu feth-i suver həqiqəti; vahdaniyetin en qüvvətli bir bürhanıdır. Çünki ihata etmək bir vahdettir, şirke yer bırakmaz.
Və Birinci Bab’da vücub-u vücuda şehadet eden on doqquz həqiqət necə ki vücudlarıyla Hâlık’ın vücuduna delâlet edərlər, elə də ihatalarıyla da vahdete şehadet edərlər.
Bizim yolcunun üçüncü menzilde gördüğü
İKİNCİ HAKİKAT: “Rahmaniyet” hakikatidir. Yani gözümüzle görürük, biri var ki bizə zemin yüzünü rahmetin binlerle hediyeleri ilə doldurmuş, bir ziyafetgâh yapmış və rahmaniyetin yüz binlerle ayrı ayrı ləzzətli taamları içinde dizilmiş bir sofra etmiş və zemin içini rahîmiyet və hakîmiyetin binlerle qiymətli ihsanlarını câmi’ bir mahzen yapmış.
Və zemini devr-i senevîsinde bir ticaret gemisi hükmünde hər sene âlem-i gaybdan levazımat-ı insaniye və hayatiyenin yüz min çeşitlerinden en güzellerini içine alarak yüklenmiş bir nevi sefine və ya şimendifer kimi və hər baharı isə erzak və elbisemizi taşıyan bir vagon hükmünde olaraq bizlərə gönderir. Bizi gayet rahîmane beslettirir. Və bütün o hediyelerden, o nimetlerden istifadə etmemiz üçün bizə də yüzlerle və binlerle iştihalar, ihtiyaçlar, duygular, hissiyatlar, hisler vermiş.
Bəli, Âyet-i Hasbiye’ye dair olan Dördüncü Şuâ’da izah və ispat edildiyi kimi bizə elə bir mide vermiş ki hədsiz taamlardan ləzzət alır.
Və elə bir həyat ihsan etmiş ki duyguları ilə –bir sofra-i nemət kimi– koca cismanî âlemde hədsiz nimetlerinden istifadə edər.
Və elə bir insaniyet bizə lütfetmiş ki ağıl və qəlb kimi çox âletleri ilə hem maddî hem manevî âlemin nihayətsiz hediyelerinden zevk alır.
Və elə bir İslâmiyet bizə bildirmiş ki âlem-i gayb və âlem-i şehadetin nihayətsiz hazinelerinden nur alır.
Və elə bir iman hidayet etmiş ki dünya və âhiret âlemlerinin hasra gəlməz envarından və hediyelerinden tenevvür edib müstefid edər.
Güya rəhmət tarafından bu kainat hədsiz antika və acib və qiymətli şeylerle tezyin edilmiş bir saraydır. Və bütün o saraydaki hədsiz sandıkları və menzilleri açacaq anahtarlar insanın ellerine verilmiş və bütün onlardan istifadə ettirəcək olan ihtiyaçlar, hissiyatlar insanın fıtratına verilmiş.
İşte belə dünyayı və âhireti və hər şeyi kaplamış bir rəhmət, əlbəttə o rəhmət, vâhidiyet içinde bir ehadiyetin cilvesidir.
Yani necə ki güneşin ziyası, mukabilindeki umum eşyayı ihata etmesi ilə vâhidiyete bir misal olduğu kimi parlak və şeffaf hər bir şey də kabiliyetine göre güneşin hem ziyasını hem hararetini hem ziyasındaki yeddi rengini hem aks-i misalini almakla ehadiyete bir misal olduğundan əlbəttə o ihatalı ziyayı gören adam, arzın güneşi vâhiddir, bir tektir deyə hükmeder. Və hər parlak şeyde hattâ katrelerde güneşin ışıklı, hararetli aksini müşahede eden o adam, güneşin ehadiyetini, yani bizzat güneşi sıfatlarıyla hər şeyin yanındadır və hər şeyin âyenə-i kalbindedir deyə bilir.
Eynilə elə də Rahman-ı Zülcemal’in geniş rəhməti də ziya kimi umum eşyayı ihatası o Rahman’ın vâhidiyetini və heç bir cihette şeriki bulunmadığını gösterdiyi kimi hər şeyde hususan hər bir canlıta və bilhassa insanda o cem’iyetli rahmetin perdesi altında o Rahman’ın ekser isimlerinin ışıkları və bir nevi cilve-i zatiyesi bulunarak hər ferde, bütün kainata baktıracaq və münasebettarlık verəcək bir cemiyet-i hayatiye vermesi də o Rahman’ın ehadiyetini və hər şeyin yanında hazır və hər şeyin hər şeyini yapan o olduğunu ispat edər.
Bəli necə ki o Rahman, o rahmetin vâhidiyetiyle və ihatasıyla, kainatın mecmuunda və zeminin yüzünde celalinin haşmetini gösterir. Elə də ehadiyetin cilvesiyle hər bir canlıta, hususan insanda bütün nemətlərin numunelerini o fertte toplayıp o canlıın âlât və cihazatına geçirip, tanzim edərək mecmu-u kainatı parçalanmadan o tək ferde, bir cihette eyni hanesi kimi verdirmesiyle də cemalinin hususi şefkatini ilan edər və insanda enva-ı ihsanatının temerküzünü bildirir.
Hem necə ki bir kavunun mesela hər bir çekirdeğinde, o kavun temerküz edir. Və o çərdəyi yapan zat əlbəttə odur ki o kavunu yapar, sonra ilminin hususi mizanıyla və hikmetinin ona mahsus kanunuyla o çərdəyi ondan sağar, toplar, tecessüm ettirir. Və o tək kavunun tək və vâhid ustasından başqa heç bir şey, o çərdəyi yapamaz və yapması muhaldir.
Eynilə elə də rahmaniyetin tecellisiyle kainat bir ağac, bir bostan və zemin bir meyvə, bir kavun və canlı və insan bir çərdək hükmünde olduğundan əlbəttə en kiçik bir canlıın Hâlık’ı və Rabb’i, bütün zeminin və kainatın Hâlık’ı olmaq lâzım gəlir.
Elhasıl: Necə ki ihatalı olan fettahiyet hakikatiyle bütün mövcudatın muntazam suretlerini basit maddeden etmək və açmak, vahdeti bedahetle ispat edər. Elə də hər şeyi ihata eden rahmaniyet həqiqəti də vücuda gelen və dünya hayatına giren bütün canlıları və bilhassa yeni gelenleri kemal-i nizam-nizam-intizamla beslemesi və levazımatını yetiştirmesi və hiçbirini unutmaması və eyni rəhmət, hər yerde, hər anda və hər ferde yetişmesiyle bedahetle hem vahdeti hem vahdet içinde ehadiyeti gösterir.
Risale-i Nur, ism-i Hakîm və ism-i Rahîm’in mazharı olduğundan Risale-i Nur’un bir çox yerlerinde, həqiqət-i rahmetin nükteleri və cilveleri izah və ispat edildiğinden, burada bu katre ilə o bahre işarə edib o olduqca uzun kıssayı qısa kesirik.
Seyyahımızın üçüncü menzilde müşahede ettiği
Üçüncü Həqiqət: “Müdebbiriyet və idare həqiqəti”dir. Yani, gayet dehşetli və süratli ecram-ı semaviyeyi və gayet istilacı və karıştırıcı unsurları və gayet ihtiyaçlı, zafiyetli mahlukat-ı arziyeyi kemal-i nizam-nizam-intizam və muvazene ilə idare etmək, birbirlerine muavenettar etmək və imtizaçkârane idare etmək və tedbirlerini görmək və bu koca âlemi bir mükemmel memleket, bir muhteşem şəhər, bir müzeyyen saray kimi etmək hakikatidir.
İşte bu cebbarane və rahmanane idarenin böyük dairelerini buraxıb yalnız baharda zemin yüzünde cereyan eden o idarenin bir tək sahife və safhasını Risaletü’n-Nur, Onuncu Söz kimi mühim risalelerinde izah və ispat etmesine binaen, qısa bir suretini bir təmsil ilə göstereceğiz. Belə ki:
Mesela və faraza, hârika və cihangir bir zat, dörd yüz min ayrı ayrı milletlerden, taifelerden bir ordu teşkil etse hər milletin və hər taifenin neferlerine ait elbiselerini hem silahlarını hem yemeklerini hem talimat hem terhisatlarını hem hidematlarını, birbirinden ayrı ayrı hem çeşit çeşit olaraq bütün o muhtelif cihazatı noksansız, kusursuz, yanlışsız, hatasız, vaxtı vaktine, gecikmeden, karıştırmadan kemal-i nizam-nizam-intizamla və gayet mükemmel bir tarzda o mu’cizatlı kumandan verse; əlbəttə o gayet geniş və karışık və ince və muvazeneli və kesretli və adaletli idareye, o hârika kumandanın fevkalâde kudretinden başqa heç bir səbəb elini uzatamaz. Əgər uzatsa muvazeneyi bozar və karıştırır.
Eynilə elə də gözümüzle görürük ki bir dest-i gaybî, hər baharda dörd yüz min muhtelif nevilerden mürekkeb bir muhteşem orduyu icad edib idare edir. Kıyamete numune olan güz mevsiminde, o dörd yüz binden üç yüz min nebatî və heyvanî nevilerini vefatlar surətində və mevtler namında terhis edib vazifelerinden paydos edir. Və haşir və neşre numune olan baharda haşr-i a’zamın üç yüz min misalini bir neçə hafta zarfında kemal-i nizam-nizam-intizamla inşa edib hattâ bir tək ağacta dörd kiçik haşirleri, yani özünü və yarpaqlarını və çiçeklerini və meyvelerini, gitmiş baharın eyni kimi neşirlerini gözümüze gösterdikten sonra, o dörd yüz min envaa bâliğ olan ordu-yu Sübhanînin hər nev’e, hər taifeye mahsus və münasib ayrı ayrı rızıklarını və çeşit çeşit müdafaa silahlarını və ayrı ayrı libaslarını və ayrı ayrı talimlerini və terhislerini və ayrı ayrı bütün cihazat və levazımatlarını, kemal-i nizam-nizam-intizamla, sehivsiz, hatasız, karıştırmadan və hiçbirini unutmadan, umulmadık yerlerden vaxtı vaktine vermekle kemal-i rububiyet və hâkimiyet və hikmət içinde vahdaniyetini və ehadiyetini və ferdiyetini və nihayətsiz iktidarını və hədsiz rahmetini ispat edərək bu tevhid fermanını zemin yüzünde, hər bahar sahifesinde, qələm-i qədər ilə yazar.
Bizim seyyah, yalnız bir baharda bu fermanın bir tək sahifesini okuduktan sonra, nəfsinə dedi ki: Belə hər baharda haşr-i ekberden daha garib binlerle haşirleri inşa eden, mükâfat və mücazat üçün kudretine nisbeten bir bahardan daha kolay olan haşri yapacağını və kıyameti getireceğini umum enbiyasına binlerle defa vaad və ahdeden və Kur’an’da haşrin vukuuna binlerle işarəle birlikdə, min adet âyetlerinde sarahaten hükmedip tehdit və taahhüd eden bir Kadîr-i Cebbar’ın, bir Kahhar-ı Zülcelal’in o qədər vaadlerini tekzip və kudretini inkâr hükmünde olan inkâr-ı haşir hatasını irtikâb edenlere cəhənnəm azabı ayn-ı adalettir deyə hükmetti, nefsi də “Âmennâ” dedi.
Dünya yolcusunun üçüncü menzilde müşahede ettiği
Dördüncü Həqiqət olan Otuz Üçüncü Mertebe: “Rahîmiyet və rezzakıyet həqiqəti”dir. Yani umum zemin yüzünde və içinde və havasında və denizinde bütün canlıın və bilhassa ruh sahibiun və bilhassa âciz və zayıfların və bilhassa yavruların hem maddî və midevî hem manevî bütün rızıklarını, şefkatkârane, kuru və basit bir topraktan və camid və kemik kimi kuru odun parçalarından yapılan və bilhassa en latîfi kan və fışkı ortasından gelen və bir dirhem kemik kimi bir tək çekirdekten yapılan binlerle okka taamların, vaxtı vaktine mukannen bir surette hiçbirini unutmayarak və şaşırmayarak gözümüz önünde bir dest-i gaybî tarafından verilmesi hakikatidir.
Bəli اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ayəsi, iaşeyi və infakı Cənabı-Haqq’a tahsis edib hasretdiyi kimi وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ ayəsi də bütün insanların və heyvanların rızıklarını taahhüd və tekeffül-ü Rabbanî altına aldığı hem وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ ayəsi də rızkı tedarik edemeyen, âciz və iktidarsız olan zayıf bîçarelerin rızıklarını umulmadık yerden, bəlkə gaybdan bəlkə hiçten –mesela, denizin dibindeki böceklere hiçten və bütün yavrulara umulmadık yerlerden və bütün heyvanlara hər baharda âdeta sırf gaybdan– infaklarını bilfiil tekeffül edərək bilmüşahede vermekle; esbab-perest insanlara də esbab perdesi altında yenə o verir deyə ispat və ilan ettiği kimi çoxlu âyât-ı Kur’aniye və hədsiz şevahid-i kevniye, bi’l-ittifak hər bir canlıın bir tək Rezzak-ı Zülcelal’in rahîmiyeti ilə beslendiklerini gösterirlər.
Bəli, bir nevi rızık isteyen ağaclar iktidarsız və ihtiyarsız olduklarından onlar, yerlerinde mütevekkilane dururken rızıkları onlara koşup gelmesi və âciz yavruların nafakaları hayret-nümun tulumbacıklardan ağızlarına akması və o yavrulara bir parça iktidar və azıcık bir ihtiyar gelmesiyle süt kesilmesi, hususan insan yavrularına analarının şefkatleri yardımcı verilmesi, bedahetle ispat edər ki helâl rızık, iktidar və ihtiyar ilə mütenasiben deyildir bəlkə təvəkkül veren zaaf və acze nisbeten gəlir.
Ekseriyetçe sebeb-i hüsran olan hırsı tahrik eden iktidar və ihtiyar və zekâvet, bir kısım böyük ediblerde o edibleri bir nevi dilenciliğe qədər sevk ettiği kimi zekâvetsiz, kaba, çox âmî adamların təvəkkülvari iktidarsızlıkları də onları zenginliğe îsal etmesi və كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَ جَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا darb-ı mesel olması ispat edər ki rızk-ı helâl, iktidar və ihtiyar qüvvəti ilə kazanılmaz, buldurulmaz. Bəlkə çalışmasını və sa’yini qəbul eden bir mərhəmət tarafından verilir və ehtiyacına acıyan bir şəfqət canibinden ihsan edilir. Lakin rızık ikidir:
Biri: Yaşamak üçün həqiqi və fitri rızıktır ki taahhüd-ü Rabbanî altındadır. Hattâ o qədər muntazamdır ki bedende yağ vesaire surətində iddihar olunan fitri rızık, heç olmazsa iyirmi günden ziyade bir şey yemeden yaşatır, hayatını idame edər. Demək, iyirmi otuz günden evvel və bedende müddehar olan fitri rızkı bitmeden zahiren açlıktan vefat edenler, rızıksızlıktan deyil bəlkə sû-i itiyaddan və terk-i âdetten neş’et eden bir hastalıktan vefat edərlər.
İkinci kısım rızık: İtiyad, israf və sû-i istimalat ilə tiryaki olub zaruret hükmüne geçen mecazî və sun’î rızıktır. Bu kısım isə taahhüd-ü Rabbanî altında deyil bəlkə ihsana tabidir. Kâh verir kâh verməz.
Bu ikinci rızıkta, bahtiyar odur ki medar-ı saadet və ləzzət olan iktisat və kanaatle sa’y-i helâli, bir nevi ibadət və rızık üçün bir fiilî dua bilerek müteşekkirane və minnettarane o ihsanı qəbul edib hayatını saadetkârane geçirir.
Və bedbaht odur ki medar-ı şakavet və hasaret və elem olan israf və hırs ilə sa’y-i helâli bırakarak, hər kapıya başvurup tembelkârane və zalimane və müştekiyane hayatını geçirir, bəlkə öldürür.
Necə ki mide bir rızık istəyər, elə də qəlb və ruh və ağıl və göz və kulak və ağız kimi insanın latîfeleri və duyguları də Rezzak-ı Rahîm’den rızıklarını istəyərlər və müteşekkirane alırlar. Hər birisine ayrı ayrı və onlara lâyık və onları memnun və mütelezziz eden rızıkları, hazine-i rahmetten ihsan edilir. Bəlkə Rezzak-ı Rahîm, onlara daha geniş rızık vermək üçün göz və kulak, qəlb və hayal və ağıl kimi o latîfelerin hər birisini, hazine-i rahmetinin birer anahtarı hükmünde yaratmış.
Mesela göz, kainat yüzündeki hüsün və cemal kimi qiymətli cevher hazinelerinin bir anahtarı olduğu misillü ötekiler də hər biri birer âlemin anahtarı olur, iman ilə istifadə edər. Yenə sadedimize dönürük.
Bu kainatı yaratan Zat-ı Kadîr-i Hakîm, necə ki kainattan həyatı bir hülâsa-i câmia olaraq halk edib umum maksatlarını və isimlerinin cilvelerini onda temerküz ettirir. Elə də həyat âleminde də rızkı bir cem’iyetli merkez-i şuunat yaparak, iştiha ehtiyacını və zevk-i rızkîyi canlıta halk edərək yaradılış-i kainatın en ehemmiyetli bir gayesi və bir hikməti olan daimî və küllî bir teşekkür və minnettarlık və perestişlik ilə rububiyetine və sevdirmesine qarşı mukabele ettirir.
Mesela, çox geniş olan memleket-i Rabbaniyenin hər tarafını, hususan melaike və ruhanîler ilə semavatı və ervah ilə âlem-i gaybı şenlendirdiyi kimi; maddî âlemi də hususan hava və arzı, hər vaxt və hər tarafını ruh sahibiun, hususan kuşların və kuşçukların vücudlarıyla şenlendirmek və ruhlandırmak hikmetiyle ehtiyac-ı rızkî və rızkın zevki çox qüvvətli bir kamçı olaraq heyvanları və insanları rızık peşinde koşturmakla tahrik edərək tembellikten və ataletten kurtarıp gezdirmesi, şuunat-ı rububiyetin bir hikmetidir. Əgər bu hikmət kimi mühim hikmətlər olmasa idi, ağacların erzakını onlara koşturduğu kimi heyvanların da mukannen olan tayinatlarını onlara zahmetsiz bir surette fitri hâcetlerini koşturacaktı.
İsm-i Rahîm və Rezzak’ın cemallerini və vahdaniyete şehadetlerini tam görmək üçün zemin yüzünü birden ihata edib müşahede edəcək bir göz bulunsa kış âhirinde erzakları bitmek üzere olan hayvanat kafilelerine, imdad-ı gaybî və ihsan-ı Rahmanî olaraq nebatatın ellerine verilen və ağacların başlarına konulan və validelerin sinelerine takılan və sırf hazine-i gaybiye-i rahmetten gayet leziz və gayet çox və gayet mütenevvi taamları və nimetleri gönderen Rezzak-ı Rahîm’in bu cilve-i şefkatinde ne qədər şirin bir güzellik, ne qədər tatlı bir cemal bulunduğunu görəcək və ondan biləcək ki:
Bir tək elmayı yapıp bir adama həqiqi bir rızık olaraq mün’imane veren, yalnız elə bir zat yapar, verir ki mevsimleri, gece və gündüzleri çevirir və küre-i arzı bir sefine-i tüccariye kimi gezdirerek mevsimlerin mahsulatlarını onunla zemindeki möhtac misafirlerine getirir. Çünki o elmanın yüzünde bulunan sikke-i fıtrat və hâtem-i hikmət və turra-i samediyet və mühr-ü rəhmət, bütün elmalarda və sair meyvelerde və bütün nebatat və hayvanatta bulunduğundan o tək elmanın həqiqi mâliki və sâni’i, əlbəttə və herhalde o elmanın emsali və hemcinsi və kardeşleri olan bütün sekene-i arzın və onun bahçesi olan koca zeminin və onun fabrikası olan ağacının və onun tezgâhı olan mevsiminin və onun terbiyegâhı olan bahar və yazın Mâlik-i Zülcelal’i və Hâlık-ı Zülcemal’i olacaq, başqa ola bilməz.
Demək, hər bir meyvə elə bir mühr-ü vahdettir ki onun ağacı olan arzın və onun bahçesi olan kainat kitabının kâtibini və sâni’ini bildirir və vahdetini gösterir və meyvələr adedince vahdaniyet fermanının mühürlendiğine işarə edər.
Risaletü’n-Nur ism-i Rahîm və ism-i Hakîm’in mazharı olduğundan, bu rahîmiyet hakikatinin çox lem’alarını və çox sırlarını Risaletü’n-Nur çox eczalarında beyan və ispat ettiğinden ona havale ilə bu çox böyük hazineden halimin müsaadesizliği cihetiyle bu qısa işarəle iktifa edildi.
İşte bizim seyyah dir ki: Elhamdülillah hər yerde aradığım və hər şeyden sorduğum Hâlık’ımın və Mâlik’imin vücub-u vücuduna və vahdetine şehadet eden otuz üç həqiqəti gördüm və dinledim. Hər bir həqiqət, güneş kimi parlak, karanlık bırakmaz; dağ kimi qüvvətli və sarsılmaz. Və hər biri tahakkukuyla vücuduna gayet kat’î şehadet edər və ihatasıyla vahdetine gayet zahir delâlet edər. Və sair erkân-ı imaniyeyi də içinde qüvvətli ispat etmekle birlikdə mecmu həqiqətlərin icmaı və ittifakı, imanımızı taklitten tahkike və tahkikten ilmelyakîne və ilmelyakînden aynelyakîne və aynelyakînden hakkalyakîne iblağ edir.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖى
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
İşte bu pür-merak seyyahın bu üçüncü menzilde müşahede ettiği dörd muazzam hakikatlerden aldığı envar-ı imaniyeye gayet qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın ikinci babında üçüncü menzilin hakikatlerine dair belə denilmiş:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِهٖ فٖى وُجُوبِ وُجُودِهٖ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الْفَتَّاحِيَّةِ بِفَتْحِ الصُّوَرِ لِاَرْبَعِ مِاَةِ اَلْفِ نَوْعٍ مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ الْمُكَمَّلَةِ بِلَا قُصُورٍ بِشَهَادَةِ فَنِّ النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الرَّحْمَانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا نُقْصَانٍ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقٖيقَةِ الْاِدَارَةِ الْمُحٖيطَةِ لِجَمٖيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا خَطَاءٍ وَ لَا نُقْصَانٍ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقٖيقَةِ الرَّحٖيمِيَّةِ وَ الْاِعَاشَةِ الشَّامِلَةِ لِكُلِّ الْمُرْتَزِقٖينَ الْمُقَنَّنَةِ فٖى كُلِّ وَقْتِ الْحَاجَةِ بِلَا سَهْوٍ وَ لَا نِسْيَانٍ ۞ جَلَّ جَلَالُ رَزَّاقِهَا الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ وَ عَمَّ نَوَالُهُ وَ شَمِلَ اِحْسَانُهُ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
يَا رَبِّ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحٖيمُ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ اَجْمَعٖينَ بِعَدَدِ جَمٖيعِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَضْرُوبِ تِلْكَ الْحُرُوفُ فٖى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ جَمٖيعِ عُمْرِنَا فِى الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِ مَعَ ضَرْبِ مَجْمُوعِهَا فٖى ذَرَّاتِ وُجُودٖى فٖى مُدَّةِ حَيَاتٖى وَاغْفِرْلٖى وَلِمَنْ يُعٖينُنٖى فٖى نَشْرِ رَسَائِلِ النُّورِ وَكِتَابَتِهَا بِصَدَاقَةٍ بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا وَ لِاٰبَائِنَا وَلِسَادَاتِنَا وَشُيُوخِنَا وَ لِاَخَوَاتِنَا وَاِخْوَانِنَا وَلِطَلَبَةِ رِسَالَةِ النُّورِ الصَّادِقٖينَ وَبِالْخَاصَّةِ لِمَنْ يَكْتُبُ وَيَسْتَنْسِخُ هٰذِهِ الرِّسَالَةَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ
***
İhtar
Bu risalenin mahall-i zuhuru olan bu memleket muhitinde Risaletü’n-Nur’un sair risaleleri bulunmadığından və ihtiyarsız olaraq burada telif edildiğinden Âyetü’l-Kübra kimi risalelerde, zahirî bir tekrar surətində başqa Sözlerin və Lem’aların bir kısım mühim meseleleri zikredilmiş və buralardaki şakirdlere nisbeten hər biri birer kiçik Risaletü’n-Nur hükmüne geçmek hikmetiyle belə yazdırılmış.
Bu müsveddenin birinci tebyizi bir mübarək zat tarafından oldu. O zatın tevafuktan haberi yokken yazdığı nüshada, kayda lâyık belə latîf və manidar bir tevafuk gördük ki: O nüshanın satırları başında “Elif”ler altı yüz altmış altı olaraq yazılmışdır.
Bu hal isə Hazret-i İmam-ı Ali radıyallahu anh tarafından bu hususi risaleye verilen Âyetü’l-Kübra namının cifrî və ebcedî makamı olan altı yüz altmış altı adedine tam tamına muvafakatı və mutabakatı ilə bu risalenin bu nama liyakatini gösterir. Hem âyât-ı Kur’aniyenin adedi olan altı min altı yüz altmış altının dörd mertebesinden üç mertebesine tevafuku də bu risalenin, âyâtın bir lem’ası olduğuna bir işarətir deyə telakki ettik.
Said Nursî
***
Bugünlerde, manevî bir muhaverede bir sual və cavabı dinledim. Sizə bir hülâsasını beyan edeyim:
Biri dedi: Risale-i Nur’un iman və tevhid üçün böyük tahşidatları və küllî teçhizatları gittikçe çoğalır. Və en muannid bir dinsizi susturmak üçün yüzde biri kâfi iken nədən bu derece hararetle daha yeni tahşidat yapır?
Ona cevaben dediler: “Risale-i Nur, yalnız bir cüz’î tahribatı və bir kiçik haneyi tamir etmir. Bəlkə küllî bir tahribatı və İslâmiyet’i içine alan və dağlar büyüklüğünde taşları bulunan bir muhit kaleyi tamir edir. Və yalnız hususi bir qəlbi və has bir vicdanı ıslaha çalışmır, bəlkə min seneden beri tedarik və teraküm edilen müfsid âletler ilə dehşetli rahnelenen kalb-i umumîyi və efkâr-ı âmmeyi və umumun və bâhusus avam-ı mü’minînin istinadgâhları olan İslâmî esasların və cereyanların və şeairlerin kırılması ilə bozulmaya yüz tutan vicdan-ı umumîyi, Kur’an’ın i’cazıyla və geniş yaralarını Kur’an’ın və imanın ilaçları ilə tedavi etmeye çalışır. Əlbəttə belə küllî və dehşetli tahribata və rahnelere və yaralara, hakkalyakîn derecesinde, dağlar kuvvetinde hüccetler, cihazlar və min tiryak hâsiyetinde mücerreb ilaçlar və hədsiz edviyeler bulunmak gerektir ki bu zamanda Bəyanı Möcüzə Quran’ın i’caz-ı manevîsinden çıkan Risale-i Nur o vazifeyi görmekle birlikdə, imanın hədsiz mertebelerinde terakkiyat və inkişafata medardır.” deyə uzun bir mükâleme cereyan etti. Mən də tamamen işittim, hədsiz şükrettim. Qısa kesirəm.
Said Nursî
***
[1] * Bəli İmam-ı Ali’nin (ra) Âyetü’l-Kübra hakkında verdiyi haberi, tam tamına Denizli hâdisesi tasdik etti. Çünki bu risalenin gizli tabı hapsimize bir vesile oldu və onun kudsî və çox qüvvətli hakikatinin galebesi, beraet və necatımıza ehemmiyetli bir səbəb oldu. Və İmam-ı Ali’nin (ra) keramet-i gaybiyesini gözlere də gösterdi və hakkımızdaki وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّٖى مِنَ الْفَجَتْ duasının qəbulünü ispat etti.
[2] İhtar: Birinci Makam’da geçen otuz üç mertebe-i tevhidi bir parça izah etmək isterdim. Lakin şimdiki vaziyetim və halimin müsaadesizliği cihetiyle, yalnız gayet muhtasar bürhanlarına və mealinin tercümesine iktifaya mecbur oldum. Risale-i Nur’un otuz, bəlkə yüz risalelerinde bu otuz üç mertebe, delilleriyle, ayrı ayrı tarzlarda, hər bir risalede bir kısım mertebeler beyan edildiğinden tafsili onlara havale edilmiş.
[3] Hâşiye: Zaman ispat etti ki o adam, adam deyil, Risale-i Nur’dur. Bəlkə ehl-i keşif, Risale-i Nur’u ehemmiyetsiz olan tercümanı və nâşiri surətində –keşiflerinde– müşahede etmişler “bir adam” demişler.

