Lem'alar

The Fourteenth Gleam

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

پاسخ دو پرسش به شرح زیر می‏باشد: بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ برادر عزیز و صدیقم رأفت بیگ! پاسخ سؤالی که در باره ثور و حوت پرسیده بودی در برخی رساله‌ها هست. پاسخ چنین سؤالاتی در سومین بخش کلام بیست و چهارم تحت عنوان دو اصل و در قالب دوازده قاعده مهم بیان شده است. قاعده‏های مزبور هر یک محکی برای تأویلات مختلف مرتبط با احادیث نبوی و پایه‏هایی برای دفع اوهامی‏هستند که متوجه احادیث می‏کنند. متأسفانه فعلاً احوالي‌‏ هست که جز واردات قلبی، مانع پرداختن به اشتغالات علمی ‏می‏شوند؛ به همین دلیل نمی‏توانم متناسب با سؤالتان پاسخ دهم. اگر واردات قلبیه‏یی باشد بالاجبار مشغول می‏شوم. بعضی اوقات به سؤالاتی که با واردات قلبی هم‏زمان می‏شوند پاسخ داده می‏شود، دلگیر نشوید، این است که نمی‏توانم سؤال‏های شما را به شایستگی پاسخ دهم. با این حال به سؤال این بارتان پاسخ کوتاهی خواهم داد.

§2

«روحانیون می‏گویند زمین بر گاو و ماهی قرار دارد، اما دانش جغرافیا می‏بیند که زمین معلق و چون ستاره‏یی در حال گردش است، نه ماهی‏ای هست و نه گاوی؟» پاسخ: طبق روایت صحیحی که سندش را به کسانی چون ابن عباس (رض) نسبت می‏دهند، از رسول اکرم(ع) پرسیدند: «دنیا روی چه چیزی‏ست؟» و ایشان می‏فرماید: «عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ طبق روایتی یک‌بار می‏گوید: «علی الثور» و بار دیگر می‏فرماید: «عَلَی الحُوتِ». قسمی ‏از محدثان این حدیث را با حکایات خرافاتی که از گذشته‌ها نقل می‏شده و مأخوذ از اسرائيليات ا‏ست منطبق می‏دانند. مخصوصاً برخی ازعلمای مسلمان شده بنی اسرائیل حکایت‏های مربوط به ثور و حوت را که در کتاب‏های سابق دیده بودند بر حدیث تطبیق داده و معنای آن را به طرز عجیبی برگرداندند. فعلاً درباره سؤالتان سه اساس و سه وجه به اجمال بیان می‏شود:

§3

دانسته‏های قسمی ‏از علمای بنی اسرائیل بعد از مسلمان شدن آن‌ها وارد عالم اسلام شد و به اسلام تعلق یافت. این در حالی بود که معلومات پیشین آن‌ها با خطاهایی آمیخته بود، خطاهای مذکور البته متعلق به آنان است نه اسلام.

§4

به مرور زمان که تشبیه‌ها و تمثیل‌ها از خواص به عوام انتقال می‏یافت یعنی از دست علم بیرون آمده و در اختیار جهل قرار می‏گرفت حقیقت تلقی می‏شد، مثلاً کودک که بودم ماه گرفت، به مادرم گفتم: «ماه چرا چنین شد؟» او گفت: «مار ماه را بلعیده است.» گفتم: «اما هنوز دیده می‏شود.» گفت: «مارهای آسمان مانند شیشه‌اند؛ هر چه را که در شکم‏شان باشد می‏توان دید.» این خاطره دوران کودکی را بسیاری از اوقات به یاد می‏آوردم؛ می‏اندیشیدم و می‏گفتم: «خرافه‏یی تا این حد دور از حقیقت چگونه در زبان آدم‏هایی جدی چون مادرم رواج دارد؟» تا این‌که علم افلاک را مطالعه کردم و دیدم کسانی مانند مادرم، در واقع تشبیهی را حقیقت تلقی می‏کرده‏اند، زیرا هنگامی‏که دایره عظیمی‏که مدار درجات خورشیدی‏ست و «منطقة البروج» نامیده می‏شود بر روی دایره مایل قمر که مدار منازل قمریه است قرار بگیرد هر یک از آن دو دایره شکل دو قوس پیدا می‏کند که علمای فلکیات برای‌شان تشبیه لطیفی به کار برده و آن‌ها را «تِنّینَین» که نام دو مار بزرگ است نامیده‌اند. نقطه‏های تقاطع دو دایره مذکور را یکی «رأس» به معنای سر و دیگری را «ذَنَب» به معنای دُم خوانده‌اند. وقتی قمر به رأس و شمس به ذَنَب آمد به اصطلاح فلکیون «حَیْلُولَتِ اَرض» وقوع می‏یابد، یعنی کره زمین دقیقاً در میان آن‌ها قرار می‏گیرد، در آن زمان است که ماه گرفتگی حاصل می‏گردد. در گذشته تشبیه می‏کردند و می‏گفتند «قمر وارد دهان تِنّینَین شد.» این تشبیه عالی و علمی‏ وقتی وارد فرهنگ عوام شد به مرور زمان تبدیل به مار بزرگی گردید که ماه را می‏بلعد، لذا دو فرشته بزرگ به نام‏های ثور و حوت با یک تشبیه لطیف قدسی و اشاره‏ای معنادار چنین تسمیه یافته‌اند. نکته قدسی وقتی از زبان عالی نبوت وارد زبان عموم می‏گردد، تشبیه تبدیل به حقیقت می‏شود و گویی صورت گاوی بی‌اندازه بزرگ و ماهی‏ای دهشتناک می‏گیرد.

§5

قرآن همان‌طور که دارای متشابهات است، مسایل بسیار عمیق و ژرف را نیز با تمثیل و تشبیه به عوام می‏آموزد؛ به همین صورت حدیث هم متشابهات دارد و حقایق به غایت ژرف را با تشبیهات مأنوس بیان می‏دارد. برای مثال چنان که در یکی دو رساله بیان کرده‌ایم در یکی از اوقات در حضور نبوی صدای بسیار مهیبی شنیده شد، فرمود: «این صدای سنگی بود که هفتاد سال غلت می‏خورد و همین حالا به اعماق جهنم افتاد.» چند دقیقه بعد کسی آمد و گفت: «منافق مشهوری که هفتاد سال داشت، مُرد.» یعنی حقیقت تمثیل به غایت بلیغ پیامبر را اعلام کرد. اینک در پاسخ به سؤال تو سه وجه بیان می‏شود:

§6

چهار ملائکه‏یی را که حاملان عرش و سماوات خوانده می‏شوند و نام یکی از آن‏ها «نَسر» و دیگری «ثور» است، حضرت حق برای نظارت بر سلطنت ربوبی‌اش درعرش و سماوات تعیین کرد و به همین ترتیب برای کره زمین که برادر کوچک آسمان‏ها و دوست سیارات است نیز دو ملک ناظر و حامل تعیین نمود. نام یکی از آن دو «ثور» و دیگری «حوت» است. سرّ نامیدن آن‌ها به این اسم آن است که زمین بر دو قسم است: قسمی‏آب و قسم دیگر خاک. آن چه موجب شکوه و شادمانی آب می‏شود ماهی‏ست، و آن چه قسم خاک را باشکوه می‏کند زراعت به عنوان مدار حیات انسان‌هاست که به‏واسطه گاو صورت می‏گیرد و وابسته به گرده گاو است. دو ملک موکل کره زمین هم فرمانده و هم ناظر‌اند؛ لذا می‏بایست با طائفه ماهی و نوع گاو وجه اشتراک و مناسبتی داشته باشند. «وَ العِلمُ عِندَ اللهِ»؛ ممکن است دو ملک مذکور در عوالم ملکوت و مثال به صورت ثور و حوت تمثلاتی داشته باشند. در اشاره به همین مناسبت و آن نظارت و دو نوع مخلوق بااهمیت کره زمین است که زبان معجز بیان نبوی با ایما و اشاره گفته است: «الاَرضُ عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ و به این‌ترتیب حقیقتی را که حاوی مسایلی بسیار عمیق و به قدر کتابی گسترده است، با یک جمله کوتاه و به غایت زیبا بیان نموده است.

§7

برای نمونه اگر گفته شود: «این دولت و سلطنت بر چه چیز استوار است؟» در پاسخ گفته می‏شود: «عَلَی السَّیفِ وَ القَلَم» یعنی استواری آن را به شجاعت و قوت شمشیر سرباز و درایت و عدالت قلم کارگزار نسبت می‏دهند؛ به همین صورت کره زمین نیز مادام که جایگاه موجودات است و فرماندهان موجودات نیز انسان‌اند؛ قسم اعظم مدار معیشت انسان‏های ساحل نشین از ماهی تأمین می‏شود و زندگی غیر ساحل نشینان نیز با زراعت بر گرده گاو است و یکی از عوامل مهم تجارتش نیز ماهی‏ست. بی‌تردید همان‌طور که دولت بر شمشیر و قلم استوار است می‏توان گفت کره زمین هم بر گاو و ماهی استوار است، زیرا وقتی گاو کار نکند و ماهی میلیون‌ها تخم را به یکباره در آب رها نسازد انسان قادر به زندگی نخواهد بود، حیات سقوط می‏کند و آفریدگار حکیم نیز زمین را نابود می‏کند. رسول اکرم(ع) در پاسخی بسیار معجزانه و عالی و حکیمانه گفته است: «الاَرضُ عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ» و این حقیقت دامنه دار را که حیات نوع انسانی تا چه حد با حیات جنس حیوانی ارتباط دارد با دو کلمه یاد داده است.

§8

دانش نجوم قدیم، خورشید را متحرک می‏دانست. هر سی درجه خورشید را یک برج می‏نامیدند. اگر ستاره‏هایی را که در آن برج‌ها هستند با خطوطی فرضی به یک‏دیگر مرتبط کنیم و وضع واحدی حاصل گردد برخی آن را به صورت اسد (شیر)، برخی دیگر میزان به معنای ترازو، یا ثور به معنای گاو، یا حوت به معنای ماهی نشان داده‌اند. بنابر مناسبت ذکر شده اسم‏های مذکور را بر برج‏های یادشده گذاشته‏اند، اما از نظر دانش امروزی نجوم، خورشید متحرک نیست. لذا برج‌ها خالی و بی‌کار و معطل مانده‌اند. به عوض خورشید، کره زمین در حرکت است. در این حال به جای برج‏های خالی و معطل مانده و دایره‏های بی‏کار، باید در مدار سالانه زمین همان دایره‏ها را در مقیاسی کوچک تشکیل داد. به این‌ترتیب بروج سماوی در مدار سالانه زمین تمثل می‏یابند، در نتیجه کره زمین در هر ماه در سایه و موقعیت مثالی یکی از برج‏های سماوی قرار می‏گیرد. گویی مدار سالانه زمین حکم آیینه‏یی را می‏یابد که برج‏های سماوی در آن تمثل می‏یابند. با این توجیه رسول اکرم(ع) هم‏چنان که پیش‏تر بیان شد یک‌بار فرمود: «علی الثور» و بار دیگر «علی الحوت». آری، به نحوی که شایسته زبان معجز بیان نبوت است به حقیقتی که قرن‏ها بعد آشکار خواهد شد بسیار عمیق اشاره کرده و یک‌بار «علی الثور» گفته است؛ چرا که کره زمین در زمان پرسش مذکور در موقعیت مثالی برج ثور بوده است. یک ماه بعد که دوباره از او سؤال کردند در پاسخ گفت: «علی الحوت»؛ زیرا در آن زمان کره زمین در ظل برج حوت بوده است. (پیامبر) در اشاره به این حقیقت والا که قرار بود در آینده ادراک شود، با ایما به گردش و حرکتی که وظیفه کره زمین است، و این‌که برج‏های سماوی به اعتبار (ثابت بودن) خورشید معطل و بی‌مسافر می‏شوند، و قرار داشتن برج‏های حقیقی متحرک در مدار سالانه کره زمین، و این‌که کره زمین در برج‏های مزبور موظف است و در گردش، به رمز گفته است: «عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ «وَاللهُ اَعلَمُ بِالصَّوابِ» حکایت‏های عجیب و نامعقولی که در برخی کتاب‏های اسلامی‏درباره ثور و حوت مطرح شده و برخی افراد بی‌توجه آن را حدیث پنداشته و به رسول اکرم(ع) نسبت داده‌اند یا اسرائيليات بوده، یا تمثیل، یا تأویل برخی محدثان. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§9

درباره آل عبا‏ست. برادرم! فقط حکمتی از حکمت‏های بی‏شمار سؤالتان در باره آل عبا که بی‌پاسخ مانده بود بیان می‏شود. رسول اکرم(ع) عبای مبارکی را که بر تن داشت روی حضرت علی (رض) ، حضرت فاطمه (رضی الله عنها) و حضرت حسن (رض) و حضرت حسین (رض) کشید و با آیه:‏ لِيُذ۟هِبَ عَن۟كُمُ الرِّج۟سَ اَه۟لَ ال۟بَي۟تِ وَيُطَهِّرَكُم۟ تَط۟هٖيرًا ‏ برای‌شان دعا کرد. این مطلب اسرار و حکمت‏هایی دارد. از اسرارش بحثی نمی‏کنیم. صرفاً یکی از حکمت‏هایش که به وظیفه رسالت مربوط می‏شود چنین است: رسول اکرم(ع) با نظر آینده‏نگر و غیب آشنای نبوت می‏دید که سی چهل سال بعد در میان صحابه و تابعین فتنه‏های مهمی‏سر برآورده و خونریزی خواهد شد. مشاهده کرده بود که سه تن از آنان که زیر عبایش هستند از ممتازترین شخصیت‏های آن دوره خواهند بود. او برای تطهیر و تبرئه حضرت علی (رض) در نظر امت، و برای تسلیت و تعزیت حضرت حسین (رض) و تبریک گفتن به حضرت حسن (رض) و اعلام فایده عظیمش برای امت و بیان شرف او با مصالحه‏یی که انجام داد و فتنه مهمی‏را از بین برد، و اعلام این‌که ذریه حضرت فاطمه، طاهر و مُشرّف و شایسته عنوان اهل بیت خواهد بود، عبای مذکور را کشید تا آن چهار نفر و خودش عنوان «خمسه آل‏عبا» گیرند. آری، اگرچه حضرت علی (رض) خلیفه برحق بود، اما خون‏های ریخته شده مهم بود و بر حسب وظیفه‏ی رسالت، برائت او می‏بایست اعلام و در نظر امت تبرئه می‏شد، لذا رسول اکرم ‏(ع) به این صورت او را تبرئه می‏کند و خوارج را که او را تخطئه می‏کردند، گمراه می‏دانستند و انتقاد می‏کردند و طرفداران متجاوز امویان را به سکوت می‏خواند. بله، تفریط طرفداران افراطی خوارج و امویان در حق حضرت علی (رض) و گمراه خواندن او، و افراط‏ها و بدعت‏های شیعیان بعد از حادثه به غایت فجیع و جگرسوز حضرت حسین (رض) و اعلان تبری آن‌ها از شیخین، برای اهل اسلام بسیار زیان‏آور بوده است. رسول اکرم(ع) همان‌طور که با موضوع عبا و دعای مذکور، حضرت علی (رض) و حضرت حسین (رض) را از اتهام و مسؤولیت رهانید و امت را از سوء ظن نسبت به آن‌ها نجات داد، به حضرت حسن (رض) به دلیل مصالحه‏یی که کرد، و نیکی‌اش در حق امت، از نقطه‌نظر وظیفه رسالت تبریک می‏گوید، نیز اعلام می‏کند که نسل مبارک حضرت فاطمه (رضی الله عنها) در عالم اسلام عنوان اهل بیت داشته و شرافتی عالی به‏دست خواهد آورد و ذریه حضرت فاطمه (رض) مانند والده حضرت مریم (علیهماالسلام) که گفت: اِنّٖٓى اُعٖيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّي۟طَانِ الرَّجٖيمِ مُشرّف خواهد شد. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ الطَّيِّبٖينَ الطَّاهِرٖينَ ال۟اَب۟رَارِ وَعَلٰى اَص۟حَابِهِ ال۟مُجَاهِدٖينَ ال۟مُك۟رَمٖينَ ال۟اَخ۟يَارِ اٰمٖينَ

§10

شامل شش سرّ از اسرار بی‏شمار بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ می‏باشد. یادآوری: عقل خاموشم از دور متوجه نور درخشانی در نقطه رحمت بسمله شد. خواستم آن را با یادداشت کردن، برای نفس خویش ثبت کنم و با بیست، سی سرّ، دور آن نور دایره‏یی بکشم، شکارش کنم و برای خود نگاه دارم. افسوس که تاکنون موفق به انجام کامل خواسته‌ام نشده‏ام، تعدادشان از بیست، سی به پنج، شش رسید. وقتی می‏گویم «ای انسان» مراد نفس خودم است. با آن‌که ‏این درس، خاص نفس خودم است، اما با این قصد که ممکن است برای کسانی که به لحاظ روحی با من مناسباتی دارند و نفوس‏شان هشیارتر از نفس من است مورد استفاده قرار گیرد آن را تحت عنوان «مقام دوم لمعه چهاردهم» به تأیید برادران دقیقم ارجاع می‏دهم. این درس بیش از عقل متوجه قلب و بیش از دلیل ناظر بر ذوق است. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ قَالَت۟ يَٓا اَيُّهَا ال۟مَلَؤُا اِنّٖٓى اُل۟قِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرٖيمٌ ۝ اِنَّهُ مِن۟ سُلَي۟مٰنَ وَ اِنَّهُ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ در این مقام چند سرّ به شرح زیر بیان می‏شود:

§11

یکی از جلوه‏های بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ را چنین دیدم: در سیمای کائنات، سیمای زمین و سیمای انسان سه خاتم ربوبیت هست که متداخل‌اند و نمونه یک‏دیگر را نشان می‏دهند: اول: خاتم کبرای الوهیت است که از تعاون، همبستگی، همکاری، و رسیدگی به امور یک‏دیگر که در هیأت مجموعه کائنات وجود دارد بروز می‏یابد و بسم الله ناظر بر آن است. دوم: خاتم کبرای رحمانیت که از تشابه، تناسب، نظم، انسجام، لطف و مرحمت موجود در سیمای کره زمین و تدبیر و تربیت و اداره نباتات و حیوانات تظاهر می‏یابد و بسم الله الرحمن ناظر بر آن است. سوم: خاتم علیای رحیمیّت است که از لطایف رأفت و دقایق شفقت و شعاع‏های مرحمت الهی در سیمای ماهیت جامع انسان نمایان می‏شود و «الرحیم» در بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ناظر بر آن است. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ عنوان قدسی سه خاتم احدیتی‏ست که در صحیفه عالم سطری نورانی را تشکیل می‏دهد؛ و ريسمان قوي آن و خط‌ درخشان آن مي‌باشد. یعنی بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ از بالا نازل می‏شود و یک سر آن به انسان که ثمره کائنات و نسخه کوچک عالم است متصل می‏باشد، فرش را به عرش پیوند می‏دهد و راهی می‏شود برای معراج انسان به عرش.

§12

قرآن معجز بیان برای ممانعت از سردرگمی ‏عقول در واحدیتی که در کثرت مخلوقات بی‏شمار ظهور می‏یابد دائماً جلوه احدیت را در واحدیت نمایان می‏سازد، یعنی مثلاً همان‏طور که خورشید با روشنایی خود بر اشیای بی‏شماری احاطه دارد و برای ملاحظه ذات خورشید در مجموع انوارش به تصوری به غایت فراخ و نظری محیط نیاز هست، (خداوند) برای این‌که ذات خورشید را فراموش نکنیم عکس آن را در هر چیز براق نشان‏مان می‏دهد و هر چیز براق نسبت به قابلیتی که دارد همراه جلوه ذاتی خورشید خواص دیگر آن مانند نورانیت و حرارت را نیز نمایان می‏کند؛ به همین ترتیب هر شی براق همان‏طور که متناسب با شایستگی‏اش خورشید را با تمام صفات نشان می‏دهد هر یک از کیفیات خورشید هم‌چون روشنایی، حرارت و رنگ‏های هفتگانه در نور آن نیز همه‌ي اشیای مقابلش را در احاطه خود می‏گیرد. به همین صورت (و بر مبنای) «وَلِلّهِ المَثَلُ الاَعلی» (- امیدوارم – در تمثیل خطا نکرده باشم) احدیت و صمدیت الهی در همه چیزها به ویژه در ذی حیاتان خصوصاً در آیینه ماهیت انسان با تمام اسمائش جلوه‏یی دارد؛ و از لحاظ وحدت و واحدیت نیز هر اسم او که مرتبط با موجودات است بر همه موجودات محیط می‏باشد، لذا برای ممانعت از نابودی عقول در واحدیت و برای این‌که قلوب ذات اقدس را فراموش نکنند همواره خاتم احدیت مندرج در واحدیت را در معرض نظر قرار می‏دهد؛ و بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ است که سه گره‏ی مهم آن خاتم را ارائه می‏دهد.

§13

آن چه موجب سرور این عالم می‏شود بالمشاهده رحمت است؛ و آن چه موجب درخشندگی این موجودات در ظلمت می‏شود، باز بالبداهه رحمت است؛ و آن چه مخلوقات را تربیت می‏کند مخلوقاتی که در متن نیازهای بی‏شمار دست و پا می‏زنند، باز هم بالبداهه رحمت است، آن چه موجب می‏شود همه کائنات هم‏چنان که درخت با تمام وجود خود متوجه میوه‏اش است، به انسان توجه داشته باشد و در هر سوی به او بنگرد و به یاری‏اش بشتابد بالبداهه رحمت است. رحمت است که بالمشاهده فضای لایتناهی و عالم خالی و تهی را پر می‏کند، و به آن نور و شکوه می‏بخشد، نیز بالبداهه رحمت است که انسان فانی را نامزد جاودانگی می‏کند و دوست و مخاطب ذاتی ازلی و ابدی قرار می‏دهد. ای انسان! مادام که رحمت چنین حقیقت نیرومند، گیرا، دوست داشتنی، یاری‌کننده و محبوبی‏ست، ﭿ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭾ بگو، بدان حقیقت بیآویز و از وحشت مطلق و آلام نیازهای بی‏شمار رها شو؛ خود را به تخت (سلطنت) آن سلطان ازل و ابد نزدیک کن و با شفقت و شفاعت و شعاع‏های نوری آن رحمت، مخاطب و خلیل و دوست آن سلطان شو! آری، جمع آوردن انواع عوالم در دایره حکمت پیرامون انسان و با کمال انتظام و عنایت در خدمت حاجات او قرار دادن بالبداهه یکی از این دو حالت است: یا هر یک از انواع عوالم به خودی خود انسان را می‏شناسند، از او اطاعت می‏کنند و به یاری‌اش می‏شتابند؛ (این مطلب علاوه‌بر این‌که صدها‌بار از عقل و خرد دور است محال‏های زیادی را هم نتیجه می‏دهد. لازمه‌اش این است که قدرت قدرتمندترین سلطان مطلق در عاجز مطلقی چون انسان وجود داشته باشد.) یا این‌که معاونت مذکور به‏واسطه علم و دانایی قدیری مطلق که در آن سوی پرده این عالم است صورت می‏پذیرد. انواع عالم‌ها نه تنها انسان را نمی‏شناسند بلکه دلیلی هستند بر این شناسایی و دانستن ذاتی که انسان را می‏شناسد و بر او مرحمت می‏کند. ای انسان! عقل خود را به کار بند. مگر ممکن است ذات ذوالجلال که همه مخلوقات را متوجه تو می‏کند، و موجب می‏شود دستان‏شان را برای معاونت به‏سویت بگشایند و در برابر نیازهایت لبیک گویند، خود، تو را نداند، نشناسد و نبیند؟ او تو را می‏داند و با رحمتش این اطلاع را اعلام می‏کند. تو نیز او را بشناس و با احترام اعلام کن که او را مي‌شناسي و به جد دریاب آن‏چه کائنات بزرگ را مُسخر مخلوق خرد و فانی، ضعیف مطلق، عاجز مطلق، و فقیر مطلقی چون تو کرده و به یاری‏ات واداشته، حقیقت رحمت است که دربرگیرنده حکمت و عنایت و علم و قدرت می‏باشد. البته رحمتی چنین، خواهان شکری کلی و خالص و حرمت و احترامی‏ جدی و بی‏شائبه است. اینک بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ را که عنوان و ترجمان آن شکر خالص و حرمت بی‏شائبه است بر زبان‏آور و آن را وسیله‏یی برای وصول بدان رحمت و شفیعی در درگاه آن رحمان قرار بده. آری، وجود و تحقق رحمت به قدر خورشید آشکار است. درست مانند نقشی مرکزی که به‏واسطه نظم تارها و پودها حاصل می‏گردد، تارهای نورانی امتداد یافته از تجلی هزار و یک اسم الهی نیز، در دایره کبرای این عالم نقش شفقت و خاتم رحیمیت را چنان در درون خاتم رحمت و سیمای کائنات درج و چنان خاتم عنایتی نسج می‏کند که خود را درخشان‌تر از خورشید به عقول می‏نمایاند. رحمن ذوالجلال که شمس و قمر، عناصر و معادن، نباتات و حیوانات را هم‌چون تار و پود نقشی بسیار بزرگ با شعاع‏های نوری اسمای هزار و يک‌گانه تنظیم می‏کند و خادم حیات قرار می‏دهد؛ او که شفقت خویش را با شفقت به غایت دلنشین و فداکارانه همه مادران که نباتی و حیوانی‏ست ظاهر می‏سازد و ذی الحیات را مُسخر حیات انسانی می‏کند و از این طریق اهمیت انسان را نشان داده و نقش اعظم بسیار دلنشین و زیبای ربوبیت الهی را نمایان می‏سازد و تابناک‏ترین رحمتش را به ظهور می‏رساند البته در مقابل استغناء مطلق خود، رحمت را برای انسان و ذی حیاتی که در نیاز مطلق به‏سر می‏برد شفیع مقبولی قرار داده است. ای انسان! اگر انسان هستی بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ بگو و شفیع مذکور را بیاب! آری آن چه هیچ یک از چهارصد هزار گروه مختلف و جداگانه نباتی و حیوانی بر روی زمین را فراموش نمی‏کند و بدون سردرگمی ‏همه آن‏ها را همواره و همیشه در کمال نظم و با حکمت و عنایت تربیت و اداره می‏کند و بر سیمای کره زمین خاتم احدیت را وضع می‏نماید، بالبداهه و بلکه بالمشاهده رحمت است و وجود این رحمت هم‏چنان که به اندازه وجود موجودات روی زمین قطعی‏ست، تحققش نیز به تعداد آن موجودات دلیل دارد. همان‏طور که بر روی زمین چنین خاتم رحمت و سکه احدیتی وجود دارد، در سیمای ماهیت معنوی انسان هم سکه رحمت مشابهی هست که از خاتم مرحمت بر سیمای کره زمین و سکه عظمای رحمت بر سیمای کائنات کم‏تر نیست. گویی جامعیتی دارد که در حکم نقطه کانونی تجلی هزار و یک اسم (الهی) می‏باشد. ای انسان! آیا اصلاً امکان دارد ذاتی که این سیما را به تو داده و چنین سکه رحمت و خاتم احدیتی را در آن وضع نموده است تو را به حال خود رها کند، اهمیتی به تو ندهد، به حرکاتت توجهی نداشته باشد، تمام کائنات را که متوجه تو‏ست عبث و بیهوده آفریده باشد و درخت آفرینش را بی‌ارزش و با میوه‏هایی پلاسیده و خراب بیآفریند؟ و کاری کند رحمت و حکمتش را که به‌هیچ‌وجه ‏‏نمی‏توان در وجودش شبهه‏یی داشت و فاقد هر گونه نقصانی‏ست و هم‌چون خورشید ظاهر است و چون نور دیده می‏شود انکار کنند؟ حاشا … ای انسان! بدان که برای رسیدن به عرش آن رحمت، معراجی هست. آن معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ است. اگر می‏خواهی میزان اهمیت این معراج را بدانی به ابتدای صد و چهارده سوره قرآن معجز بیان و آغاز همه کتاب‏های مبارک و مبداء تمام کارهای خیر بنگر. قطعی‏ترین حجت بر میزان عظمت بسمله این است که مجتهدان بزرگی چون امام شافعی (رض) گفته‌اند: «بسمله با این‌که آیه واحدی‏ست، اما در قرآن صد و چهارده مرتبه نازل شده است.»

§14

تجلی واحدیت در کثرت بی‏انتها صرفاً با گفتن اِيَّاكَ نَع۟بُدُ برای هر کس کفایت نمی‏کند. اندیشه پریشان می‏شود. قلبی لازم است به وسعت کره زمین تا در فراسوی وحدتي که در مجموع عالم است، ذات احدیت را ملاحظه کند و اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ‏ بگوید. بنابر همین سرّ است که خاتم احدیت را در جزییات به صورت ظاهر نشان می‏دهد و برای نشان دادن خاتم احدیت در هر نوع و این‌که همه ذات احدی را ملاحظه کنند، خاتم احدیتی را در خاتم رحمانیت بروز می‏دهد تا همه بدون سختی در هر مرتبه اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ گفته و مستقیماً ذات اقدس را مورد خطاب قرار داده و متوجه شوند. قرآن حکیم برای بیان این سرّ عظیم است که هنگام بحث از دایره اعظم کائنات مثلاً در سخن از آفرینش ارض و سماوات به یکباره از کوچک‏ترین دایره و دقیق‌ترین امر جزیی سخن می‏گوید تا خاتم احدیت را به صورت ظاهر نشان دهد. مثلاً در بحث از خلقت زمین و آسمان‌ها سخن از انسان، صدای انسان و دقایق نعمت و حکمت در سیمایش را مطرح می‏کند تا اندیشه پراکنده نشود، قلب احساس خفگی نکند و روح معبود خود را مستقیماً بیابد. برای نمونه آیه‏ی: وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ حقیقت مذکور را به صورت اعجاز‌آمیزی نشان می‏دهد. آری، خاتم‏های وحدت در آفریدگان بی‏شمار و کثرتی بی‌انتها، هم‌چون دوایر متداخل از بزرگ‏ترین تا کوچک‏ترین خاتم انواع و مراتبی دارند؛ لیکن وحدت مذکور هر چه‏قدر هم که باشد باز وحدتی در کثرت است و خطاب حقیقی را کاملاً تأمین نمی‏کند؛ از این رو لازم است در فراسوی وحدت، خاتم احدیت وجود داشته باشد، تا کثرت را به ذهن متبادر نکند و مستقیما در برابر ذات اقدس راهی به قلب بگشاید. به همین ترتیب برای جلب نظرها به سوی خاتم احدیت و جذب قلوب، خاتم رحیمیت و سکه رحمت را که نقشی به غایت جذاب، نوری بسیار درخشان، حلاوتی بسیار دلنشین، جمالی به غایت دوست داشتنی و حقیقتی بسیار قدرتمند است بر فراز آن سکه احدیت قرار داد. آری، قدرتِ آن رحمت است که نظر ذی شعوران را جلب می‏کند، به‏سوی خود می‏کشد، به سکه احدیت می‏رساند و موجب می‏شود ذات احدیت را مشاهده کنند و مظهر خطاب حقیقی موجود در آیه‏ی: اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ واقع گردند. از آن‌جا که بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ خلاصه (سوره) فاتحه و چکیده اجمالی قرآن است عنوان و ترجمان سرّ عظیم مذکور شده است. کسی که این عنوان را در دست داشته باشد می‏تواند در طبقات رحمت رفت و آمد کند، نیز کسی که بتواند این ترجمان را به سخن وادارد اسرار رحمت را فرا می‏گیرد و انوار رحیمیت و شفقت‌اش را می‏بیند.

§15

در حدیث شریفی آمده است که: «اِنَّ اللهَ خَلَقَ الاِنْسَانَ عَلی صُورةِ الرَّحْمَن» (او کما قال) بعضی ‏از اهل طریقت این حدیث شریف را به طرز شگفت‏آوری که تناسبی با عقاید ایمانیه ندارد تفسیر کرده‌اند. حتی بعضی ‏از آنان که اهل عشق‌اند به سیمای معنوی انسان با نظر صورت رحمان نگاه کرده‌اند. از آن‌جا که بین قسم کثیر اهل طریقت، سُکر، و بیش‌تر اهل عشق، استغراق و التباس متداول است ممکن است در تلقی‏های مخالف با حقیقت معذور باشند، اما آن‏هایی که عاقل‏اند معانی آنان را که منافی اساس عقاید است نمی‏پذیرند؛ که اگر بپذیرند خطا کرده‏اند. آری، ذات اقدس الهی که تمام عالم را چون کاخ و سرایی با نظم اداره می‏کند و ستارگان را همانند ذرات، حکیمانه و به آسانی تدبیر می‏نماید و می‏گرداند و ذرات ریز را مانند مأمورانی در استخدام خود دارد، شریک و نظیر و ضد و همانندی ندارد و براساس سرّ لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ وَهُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ صورت و مثل و مثال و شبیهی هم نمی‏تواند داشته باشد. با سرّ وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ با مَثل و تمثیل به شئونات و صفات و اسمائش نگاه می‏شود، پس مَثل و تمثیل در نقطه‌نظر شئوناتش وجود دارد. یکی از مقاصد فراوان حدیث شریف مذکور این است که انسان در صورتی می‏باشد که اسم رحمان را کاملاً نشان می‏دهد. آری، هم‏چنان که پیش‏تر بیان کردیم اسم رحمان که از شعاع نورانی هزار و یک اسم، ساطع می‏شود در سیمای کائنات مشاهده می‏گردد؛ و با بی‏شمار تجلی ربوبیت مطلقه الهی ظهور یافته و در سیمای عرصه زمین نشان داده می‏شود، و همچنین جلوه کامل اسم رحمان را نیز در مقیاسی کوچک، مانند سیمای زمین و کائنات در صورت جامع انسان نمایان می‏سازد؛ هم‏چنین اشارت است که مظاهری چون انسان و ذی حیاتان که دلیل‌ها و آیینه‏های ذات رحمان رحیم‌اند، دلالت‏شان بر آن ذات واجب الوجود آن قدر قطعی و واضح و آشکار است که به تمثال و تصویر خورشید در آیینه‏یی صافی می‏ماند. در اشاره به درخشندگی و وضوح بازتابندگی آیینه با اشاره گفته می‏شود «آن آیینه، خورشید است.» به همین ترتیب وقتی گفته می‏شود «در انسان، صورت رحمان وجود دارد.» در واقع در اشاره به وضوح دلالت و کمال مناسبتش گفته شده و می‏شود. قسم معتدل وحدت وجودی‌ها مبتنی بر این سرّ و به منظور عنوانی برای وضوح این دلالت و کمال این مناسبت است که گفته‌اند: «لَا مُوجُودَ اِلّا هُو» «اَللَّهُمَّ یَا رَحْمَنُ یَا رَحیِمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحیمِ ارْحَمْنَا کَمَا یَلِیقُ بِرَحیِمیَّتِکَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارِ بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحیمِ کَمَا یَلیقُ بِرَحْمَانِیَّتِکَ؛ آمین»

§16

ای انسان بیچاره‏یی که در عجز بی‌منتها و فقر بی‌انتها غوطه وری! برای این‌که دریابی رحمت وسیله‏یی تا چه حد ارزشمند و شفاعت‌کننده‏یی تا چه حد مقبول است، بدان، رحمت وسیله‏یی برای رسیدن به چنان سلطان ذوالجلالی‏ست که ستارگان و ذرات همراه هم در لشکر او در کمال نظم و اطاعت خدمت می‏کنند؛ و آن ذات ذوالجلال و آن سلطان ازل و ابد مستغنی‏ست و دارای استغنای مطلق می‏باشد. او غنی علی الاطلاقی‌ست که به‌ هیچ‌ وجه ‏‏به عالم و موجودات نیازی ندارد. تمام کائنات تحت امر و اراده و هیبت و عظمت او در نهایت اطاعت قرار دارد و در برابر جلالش در ذلت به‏سر می‏برد. رحمت تو را ‏ای انسان! به حضور آن مستغنی علی الاطلاق و سلطان سرمدی درآورده و دوست و مخاطب او می‏کند و وضعیت بنده‏یی محبوب نصیبت می‏سازد، اما هم‏چنان که تو نمی‏توانی به آفتاب برسی و فاصله زیادی با آن داری و به‌هیچ‌وجه ‏‏قادر نیستی نزدیکش شوی؛ و این نور خورشید‏ست که تصویر و جلوه آن را به‏واسطه آیینه‏ات به دستت می‏دهد، به آن ذات اقدس و آن شمس ازل و ابد نیز چنان دوریم که امکان نزدیک شدن به او را نداریم، لیکن نور رحمتش او را به ما نزدیک می‏کند. اینک ‏ای انسان! یابنده این رحمت، به خزانه نوری دست پیدا می‏کند که ابدی و جاودان است. چاره‏ی یافتن آن خزانه، سنت رسول اکرم(ع) و تبعیت از اوست، اویی که درخشان‏ترین مثال و مُمثّل و بلیغ‏ترین لسان و اعلام‌کننده رحمت است، و در قرآن با عنوان رحمةللعالمین از او یاد می‏شود؛ وسیله برای رسیدن به رحمة للعالمین نیز که رحمت مجسم است صلوات می‏باشد. آری، معنای صلوات، رحمت است. صلوات نیز که برای آن ذی حیاتِ مجسمِ رحمت، دعای رحمت است وسیله وصل به رحمة‏للعالمین می‏باشد. حال، تو صلوات را برای رسیدن به آن رحمة للعالمین و او را نیز وسیله برای رحمت رحمان قرار بده. صلوات کثیر عموم امت به معنای رحمت، در حق پیامبر(ع) که رحمة للعالمین است به صورت درخشانی ثابت می‏کند که رحمت تا چه حد هدیه‏یی الهی و ارزشمند و چه دایره گسترده‏یی از آن است. نتیجه: ذات احمدیه(ع) قیمتی‏ترین جواهر خزانه رحمت و حاجب آن است‏، و اصلی‏ترین کلید آن نیز بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ می‏باشد، آسان‏ترین کلیدش نیز صلوات است. اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَس۟رَارِ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ كَمَا يَلٖيقُ بِرَح۟مَتِكَ وَ بِحُر۟مَتِهٖ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَ ار۟حَم۟نَا رَح۟مَةً تُغ۟نٖينَا بِهَا عَن۟ رَح۟مَةِ مَن۟ سِوَاكَ مِن۟ خَل۟قِكَ اٰمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters