پاسخ دو پرسش به شرح زیر میباشد: بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ برادر عزیز و صدیقم رأفت بیگ! پاسخ سؤالی که در باره ثور و حوت پرسیده بودی در برخی رسالهها هست. پاسخ چنین سؤالاتی در سومین بخش کلام بیست و چهارم تحت عنوان دو اصل و در قالب دوازده قاعده مهم بیان شده است. قاعدههای مزبور هر یک محکی برای تأویلات مختلف مرتبط با احادیث نبوی و پایههایی برای دفع اوهامیهستند که متوجه احادیث میکنند. متأسفانه فعلاً احوالي هست که جز واردات قلبی، مانع پرداختن به اشتغالات علمی میشوند؛ به همین دلیل نمیتوانم متناسب با سؤالتان پاسخ دهم. اگر واردات قلبیهیی باشد بالاجبار مشغول میشوم. بعضی اوقات به سؤالاتی که با واردات قلبی همزمان میشوند پاسخ داده میشود، دلگیر نشوید، این است که نمیتوانم سؤالهای شما را به شایستگی پاسخ دهم. با این حال به سؤال این بارتان پاسخ کوتاهی خواهم داد.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Fourteenth Gleam
«روحانیون میگویند زمین بر گاو و ماهی قرار دارد، اما دانش جغرافیا میبیند که زمین معلق و چون ستارهیی در حال گردش است، نه ماهیای هست و نه گاوی؟» پاسخ: طبق روایت صحیحی که سندش را به کسانی چون ابن عباس (رض) نسبت میدهند، از رسول اکرم(ع) پرسیدند: «دنیا روی چه چیزیست؟» و ایشان میفرماید: «عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ طبق روایتی یکبار میگوید: «علی الثور» و بار دیگر میفرماید: «عَلَی الحُوتِ». قسمی از محدثان این حدیث را با حکایات خرافاتی که از گذشتهها نقل میشده و مأخوذ از اسرائيليات است منطبق میدانند. مخصوصاً برخی ازعلمای مسلمان شده بنی اسرائیل حکایتهای مربوط به ثور و حوت را که در کتابهای سابق دیده بودند بر حدیث تطبیق داده و معنای آن را به طرز عجیبی برگرداندند. فعلاً درباره سؤالتان سه اساس و سه وجه به اجمال بیان میشود:
دانستههای قسمی از علمای بنی اسرائیل بعد از مسلمان شدن آنها وارد عالم اسلام شد و به اسلام تعلق یافت. این در حالی بود که معلومات پیشین آنها با خطاهایی آمیخته بود، خطاهای مذکور البته متعلق به آنان است نه اسلام.
به مرور زمان که تشبیهها و تمثیلها از خواص به عوام انتقال مییافت یعنی از دست علم بیرون آمده و در اختیار جهل قرار میگرفت حقیقت تلقی میشد، مثلاً کودک که بودم ماه گرفت، به مادرم گفتم: «ماه چرا چنین شد؟» او گفت: «مار ماه را بلعیده است.» گفتم: «اما هنوز دیده میشود.» گفت: «مارهای آسمان مانند شیشهاند؛ هر چه را که در شکمشان باشد میتوان دید.» این خاطره دوران کودکی را بسیاری از اوقات به یاد میآوردم؛ میاندیشیدم و میگفتم: «خرافهیی تا این حد دور از حقیقت چگونه در زبان آدمهایی جدی چون مادرم رواج دارد؟» تا اینکه علم افلاک را مطالعه کردم و دیدم کسانی مانند مادرم، در واقع تشبیهی را حقیقت تلقی میکردهاند، زیرا هنگامیکه دایره عظیمیکه مدار درجات خورشیدیست و «منطقة البروج» نامیده میشود بر روی دایره مایل قمر که مدار منازل قمریه است قرار بگیرد هر یک از آن دو دایره شکل دو قوس پیدا میکند که علمای فلکیات برایشان تشبیه لطیفی به کار برده و آنها را «تِنّینَین» که نام دو مار بزرگ است نامیدهاند. نقطههای تقاطع دو دایره مذکور را یکی «رأس» به معنای سر و دیگری را «ذَنَب» به معنای دُم خواندهاند. وقتی قمر به رأس و شمس به ذَنَب آمد به اصطلاح فلکیون «حَیْلُولَتِ اَرض» وقوع مییابد، یعنی کره زمین دقیقاً در میان آنها قرار میگیرد، در آن زمان است که ماه گرفتگی حاصل میگردد. در گذشته تشبیه میکردند و میگفتند «قمر وارد دهان تِنّینَین شد.» این تشبیه عالی و علمی وقتی وارد فرهنگ عوام شد به مرور زمان تبدیل به مار بزرگی گردید که ماه را میبلعد، لذا دو فرشته بزرگ به نامهای ثور و حوت با یک تشبیه لطیف قدسی و اشارهای معنادار چنین تسمیه یافتهاند. نکته قدسی وقتی از زبان عالی نبوت وارد زبان عموم میگردد، تشبیه تبدیل به حقیقت میشود و گویی صورت گاوی بیاندازه بزرگ و ماهیای دهشتناک میگیرد.
قرآن همانطور که دارای متشابهات است، مسایل بسیار عمیق و ژرف را نیز با تمثیل و تشبیه به عوام میآموزد؛ به همین صورت حدیث هم متشابهات دارد و حقایق به غایت ژرف را با تشبیهات مأنوس بیان میدارد. برای مثال چنان که در یکی دو رساله بیان کردهایم در یکی از اوقات در حضور نبوی صدای بسیار مهیبی شنیده شد، فرمود: «این صدای سنگی بود که هفتاد سال غلت میخورد و همین حالا به اعماق جهنم افتاد.» چند دقیقه بعد کسی آمد و گفت: «منافق مشهوری که هفتاد سال داشت، مُرد.» یعنی حقیقت تمثیل به غایت بلیغ پیامبر را اعلام کرد. اینک در پاسخ به سؤال تو سه وجه بیان میشود:
چهار ملائکهیی را که حاملان عرش و سماوات خوانده میشوند و نام یکی از آنها «نَسر» و دیگری «ثور» است، حضرت حق برای نظارت بر سلطنت ربوبیاش درعرش و سماوات تعیین کرد و به همین ترتیب برای کره زمین که برادر کوچک آسمانها و دوست سیارات است نیز دو ملک ناظر و حامل تعیین نمود. نام یکی از آن دو «ثور» و دیگری «حوت» است. سرّ نامیدن آنها به این اسم آن است که زمین بر دو قسم است: قسمیآب و قسم دیگر خاک. آن چه موجب شکوه و شادمانی آب میشود ماهیست، و آن چه قسم خاک را باشکوه میکند زراعت به عنوان مدار حیات انسانهاست که بهواسطه گاو صورت میگیرد و وابسته به گرده گاو است. دو ملک موکل کره زمین هم فرمانده و هم ناظراند؛ لذا میبایست با طائفه ماهی و نوع گاو وجه اشتراک و مناسبتی داشته باشند. «وَ العِلمُ عِندَ اللهِ»؛ ممکن است دو ملک مذکور در عوالم ملکوت و مثال به صورت ثور و حوت تمثلاتی داشته باشند. در اشاره به همین مناسبت و آن نظارت و دو نوع مخلوق بااهمیت کره زمین است که زبان معجز بیان نبوی با ایما و اشاره گفته است: «الاَرضُ عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ و به اینترتیب حقیقتی را که حاوی مسایلی بسیار عمیق و به قدر کتابی گسترده است، با یک جمله کوتاه و به غایت زیبا بیان نموده است.
برای نمونه اگر گفته شود: «این دولت و سلطنت بر چه چیز استوار است؟» در پاسخ گفته میشود: «عَلَی السَّیفِ وَ القَلَم» یعنی استواری آن را به شجاعت و قوت شمشیر سرباز و درایت و عدالت قلم کارگزار نسبت میدهند؛ به همین صورت کره زمین نیز مادام که جایگاه موجودات است و فرماندهان موجودات نیز انساناند؛ قسم اعظم مدار معیشت انسانهای ساحل نشین از ماهی تأمین میشود و زندگی غیر ساحل نشینان نیز با زراعت بر گرده گاو است و یکی از عوامل مهم تجارتش نیز ماهیست. بیتردید همانطور که دولت بر شمشیر و قلم استوار است میتوان گفت کره زمین هم بر گاو و ماهی استوار است، زیرا وقتی گاو کار نکند و ماهی میلیونها تخم را به یکباره در آب رها نسازد انسان قادر به زندگی نخواهد بود، حیات سقوط میکند و آفریدگار حکیم نیز زمین را نابود میکند. رسول اکرم(ع) در پاسخی بسیار معجزانه و عالی و حکیمانه گفته است: «الاَرضُ عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ» و این حقیقت دامنه دار را که حیات نوع انسانی تا چه حد با حیات جنس حیوانی ارتباط دارد با دو کلمه یاد داده است.
دانش نجوم قدیم، خورشید را متحرک میدانست. هر سی درجه خورشید را یک برج مینامیدند. اگر ستارههایی را که در آن برجها هستند با خطوطی فرضی به یکدیگر مرتبط کنیم و وضع واحدی حاصل گردد برخی آن را به صورت اسد (شیر)، برخی دیگر میزان به معنای ترازو، یا ثور به معنای گاو، یا حوت به معنای ماهی نشان دادهاند. بنابر مناسبت ذکر شده اسمهای مذکور را بر برجهای یادشده گذاشتهاند، اما از نظر دانش امروزی نجوم، خورشید متحرک نیست. لذا برجها خالی و بیکار و معطل ماندهاند. به عوض خورشید، کره زمین در حرکت است. در این حال به جای برجهای خالی و معطل مانده و دایرههای بیکار، باید در مدار سالانه زمین همان دایرهها را در مقیاسی کوچک تشکیل داد. به اینترتیب بروج سماوی در مدار سالانه زمین تمثل مییابند، در نتیجه کره زمین در هر ماه در سایه و موقعیت مثالی یکی از برجهای سماوی قرار میگیرد. گویی مدار سالانه زمین حکم آیینهیی را مییابد که برجهای سماوی در آن تمثل مییابند. با این توجیه رسول اکرم(ع) همچنان که پیشتر بیان شد یکبار فرمود: «علی الثور» و بار دیگر «علی الحوت». آری، به نحوی که شایسته زبان معجز بیان نبوت است به حقیقتی که قرنها بعد آشکار خواهد شد بسیار عمیق اشاره کرده و یکبار «علی الثور» گفته است؛ چرا که کره زمین در زمان پرسش مذکور در موقعیت مثالی برج ثور بوده است. یک ماه بعد که دوباره از او سؤال کردند در پاسخ گفت: «علی الحوت»؛ زیرا در آن زمان کره زمین در ظل برج حوت بوده است. (پیامبر) در اشاره به این حقیقت والا که قرار بود در آینده ادراک شود، با ایما به گردش و حرکتی که وظیفه کره زمین است، و اینکه برجهای سماوی به اعتبار (ثابت بودن) خورشید معطل و بیمسافر میشوند، و قرار داشتن برجهای حقیقی متحرک در مدار سالانه کره زمین، و اینکه کره زمین در برجهای مزبور موظف است و در گردش، به رمز گفته است: «عَلَی الثَّورِ وَ الحُوتِ»؛ «وَاللهُ اَعلَمُ بِالصَّوابِ» حکایتهای عجیب و نامعقولی که در برخی کتابهای اسلامیدرباره ثور و حوت مطرح شده و برخی افراد بیتوجه آن را حدیث پنداشته و به رسول اکرم(ع) نسبت دادهاند یا اسرائيليات بوده، یا تمثیل، یا تأویل برخی محدثان. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
درباره آل عباست. برادرم! فقط حکمتی از حکمتهای بیشمار سؤالتان در باره آل عبا که بیپاسخ مانده بود بیان میشود. رسول اکرم(ع) عبای مبارکی را که بر تن داشت روی حضرت علی (رض) ، حضرت فاطمه (رضی الله عنها) و حضرت حسن (رض) و حضرت حسین (رض) کشید و با آیه: لِيُذ۟هِبَ عَن۟كُمُ الرِّج۟سَ اَه۟لَ ال۟بَي۟تِ وَيُطَهِّرَكُم۟ تَط۟هٖيرًا برایشان دعا کرد. این مطلب اسرار و حکمتهایی دارد. از اسرارش بحثی نمیکنیم. صرفاً یکی از حکمتهایش که به وظیفه رسالت مربوط میشود چنین است: رسول اکرم(ع) با نظر آیندهنگر و غیب آشنای نبوت میدید که سی چهل سال بعد در میان صحابه و تابعین فتنههای مهمیسر برآورده و خونریزی خواهد شد. مشاهده کرده بود که سه تن از آنان که زیر عبایش هستند از ممتازترین شخصیتهای آن دوره خواهند بود. او برای تطهیر و تبرئه حضرت علی (رض) در نظر امت، و برای تسلیت و تعزیت حضرت حسین (رض) و تبریک گفتن به حضرت حسن (رض) و اعلام فایده عظیمش برای امت و بیان شرف او با مصالحهیی که انجام داد و فتنه مهمیرا از بین برد، و اعلام اینکه ذریه حضرت فاطمه، طاهر و مُشرّف و شایسته عنوان اهل بیت خواهد بود، عبای مذکور را کشید تا آن چهار نفر و خودش عنوان «خمسه آلعبا» گیرند. آری، اگرچه حضرت علی (رض) خلیفه برحق بود، اما خونهای ریخته شده مهم بود و بر حسب وظیفهی رسالت، برائت او میبایست اعلام و در نظر امت تبرئه میشد، لذا رسول اکرم (ع) به این صورت او را تبرئه میکند و خوارج را که او را تخطئه میکردند، گمراه میدانستند و انتقاد میکردند و طرفداران متجاوز امویان را به سکوت میخواند. بله، تفریط طرفداران افراطی خوارج و امویان در حق حضرت علی (رض) و گمراه خواندن او، و افراطها و بدعتهای شیعیان بعد از حادثه به غایت فجیع و جگرسوز حضرت حسین (رض) و اعلان تبری آنها از شیخین، برای اهل اسلام بسیار زیانآور بوده است. رسول اکرم(ع) همانطور که با موضوع عبا و دعای مذکور، حضرت علی (رض) و حضرت حسین (رض) را از اتهام و مسؤولیت رهانید و امت را از سوء ظن نسبت به آنها نجات داد، به حضرت حسن (رض) به دلیل مصالحهیی که کرد، و نیکیاش در حق امت، از نقطهنظر وظیفه رسالت تبریک میگوید، نیز اعلام میکند که نسل مبارک حضرت فاطمه (رضی الله عنها) در عالم اسلام عنوان اهل بیت داشته و شرافتی عالی بهدست خواهد آورد و ذریه حضرت فاطمه (رض) مانند والده حضرت مریم (علیهماالسلام) که گفت: اِنّٖٓى اُعٖيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّي۟طَانِ الرَّجٖيمِ مُشرّف خواهد شد. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ الطَّيِّبٖينَ الطَّاهِرٖينَ ال۟اَب۟رَارِ وَعَلٰى اَص۟حَابِهِ ال۟مُجَاهِدٖينَ ال۟مُك۟رَمٖينَ ال۟اَخ۟يَارِ اٰمٖينَ
شامل شش سرّ از اسرار بیشمار بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ میباشد. یادآوری: عقل خاموشم از دور متوجه نور درخشانی در نقطه رحمت بسمله شد. خواستم آن را با یادداشت کردن، برای نفس خویش ثبت کنم و با بیست، سی سرّ، دور آن نور دایرهیی بکشم، شکارش کنم و برای خود نگاه دارم. افسوس که تاکنون موفق به انجام کامل خواستهام نشدهام، تعدادشان از بیست، سی به پنج، شش رسید. وقتی میگویم «ای انسان» مراد نفس خودم است. با آنکه این درس، خاص نفس خودم است، اما با این قصد که ممکن است برای کسانی که به لحاظ روحی با من مناسباتی دارند و نفوسشان هشیارتر از نفس من است مورد استفاده قرار گیرد آن را تحت عنوان «مقام دوم لمعه چهاردهم» به تأیید برادران دقیقم ارجاع میدهم. این درس بیش از عقل متوجه قلب و بیش از دلیل ناظر بر ذوق است. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ قَالَت۟ يَٓا اَيُّهَا ال۟مَلَؤُا اِنّٖٓى اُل۟قِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرٖيمٌ اِنَّهُ مِن۟ سُلَي۟مٰنَ وَ اِنَّهُ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ در این مقام چند سرّ به شرح زیر بیان میشود:
یکی از جلوههای بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ را چنین دیدم: در سیمای کائنات، سیمای زمین و سیمای انسان سه خاتم ربوبیت هست که متداخلاند و نمونه یکدیگر را نشان میدهند: اول: خاتم کبرای الوهیت است که از تعاون، همبستگی، همکاری، و رسیدگی به امور یکدیگر که در هیأت مجموعه کائنات وجود دارد بروز مییابد و بسم الله ناظر بر آن است. دوم: خاتم کبرای رحمانیت که از تشابه، تناسب، نظم، انسجام، لطف و مرحمت موجود در سیمای کره زمین و تدبیر و تربیت و اداره نباتات و حیوانات تظاهر مییابد و بسم الله الرحمن ناظر بر آن است. سوم: خاتم علیای رحیمیّت است که از لطایف رأفت و دقایق شفقت و شعاعهای مرحمت الهی در سیمای ماهیت جامع انسان نمایان میشود و «الرحیم» در بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ناظر بر آن است. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ عنوان قدسی سه خاتم احدیتیست که در صحیفه عالم سطری نورانی را تشکیل میدهد؛ و ريسمان قوي آن و خط درخشان آن ميباشد. یعنی بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ از بالا نازل میشود و یک سر آن به انسان که ثمره کائنات و نسخه کوچک عالم است متصل میباشد، فرش را به عرش پیوند میدهد و راهی میشود برای معراج انسان به عرش.
قرآن معجز بیان برای ممانعت از سردرگمی عقول در واحدیتی که در کثرت مخلوقات بیشمار ظهور مییابد دائماً جلوه احدیت را در واحدیت نمایان میسازد، یعنی مثلاً همانطور که خورشید با روشنایی خود بر اشیای بیشماری احاطه دارد و برای ملاحظه ذات خورشید در مجموع انوارش به تصوری به غایت فراخ و نظری محیط نیاز هست، (خداوند) برای اینکه ذات خورشید را فراموش نکنیم عکس آن را در هر چیز براق نشانمان میدهد و هر چیز براق نسبت به قابلیتی که دارد همراه جلوه ذاتی خورشید خواص دیگر آن مانند نورانیت و حرارت را نیز نمایان میکند؛ به همین ترتیب هر شی براق همانطور که متناسب با شایستگیاش خورشید را با تمام صفات نشان میدهد هر یک از کیفیات خورشید همچون روشنایی، حرارت و رنگهای هفتگانه در نور آن نیز همهي اشیای مقابلش را در احاطه خود میگیرد. به همین صورت (و بر مبنای) «وَلِلّهِ المَثَلُ الاَعلی» (- امیدوارم – در تمثیل خطا نکرده باشم) احدیت و صمدیت الهی در همه چیزها به ویژه در ذی حیاتان خصوصاً در آیینه ماهیت انسان با تمام اسمائش جلوهیی دارد؛ و از لحاظ وحدت و واحدیت نیز هر اسم او که مرتبط با موجودات است بر همه موجودات محیط میباشد، لذا برای ممانعت از نابودی عقول در واحدیت و برای اینکه قلوب ذات اقدس را فراموش نکنند همواره خاتم احدیت مندرج در واحدیت را در معرض نظر قرار میدهد؛ و بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ است که سه گرهی مهم آن خاتم را ارائه میدهد.
آن چه موجب سرور این عالم میشود بالمشاهده رحمت است؛ و آن چه موجب درخشندگی این موجودات در ظلمت میشود، باز بالبداهه رحمت است؛ و آن چه مخلوقات را تربیت میکند مخلوقاتی که در متن نیازهای بیشمار دست و پا میزنند، باز هم بالبداهه رحمت است، آن چه موجب میشود همه کائنات همچنان که درخت با تمام وجود خود متوجه میوهاش است، به انسان توجه داشته باشد و در هر سوی به او بنگرد و به یاریاش بشتابد بالبداهه رحمت است. رحمت است که بالمشاهده فضای لایتناهی و عالم خالی و تهی را پر میکند، و به آن نور و شکوه میبخشد، نیز بالبداهه رحمت است که انسان فانی را نامزد جاودانگی میکند و دوست و مخاطب ذاتی ازلی و ابدی قرار میدهد. ای انسان! مادام که رحمت چنین حقیقت نیرومند، گیرا، دوست داشتنی، یاریکننده و محبوبیست، ﭿ ﭑ ﭒ ﭓ ﭔ ﭾ بگو، بدان حقیقت بیآویز و از وحشت مطلق و آلام نیازهای بیشمار رها شو؛ خود را به تخت (سلطنت) آن سلطان ازل و ابد نزدیک کن و با شفقت و شفاعت و شعاعهای نوری آن رحمت، مخاطب و خلیل و دوست آن سلطان شو! آری، جمع آوردن انواع عوالم در دایره حکمت پیرامون انسان و با کمال انتظام و عنایت در خدمت حاجات او قرار دادن بالبداهه یکی از این دو حالت است: یا هر یک از انواع عوالم به خودی خود انسان را میشناسند، از او اطاعت میکنند و به یاریاش میشتابند؛ (این مطلب علاوهبر اینکه صدهابار از عقل و خرد دور است محالهای زیادی را هم نتیجه میدهد. لازمهاش این است که قدرت قدرتمندترین سلطان مطلق در عاجز مطلقی چون انسان وجود داشته باشد.) یا اینکه معاونت مذکور بهواسطه علم و دانایی قدیری مطلق که در آن سوی پرده این عالم است صورت میپذیرد. انواع عالمها نه تنها انسان را نمیشناسند بلکه دلیلی هستند بر این شناسایی و دانستن ذاتی که انسان را میشناسد و بر او مرحمت میکند. ای انسان! عقل خود را به کار بند. مگر ممکن است ذات ذوالجلال که همه مخلوقات را متوجه تو میکند، و موجب میشود دستانشان را برای معاونت بهسویت بگشایند و در برابر نیازهایت لبیک گویند، خود، تو را نداند، نشناسد و نبیند؟ او تو را میداند و با رحمتش این اطلاع را اعلام میکند. تو نیز او را بشناس و با احترام اعلام کن که او را ميشناسي و به جد دریاب آنچه کائنات بزرگ را مُسخر مخلوق خرد و فانی، ضعیف مطلق، عاجز مطلق، و فقیر مطلقی چون تو کرده و به یاریات واداشته، حقیقت رحمت است که دربرگیرنده حکمت و عنایت و علم و قدرت میباشد. البته رحمتی چنین، خواهان شکری کلی و خالص و حرمت و احترامی جدی و بیشائبه است. اینک بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ را که عنوان و ترجمان آن شکر خالص و حرمت بیشائبه است بر زبانآور و آن را وسیلهیی برای وصول بدان رحمت و شفیعی در درگاه آن رحمان قرار بده. آری، وجود و تحقق رحمت به قدر خورشید آشکار است. درست مانند نقشی مرکزی که بهواسطه نظم تارها و پودها حاصل میگردد، تارهای نورانی امتداد یافته از تجلی هزار و یک اسم الهی نیز، در دایره کبرای این عالم نقش شفقت و خاتم رحیمیت را چنان در درون خاتم رحمت و سیمای کائنات درج و چنان خاتم عنایتی نسج میکند که خود را درخشانتر از خورشید به عقول مینمایاند. رحمن ذوالجلال که شمس و قمر، عناصر و معادن، نباتات و حیوانات را همچون تار و پود نقشی بسیار بزرگ با شعاعهای نوری اسمای هزار و يکگانه تنظیم میکند و خادم حیات قرار میدهد؛ او که شفقت خویش را با شفقت به غایت دلنشین و فداکارانه همه مادران که نباتی و حیوانیست ظاهر میسازد و ذی الحیات را مُسخر حیات انسانی میکند و از این طریق اهمیت انسان را نشان داده و نقش اعظم بسیار دلنشین و زیبای ربوبیت الهی را نمایان میسازد و تابناکترین رحمتش را به ظهور میرساند البته در مقابل استغناء مطلق خود، رحمت را برای انسان و ذی حیاتی که در نیاز مطلق بهسر میبرد شفیع مقبولی قرار داده است. ای انسان! اگر انسان هستی بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ بگو و شفیع مذکور را بیاب! آری آن چه هیچ یک از چهارصد هزار گروه مختلف و جداگانه نباتی و حیوانی بر روی زمین را فراموش نمیکند و بدون سردرگمی همه آنها را همواره و همیشه در کمال نظم و با حکمت و عنایت تربیت و اداره میکند و بر سیمای کره زمین خاتم احدیت را وضع مینماید، بالبداهه و بلکه بالمشاهده رحمت است و وجود این رحمت همچنان که به اندازه وجود موجودات روی زمین قطعیست، تحققش نیز به تعداد آن موجودات دلیل دارد. همانطور که بر روی زمین چنین خاتم رحمت و سکه احدیتی وجود دارد، در سیمای ماهیت معنوی انسان هم سکه رحمت مشابهی هست که از خاتم مرحمت بر سیمای کره زمین و سکه عظمای رحمت بر سیمای کائنات کمتر نیست. گویی جامعیتی دارد که در حکم نقطه کانونی تجلی هزار و یک اسم (الهی) میباشد. ای انسان! آیا اصلاً امکان دارد ذاتی که این سیما را به تو داده و چنین سکه رحمت و خاتم احدیتی را در آن وضع نموده است تو را به حال خود رها کند، اهمیتی به تو ندهد، به حرکاتت توجهی نداشته باشد، تمام کائنات را که متوجه توست عبث و بیهوده آفریده باشد و درخت آفرینش را بیارزش و با میوههایی پلاسیده و خراب بیآفریند؟ و کاری کند رحمت و حکمتش را که بههیچوجه نمیتوان در وجودش شبههیی داشت و فاقد هر گونه نقصانیست و همچون خورشید ظاهر است و چون نور دیده میشود انکار کنند؟ حاشا … ای انسان! بدان که برای رسیدن به عرش آن رحمت، معراجی هست. آن معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ است. اگر میخواهی میزان اهمیت این معراج را بدانی به ابتدای صد و چهارده سوره قرآن معجز بیان و آغاز همه کتابهای مبارک و مبداء تمام کارهای خیر بنگر. قطعیترین حجت بر میزان عظمت بسمله این است که مجتهدان بزرگی چون امام شافعی (رض) گفتهاند: «بسمله با اینکه آیه واحدیست، اما در قرآن صد و چهارده مرتبه نازل شده است.»
تجلی واحدیت در کثرت بیانتها صرفاً با گفتن اِيَّاكَ نَع۟بُدُ برای هر کس کفایت نمیکند. اندیشه پریشان میشود. قلبی لازم است به وسعت کره زمین تا در فراسوی وحدتي که در مجموع عالم است، ذات احدیت را ملاحظه کند و اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ بگوید. بنابر همین سرّ است که خاتم احدیت را در جزییات به صورت ظاهر نشان میدهد و برای نشان دادن خاتم احدیت در هر نوع و اینکه همه ذات احدی را ملاحظه کنند، خاتم احدیتی را در خاتم رحمانیت بروز میدهد تا همه بدون سختی در هر مرتبه اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ گفته و مستقیماً ذات اقدس را مورد خطاب قرار داده و متوجه شوند. قرآن حکیم برای بیان این سرّ عظیم است که هنگام بحث از دایره اعظم کائنات مثلاً در سخن از آفرینش ارض و سماوات به یکباره از کوچکترین دایره و دقیقترین امر جزیی سخن میگوید تا خاتم احدیت را به صورت ظاهر نشان دهد. مثلاً در بحث از خلقت زمین و آسمانها سخن از انسان، صدای انسان و دقایق نعمت و حکمت در سیمایش را مطرح میکند تا اندیشه پراکنده نشود، قلب احساس خفگی نکند و روح معبود خود را مستقیماً بیابد. برای نمونه آیهی: وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ حقیقت مذکور را به صورت اعجازآمیزی نشان میدهد. آری، خاتمهای وحدت در آفریدگان بیشمار و کثرتی بیانتها، همچون دوایر متداخل از بزرگترین تا کوچکترین خاتم انواع و مراتبی دارند؛ لیکن وحدت مذکور هر چهقدر هم که باشد باز وحدتی در کثرت است و خطاب حقیقی را کاملاً تأمین نمیکند؛ از این رو لازم است در فراسوی وحدت، خاتم احدیت وجود داشته باشد، تا کثرت را به ذهن متبادر نکند و مستقیما در برابر ذات اقدس راهی به قلب بگشاید. به همین ترتیب برای جلب نظرها به سوی خاتم احدیت و جذب قلوب، خاتم رحیمیت و سکه رحمت را که نقشی به غایت جذاب، نوری بسیار درخشان، حلاوتی بسیار دلنشین، جمالی به غایت دوست داشتنی و حقیقتی بسیار قدرتمند است بر فراز آن سکه احدیت قرار داد. آری، قدرتِ آن رحمت است که نظر ذی شعوران را جلب میکند، بهسوی خود میکشد، به سکه احدیت میرساند و موجب میشود ذات احدیت را مشاهده کنند و مظهر خطاب حقیقی موجود در آیهی: اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ واقع گردند. از آنجا که بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ خلاصه (سوره) فاتحه و چکیده اجمالی قرآن است عنوان و ترجمان سرّ عظیم مذکور شده است. کسی که این عنوان را در دست داشته باشد میتواند در طبقات رحمت رفت و آمد کند، نیز کسی که بتواند این ترجمان را به سخن وادارد اسرار رحمت را فرا میگیرد و انوار رحیمیت و شفقتاش را میبیند.
در حدیث شریفی آمده است که: «اِنَّ اللهَ خَلَقَ الاِنْسَانَ عَلی صُورةِ الرَّحْمَن» (او کما قال) بعضی از اهل طریقت این حدیث شریف را به طرز شگفتآوری که تناسبی با عقاید ایمانیه ندارد تفسیر کردهاند. حتی بعضی از آنان که اهل عشقاند به سیمای معنوی انسان با نظر صورت رحمان نگاه کردهاند. از آنجا که بین قسم کثیر اهل طریقت، سُکر، و بیشتر اهل عشق، استغراق و التباس متداول است ممکن است در تلقیهای مخالف با حقیقت معذور باشند، اما آنهایی که عاقلاند معانی آنان را که منافی اساس عقاید است نمیپذیرند؛ که اگر بپذیرند خطا کردهاند. آری، ذات اقدس الهی که تمام عالم را چون کاخ و سرایی با نظم اداره میکند و ستارگان را همانند ذرات، حکیمانه و به آسانی تدبیر مینماید و میگرداند و ذرات ریز را مانند مأمورانی در استخدام خود دارد، شریک و نظیر و ضد و همانندی ندارد و براساس سرّ لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ وَهُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ صورت و مثل و مثال و شبیهی هم نمیتواند داشته باشد. با سرّ وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ با مَثل و تمثیل به شئونات و صفات و اسمائش نگاه میشود، پس مَثل و تمثیل در نقطهنظر شئوناتش وجود دارد. یکی از مقاصد فراوان حدیث شریف مذکور این است که انسان در صورتی میباشد که اسم رحمان را کاملاً نشان میدهد. آری، همچنان که پیشتر بیان کردیم اسم رحمان که از شعاع نورانی هزار و یک اسم، ساطع میشود در سیمای کائنات مشاهده میگردد؛ و با بیشمار تجلی ربوبیت مطلقه الهی ظهور یافته و در سیمای عرصه زمین نشان داده میشود، و همچنین جلوه کامل اسم رحمان را نیز در مقیاسی کوچک، مانند سیمای زمین و کائنات در صورت جامع انسان نمایان میسازد؛ همچنین اشارت است که مظاهری چون انسان و ذی حیاتان که دلیلها و آیینههای ذات رحمان رحیماند، دلالتشان بر آن ذات واجب الوجود آن قدر قطعی و واضح و آشکار است که به تمثال و تصویر خورشید در آیینهیی صافی میماند. در اشاره به درخشندگی و وضوح بازتابندگی آیینه با اشاره گفته میشود «آن آیینه، خورشید است.» به همین ترتیب وقتی گفته میشود «در انسان، صورت رحمان وجود دارد.» در واقع در اشاره به وضوح دلالت و کمال مناسبتش گفته شده و میشود. قسم معتدل وحدت وجودیها مبتنی بر این سرّ و به منظور عنوانی برای وضوح این دلالت و کمال این مناسبت است که گفتهاند: «لَا مُوجُودَ اِلّا هُو» «اَللَّهُمَّ یَا رَحْمَنُ یَا رَحیِمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحیمِ ارْحَمْنَا کَمَا یَلِیقُ بِرَحیِمیَّتِکَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارِ بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحیمِ کَمَا یَلیقُ بِرَحْمَانِیَّتِکَ؛ آمین»
ای انسان بیچارهیی که در عجز بیمنتها و فقر بیانتها غوطه وری! برای اینکه دریابی رحمت وسیلهیی تا چه حد ارزشمند و شفاعتکنندهیی تا چه حد مقبول است، بدان، رحمت وسیلهیی برای رسیدن به چنان سلطان ذوالجلالیست که ستارگان و ذرات همراه هم در لشکر او در کمال نظم و اطاعت خدمت میکنند؛ و آن ذات ذوالجلال و آن سلطان ازل و ابد مستغنیست و دارای استغنای مطلق میباشد. او غنی علی الاطلاقیست که به هیچ وجه به عالم و موجودات نیازی ندارد. تمام کائنات تحت امر و اراده و هیبت و عظمت او در نهایت اطاعت قرار دارد و در برابر جلالش در ذلت بهسر میبرد. رحمت تو را ای انسان! به حضور آن مستغنی علی الاطلاق و سلطان سرمدی درآورده و دوست و مخاطب او میکند و وضعیت بندهیی محبوب نصیبت میسازد، اما همچنان که تو نمیتوانی به آفتاب برسی و فاصله زیادی با آن داری و بههیچوجه قادر نیستی نزدیکش شوی؛ و این نور خورشیدست که تصویر و جلوه آن را بهواسطه آیینهات به دستت میدهد، به آن ذات اقدس و آن شمس ازل و ابد نیز چنان دوریم که امکان نزدیک شدن به او را نداریم، لیکن نور رحمتش او را به ما نزدیک میکند. اینک ای انسان! یابنده این رحمت، به خزانه نوری دست پیدا میکند که ابدی و جاودان است. چارهی یافتن آن خزانه، سنت رسول اکرم(ع) و تبعیت از اوست، اویی که درخشانترین مثال و مُمثّل و بلیغترین لسان و اعلامکننده رحمت است، و در قرآن با عنوان رحمةللعالمین از او یاد میشود؛ وسیله برای رسیدن به رحمة للعالمین نیز که رحمت مجسم است صلوات میباشد. آری، معنای صلوات، رحمت است. صلوات نیز که برای آن ذی حیاتِ مجسمِ رحمت، دعای رحمت است وسیله وصل به رحمةللعالمین میباشد. حال، تو صلوات را برای رسیدن به آن رحمة للعالمین و او را نیز وسیله برای رحمت رحمان قرار بده. صلوات کثیر عموم امت به معنای رحمت، در حق پیامبر(ع) که رحمة للعالمین است به صورت درخشانی ثابت میکند که رحمت تا چه حد هدیهیی الهی و ارزشمند و چه دایره گستردهیی از آن است. نتیجه: ذات احمدیه(ع) قیمتیترین جواهر خزانه رحمت و حاجب آن است، و اصلیترین کلید آن نیز بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ میباشد، آسانترین کلیدش نیز صلوات است. اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَس۟رَارِ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ كَمَا يَلٖيقُ بِرَح۟مَتِكَ وَ بِحُر۟مَتِهٖ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَ ار۟حَم۟نَا رَح۟مَةً تُغ۟نٖينَا بِهَا عَن۟ رَح۟مَةِ مَن۟ سِوَاكَ مِن۟ خَل۟قِكَ اٰمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

