رسالهی میانهروی (در باره میانهروی، قناعت و اسراف و تبذیر است.) بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا آیهی کریمه كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا با امر قطعی به میانهروی و نهی صریح از اسراف، درس بسیار مهمی از حکمت میدهد، این مسأله «هفت نکته» به شرح زیر دارد:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Nineteenth Gleam
خالق رحیم در برابر نعمتهایی که به نوع بشر داده، خواهان شکر است، و اسراف، ضد شکر، و در برابر نعمت، تحقیری زیانآور است، اما میانهروی، احترامی سودمند در برابر نعمت است. آری، میانهروی هم شکری معنویست، هم احترام به رحمت الهی موجود در نعمتهاست، نیز قطعاً سبب برکت است و امساکی است برای بدن، میانهروی عامل صحت و سلامتیست و انسان را از ذلت فقر و فاقه میرهاند و سبب عزت او میشود. همچنین در ایجاد حس لذتبخش موجود در نعمتها و چشیدن لذت نعمتهایی که در ظاهر فاقد لذتاند، نقش نیرومند و مؤثری دارد؛ اما اسراف، چون مخالف حکمتهای ذکر شده است، از نتایج نامطلوبی برخوردار است.
فاطر حکیم وجود انسان را به صورت قصری کامل و شهری منظم آفرید، حس چشایی دهان را دربان و اعصاب و رگها را مانند تلفن و تلگراف به عنوان وسیلهی مخابرهي قوهی ذایقه با معده که در مرکز بدن است قرار داد. رگها، از مادهیی که وارد دهان میشود، خبر میدهند، اگر مورد نیاز معده و بدن نباشد، مانعش میشوند. مادهای که وارد دهان میشود گاه علاوهبر این که منفعتی برای بدن ندارد، مضر و تلخ نیز هست، لذا آن را به سرعت از دهان بیرون میاندازد. پس حال که حس چشایی، دربان است و معده در ادارهی جسمانيت بدن حاکم و سرور میباشد، هدایایی که به قصر آورده شده، و به حاکم آن داده میشود، اگر ارزش «صد» داشته باشد، تنها «پنج» آن و آن هم به شکل بخشش به دربان تعلق میگیرد، و بیش از آن ممکن نیست، تا دربان مغرور نشود و از حدود خود بیرون نرود، و وظیفهاش را فراموش نکند، و اخلالطلبانی را که سهم بیشتری میدهند، به درون قصر وارد نکند. با توجه به سرّ ذکر شده، دو لُقمه را تجسم میکنیم، لقمهای از مواد مُغذی چون پنیر و تخممرغ با ارزش چهل پارا و لقمهی دیگر، شیرینی باقلوا با ارزش صد قروش باشد، این دو قبل از ورود به دهان، از دید بدن تفاوتی نداشته، و با هم مساوی هستند، و بعد از گذشتن از گلو، باز هم از نظر غذایی برای بدن مساوی بوده، و حتی گاهی پنیر چهل پارایی تغذیه مناسبتری محسوب میشود، اما از لحاظ لذت حس چشایی، تفاوتی چند ثانیهیی وجود دارد؛ اینک خود مقایسه کنید، تنها به خاطر چند ثانیه لذت، ترجیح صد قروش به چهل پارا چه اسراف بیفایده و زیانمندیست. پس با اینکه لازم است، هدیهی حاکم قصر، چهل پارا باشد، اگر به دربان سهمی نُه برابر بیش از حقش داده شود، دربان از حدود خود تجاوز کرده، میگوید: «من حاکم هستم.» و کسی که شیرینی و سهم بیشتری به او دهد، اجازه ورود مییابد و به این ترتیب باعث اخلال در کار بدن شده، و سوزشی در معده به بار میآورد، و انسان را مجبور میکند بگوید: «به دادم برسید، دکتر بیاورید، تا تب بدنم را پایین بیاورد…» آری، میانه روی و قناعت، رفتاری موافق با حکمتِ الهیست. همین رفتار است که حس چشایی را در حکم حاجب بدن میبیند، و مناسب با وظیفهاش عطا میکند، اما اسراف و زیادهروی رفتاری بر ضد این حکمت است، لذا فرد بهسرعت سیلی میخورد، و معدهاش به هم ریخته و اشتهای واقعی خود را از دست میدهد، و به دلیل اشتهای کاذب و ساختگی که از تنوع در غذا حاصل میشود موجب هضم نشدن غذا و بیماری انسان میشود.
در نکته دوم گفته شد قوهی ذایقه دربان است، آری، برای اهل غفلت و انسانهایی که روحشان تعالی نیافته، و در مسلک شکر حرکت نکردهاند، قوه ذايقه در حکم حاجب و دربانی است برای بدن و برای لذت بردنش نباید به اسرافها و بهایی چند برابر روآورد، اما برای آنان که اهل شکر و اهل حقیقت و اهل دلاند همانطور که در «کلام ششم» بیان شد حس چشایی در حکم ناظر و بازرس مطبخ رحمت الهیست. قوهی ذایقه با سنجش و شناخت انواع نعمتهای الهی به میزان تعداد طعامها، شکری معنوی را به بدن و معده اِخبار میکند. لذا صرفاً به بدنی مادی نظر ندارد، بلکه متوجه قلب، روح و عقل نیز هست، پس حکمی و مقامی برتر و والاتر از معده دارد. به شرط اسراف نکردن و ادای وظیفهی شکر نسبت به نعمتهای الهی و شناخت آنها و به شرط مشروع بودن لذتها طوری که سبب ذلت نشوند، میتوان دنبال تجربه آنها بود، و برای آنکه از زبانی که حس چشایی را با خود حمل میکند، در شکر استفاده کرد، میتوان طعامهای لذیذ را ترجیح داد. رویداد و کرامتی غوثیه را نقل میکنیم که بر حقیقت مذکور اشاره دارد: روزگاری تنها فرزند پیرزنی دوست داشتنی نزد حضرت غوث اعظم شیخ گیلانی (قَدَّسَ اَللهُ سِرَّه) تربیت میشد. روزی پیرزن به حجرهی فرزندش رفت و او را در حالی دید که تکه نانی سیاه و خشک میخورد، و به سبب ریاضت ضعیف شده است. محبت مادری به غلیان آمد و رنجیده خاطر شد، سپس برای گلایه نزد حضرت غوث رفت. حضرت غوث را دید که در حال خوردن مرغ سرخ شدهیی است، با حالت دوست داشتنیاش گفت: «حضرت استاد! فرزند من از گرسنگی در حال مردن است، شما مرغ میخورید!» حضرت غوث خطاب به مرغ گفت: «قُم بِاِذنِ الله»؛ استخوانهای مرغ سرخ شده گرد آمدند و مرغ زنده شد و از بشقاب بیرون جهید. این حادثه را اشخاص معتمد و موثق بسیاری به عنوان کرامت حضرت غوث که به داشتن کراماتِ خارقالعاده مشهور است نقل کردهاند؛ آن گاه حضرت غوث گفت: «هرگاه فرزندت به این مرتبه رسید، او نیز مرغ بخورد.» معنای گفته حضرت غوث این است که هر وقت فرزند تو توانست روح خود را بر بدن، قلب را بر نفس، و عقل را بر معده حاکم کند، و لذت را برای شُکر بخواهد، او نیز میتواند چیزهای لذیذ بخورد.
نظر به سرّحدیث شریف «لاَيَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ» یعنی کسی که میانه روی کند، خانوادهاش درد معیشت را نخواهد کشید؛ نتیجه میگیریم: خانواده فرد میانه رو زحمت و رنج معیشت را خیلی متحمل نخواهد شد، آری، دلایل قطعی بسیاری وجود دارد، که میانهروی به یقین، سببِ برکت و عامل حُسنِ معیشت میشود، و این دلایل حد و حساب ندارد، از جمله: من با مشاهده خود و شهادت کسانی که به من خدمت کرده، و دوست من بودهاند میگویم که به سبب میانه روی، بعضاً ده برابر برکت دیدهام، و دوستانم نیز شاهد بودهاند، حتی نُه سال پیش بعضی از رؤسا که همراه با من به شهر بوردور تبعید شده بودند، برای آنکه از بیپولی به تهیدستی و خواری دچار نشوم بسیار کوشیدند زکاتشان را به من بقبولانند؛ به آن رؤسای ثروتمند گفتم: «با آنکه پول چندانی ندارم، اما قناعت و میانه روی را بلدم، من به قناعت عادت کردهام، لذا از شما ثروتمندترم.» پیشنهادشان را که مکرر و با اصرار زیاد مطرح کرده بودند نپذیرفتم، و حائز توجه است که دو سال بعد از آن واقعه بعضی از آنان که زکاتشان را به من پیشنهاد کرده بودند، به سبب رعایت نکردن میانه روی، بدهکار شدند؛ خدا را شکر، مدت هفت سال به برکت قناعت و میانه روی، آن پول اندک برایم کافی بود، و سبب شد جلوی دیگران سر خم نکرده، و نیازمند خلق نشوم، و قاعده «بی نیازی از مردم» که یکی از موازین زندگیام است رعایت شود. آری، کسی که میانهروی نمیکند، دچار خواری و گدایی معنوی و فقر میشود، در زمانه کنونی، پولی که سبب اسراف است، بسیار گران تمام میشود، بعضاً در مقابل آن حیثیت و ناموس رشوه داده شده، و گاهی مقدسات دینی فروخته شده تا آن پول بدیُمن به دست آید، یعنی با دادن صد لیره ضرر معنوی، جنسی مادی و صد پارایی به دست میآید. اگر انسان میانهروی پیشه ساخته، و در حاجات ضروری خود اقتصار و اختصار و حصر را لحاظ نماید، نظر به سرّ آیهی: اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ و نظر به صراحت وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِز۟قُهَا از جای غیرقابل انتظاری، تا حدی که زنده بماند، رزقش را مییابد، چون آیه ذکر شده متعهد این امر است. آری، رزق دو نوع است: نوع اول: رزق حقیقی که فرد با آن زنده میماند، و با حکم آیات ذکر شده این نوع رزق، تحت تعهّد ربّانیست، اگر اراده بشر نیز دخالتی نداشته باشد، رزق ضروری را در هر صورت مییابد، و مجبور به فدا کردن دین و ناموس و عزت خود نمیشود. نوع دوم: رزق مجازیست، که سوء استعمال سبب میشود حاجات غیرضروری، حاجات ضروری شده، و فرد به واسطهی بلای چشم و هم چشمی، معتاد به آن شده، و نتواند آن را ترک کند، و چون این نوع رزق، تحت تعهّد ربّانی نمیباشد، به دست آوردن آن به ویژه در این زمان، بسیار گران تمام میشود. فرد در ابتدا با فدا کردن عزت، و قبول ذلت خود، و با تکدی معنوی تا جایی پیش میرود که حاضر میشود پای انسانهای پست و رذل را ببوسد، و گاه با فدا کردن مقدسات دینی که نور حیات ابدی او میباشند آن مال بدیُمن و بیبرکت را به دست میآورد، و بهویژه در این زمانهی فقر و ضرورت، تألمیکه به واسطهی حس نوع دوستی اهل وجدان نسبت به درد افراد گرسنه و محتاج پدید میآید، لذت مالي که از راه غيرمشروع بهدست ميآيد را از بين ميبرد؛ در چنین زمانهی عجیبی، درخصوص اموالی که شبهه در آن است، به حد ضرورت باید اکتفا کرد، البته نظر به سرّ «اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا» اگر ضرورت و اجبار در کار باشد، از مال حرام تا حد نیاز میتوان کسب کرد، و طبیعی است که بیش از آن را نمیتوان؛ آری، انسان مضطر و ناچار، نمیتواند از گوشت مردار، به حد سیر شدن بخورد، بلکه در حدی که از مردن نجات یابد، مجاز است از آن استفاده کند. یکی از آداب هم این است که در حضور افراد گرسنه، نباید غذا را با کمال لذت خورد. واقعهیی که دلالت میکند میانه روی و قناعت سبب عزت و کمال است: روزگاری، حاتمِ طایی که در دنیا به بخشش و سخاوت مشهور بود، ضیافتی مهم برپا کرد. او بعد از آنکه میهمانانش را با هدایای فراوان بدرقه کرد، برای گشت و گذار به صحرا رفت؛ پیر مرد فقیری را دید که باری از خار و هیزم بر پشت دارد، خارها بر بدن پیرمرد فرومیرفتند و بدنش را خونین میکردند، حاتم به او گفت: «حاتمطایی، ضیافتی مهم برپا کرده بود و به میهمانان هدایایی میداد؛ تو نیز به آنجا برو و در عوض این خار و هیزمی که پنج سکه بیش نمیارزد، پانصد سکه هدیه دریافت کن» پیر قانع به او گفت: «من اینبار پرخار و خاشاک را با عزت بردوش میکشم و بر سر بلند میکنم، و منت حاتم طایی را نمیکشم.» بعدها از حاتم طایی سؤال شد: «تو چه کسی را جوانمردتر و عزیزتر از خود میشناسی؟» گفت: «پیرمرد قناعت پیشهیی را که در صحرا با وی برخورد کردم؛ او را عزیزتر، والامقامتر و جوانمردتر از خود دیدم.»
حضرت حق از کمال کرمش، لذت نعمتهایش را به فقیرترین انسان همچون ثروتمندترین انسانها و به تهیدست نیز همچون پادشاه میچشاند، و آنها را از آن حس بهرهمند میسازد، آری، لذتی که یک فقیر به واسطهی گرسنگی و میانهروی و قناعت از خوردن یک تکه نان خشک و سیاه میبرد، از لذتی که پادشاه و فردی ثروتمند از دلزدگی اسراف و خوردن شیرینی در زمان بیاشتهایی میبرد، به مراتب بیشتر است. جای حیرت است که برخی انسانهای مسرف و ولخرج به کسانی که مقتصد و قانعاند تهمت خسیس بودن میزنند، حاشا!… میانه روی، عزت و بخشش است، و خسّت و ذلت، باطن و درونِ مردانگی ظاهری اهل اسراف و تبذیر است. در سالی که این رساله به تألیف رسید، در حجرهام در اسپارتا واقعهیی پیش آمد، که این حقیقت را تأیید میکند، آن واقعه به شرح زیر است: به رغم میل باطنی و راه و روش زندگیام، یکی از طلبهها به اصرار میخواست دو کیلو و نیم عسل را به عنوان هدیه به من بدهد. هر چه اصولم را یادآوری کردم متوجه نشد، به ناچار، به نیت خوراندن آن عسل به سه برادری که نزد من بودند، و به این قصد که آنها در ماه مبارک شعبان و رمضان با رعایت میانه روی و طی سی چهل روز از آن بخورند، و کسب ثوابی هم برای فردی که عسل را هدیه داد باشد و آنان هم بدون شیرینی نمانند، گفتم: «آن را بگیرید.» من خود نیز یک کیلو عسل داشتم؛ آن سه برادر، گرچه از افراد درست و میانهرو بودند امّا با تعارف به یکدیگر و دیگران که از جهتی خصلت والایی به شمار میآید، قناعت و میانه روی را فراموش کردند و در مدت سه شب، دو کیلو و نیم عسل را تمام کردند. با تبسم به آنها گفتم: «میخواستم با آن عسل سی چهل روز کامتان را شیرین کنم، شما سی روز را سه روز کردید، نوش جان!» البته من یک کیلو عسل خود را با رعایت قناعت مصرف کردم و تمام شعبان و رمضان هم از آن خوردم، نیز خدا را شکر به هر یک از برادرانم هنگام افطار قاشقی عسل داده و سبب ثواب مهمي هم شدم. کسانی که مرا در آن احوال دیدهاند، ممکن است آن رفتار را خست تلقی کنند، و رفتار برادرانم را در آن سه شب، جوانمردی تصور کنند، اما از نقطهنظر حقیقت دیدیم که در پشت آن خساست ظاهری، عزت والا، برکت بزرگ و ثواب عظیمی نهفته بود، و در پُشت پردهی آن جوانمردی و اسراف، اگر دست نکشیده بودند، گدایی و حالتی پستتر از خسّت همچون نگاه منتظرانه و طمعکارانه به دست غیر را نتیجه میداد.
میانهروی و قناعت تفاوت زیادی با خسیس بودن دارد؛ همانطور که تواضع، خصلت پسندیدهییست که به لحاظ معنا جدا اما از نظر صورت شبیه به خواری که از اخلاق سیئه است میباشد؛ و همانگونه که وقار، خصلت پسندیدهییست، که به لحاظ معنا جدا اما از نظر صورت شبیه به تکبر که از خصلتهای ناپسند به شمار میرود است؛ به همین ترتیب قناعت نیز که از اخلاق عالیهی پیامبری بوده است و اساس نظام حکمت الهی در کاینات میباشد با خسّت که ترکیبی از فرومايگي و بخل و طمعکاريست هیچ رابطهیی ندارد، و تنها در صورت، شباهت دارند. واقعهیی که این حقیقت را تأیید میکند: يكي از ممتازترین عالمان صحابه در بازار و هنگام خرید و فروش، بر سر معاملهی چهل سکه به سبب قناعت و میانه روی و برای حفظ امنیت و درستی که اساس تجارت است به شدت به مناقشه پرداخت. در این حین صحابه دیگری او را دید و دلیل مناقشهاش را خسیس بودن او پنداشت. به تعقیب او پرداخت تا از احوالش آگاه گردد؛ دید به خانهی مبارک خود وارد شد؛ در کنار درِ خانه، فقیری بود، کمیبا او صحبت کرد، آنگاه وارد منزل شد. سپس از درِ دیگر خانه بیرون آمد و فقیر دیگری را آنجا دید، نزد او نیز کمی صحبت کرد، و از وی نیز جدا شد و رفت. صحابه که از دور شاهد ماجرا بود کنجکاو شد، نزد فقیران رفت و از آنان سؤال کرد: «امام نزد شما ایستاد و چه کرد؟» هر کدام از آنان گفتند: «به من صد سکه طلا داد»؛ صحابه گفت: «سبحان الله! در بازار برای چهل سکه به آن شکل مناقشه میکرد، و اینجا دویست سکه را بدون آنکه کسی باخبر شود، با رضای کامل میدهد!» به فکر فرورفت؛ رفت تا با او دیدار كند، به او گفت: «ای امام! مشکلم را حل کن، تو در بازار چنین و در خانهات چنان کردی!» در پاسخ به او گفت: «آنچه در بازار دیدی از قناعت و کمال عقل و حفظ امنیت و درستی که اساس و روح خرید و فروش است، سرچشمه میگیرد؛ این خسّت نیست، و آنچه در خانهام دیدی از شفقت قلب و کمال روح نشأت میگیرد، نه آن خسّت است، و نه این اسراف.» امام اعظم [ابوحنیفه.م] با اشاره بر این سرّ گفتهاند: «لاَ اِسْرَافَ فِى الْخَيْرِ كَمَا لاَ خَيْرَ فِى اْلاِسْرَافِ» یعنی همانطور که در خیر و احسان (برای آنان که مستحق هستند) اسراف نیست، در اسراف نیز هیچ خیری نیست.
اسراف، حرص را دربردارد، و از حرص سه نتیجه زیر حاصل میگردد: نتیجه نخست: بیقناعتیست؛ نبود قناعت نیز اشتیاق به سعی و تلاش را در انسان از بین میبرد، و به جای شکر، وسیلهی شکوا شده، و باعث تنبلی میشود؛ در نتیجه انسان، مال مشروع، حلال و اندک را ترک کرده، و در پی مال نامشروع و بیزحمت برمیآید، و در این راه، نه تنها عزّت بلکه حیثیتش را نیز فدا میکند. نتیجه دوم: محروم شدن از آن چه داری و ضرر کردن است؛ از دست دادن هدف، در معرض تحقیر قرار گرفتن، و محروم ماندن از سهولت و همکاریست، حتی ضربالمثل: «اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ» یعنی حرص، سبب زیان و ناکامیست، این مطلب را تصدیق میکند. تأثیرات حرص و قناعت در عالم ذیحیات به صورت قاعدهیی بسیار گسترده در جریان است، از جمله این موارد به چند مورد اشاره میکنیم: همانطور که قناعت فطریِ درختان محتاج به رزق، رزق را به سوی آنان میفرستد، شتاب حیوانات با حرص و همراه با مشقت و نقصان به سوی رزق، نیز ضرر بزرگ حرص و منفعت عظیم قناعت را نشان میدهد. همچنین، قناعت همهی نوزادان ضعیف که با زبان حال خودشان بیان میشود، غذایی لطیف چون شیر را از جای غیرقابل انتظاری برای آنان تأمین میکند، نیز هجوم همراه با حرص جانوران به رزق نقصان و ملوّث شان، ادعای ما را به روشنی اثبات میکند. قانع بودن ماهیان فربه، اساس رزق کاملی برای آنان میشود، اما حیوانات باهوشی همچون روباه و میمون با آنکه حریصانه دنبال رزق خود هستند، روزی خود را به اندازهی کافی نیافته، و نحیف و ضعیف میمانند، که این نشان میدهد، حرص تا چه حد سبب مشقت، و قناعت تا چه حد سبب آسایش میشود. همچنین ملت یهود که رزق خود را با حرص و ربا و حیله و نیرنگ و با ذلت و بیچارگی و به طرز نامشروع کسب ميکنند تنها به اندازهی نیاز ضروری زندگی به دست میآورند، ولی صحرانشینان یعنی بدویان با وجود قناعت، زندگی با عزت و رزق کافی دارند؛ این مطلب نیز بار دیگر ادعای ما را با یقین ثابت میکند. همچنین عالمان و ادیبان گاه به سبب حرصی که زاییده ذکاوتشان است، به فقر مبتلا شدهاند، نیز ثروتی که افراد بسیار نادان و ناتوان با وجود قناعتشان کسب کردهاند، به قطع ثابت میکند که رزق حلال، در نسبت با عجز و فقر به دست میآید، به توان و اختیار نیست، حتی رزق حلال با توان و اختیار رابطهی معکوس دارد، زیرا با زیاد شدن توان و اختیار کودکان، رزق آنان نیز کم شده، و از آنان دورتر گشته، و کاهش مییابد. نظر به سرّ حدیث: «اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لاَ يَفْنَى» قناعت، گنجینهی حسنِ معیشت و آسایش حیات میباشد، اما حرص، معدن خسارت و ناداریست. نتیجه سوم: حرص اخلاص را از بین میبرد و عمل اُخروی را لکهدار میکند، زیرا اگر اهل تقوایی حریص باشد، خواهان توجه دیگران است. آن کس که توجه دیگران را مد نظر داشته باشد، اخلاصِ تام را به دست نمیآورد. این نتیجه بسیار با اهمیت است و جای توجه فراوان دارد. نتیجه: اسراف، عدم رعایت قناعت را نتیجه میدهد، و بیقناعتی، اشتیاق به کار را کم میکند و سبب تنبلی میشود، و درِ شکوا و گلایه را در زندگی باز کرده، و دایماً سبب شکوه میشود. نیز اخلاص را از بین برده، درِ ریا را باز میکند. عزت آدمی را از او گرفته، راه گدایی را نشان میدهد، اما اقتصاد و میانه روی قناعت را نتیجه میدهد، و نظر به سرّ حدیث «عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ» قناعت، عزت را در پیدارد، و سعی و تلاش را افزون میکند، اشتیاق را افزایش داده، آدمی را به کار و تلاش وا میدارد، زیرا برای مثال فرد قانع با کار و تلاش در یک روز و با قناعت در مزدی که دریافت کرده است، روز دوم را نیز کار خواهد کرد، اما فرد اسرافکننده چون قناعت نمیکند، روز دوم نمیتواند کار کند، و اگر هم کار کند، در کارش بیاشتیاق است؛ همچنین، قناعتی که از میانه روی به دست میآید، درِ شکر را باز کرده و درِ شکوا را میبندد. چنین فردی همیشه شاکر است و به واسطهی قناعت، از انسانها بینیاز شده و در جستجوی توجه مردم نیست؛ در نتیجه درِ اخلاص باز شده و درِ ریا بسته خواهد شد. خسارتهای وحشتناک اسراف و عدم میانه روی را در عرصهیی گسترده مشاهده کردم: نُه سال پیش به شهر پرمیمنتی رفتم. زمستان بود و نتوانستم منابع ثروت آن شهر را ببینم. مُفتی شهر خداوند بیامرزدش چند باری به من گفت: «اهالی شهر ما فقیرند.» سخن او احساساتم را برانگیخت و تا پنج شش سال برای اهالی آن شهر اندوهگین بودم. هشت سال بعد، در فصل تابستان به آن شهر رفتم؛ باغهای آنجا را دیدم، سخن مرحوم مفتی را به یاد آوردم، گفتم: سبحانالله! محصولات این باغ بیش از نیاز این شهر است و باید اهالی این شهر بسیار ثروتمند باشند. تعجب کردم. از خاطرهیی که هیچ گاه مرا فریب نداد و همواره در درک حقیقت راهنمایم بوده است، به حقیقت دریافتم: به خاطر اسراف و رعایت نکردن میانه روی، برکت از این شهر رفته بود و به همین سبب آن مرحوم با وجود این همه منابع ثروت میگفت: «اهالی شهر ما فقیرند» آری، به تجربه ثابت شده است که دادن زکات و رعایت میانهروی و قناعت سبب برکت مال میشود، و اسراف و ندادن زکات نیز سبب بیبرکتی است، که وقایع بسیاری نشانگر آن میباشد. ابوعلیسینا نابغه مشهور و افلاطونِ فیلسوفان اسلام، که شیخ حکیمان و استاد فیلسوفان است، آیهی كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا را تنها درعلمِ طب، اینگونه تفسیر کرده است: : جَمَع۟تُ الطِّبَّ فِى ال۟بَي۟تَي۟نِ جَم۟عًا وَ حُس۟نُ ال۟قَو۟لِ فٖى قَص۟رِ ال۟كَلَامِ فَقَلِّل۟ اِن۟ اَكَل۟تَ وَ بَع۟دَ اَك۟لٍ تَجَنَّب۟ وَ الشِّفَاءُ فِى ال۟اِن۟هِضَامِ وَ لَي۟سَ عَلَى النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًا مِن۟ اِد۟خَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ یعنی علمِ طب را در دو جمله خلاصه میکنم؛ زیبایی کلام درکوتاهی آن است: هنگام غذا خوردن کم بخور، و بعد از غذا تا چهار پنج ساعت چیزی مخور، شفا در هضم غذاست، یعنی به اندازهیی بخور که به راحتی هضم شود، سنگینترین و خستهکنندهترین حالت برای نفس و معده، غذا خوردن پیاپی و پشت سر هم است. مناسبتی که جای حیرت و عبرت است: رسالهی میانهروی توسط پنج شش نفر- که سه نفر از آنها فاقد سواد بودند- در مکانهای مختلف نوشته شد و در حالی که آنان از هم دور بودند، و خط آنان نیز با هم متفاوت بود، بدون آنکه به حرف «الف» توجه کنند، در نسخههایی که نوشته بودند، بدون محاسبه دعا «الفها» در «پنجاه و یک» و با محاسبه دعا در عدد «پنجاه و سه» توافق داشتند، که تاریخ تألیف رساله میانهروی و استنساخ آن به رومی «پنجاه و یکم» و به تاریخ عربی «پنجاه و سه» بود، که بیشک اتفاقی تصادفی نبوده است و اشاره دارد به اینکه برکت میانه روی و قناعت تا حد کرامت پیش رفته است، و به درستی نامیکه برای این رساله «رساله میانهروی» برگزیدهاند، شایسته آن است. آری، گذشت زمان، (دو سال بعد) این کرامت اقتصادی را اثبات نمود؛ وقتی که مردم در زمان جنگ جهانی دوم، که گرسنگی و ویرانی و اسراف همه جا را فرا گرفته بود، مجبور به میانه روی شدند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

