Lem'alar

The Nineteenth Gleam

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

رساله‏ی میانه‏روی (در باره میانه‏روی، قناعت و اسراف و تبذیر است.) بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا آیه‏ی کریمه كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا با امر قطعی به میانه‏روی و نهی صریح از اسراف، درس بسیار مهمی‏ از حکمت می‏دهد، این مسأله «هفت نکته» به شرح زیر دارد:

§2

خالق رحیم در برابر نعمت‏هایی که به نوع بشر داده، خواهان شکر است، و اسراف، ضد شکر، و در برابر نعمت، تحقیری زیان‏آور است، اما میانه‏روی، احترامی ‏سودمند در برابر نعمت است. آری، میانه‏روی هم شکری معنوی‏ست، هم احترام به رحمت الهی موجود در نعمت‏هاست، نیز قطعاً سبب برکت است و امساکی است برای بدن، میانه‏روی عامل صحت و سلامتی‏ست و انسان را از ذلت فقر و فاقه می‏رهاند و سبب عزت او می‏شود. همچنین در ایجاد حس لذت‏بخش موجود در نعمت‏ها و چشیدن لذت نعمت‏هایی که در ظاهر فاقد لذت‏اند، نقش نیرومند و مؤثری دارد؛ اما اسراف، چون مخالف حکمت‏های ذکر شده است، از نتایج نامطلوبی برخوردار است.

§3

فاطر حکیم وجود انسان را به صورت قصری کامل و شهری منظم آفرید، حس چشایی دهان را دربان و اعصاب و رگ‏ها را مانند تلفن و تلگراف به عنوان وسیله‏ی مخابره‏ي قوه‏ی ذایقه با معده که در مرکز بدن است قرار داد. رگ‏ها، از ماده‏‏یی که وارد دهان می‏شود، خبر می‏دهند، اگر مورد نیاز معده و بدن نباشد، مانعش می‏شوند. ماده‏ای که وارد دهان می‏شود گاه علاوه‌بر این ‏که منفعتی برای بدن ندارد، مضر و تلخ نیز هست، لذا آن را به سرعت از دهان بیرون می‏اندازد. پس حال که حس چشایی، دربان است و معده در اداره‏ی جسمانيت بدن حاکم و سرور می‏باشد، هدایایی که به قصر آورده شده، و به حاکم آن داده می‏شود، اگر ارزش «صد» داشته ‏باشد، تنها «پنج» آن و آن هم به شکل بخشش به دربان تعلق می‏گیرد، و بیش از آن ممکن نیست، تا دربان مغرور نشود و از حدود خود بیرون نرود، و وظیفه‏اش را فراموش نکند، و اخلال‏طلبانی را که سهم بیش‏تری می‏دهند، به درون قصر وارد نکند. با توجه به سرّ ذکر شده، دو لُقمه را تجسم می‏کنیم، لقمه‏ای از مواد مُغذی ‌چون پنیر و تخم‏مرغ با ارزش چهل پارا و لقمه‏ی دیگر، شیرینی باقلوا با ارزش صد قروش باشد، این دو قبل از ورود به دهان، از دید بدن تفاوتی نداشته، و با هم مساوی هستند، و بعد از گذشتن از گلو، باز هم از نظر غذایی برای بدن مساوی بوده، و حتی گاهی پنیر چهل پارایی تغذیه مناسب‏تری محسوب می‏شود، اما از لحاظ لذت حس چشایی، تفاوتی چند ثانیه‏یی وجود دارد؛ اینک خود مقایسه کنید، تنها به خاطر چند ثانیه لذت، ترجیح صد قروش به چهل پارا چه اسراف بی‌فایده و زیانمندی‏ست. پس با این‌که لازم است، هدیه‏ی حاکم قصر، چهل پارا باشد، اگر به دربان سهمی ‏نُه برابر بیش از حقش داده شود، دربان از حدود خود تجاوز کرده، می‏گوید: «من حاکم هستم.» و کسی که شیرینی و سهم بیش‏تری به او دهد، اجازه ورود می‏یابد و به این ترتیب باعث اخلال در کار بدن شده، و سوزشی در معده به بار می‏آورد، و انسان را مجبور می‏کند بگوید: «به دادم برسید، دکتر بیاورید، تا تب بدنم را پایین بیاورد…» آری، میانه روی و قناعت، رفتاری موافق با حکمتِ الهی‏ست. همین رفتار است که حس چشایی را در حکم حاجب بدن می‏بیند، و مناسب با وظیفه‏اش عطا می‏کند، اما اسراف و زیاده‏روی رفتاری بر ضد این حکمت است، لذا فرد به‏سرعت سیلی می‏خورد، و معده‌اش به هم ریخته و اشتهای واقعی خود را از دست می‏دهد، و به دلیل اشتهای کاذب و ساختگی که از تنوع در غذا حاصل می‏شود موجب هضم نشدن غذا و بیماری انسان می‏شود.

§4

در نکته دوم گفته شد قوه‏ی ذایقه دربان است، آری، برای اهل غفلت و انسان‏هایی که روح‏شان تعالی نیافته، و در مسلک شکر حرکت نکرده‏اند، قوه ذايقه در حکم حاجب و دربانی است برای بدن و برای لذت بردنش نباید به اسراف‏ها و بهایی چند برابر روآورد، اما برای آنان که اهل شکر و اهل حقیقت و اهل دل‏اند همان‏طور که در «کلام ششم» بیان شد حس چشایی در حکم ناظر و بازرس مطبخ رحمت الهی‏ست. قوه‏ی ذایقه با سنجش و شناخت انواع نعمت‏های الهی به میزان تعداد طعام‏ها، شکری معنوی را به بدن و معده اِخبار می‏کند. لذا صرفاً به بدنی مادی نظر ندارد، بلکه متوجه قلب، روح و عقل نیز هست، پس حکمی ‏و مقامی برتر و والاتر از معده دارد. به شرط اسراف نکردن و ادای وظیفه‏ی شکر نسبت به نعمت‏های الهی و شناخت آن‏ها و به شرط مشروع بودن لذت‏ها طوری که سبب ذلت نشوند، می‏توان دنبال تجربه آن‏ها بود، و برای آن‌که ‏از زبانی که حس چشایی را با خود حمل می‏کند، در شکر استفاده کرد، می‏توان طعام‏های لذیذ را ترجیح داد. رویداد و کرامتی غوثیه را نقل می‏کنیم که بر حقیقت مذکور اشاره دارد: روزگاری تنها فرزند پیرزنی دوست داشتنی نزد حضرت غوث اعظم شیخ گیلانی (قَدَّسَ اَللهُ سِرَّه) تربیت می‏شد. روزی پیرزن به حجره‏ی فرزندش رفت و او را در حالی دید که تکه نانی سیاه و خشک می‏خورد، و به سبب ریاضت ضعیف شده است. محبت مادری‏ به غلیان آمد و رنجیده خاطر شد، سپس برای گلایه نزد حضرت غوث رفت. حضرت غوث را دید که در حال خوردن مرغ سرخ شده‏یی است، با حالت دوست داشتنی‏اش گفت: «حضرت استاد! فرزند من از گرسنگی در حال مردن است، شما مرغ می‏خورید!» حضرت غوث خطاب به مرغ گفت: «قُم بِاِذنِ الله»؛ استخوان‏های مرغ سرخ شده گرد آمدند و مرغ زنده شد و از بشقاب بیرون جهید. این حادثه را اشخاص معتمد و موثق بسیاری به عنوان کرامت حضرت غوث که به داشتن کراماتِ خارق‏العاده‏ مشهور است نقل کرده‏اند؛ آن گاه حضرت غوث گفت: «هرگاه فرزندت به این مرتبه رسید، او نیز مرغ بخورد.» معنای گفته حضرت غوث این است که هر وقت فرزند تو توانست روح خود را بر بدن، قلب را بر نفس، و عقل را بر معده‏ حاکم کند، و لذت را برای شُکر بخواهد، او نیز می‏تواند چیزهای لذیذ بخورد.

§5

نظر به سرّحدیث شریف «لاَيَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ» یعنی کسی که میانه روی کند، خانواده‏اش درد معیشت را نخواهد کشید؛ نتیجه می‏گیریم: خانواده‏ فرد میانه رو زحمت و رنج معیشت را خیلی متحمل نخواهد شد، آری، دلایل قطعی بسیاری‏ وجود دارد، که میانه‏روی به یقین، سببِ برکت و عامل حُسنِ معیشت می‏شود، و این دلایل حد و حساب ندارد، از جمله: من با مشاهده خود و شهادت کسانی که به من خدمت کرده، و دوست من بوده‌اند می‏گویم که به سبب میانه روی، بعضاً ده برابر برکت دیده‏ام، و دوستانم نیز شاهد بوده‏اند، حتی نُه سال پیش بعضی از رؤسا که همراه با من به شهر بوردور تبعید شده بودند، برای آن‌که ‏از بی‏پولی به تهیدستی و خواری دچار نشوم بسیار کوشیدند زکات‏شان را به من بقبولانند؛ به آن رؤسای ثروتمند گفتم: «با آن‌که ‏پول چندانی ندارم، اما قناعت و میانه روی را بلدم، من به قناعت عادت کرده‏ام، لذا از شما ثروتمندترم.» پیشنهادشان را که مکرر و با اصرار زیاد مطرح کرده بودند نپذیرفتم، و حائز توجه است که دو سال بعد از آن واقعه بعضی از آنان که زکات‏شان را به من پیشنهاد کرده بودند، به سبب رعایت نکردن میانه روی، بدهکار شدند؛ خدا را شکر، مدت هفت سال به برکت قناعت و میانه روی، آن پول اندک برایم کافی بود، و سبب شد جلوی دیگران سر خم نکرده، و نیازمند خلق نشوم، و قاعده «بی نیازی از مردم» که یکی از موازین زندگی‏ام است رعایت شود. آری، کسی که میانه‏روی نمی‏کند، دچار خواری و گدایی معنوی و فقر می‏شود، در زمانه کنونی، پولی که سبب اسراف است، بسیار گران تمام می‏شود، بعضاً در مقابل آن حیثیت و ناموس رشوه داده شده، و گاهی مقدسات دینی فروخته شده تا آن پول بدیُمن به دست آید، یعنی با دادن صد لیره ضرر معنوی، جنسی مادی و صد پارایی به دست می‏آید. اگر انسان میانه‏روی پیشه ساخته، و در حاجات ضروری خود اقتصار و اختصار و حصر را لحاظ نماید، نظر به سرّ آیه‏ی: اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ ‏و نظر به صراحت‏ وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِز۟قُهَا ‏ از جای غیرقابل انتظاری، تا حدی که زنده بماند، رزقش را می‏یابد، چون آیه ذکر شده متعهد این امر است. آری، رزق دو نوع است: نوع اول: رزق حقیقی‏ که فرد با آن زنده می‏‏ماند، و با حکم آیات ذکر شده این نوع رزق، تحت تعهّد ربّانی‏ست، اگر اراده بشر نیز دخالتی نداشته باشد، رزق ضروری را در هر صورت می‏یابد، و مجبور به فدا کردن دین و ناموس و عزت خود نمی‏شود. نوع دوم: رزق مجازی‏ست، که سوء استعمال سبب می‏شود حاجات غیرضروری، حاجات ضروری شده، و فرد به واسطه‏ی بلای چشم و هم‏ چشمی، معتاد به آن شده، و نتواند آن را ترک کند، و چون این نوع رزق، تحت تعهّد ربّانی نمی‏باشد، به دست آوردن آن به ویژه در این زمان، بسیار گران تمام می‏شود. فرد در ابتدا با فدا کردن عزت، و قبول ذلت خود، و با تکدی معنوی تا جایی پیش می‏رود که حاضر می‏شود پای انسان‏های پست و رذل را ‏ببوسد، و گاه با فدا کردن مقدسات دینی که نور حیات ابدی او می‏باشند آن مال بدیُمن و بی‏برکت را به دست ‏می‏آورد، و به‏ویژه در این زمانه‏ی فقر و ضرورت، تألمی‏که به واسطه‏ی حس نوع دوستی اهل وجدان نسبت به درد افراد گرسنه و محتاج پدید می‏آید، لذت مالي که از راه غيرمشروع به‌دست مي‌آيد را از بين مي‌برد؛ در چنین زمانه‏ی عجیبی، درخصوص اموالی که شبهه در آن است، به حد ضرورت باید اکتفا کرد، البته نظر به سرّ «اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا» اگر ضرورت و اجبار در کار باشد، از مال حرام تا حد نیاز می‏توان کسب کرد، و طبیعی است که بیش از آن را نمی‏توان؛ آری، انسان مضطر و ناچار، نمی‏تواند از گوشت مردار، به حد سیر شدن بخورد، بلکه در حدی که از مردن نجات یابد، مجاز است از آن استفاده کند. یکی از آداب هم این است که در حضور افراد گرسنه، نباید غذا را با کمال لذت خورد. واقعه‏یی که دلالت می‏کند میانه روی و قناعت سبب عزت و کمال است: روزگاری، حاتمِ طایی که در دنیا به بخشش و سخاوت مشهور بود، ضیافتی مهم برپا کرد. او بعد از آن‌که ‏میهمانانش را با هدایای فراوان بدرقه کرد، برای گشت و گذار به صحرا رفت؛ پیر مرد فقیری را دید که باری از خار و هیزم بر پشت دارد، خارها بر بدن پیرمرد فرومی‏رفتند و بدنش را خونین می‏کردند، حاتم به او گفت: «حاتم‏طایی، ضیافتی مهم برپا کرده بود و به میهمانان هدایایی می‏داد؛ تو نیز به آن‌جا برو و در عوض این خار و هیزمی که پنج سکه‏ بیش نمی‏ارزد، پانصد سکه هدیه دریافت کن» پیر قانع به او گفت: «من این‌بار پرخار و خاشاک را با عزت بردوش می‏کشم و بر سر بلند می‏کنم، و منت حاتم طایی را نمی‏کشم.» بعدها از حاتم طایی سؤال شد: «تو چه کسی را جوانمردتر و عزیزتر از خود می‏شناسی؟» گفت: «پیرمرد قناعت پیشه‏یی را که در صحرا با وی برخورد کردم؛ او را عزیزتر، والامقام‏تر و جوانمردتر از خود دیدم.»

§6

حضرت حق از کمال کرمش، لذت نعمت‏هایش را به فقیرترین انسان هم‌چون ثروتمندترین انسان‏ها و به تهیدست نیز هم‌چون پادشاه می‏چشاند، و آن‏ها را از آن حس بهره‏مند می‏سازد، آری، لذتی که یک فقیر به واسطه‏ی گرسنگی و میانه‏روی و قناعت از خوردن یک تکه نان خشک و سیاه می‏برد، از لذتی که پادشاه و فردی ثروتمند از دلزدگی اسراف و خوردن شیرینی در زمان بی‏اشتهایی می‏برد، به مراتب بیشتر است. جای حیرت است که برخی انسان‏های مسرف و ولخرج به کسانی که مقتصد و قانع‏اند تهمت خسیس بودن می‏زنند، حاشا!… میانه روی، عزت و بخشش است، و خسّت و ذلت، باطن و درونِ مردانگی ظاهری اهل اسراف و تبذیر است. در سالی که این رساله به تألیف رسید، در حجره‏ام در اسپارتا واقعه‏یی پیش آمد، که این حقیقت را تأیید می‏کند، آن واقعه به شرح زیر است: به ‏رغم میل باطنی و راه و روش زندگی‏ام، یکی از طلبه‏ها به اصرار می‏خواست دو کیلو و نیم عسل را به عنوان هدیه به من بدهد. هر چه اصولم را یادآوری کردم متوجه نشد، به ناچار، به نیت خوراندن آن عسل به سه برادری که نزد من بودند، و به این قصد ‌که آن‏ها در ماه مبارک شعبان و رمضان با رعایت میانه روی و طی سی چهل روز از آن بخورند، و کسب ثوابی هم برای فردی که عسل را هدیه داد باشد و ‏آنان هم بدون شیرینی نمانند، گفتم: «آن را بگیرید.» من خود نیز یک کیلو عسل داشتم؛ آن سه برادر، گرچه از افراد درست و میانه‏رو بودند امّا با تعارف به یکدیگر و دیگران که از جهتی خصلت والایی به شمار می‏آید، قناعت و میانه روی را فراموش کردند و در مدت سه شب، دو کیلو و نیم عسل را تمام کردند. با تبسم به آن‏ها گفتم: «می‏خواستم با آن عسل سی چهل روز کامتان را شیرین کنم، شما سی روز را سه روز کردید، نوش جان!» البته من یک کیلو عسل خود را با رعایت قناعت مصرف کردم و تمام شعبان و رمضان هم از آن خوردم، نیز خدا را شکر به هر یک از برادرانم هنگام افطار قاشقی عسل داده و سبب ثواب مهمي هم ‏شدم. کسانی که مرا در آن احوال دیده‏اند، ممکن است آن رفتار را خست تلقی کنند، و رفتار برادرانم را در آن سه شب، جوانمردی تصور کنند، اما از نقطه‌نظر حقیقت دیدیم که در پشت آن خساست ظاهری، عزت والا، برکت بزرگ و ثواب عظیمی نهفته بود، و در پُشت پرده‏ی آن جوانمردی و اسراف، اگر دست نکشیده بودند، گدایی و حالتی پست‏تر از خسّت هم‌چون نگاه منتظرانه و طمعکارانه به دست غیر را نتیجه می‏داد.

§7

میانه‏روی و قناعت تفاوت زیادی با خسیس بودن دارد؛ همان‏طور که تواضع، خصلت پسندیده‏یی‏ست که به لحاظ معنا جدا اما از نظر صورت شبیه به خواری که از اخلاق سیئه است می‏باشد؛ و همان‏گونه که وقار، خصلت پسندیده‏یی‏ست، که به لحاظ معنا جدا اما از نظر صورت شبیه به تکبر که از خصلت‏های ناپسند به شمار می‏رود است؛ به همین ترتیب قناعت نیز که از اخلاق عالیه‏ی پیامبری بوده است و اساس نظام حکمت الهی در کاینات می‏باشد با خسّت که ترکیبی از فرومايگي و بخل و طمع‌کاري‌ست هیچ رابطه‏یی ندارد، و تنها در صورت، شباهت دارند. واقعه‏یی که این حقیقت را تأیید می‏کند: يكي از ممتازترین عالمان صحابه در بازار و هنگام خرید و فروش، بر سر معامله‏ی چهل سکه به سبب قناعت و میانه روی و برای حفظ امنیت و درستی که اساس تجارت است به شدت به مناقشه پرداخت. در این حین صحابه‌ دیگری او را دید و دلیل مناقشه‏اش را خسیس بودن او پنداشت. به تعقیب او پرداخت تا از احوالش آگاه گردد؛ دید به خانه‏ی مبارک‏ خود وارد شد؛ در کنار درِ خانه، فقیری بود، کمی‏با او صحبت کرد، آن‏گاه وارد منزل شد. سپس از درِ دیگر خانه بیرون آمد و فقیر دیگری را آن‌جا دید، نزد او نیز کمی‏ صحبت کرد، و از وی نیز جدا شد و رفت. صحابه که از دور شاهد ماجرا بود کنجکاو شد، نزد فقیران رفت و از آنان سؤال کرد: «امام نزد شما ایستاد و چه کرد؟» هر کدام از آنان گفتند: «به من صد سکه طلا داد»؛ صحابه گفت: «سبحان ‏الله! در بازار برای چهل سکه به آن شکل مناقشه می‏کرد، و این‏جا دویست سکه را بدون آن‌که ‏کسی باخبر شود، با رضای کامل می‏دهد!» به فکر فرورفت؛ رفت تا با او دیدار كند، به او گفت: «ای امام! مشکلم را حل کن، تو در بازار چنین و در خانه‏ات چنان کردی!» در پاسخ به او گفت: «آن‏چه در بازار دیدی از قناعت و کمال عقل و حفظ امنیت و درستی که اساس و روح خرید و فروش است، سرچشمه می‏گیرد؛ این خسّت نیست، و آن‏چه در خانه‏ام دیدی از شفقت قلب و کمال روح نشأت می‏گیرد، نه آن خسّت است، و نه این اسراف.» امام اعظم [ابوحنیفه.م] با اشاره بر این سرّ گفته‌اند: «لاَ اِسْرَافَ فِى الْخَيْرِ كَمَا لاَ خَيْرَ فِى اْلاِسْرَافِ» یعنی همان‏طور که در خیر و احسان (برای آنان که مستحق هستند) اسراف نیست، در اسراف نیز هیچ خیری نیست.

§8

اسراف، حرص را دربردارد، و از حرص سه نتیجه زیر حاصل می‏گردد: نتیجه نخست: بی‏قناعتی‏ست؛ نبود قناعت نیز اشتیاق به سعی و تلاش را در انسان از بین می‏برد، و به جای شکر، وسیله‏ی شکوا شده، و باعث تنبلی می‏شود؛ در نتیجه انسان، مال مشروع، حلال و اندک را ترک کرده، و در پی مال نامشروع و بی‏زحمت برمی‏آید، و در این راه، نه تنها عزّت بلکه حیثیتش را نیز فدا می‏کند. نتیجه دوم: محروم شدن از آن چه داری و ضرر کردن است؛ از دست دادن هدف، در معرض تحقیر قرار گرفتن، و محروم ماندن از سهولت و همکاری‏ست، حتی ضرب‏المثل: «اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ» یعنی حرص، سبب زیان و ناکامی‏ست، این مطلب را تصدیق می‏کند. تأثیرات حرص و قناعت در عالم ذی‏حیات به صورت قاعده‏یی بسیار گسترده در جریان است، از جمله این موارد به چند مورد اشاره می‏کنیم: همان‏طور که قناعت فطریِ درختان محتاج به رزق، رزق را به سوی آنان می‏فرستد، شتاب حیوانات با حرص و همراه با مشقت و نقصان به سوی رزق، نیز ضرر بزرگ حرص و منفعت عظیم قناعت را نشان می‏دهد. هم‏چنین، قناعت همه‏ی نوزادان ضعیف که با زبان حال خودشان بیان می‏شود، غذایی لطیف چون شیر را از جای غیرقابل انتظاری برای آنان تأمین می‏کند، نیز هجوم همراه با حرص جانوران به رزق نقصان و ملوّث شان، ادعای ‏ما را به روشنی اثبات می‏کند. قانع بودن ماهیان فربه، اساس رزق کاملی برای آنان می‏شود، اما حیوانات باهوشی هم‌چون روباه و میمون با آن‌که ‏حریصانه دنبال رزق خود هستند، روزی خود را به اندازه‏ی کافی نیافته، و نحیف و ضعیف می‏مانند، که این نشان می‏دهد، حرص تا چه حد سبب مشقت، و قناعت تا چه حد سبب آسایش می‏شود. هم‏چنین ملت یهود که رزق خود را با حرص و ربا و حیله و نیرنگ و با ذلت و بیچارگی و به طرز نامشروع کسب مي‌کنند تنها به اندازه‏ی نیاز ضروری زندگی به دست می‏آورند، ولی صحرانشینان یعنی بدویان با وجود قناعت، زندگی با عزت و رزق کافی دارند؛ این مطلب نیز بار دیگر ادعای‏ ما را با یقین ثابت می‏کند. هم‏چنین عالمان و ادیبان گاه به سبب حرصی که زاییده ذکاوت‏شان است، به فقر مبتلا شده‏اند، نیز ثروتی که افراد بسیار نادان و ناتوان با وجود قناعت‏شان کسب کرده‏اند، به قطع ثابت می‏کند که رزق حلال، در نسبت با عجز و فقر به دست می‏آید، به توان و اختیار نیست، حتی رزق حلال با توان و اختیار رابطه‏ی معکوس دارد، زیرا با زیاد شدن توان و اختیار کودکان، رزق آنان نیز کم شده، و از آنان دورتر گشته، و کاهش می‏یابد. نظر به سرّ حدیث: «اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لاَ يَفْنَى» قناعت، گنجینه‏ی حسنِ معیشت و آسایش حیات می‏باشد، اما حرص، معدن خسارت و ناداری‏ست. نتیجه سوم: حرص اخلاص را از بین می‏برد و عمل اُخروی را لکه‏دار می‏کند، زیرا اگر اهل تقوایی حریص باشد، خواهان توجه دیگران است. آن کس که توجه دیگران را مد نظر داشته باشد، اخلاصِ تام را به دست نمی‏آورد. این نتیجه بسیار با اهمیت است و جای توجه فراوان دارد. نتیجه: اسراف، عدم رعایت ‏قناعت را نتیجه می‏دهد، و بی‏قناعتی، اشتیاق به کار را کم می‏کند و سبب تنبلی می‏شود، و درِ شکوا و گلایه را در زندگی باز کرده، و دایماً سبب شکوه می‏شود. نیز اخلاص را از بین برده، درِ ریا را باز می‏کند. عزت آدمی ‏را از او گرفته، راه گدایی را نشان می‏دهد، اما اقتصاد و میانه روی قناعت را نتیجه می‏دهد، و نظر به سرّ حدیث «عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ» قناعت، عزت را در پی‏دارد، و سعی و تلاش را افزون می‏کند، اشتیاق را افزایش داده، آدمی‏ را به کار و تلاش وا می‏دارد، زیرا برای مثال فرد قانع با کار و تلاش در یک روز و با قناعت در مزدی که دریافت کرده است، روز دوم را نیز کار خواهد کرد، اما فرد اسراف‌کننده چون قناعت نمی‏کند، روز دوم نمی‏تواند کار کند، و اگر هم کار کند، در کارش بی‏اشتیاق است؛ هم‌چنین، قناعتی که از میانه روی به دست می‏آید، درِ شکر را باز کرده و درِ شکوا را می‏بندد. چنین فردی همیشه شاکر است و به واسطه‏ی قناعت، از انسان‏ها بی‏نیاز شده و در جستجوی توجه مردم نیست؛ در نتیجه درِ اخلاص باز شده و درِ ریا بسته خواهد شد. خسارت‏های وحشتناک اسراف و عدم میانه روی را در عرصه‏یی گسترده مشاهده کردم: نُه سال پیش به شهر پرمیمنتی رفتم. زمستان بود و نتوانستم منابع ثروت آن شهر را ببینم. مُفتی شهر خداوند بیامرزدش چند باری به من گفت: «اهالی شهر ما فقیرند.» سخن او احساساتم را برانگیخت و تا پنج شش سال برای اهالی آن شهر اندوهگین بودم. هشت سال بعد، در فصل تابستان به آن شهر رفتم؛ باغ‏های آن‌جا را دیدم، سخن مرحوم مفتی را به یاد آوردم، گفتم: سبحان‏الله! محصولات این باغ بیش از نیاز این شهر است و باید اهالی این شهر بسیار ثروتمند باشند. تعجب کردم. از خاطره‏‏یی که هیچ گاه مرا فریب نداد و همواره در درک حقیقت راهنمایم بوده است، به حقیقت دریافتم: به خاطر اسراف و رعایت نکردن میانه روی، برکت از این شهر رفته بود و به همین سبب آن مرحوم با وجود این همه منابع ثروت می‏گفت: «اهالی شهر ما فقیرند» آری، به تجربه ثابت شده است که دادن زکات و رعایت میانه‏روی و قناعت سبب برکت مال می‏شود، و اسراف و ندادن زکات نیز سبب بی‏برکتی است، که وقایع بسیاری نشانگر آن می‏باشد. ابوعلی‏سینا نابغه مشهور و افلاطونِ فیلسوفان اسلام، که شیخ حکیمان و استاد فیلسوفان است، آیه‏ی كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا را تنها درعلمِ طب، این‏گونه تفسیر کرده است: : جَمَع۟تُ الطِّبَّ فِى ال۟بَي۟تَي۟نِ جَم۟عًا وَ حُس۟نُ ال۟قَو۟لِ فٖى قَص۟رِ ال۟كَلَامِ فَقَلِّل۟ اِن۟ اَكَل۟تَ وَ بَع۟دَ اَك۟لٍ تَجَنَّب۟ وَ الشِّفَاءُ فِى ال۟اِن۟هِضَامِ وَ لَي۟سَ عَلَى النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًا مِن۟ اِد۟خَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ یعنی علمِ طب را در دو جمله خلاصه می‏کنم؛ زیبایی کلام درکوتاهی آن است: هنگام غذا خوردن کم بخور، و بعد از غذا تا چهار پنج ساعت چیزی مخور، شفا در هضم غذاست، یعنی به اندازه‏یی بخور که به راحتی هضم شود، سنگین‏ترین و خسته‏کننده‏ترین حالت برای نفس و معده، غذا خوردن پیاپی و پشت سر هم است. مناسبتی که جای حیرت و عبرت است: رساله‏ی میانه‏روی توسط پنج شش نفر- که سه نفر از آن‌ها فاقد سواد بودند- در مکان‏های مختلف نوشته شد و در حالی که آنان از هم دور بودند، و خط آنان نیز با هم متفاوت بود، بدون آن‏که به حرف «الف» توجه کنند، در نسخه‏هایی که نوشته بودند، بدون محاسبه دعا «الف‌ها» در «پنجاه و یک» و با محاسبه دعا در عدد «پنجاه و سه» توافق داشتند، که تاریخ تألیف رساله میانه‏روی و استنساخ آن به رومی «پنجاه و یکم» و به تاریخ عربی «پنجاه و سه» بود، که بی‏شک اتفاقی تصادفی نبوده است و اشاره دارد به این‌که برکت میانه روی و قناعت تا حد کرامت پیش رفته است، و به درستی نامی‏که برای این رساله «رساله میانه‏روی» برگزیده‏اند، شایسته آن است. آری، گذشت زمان، (دو سال بعد) این کرامت اقتصادی را اثبات نمود؛ وقتی که مردم در زمان جنگ جهانی دوم، که گرسنگی و ویرانی و اسراف همه جا را فرا گرفته بود، مجبور به میانه روی شدند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters