(در باب اخلاص) نکتهی اول از مسألهی دوم از پنج مسألهی یادداشت هفدهم از لمعهی هفدهم بود، که بنا به اهمیت آن «لمعهی بیستم» شد. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِنَّٓا اَن۟زَل۟نَٓا اِلَي۟كَ ال۟كِتَابَ بِال۟حَقِّ فَاع۟بُدِ اللّٰهَ مُخ۟لِصًا لَهُ الدّٖينَ اَلَا لِلّٰهِ الدّٖينُ ال۟خَالِصُ (زمر:3-2) «ما [اين] كتاب را به حق به سوى تو فرود آورديم پس خدا را در حالى كه اعتقاد [خود] را براى او خالصکردهیی عبادت كن؛ آگاه باشيد آيين پاك از آن خداست...» «هَلَكَ النَّاسُ اِلاَّ الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلاَّ الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلاَّ الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلَى خَطَرٍعَظِيمٍ» (او کما قال) (مردم هلاک میشوند مگر عالمان؛ عالمان هلاک میشوند مگر عمل کنندگان؛ عمل کنندگان هم هلاک میشوند مگر دارندگان اخلاص؛ و دارندگان اخلاص در معرض خطر بزرگی هستند.) آیه و حدیث فوق هر دو نشان میدهند، اخلاص چه اساس مهمی در اسلام است. اینک از نکات بیشمار اخلاص تنها «پنج نقطه» را به اختصار بیان میکنیم: یادآوری: این حُسن طالعیست برای شهر مبارک اسپارتا که موجب شکران میباشد: اختلافات رقابتی اهل تقوا، اهل طریقت و اهل علمِ این شهر نسبت به آن چه در جاهای دیگر دیده میشود وجود ندارد. اگر محبت حقیقی و همبستگی لازم آن چنان که باید میانشان نیست، اما مخالفت و رقابت مُضر نیز نسبت به مناطق دیگر بسیار کم است.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Twentieth Gleam
یک سؤال مهم و عجیب: چرا در حالی که اهل دنیا و اهل غفلت و حتّی اهل ضلالت و اهل نفاق بیهیچگونه رقابتی متحد میشوند، اهل حق و اهل وفاق یعنی اصحاب دیانت و نیز اهل علم و اهل طریقت با یکدیگر اختلاف و رقابت میکنند؟ در حالی که درست این است که اهل وفاق، اتفاق کنند، و لازم است، اهل نفاق، اختلاف ورزند، پس چرا حق، ناحق شده، و این دو جای خود را عوض کردهاند؟ پاسخ: «هفت سبب» از اسباب بیشمار این حادثهی رُعب انگیز و دردناک و ناخوشایند را، که اهل حمّیت را به گریه میاندازد، به شرح زیر بیان میکنیم:
همانطور که اختلاف اهل حق از فقدانِ حقیقت ناشی نمیشود، اتفاق اهل غفلت نیز از حقیقت نیست، بلکه وظایف خاص و مأموریتهای ویژهی هر گروه از طوایف و جماعت و جمعیتهای اهل دنیا و اهل سیاست و اهل مکتب و دیگر طبقات اجتماع، معین و در جای خود مشخص است، و پاداش و اُجرت مادی که در مقابل خدمات محوله و برای تأمین معیشت دریافت میدارند، و پاداش معنوی از قبیل حبّ جاه و شأن و شرف که از توجّهِ مردم به آن نایل میآیند، معین و در جای خود مشخص است، بنابراین عامل مشترکی که سبب مزاحمت و نزاع و رقابت شود، وجود ندارد، از این رو هر چند که مسلک آنان ناپسند و باطل است، اما میتوانند با یک دیگر اتفاق داشته باشند. اما چون وظیفهی اهل دین و اصحابِ علم و اربابِ طریقت بُعد عمومیدارد، و پاداش معجّل آن معین و مشخص نشده است، و سهم و حصهی هر فرد در مقام اجتماعی و توجّه مردم و کسب نتیجهی قابل قبول معلوم نیست، و برای احراز یک مقام نامزدهای بسیاری وجود دارد، و دستهای بیشماری به سوی پاداش و اُجرت مادی و معنوی دراز میشود، لذا از این جا مزاحمت و رقابت متولد شده، و وفاق را به نفاق، و اتفاق را به اختلاف تبدیل میکند. آری، مرهم و داروی این مرض شگفت، اخلاص است، یعنی حق پرستی را به نفس پرستی ترجیح داده، و مقام حق را بر مقام نفس و انانیت غالب کرده، و مشمول سرّ: اِن۟ اَج۟رِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ شده، و خود را مستغنی از پاداش مادی و معنوی مردم کرده، و مشمول سرّ: وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا ال۟بَلَاغُ شود، یعنی بداند، حُسنِ قبول و حُسنِ تأثیر و توجهِ مردم وظیفه و احسان حضرت حق بوده، و وظیفه او تنها تبلیغ است، و این کار لزومی ندارد، و به آن مکلف نیست، و تنها با عمل به این امور موفق به اخلاص میشود؛ در غیر این صورت اخلاص از دست خواهد رفت.
همبستگی اهل ضلالت از ذلّت است، و اختلاف اهل هدایت از عزّت، یعنی اهل غفلت که همان اهل دنیا و اهل ضلالتاند، چون به حق و حقیقت استناد نمیکنند، ضعیف و ذلیل بوده، و به سبب ذلّتشان به کسب نیرو محتاجاند، و این احتیاج ایجاب میکند، با صمیمیت، با دیگران اتفاق و معاونت کنند، حتی با اینکه مسلکشان در راه ضلالت است، با این حال همبستگی خود را حفظ میکنند، گویا در آن بیانصافی یک حقپرستی، در آن ضلالت یک اخلاص، در آن بیدینی یک تعصب به بیدینی و در آن نفاق یک وفاق را کسب کرده، و در هدفشان موفق میشوند، چون یک اخلاصِ صمیمانه، حتی در راهِ شرّ هم باشد، بینتیجه نمیماند، آری، هر کس هر چه را با اخلاص بخواهد، خدا به او میدهد. اما اهل هدایت و دیانت و اهل علم و طریقت، چون به حق و حقیقت استناد میکنند، و در طریقِ حق، هر فرد تنها به پروردگارش نظر کرده، و به توفیق مِن الله اعتماد نموده، و حرکت میکند، بنابراین در مسلکی که برگزیده، احساس عزّت میکند، و اگر هم ضعفی حس کرد، به جای انسانها به پروردگارش مراجعه کرده، از او مدد میخواهد، به همین سبب در برابر کسانی که به خاطر اختلافِ در مشرب، با صورت مشرب وی مخالفاند، نیازی به اتفاق حس نمیکند، حتی اگر خودکامه بوده، و انانیت داشته باشد، خود را بَرحق و مخالفش را ناحق گمان نموده، و به جای همبستگی و محبت، اختلاف و رقابت ایجاد میشود، و اخلاص را از بین برده، و وظیفهاش را زير و زِبَر میکند. بنابراین تنها چارهی نجات از نتیجههای نافرجام آن «نُه امر» به شرح زیر است: 1. حرکتِ مثبت است، یعنی با محبتی که به مسلک خود دارد، حرکت کند، و عداوتِ با مسلکهاي ديگر و ناقص شمردن آنان، در فکر و عملش جايي نداشته باشد، و خود را مشغول آنها نکند. 2. در دایرهی اسلام در برخورد با تمام مشربها، هر مشربی که باشد، به رابطههای وحدت که مدار ِمحبّت و اخوّت و اتّفاقاند، و به اتحاد و همبستگی فکر کند. 3. صاحب هر مسلک بَر حقی انصاف را راهنمای خود قرار دهد، یعنی بدون اینکه در مسلک دیگران دخالت کند، حق دارد بگوید: «مسلک من برحق است، یا بهتر است.» اما نباید با کنایه به بطلان و بدی دیگر مسلکها بگوید: «تنها مسلک بَرحق، مسلک من است.» یا «فقط مشرب من خوب است.» 4. به این بیندیشد که همبستگی با اهل حق سبب توفیقِ الهی و مدارِ حفظ عزّت در دین است. 5. در زمان یورش و هجوم اهل ضلالت و ناحقان که با نبوغ و ذکاوت خود، به سبب داشتن یکپارچگی، شخصیتی معنوی و نیرومند تشکیل داده، و به صورت دسته جمعی حمله ور میشوند، اهل حق باید بدانند، در برابر آن شخص معنوی، اگر با نیرومندترین افرد نیز مقاومت کنند، با این حال مغلوب میشوند، پس باید، به اتّفاق یکدیگر، شخصیتی معنوی و نیرومند ایجاد کرده، تا در برابر شخصیت معنوی و رُعبآور گمراهان از حقانیت محافظت کنند. 6. و برای نجات حق از هجوم و یورش باطل ... 7. نفس و انانیت خود را 8. و عزّتی را که به اشتباه حق میپنداشت، 9. و رقابت برای احساسات بیارزش را ترک کرده، اخلاص را به دست آورده، و وظیفهی خود را به حق ایفا کند.
اختلاف اهل حق از فقدانِ همّت و از فرومایگی، و اتفاق اهل ضلالت از علوّ ِهمّت نیست، بلکه اختلاف اهل هدایت به سبب استفادهی نادرست از علوّ همّت، و نیز اتفاق اهل ضلالت به خاطر عجز و ضعفی ست، که از بیهمّتی آنان ناشی میشود. حرصِ ثواب -که از نقطهنظر اُخروی یک خصلت ممدوحه است- و قانع نشدن در انجام وظیفههای اُخروی، اهل هدایت را به استفادهی نادرست از بلند همّتی، در نتیجه به اختلاف و رقابت سوق میدهد، یعنی فرد به خود میگوید: «من این ثواب را به دست آورم، من این انسانها را ارشاد کنم، به حرف من گوش دهند.» و در برابر برادر واقعی و کسی که بهراستی محتاج محبّت و معاونت و اخوّت و کمک اوست، آمادهی رقابت شده، و میگوید: «چرا شاگردانم نزد او میروند؟ برای چه شاگردان او از من بیشتر است؟» و بدین ترتیب انانیت فرصت یافته، و او را به سوی خصلتی ناپسند یعنی به حبّ ِجاه سوق میدهد، و درهای اخلاص را بسته، و درهای ریا را باز میکند. آری، داروی این خطا و این زخم و این مرضِ روحانی و عجیب این است: رضای حضرت حق در اخلاص است، در کثرتِ اتباع و موفقیت بیشتر نیست، چون این امر در حیطهی وظایف الهی بوده، و خواستنی نیست، بلکه بخششی از جانب اوست. آری، گاهی یک کلمه سببِ نجات و مدارِ رضا میشود، پس اهمیتِ کمیت نباید مد نظر قرار گیرد، چون گاهی ارشاد تنها یک نفر، به اندازهی ارشاد هزار نفر باعث کسب رضای الهی میشود، نیز اخلاص و حقپرستی ایجاب میکند که خواهان منفعت مسلمانان باشیم، حال از هر کجا و از طرف هر که میخواهد باشد؛ در غیر این صورت، افکار «از من درس بگیرد، تا ثواب آن برای من باشد» تنها یک مکر و حیلهی نفس و انانیت است. ای انسانی که حرص ثواب داری، و به اعمال اُخروی قانع نیستی! بعضی از پیغمبران با آنکه پیروانشان چند نفر بیش نبودند، پاداشی بینهایت در برابر وظیفهی مقدس پیامبری دریافت نمودند، پس هُنر در کثرتِ اتباع نیست، بلکه درکسب رضای الهیست. تو که هستی که چنین با حرص و طمع میگویی: «هر کس به من گوش دهد» وظیفهات را از یاد برده، و در وظیفهی الهی دخالت میکنی؟ پذیرفتن دیگران و نیز جمع کردن افراد نزد تو وظیفهی خداوند است، وظیفه خود را انجام بده، و در وظیفهی خداوند دخالت مکن. هم چنین کسانی که گفتارهای حق و حقیقت را میشنوند و باعث کسب ثواب برای گویندهاش میشوند، تنها انسانها نیستند، بلکه کاینات از مخلوقات ذی شعور و روحانیون و ملایک پر است، آنها همه جا را فرا گرفتهاند، بنابراین اگر خواهان ثوابِ بسیار هستی، اخلاص را اساس کارهایت قرار ده، و تنها به رضای الهی فکر کن، تا افراد (کلمات) یعنی سخنان پُربرکتی که از دهان تو خارج میشوند، در هوا با اخلاص و نیت ِصادق حیات یافته، و زنده شده، و به گوش تمامی ذی شعوران برسند، و به آنان نور بخشیده و برای تو ثواب کسب کنند، چون زمانی که «الحمدلله» میگویی، این کلام تبدیل به میلیونها کلام بزرگ و کوچک «الحمدلله» شده، و به اذن الهی بر ذرات هوا نوشته میشوند، البته چون در کار نقاش حکیم عبث و اسراف نیست، او گوشهای بسیاری را برای شنیدن این کلمات مبارک خلق کرده است، پس اگر این کلمات در هوا با اخلاص و نیت صادق زنده شوند، بسان نسیم دلنواز و لذت بخشی به گوش روحانیون وارد میشوند، اما اگر رضای الهی و اخلاص، به کلمات درون ذرات هوا حیات نبخشد، شنیده نخواهند شد، و تنها ثوابِ لفظی را دارد، که از دهان خارج شده است. قاریان قرآن که از صدای نازیبای خود گلهمند هستند، و از کمی شنوندگان خود شکوه میکنند، گوش به زنگ باشند.
اختلافی که اهل هدایت بر آن رقابت میکنند، از فقدان تفکر در عاقبت کار نیست، و از کوته نظری آنان ناشی نمیشود، نیز همبستگی صمیمانهی اهل ضلالت از عاقبت اندیشی و بلند نظری آنان نیست. اهل هدایت با اینکه از حق و حقیقت بهره گرفته، و از احساسات کورکورانه نفس روگردانند، و با اینکه پیرو تمایلات دوراندیشانهی قلب وعقل هستند، اما چون از درستی و اخلاص خود محافظت نکردند، آن مقام والا را حفظ نکرده، و دچار اختلاف میشوند، اما اهل ضلالت تحت تأثیر نفس و هوای نفس، نیز به اقتضای احساساتی کور - که عاقبت را ندیده، و لذتی گذرا و ناچیز را به خروارها لذت آینده ترجیح میدهند - برای منفعتی گذرا، و لذتی آنی به شدت اتفاق میکنند. آری، نفس پرستان فرومایه و فاقد قلب حول منفعت و لذتِ نقد و دنیوی، صمیمانه حلقهی اتّفاق و اتّحاد میبندند. اهل هدایت هم چنین با بهرهگیری از دستورات والای عقل و قلب متوجه ثمرات اُخروی و کمالاتی هستند که متعلق به آینده و آخرت است؛ در حالی که شایسته است، با استقامتی اساسی، و با اخلاصی کامل و فداکارانه اتّحاد و اتّفاق داشته باشند، اما از انانیت خود دست نکشیده، و به سبب افراط و تفریط، اتّفاق را که امری برتر و منبع قوّت است، از دست داده، و اخلاص را از بین برده، و به وظیفهی الهی ضربه میزنند، در نتیجه رضای الهی برای آنان به آسانی به دست نخواهد آمد. مرهم و داروی این بیماری مهم این است: باید با سرّ «اَلحُبُّ فِی الله» با افرادی که در طریقِ حق حرکت میکنند، با افتخار رفاقت کرده، و در پشت صف آنان حرکت کند، و شرفِ امامت را به دوستان سپرده، و با احتمال اینکه سالک راه حق، هر که باشد، از او بهتر است، از انانیت دست بکشد، و این گونه اخلاص را به دست آورد، نیز باید بداند که انجام اندک عمل مخلصانه بر خروارها عمل بدون اخلاص ترجیح دارد، و باید تابعیت را به پیشوایی به سبب مسؤولیت و خطرش ترجیح داده، و از این بیماری رهایی یافته، و اخلاص را کسب کرده، و اینگونه حقِ وظیفهی اخرویاش را ادا کند.
همانطور که اختلاف و عدم همبستگی اهل هدایت از ضعف آنان نیست، اتّفاق محکم و یکپارچهی اهل ضلالت نیز از قدرت آنان نیست، بلکه اهل هدایت ایمان کاملی دارند، که برای آنها نقطهی اتکاست، و از آن نقطهی اتکا نیرویی به دست میآید، که عدم اتفاق آنان از آن نیرو سرچشمه میگیرد، ولی، اهل ضلالت چون نقطه اتکایی ندارند، اتفاق آنان از ضعف و عجزشان نشأت میگیرد. آری، ضعیفان چون نیازمند اتّفاقاند، پس اتفاقی محکم و یکپارچه دارند، و نیرومندان چون نیازی حس نمیکنند، در اتّفاق ضعیفاند، برای مثال، شیر برعکس روباه چون نیازمند اتّفاق و همبستگی با کسی نیست، زندگی فردی دارد، ولی بزهای کوهی برای محافظت از خود در برابر گرگها، دسته تشکیل میدهند، پس نتیجه میگیریم، که جمعیت و شخص معنوی افراد ضعیف، قویست، و جمعیت و شخص معنوی افراد قوی، ضعیف است. در این سرّ به اشارهیی لطیف و ظریف از قرآن کریم استناد میکنیم، که میفرماید: وَ قَالَ نِس۟وَةٌ فِى ال۟مَدٖينَةِ با اینکه مخاطب، جمعیت مؤنث بوده و در حالی که جمعیت مؤنث، دوبرابر مؤنثتر است، فعل مذکر «قَال» را به کار میبرد، نیز در قَالَتِ ال۟اَع۟رَابُ نیز برای جمعیت مذکر فعل مؤنث «قَالَت۟» را به کار میبرد و در ضمن اشارهی لطیفی نشان میدهد: جمعیت ضعیف و حلیم و لطیف نسوان، نیرومند و سرسخت و خشن شده، و نوعی مردانگی کسب میکنند، پس به درستی ایجاب میکرد فعل مذکر را در وَ قَالَ نِس۟وَةٌ به کار ببرد. و مردان قوی نیز به ویژه مردان بدوی عرب، چون به قدرت خود میبالیدند، پس ضعیف شده، و چون در کردارشان احتیاط کردند، و نرم شدند، نوعی ویژگی زنانه یافتند، به همین سبب فعل مؤنث در قَالَتِ ال۟اَع۟رَابُ درجای مناسب خود به کار برده شده است. آری، اهل حق با توکّل و تسلیمی که از ایمان بالله - که نقطهی اتکایی نیرومند است - به دست میآید، احتیاج خود را به دیگران نگفته و از کسی معاونت و یاری نمیخواهند، و اگر هم بخواهند با جدیت به آنها متوسل نمیشوند، اما اهل دنیا در اُمور دنیوی چون به نقطهی اتکای حقیقی تکیه ندادهاند و غافل شدهاند، ضعیف و عاجز شده، و به شدت به کمک نیازمندند، بنابراین با صمیمیت بلکه فداکارانه اتّفاق میکنند. پس اهل حق چون به نیروی حق نهفته در اتحاد و همبستگی فکر نکرده، و جویای آن نبودهاند، دچار اختلافی شدهاند که نتیجهیی جز ناحقی و ضرر ندارد، و اهل ضلالتی که باطلند، به سبب عجزشان نیروی نهفته در اتفاق را حسّ میکنند، بنابراین اتحاد را که وسیلهی مهمی برای رسیدن به مقاصد است، به دست آوردهاند. پس مرهم و داروی بیماریِ به ناحق اختلاف برای اهل حق این است: نَهیِ الهی را در آیهی: وَلَا تَنَازَعُوا فَتَف۟شَلُوا وَتَذ۟هَبَ رٖيحُكُم۟ و امر الهی را که برای حیات اجتماعی بسیار با حکمت است، در آیهی: وَتَعَاوَنُوا عَلَى ال۟بِرِّ وَالتَّق۟وٰى قاعده حرکت قرار داده، و بیاندیشیم که اختلاف چه قدر برای اسلام مضر است و تا چه اندازه غلبهی اهل ضلالت را بر اهل حق آسان میکند، و با کمال ضعف و عجز، با فداکاری و صمیمیت به قافلهی اهل حق بپیوندیم و شخصیت خود را فراموش کرده و خود را از ریا و خودنمایی رها نموده، اخلاص را به دست آوریم.
همانطور که اختلاف اهل حق از نامردی و فقدان همّت و حمیت نیست، همبستگی صمیمانهی غافلان اهل دنیا و اهل ضلالت در امور دنیوی نیز از مردانگی و همّت و حمیت آنان نیست، بلکه اکثریت اهل حق با تفکر در فواید اُخروی، همت و حمیت و مردانگی خود را در این مسایل مهم و فراوان تقسیم میکنند، و چون سرمایهی حقیقی یعنی وقتشان را به یک مسأله منحصر نمیکنند، در نتیجه با هم مسلکان خود اتّحادی ندارند، زیرا برای آنان مسألهها فراوان و دایرهی وظایف نیز وسیع است، اما غافلان اهل دنیا چون تنها به حیات دنیوی فکر میکنند، خود را با محکمترین وسیله با تمام احساسات و با روح و جان به امور حیات دنیوی مشغول میکنند، از این رو با افرادی که در این کار به او کمک میکنند، پیوندی محکم برقرار کرده، و در مسایلی که در حقیقت پشیزی نمیارزند، و اهل حق برای آن ارزش یک پارا هم قایل نیستند، با هم متحد میشوند، اهل دنیا همچون یهودی الماس فروش که دیوانه شده، و به تکه شیشههای یک پارایی پنج لیره میدهد، او نیز وقت باارزش و گرانبهای خود را صَرف مسایل بیارزش میکند. البته انجام این مصرفها و داشتن چنین احساس حقیقی، حتی اگر در راه باطل باشد، چون از اخلاصی صمیمی سرچشمه میگیرد، موفقیتآمیز بوده و بر اهل حق غلبه میکند، و اهل حق تحت تأثیر این غلبه، به ذلّت و محکومیت و تصنّع و ریا افتاده، و اخلاصشان را از دست میدهند؛ در نتیجه مجبور میشوند، برای آن عدّه از اهل دنیا که نامرد و بیهمت و حمیت هستند، دُم تکان داده، و چاپلوسی کنند. ای اهل حق! و ای حق پرست اهل شریعت و اهل حقیقت و اهل طریقت! در برابر بیماری خطرناک اختلاف، کوتاهي یکدیگر را ندیده، و چشمانتان را برعیبهای همدیگر ببندید، و خود را با ادبِ فرقانی: وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغ۟وِ مَرُّوا كِرَامًا ادب کرده، و در برابر هجوم دشمنان خارجی مناقشه را ترک گفته، و نجات اهل حق از سقوط و ذلّت را اولین و مهمترین وظیفهی اُخروی تلقی کنید، و اخوّت، محبّت و تعاون را که صدها آیه و حدیث نبوی با تأکید بر آن امر میکنند، انجام داده، و با تمام احساس، و با پیوندی بسیار محکمتر از اهل دنیا با هم مسلک و همدین خود متحد شوید، یعنی گرفتار اختلاف نشوید. همچنین نگویید به جای آنکه وقتم را صرف مسایل کوچکی چون این موضوع کنم، زمان بسیار ارزشمندم را به چیزهای باارزشی چون ذکر و فکر صرف میکنم؛ به اینترتیب خود را از این افکار رها نکنید و در همبستگی ضعف ایجاد ننمایید، زیرا در این جهاد معنوی مسایلی را که کوچک تصور میکنید، ممکن است بسیار بزرگ باشند؛ همانطور که گاهی یک ساعت نگهبانی در شرایط مهم و خاص در حکم یک سال عبادت است، یک روز با ارزش تو نیز که صرف مسایل کوچک میشود، در این زمان که زمانهی مغلوب شدن اهل حق است، و در این مجاهدهی معنوی میتواند هم چون یک ساعت آن فرد نگهبان قیمت والایی بیابد، و این گونه یک روز، تبدیل به هزار روز میشود. مادام که کار لوجه الله است، نباید به کوچکی و بزرگی و با ارزش و بیارزش بودن آن نگریست، در طریق اخلاص و رضای الهی ذرّه، ستاره است، و نباید به ماهیت وسیله توجه کرد، بلکه نتیجهی آن را باید دید، حال که نتیجهی آن رضای الهی ست، و مایهی آن نیز اخلاص است، پس کوچک نیست، بزرگ است.
همانطور که اختلاف و رقابت اهل حق و حقیقت از حسادت و حرصِ دنیا نیست، اتحاد اهل دنیا و اهل غفلت نیز از جوانمردی و والامقامینیست، بلکه چون اهل حقیقت، همّت و مقام والا و رقابتِ سالم را که در طریق حق پسندیده است، حفظ نکرده و به سبب دخالت نااهلان و سوء استفاده آنان به اختلاف و رقابت برسَر آن گرفتار شدند، در نتیجه هم به خود و هم به جماعت اسلامی ضررهای زیادی رساندند، اما اهل غفلت و اهل ضلالت برای از دست ندادن منفعتی که مفتون آنند، و برای جدا نشدن از دوستان و رییسهایی که به خاطر منفعتشان میپرستند، و به سبب ذلّت و نامردی و فقدان حمیتشان با دوستان خود حتی اگر پست و خائن و مضر باشند، خالصانه اتحاد کرده، و با شریکانی که دنبال منافع خود هستند، به هر شکل ممکن صمیمانه اتفاق کرده، و از نتایج این صمیمیت به خوبی بهره میبرند. پس ای اهل حق و اصحاب حقیقت که به مصیبت و اختلاف گرفتارید! چون در این زمانهی مصیبت، اخلاص را از دست داده، و رضای الهی را تنها غایت مقصد نکردهاید، سبب شکست و ذلّت اهل حق شدهاید. در امور دینی و اُخروی رقابت، غبطه، حسد و حسادت نباید باشد، و مد نظر حقیقت نیست، زیرا دستان زیادی به طرف یک چیز دراز شده، و چشمان زیادی به یک مقام دوخته شده، و معدههای بسیاری خواهان یک تکهنان هستند، و این سبب حسد و حسادت شده، و مزاحمت و مناقشه و مسابقه را در پی داشته، و غبطه و حسادت آنان را بَر میانگیزد. چون در دنیا افراد بسیاری طالب یک چیز هستند، و به سبب اینکه دنیا محدود و گذراست، و آرزوهای بیشمار انسان را برآورده نمیکند، رقابت را برمیانگیزد؛ لذا شایان ذکر است که در آخرت، احسان بهشتی به مسافت پانصد سال و هم هفتاد هزار قصر و حوری به هر فرد و نیز کمال رضایت اهل بهشت از سهم خود، اشاره دارد، و نشان میدهد، که در آخرت چیزی برای رقابت وجود ندارد، و رقابت هم ممکن نیست، پس حال که چنین است، رقابت بر سر اعمال صالح نیز که نظر به آخرت دارد، ممکن نیست، و جایی برای حسادت هم وجود ندارد. حسود یا ریا کار است، که اعمال صالح را وسیلهی نیل به منافع دنیوی کرده، یا اینکه صادقِ جاهل است و نمیداند عملصالح نظر به کجا دارد، و نیز درک نمیکند اخلاص، روح و اساس عمل صالح است، و با سعی بر رقابت، نوعی عداوت در برابر اولیای الهی را بر دوش خود حمل کرده، و با این کار وسعت رحمتِ الهی را متهم میکند. در باب تأیید این حقیقت واقعهیی را ذکر میکنم: یکی از دوستان قدیمیام با شخصی دشمنی داشت، نزد او دشمنش را به عمل صالح و حتی به مقام ولایت توصیف کردند، او حسادتی نکرد و ناراحت هم نشد. سپس فرد دیگری به او گفت: «دشمن تو فردی شجاع و نیرومند است.» در آن لحظه متوجه شدیم، در وجود او حسادت شدیدی پدید آمد و حس رقابتش برانگیخته شد. به او گفتیم: «تو به ولایت و صلاحیت، که قدرت و مقامی در حکم مرواریدهای حیات ابدیست، حسادت نکردی، اما به قدرتهای دنیوی و شجاعتی که در گاو و جانوران نیز یافت میشود و نسبت به ولایت و صلاحیت مانند تکههای شیشه در مقابل الماس است حسادت کردی.» گفت: «هر دوی ما، چشمانمان را به یک نقطه و یک مقام دوختهایم؛ پلههای ترقی برای رسیدن به آنجا قدرت و جسارت است، به این دلیل حسادت کردم، مقامهای اُخروی فراواناند، او در حالی که در این جا دشمن من است، در آنجا برادر عزیز و صمیمی من خواهد بود.» ای اهل حقیقت و طریقت! خدمت به حق، به حمل و حفظ خزانهیی بزرگ و سنگین میماند، و باید از یاری دستان نیرومندی که در حمل آن کمک میکنند، خوشحال شده و راضی باشیم. -حسادت به کنار- در حالی که باید با محبتی صمیمانه و با افتخار افراد تازه واردی را که کمک و نیرو و تأثیر بیشتری از ما دارند تشویق کرد، پس چه شده است که با دید رقابت به آن برادران واقعی و یاوران فداکار نگاه میشود؛ در صورتی که با این کار اخلاص را از دست میدهیم. شما به اینترتیب در وظیفهتان متهم میشوید، و از دید اهل ضلالت و کسانی که از شما و مسلکتان در مرتبهی بسیار پایینتری قرار دارند، به مواردی مانند کسب دنیا از طریق دین، و تأمین معیشت از طریقِ علمِ حقیقت و رقابت در حرص و طمع متهم میشوید. تنها چارهی این مرض آن است که نفس خود را متهم کرده، و به جای طرفداری از نفس، مدام از هم مسلک رقیب خود جانبداری کنیم. شایان ذکر است در بین علمای فنّ آداب و علم مناظره قاعدهیی منصفانه و بر حق رایج است که میگوید: «اگر فرد در مناظره بر سر مسألهیی، از بَرحق بودن سخن خود جانبداری کرده و از آن خوشحال شود، و از خصم به ناحق و اشتباه خشنود گردد، بیانصاف است.» او در این صورت ضرر میکند، به آن دلیل که وقتی در آن مناظره حق به جانب او شد از مسایلی که آگاه نیست درسی نمیگیرد، بلکه احتمال دارد، مغرور شده و ضرر هم بکند. امّا اگر حق از دست خصم رها شود، بی آن که ضرر کند، مسایلی را که از آن آگاه نیست، آموخته، و از آن سود برده، و از غرور نفس رهایی مییابد. پس حقپرست منصف برای حق، خاطر نفس را میشکند، حتی اگر حق را در دست دشمن ببیند، با رضا قبول میکند و از آن جانبداری کرده، و بدان راضی میشود. پس اگر اهل دین، اهل حقیقت، اهل طریقت، اهل علم این قاعده را راهنمای خود قراردهند، اخلاص را به دست خواهند آورد، و در وظیفهی اُخروی خود موفق میشوند، و با رحمت الهی از این سقوط اسفناک و مصیبت حال حاضر نجات مییابند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

