Lem'alar

The Second Gleam

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِذ۟ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّٖى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَن۟تَ اَر۟حَمُ الرَّاحِمٖينَ (انبیاء:83) «هنگامى كه ایوب پروردگارش را ندا داد كه به من آسيب رسيده است و تويى مهربان‏ترين مهربانان» این مناجاتِ قهرمان صبر، حضرت ایوب (ع) تجربه شده و مؤثر است، لیکن ما با اقتباس از آیه، در مناجات خود باید بگوییم: «رَبِّ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ و أَنتَ أَرحَمُ الرَّحِمِینَ» خلاصه داستان مشهور حضرت ایوب (ع) بدین قرار است: ایوب (ع) با این‌که مدت‏های مدید دچار جراحات و زخم‏های فراوان بود چون به پاداش عظیم بیماری خود می‏اندیشید، در کمال صبر آن را تحمل کرد. آن گاه کرم‏هایی که در زخم‏هایش ایجاد شده بودند قلب و زبانش را دربرگرفتند. چون به قلب و زبان که محل ذکر و معرفت الهی هستند سرایت کردند او نگران از این‌که ممکن است در وظیفه بندگی‌اش خللی ایجاد کنند، با هدف عبودیت الهی – نه آسایش شخصی – در مناجات خویش گفت: «پروردگارا! ضرر و خسران گرفتارم کرده و در ذکر لسانی و عبودیت قلبی‌ام خلل ایجاد می‏کند.» حضرت حق نیز مناجات خالص، بی‌پیرایه و بی‌غرضی را که برای خدا بود، کاملاً خارق‌العاده اجابت کرد، و سلامت کامل نصیبش نمود و او را مظهر انواع مرحمت خویش قرار داد. این لمعه «پنج نکته» به شرح زیر دارد:

§2

در مقابل جراحت‏های ظاهری حضرت ایوب (ع) ما دچار بیماری‏های باطنی، روحی و قلبی شده‌ایم. اگر وضعیت درونی‌مان آشکار گردد و درون‏مان بر برون‏مان منعکس شود، خواهیم دید که بیش از حضرت ایوب جراحت داریم و بیمار هستیم. زیرا هر گناهی که انجام می‏دهیم و هر شبهه‏یی که وارد مغزمان می‏شود جراحت‏هایی در قلب و روحمان پدید می‏آورد. زخم ‏های حضرت ایوب (ع) زندگانی کوتاه دنیوی‌اش را تهدید می‏کرد، اما جراحات معنوی، حیات ابدی دور و دراز ما را تهدید می‏کند. ما هزاربار بیش‏تر از حضرتش نیازمند مناجات ایوبیه هستیم. مخصوصاً همان‌طور که کرم ‏های زاییده از زخم ‏های آن حضرت به قلب و زبان او سرایت کرد، زخم‏های حاصل از معاصی و وسوسه‌ها و شبهه‏های نشأت یافته از زخم ‏های مزبور (نعوذ بالله) به باطن قلب‏مان نیز که محل ایمان است نفوذ کرده و به باورهایمان آسیب می‏زند و با سرایت به ذوق روحانی زبان که ترجمان ایمان است به شکل نفرت انگیزی ما را از ذکر دور می‏کند و به سکوت‏مان وا می‏دارد. آری، گناه با نفوذ به قلب به تدریج آن را سیاه کرده، و چنان دچار قساوتش می‏سازد که جایی برای نور ایمان در آن باقی نماند. در هر معصیت راهی منتهی به کفر هست. اگر گناه با استغفار و به سرعت از بین نرود نه به شکل کرم بلکه در هیبت ماری معنوی نیش خود را وارد قلب آدمی ‏می‏کند. برای مثال کسی که مخفیانه مرتکب گناهی شرم‌آور می‏شود و نمی‏خواهد کسی از آن آگاه گردد، طبیعی‏ست که پذیرش وجود فرشتگان و امور روحانی برایش بسیار ثقیل خواهد بود؛ و با کوچک‏ترین نشانه‏یی درصدد انکارشان برمی‏آید. یا مثلاً فردی را تصور کنید که مرتکب گناه بزرگی می‏شود؛ گناهی که نتیجه‌اش جهنم است. اگر او با آگاه شدن از تهدیدات جهنم، به‏واسطه استغفار در مقابلش سپر به‏دست نگیرد، چون با تمام وجود آرزومند است جهنمی‏ وجود نداشته باشد، با کوچک‏ترین شبهه و نشانه‏یی جسارت نموده، و جهنم را انکار خواهد کرد. یا فرد دیگری را تصور کنید که نماز‏های واجبش را نمی‏خواند و به وظیفه بندگی‌اش عمل نمی‏کند. او که با مختصر پرخاش رییسش به دلیل انجام ندادن وظیفه‏یی کوچک، مکدر می‏شود، در مقابل اوامر مکرر سلطان ازل و ابد و در انجام واجبات سستی و تنبلی می‏کند و از این بابت احساس کلافگی به او دست می‏دهد. با تمام وجود و به لحاظ معنا می‏گوید: «ای کاش وظیفه عبودیتی در کار نبود.» از این خواست و آرزو انکاری پدید می‏آید که بوی عداوت معنوی الهی را می‏دهد. اگر شبهه‏یی در خصوص وجود الهی وارد قلب انسان شود فرد به مثابه دلیل قطعی به‌ آن تمایل می‏یابد و دروازه بزرگ هلاکت به روی‏اش گشوده می‏شود. این بدبخت نمی‏داند که به‏واسطه انکار و در مقابل زحمتی به غایت ناچیز که از وظیفه عبودیت سرچشمه می‏گیرد، هدف مشقات معنوی‏ میلیون‌ها برابر بیش‏تر و عجیب‌تر از آن زحمت قرار گرفته است، از نیش پشه‏یی گریخته و نیش ماری را قبول می‏کند؛ و هکذا… در قیاس با سه مثال بالا، سرّ بَل۟ رَانَ عَلٰى قُلُوبِهِم۟ را باید ادراک نمود.

§3

چنان‏که در کلام بیست و ششم در خصوص سرّ قَدَر بیان شد انسان‌ها به سه وجه زیر هنگام مصیبت و بیماری حق شکایت و گلایه ندارند:

§4

حضرت حق جامه وجود را که بر تن انسان کرده است مظهر صنع خویش می‏سازد. او انسان را الگویی قرار داده است و جامه وجود را براساس همین مدل می‏بُرد، اندازه گیری می‏کند، تغییر می‏دهد و به این‌ترتیب جلوه ‏های اسماء خود را نمایان می‏سازد. هم‏چنان که اسم «شافی» خواهان بیماری‏ست اسم رزاق هم اقتضای گرسنگی را دارد؛ و هکذا… «مَالِکُ المُلْکِ یَتَصَرَّفُ فِی مُلْکِهِ کَیْفَ یَشاءُ»

§5

زندگانی به‏واسطه مصایب و بیماری‌هاست که صفا و کمال و قوّت و ترقی می‏یابد، نتیجه می‏دهد و تکامل مي‌يابد و وظیفه حیاتی را به جا می‏آورد. زندگی در بستر استراحتِ یکنواخت بیش از وجودی که خیر محض است به عدم که شر محض است نزدیک می‏باشد و رو به‏سوی آن دارد.

§6

دار دنیا عرصه آزمایش و محل خدمت است؛ جای لذت و دست‏مزد و پاداش گرفتن نیست. مادام که (دنیا) دار خدمت و محل عبودیت است بیماری‌ها و مصایب به شرط دینی نبودن و صبر کردن کاملاً موافق خدمت و عبودیت مذکور بوده، و آن را تقویت می‏کند؛ و از آن‌جا که گذر هر ساعت را در حکم یک روز عبادت قرار می‏دهند باید سپاسگزار بود نه این‌که شکوه و گلایه کرد. آری، عبادت دو نوع است: نوعی از آن مثبت و نوع دیگر منفی‏ست. قسم مثبت عبادت آشکار است، اما در قسم منفی آن، فردی که دچار بیماری‌ها و مصایب شده است، ضعف و ناتوانی خود را حس می‏کند، به پروردگار رحیمش پناه ‏برده و به او توجه کرده، و به او می‏اندیشد و با التماس به او، عبودیتی خالص را انجام می‏دهد. ریا وارد چنین عبودیتی نمی‏شود؛ خالص است. اگر او صبر کند، به پاداش مصیبت بیندیشد و شکرگزاری کند، هر ساعت از عمرش حکم یک روز عبادت را خواهد داشت و عمر کوتاهش طولانی خواهد شد. در مواردی حتی هر دقیقه از عمر فرد، حکم یک روز عبادت را می‏یابد. من زمانی به سبب بیماری سخت یکی از برادران اخروی‌ام به نام حافظ احمد مهاجر بسیار نگران بودم. این حقیقت بر قلبم خطور کرد که «به او تبریک بگو؛ هر دقیقه از عمر او حکم یک روز عبادت را دارد.» او در عین صبر، شکر می‏کرد.

§7

همان‌طور که در یکی دو کلام بیان کرده‌ایم اگر کسی به زندگانی گذشته خود بیندیشد قلباً و لساناً یا «آه» می‏کشد یا «اوه» می‏گوید، یعنی یا اظهار تأسف می‏کند یا «الحمدلله» می‏گوید. آن چه موجب اظهار تأسف می‏شود درد‏های معنوی ناشی از زوال و فراق لذت ‏های زمان گذشته است، زیرا زوال لذت، درد و الم است. لذتی گذرا گاه موجب درد و المی ‏دائمی ‏می‏شود. اندیشیدن، درد و الم مذکور را آشکار می‏سازد و موجب تأسف خوردن می‏شود، اما لذت دائمی ‏و معنوی‏ که از زوال آلامِ گذرای حیات پیشین حاصل می‏گردد موجب می‏شود فرد «الحمدلله» بگوید. فرد اگر به همراه این حالت فطری به ثواب و پاداش اخروی فکر کرده و به این بیندیشد که عمر کوتاهش به‏سبب مصیبت در حکم عمری طولانی قرار می‏گیرد، بیش از صبر شکر خواهد کرد. او باید بگوید: «اَلْحَمْدُلِله عَلی کُلِّ حَالٍ سِوَی الکُفْرِ وَ الضَّلَالِ.» بر اساس سخنی مشهور «عمر مصیبت طولانی‏ست.» آری، زمان مصیبت طولانی‌ست، البته طولانی بودن آن طبق آن چه در عرف مردم پنداشته می‏شود به دلیل فشارها و سختی‌ها نیست؛ طولانی‏ست بدین سبب که مثل عمری طولانی نتایج حیاتی حاصل می‏کند.

§8

چنان‏که در مقام نخست کلام بیست و یکم بیان شده است انسان اگر قدرت صبری را که حضرت حق به او عطا کرده صرف اوهام نکند، برای روبه‏رو شدن با هر مصیبتی برایش کافی خواهد بود، لیکن با تحکم وهم، غفلت انسان و توهم باقی بودن حیات فانی‏ست که فرد قدرت صبر را صرف گذشته و آینده می‏کند و برای رویارویی با مصایب زمان حاضر صبر او کفایت نمی‏کند؛ لذا شکوه و گلایه سرمی‏دهد. تو گویی (نعوذ بالله) شکایت حضرت حق را نزد انسان‏ها می‏برد. غیرمنصفانه و دیوانه وار لب به شکوه و گلایه می‏گشاید و بی‌تابی می‏کند، زیرا هر روز سپری شده اگر مصیبت بوده باشد مشقتش گذشته و راحتی‌اش باقی مانده است، یعنی درد آن پشت سر گذاشته شده و لذت حاصل از زوال آن باقی مانده، و سختی‏هایش سپری شده و ثواب آن باقی مانده است. لذا از این وضع نباید شکایتی داشت، بلکه باید از جان و دل سپاسگزاری کرد، نباید با آن‌ها قهر کرد برعکس باید محبت نمود. عمر فانی گذشته‏ی او به‏سبب مصیبت، حکم حیاتی سعادتمندانه را می‏یابد. اندیشه وهم‏انگیز درباره آلام ایام گذشته، و صرف بخشی از صبر خویش در برابر آن، دیوانگی‏ست، هم‌چنين اندیشه درباره بیماری یا مصایب روز‏های آینده‏یی که هنوز نیامده‌اند و بی‌صبری و گلایه کردن در این خصوص حماقت است. چه احمقانه است کسی بگوید «فردا و پس فردا گرسنه و تشنه خواهم شد» و امروز مدام نان بخورد و آب بنوشد. به همین ترتیب به مصایب و بیماری‏‏های ایام آتی که امروز خبری از آن‌ها نیست بیندیشد و از هم اکنون غصه آن‌ها را بخورد، و بی‌صبری کند؛ در حالی که هیچ اجباری نیست به خود ستم روا دارد؛ این کار چنان بلاهتی‏ست که موجب سلب هرگونه شایستگی و استحقاق شفقت و مرحمت می‏گردد. نتیجه: چنان که شُکر موجب فزونی نعمت می‏شود، شکوه و گلایه نیز مصیبت را افزایش می‏دهد و شایستگی مرحمت را سلب می‏کند. سال نخست جنگ جهانی اول فرد عزیزی دچار بیماری سختی شده بود. نزدش رفتم. گلایه دردآمیزی کرد و به من گفت: «صد شب است که سر بر بالین نگذاشته و نخوابیده‏ام.» بسیار رنجیده خاطر شدم. در یک لحظه نکته‏یی به خاطرم آمد و گفتم: «برادر من! صد شبانه روز پرمشقت گذشته‌ات اینک در حکم صد شبانه روز مملو از شادی‏ست. نباید با فکر کردن به روز‏های گذشته شکوه کنی، بلکه با نگاه به ایام گذشته شُکر کن. روز‏های آینده هم که هنوز نیامده‌اند؛ به رحمت پروردگارت اعتماد کن؛ در حالی که ضربه نخورده‏یی گریه مکن، بی‌جهت مهراس و بر عدم، رنگ وجود مزن. به زمان فعلی بیندیش؛ قدرت صبری که در تو هست برای زمان فعلی کافی‏ست. هم‌چون فرمانده دیوانه‏یی مباش که با الحاق نیروی جناح چپ دشمن به نیروی جناح راست او قدرت جدیدی نصیبش می‏شود و با این‌که جناح راست نیرو‏های دشمن مستقر در جناح چپش هنوز نیامده‌اند، نیرو‏های خود را در جهات چپ و راست می‏پراکند، و موجب ضعف مرکز می‏شود و دشمن با کم‏ترین نیرویی مرکز را از بین می‏برد.» گفتم: «برادرجان! تو چنین مکن؛ همه نیروی‌ات را بر زمان حال متمرکز کن. به رحمت الهی و پاداش اخروی و به این‏که عمر کوتاه و فانی‌ات را طولانی و باقی کرده‏ای بیندیش. به جای این گلایه درد آمیز، شکری شادمانه کن.» او نیز با سروری کامل گفت: «الحمدلله، بیماری‌ام از ده به یک کاهش یافت.»

§9

شامل سه مسأله به شرح زیر است:

§10

اصل مصیبت و مصیبت مُضر آن است که متوجه دین گردد. همواره باید از مصیبت دینی به درگاه الهی پناه برد و فریاد برآورد، اما مصایب غیردینی در حقیقت مصیبت نیستند؛ نوعی هشدار رحمانی محسوب می‏شوند، و همان‌طور که اگر گوسفندان وارد مزرعه کسی شوند چوپان به سوی‏شان سنگ پرتاب می‏کند، و گوسفندان به این‌ترتیب حس می‏کنند اخطاری به آن‌ها داده می‏شود تا از کاری مُضر دوری کنند، لذا با رضایت بازمی‏گردند؛ به همین صورت نیز مصایب ظاهری متعددی هست که هرکدام‏شان اخطار و هشدار الهی به‏شمار می‏روند؛ نوعی کفارة الذنوب‌اند که غفلت را از بین می‏برند و با یادآوری ناتوانی و ضعف بشر به نوعی آرامش بخش‌اند. مصیبت اگر از نوع بیماری باشد - چنان‏که پیش‏تر بیان شد - مصیبت نیست بلکه نوعی التفات ربانی‏ست، تطهیر است. در روایت است: «هم‏چنان که با تکاندن درختی سرسبز و پربار، میوه‏هایش می‏ریزد؛ گناهان فردی که از تب نوبه می‏لرزد نیز می‏ریزد.» حضرت ایوب (ع) در مناجاتش برای آسایش نفس خویش دعا نکرد؛ او برای عبودیت خود درخواست شفا کرد زمانی که بیماری مانع ذکر لسانی و تفکر قلبی‌اش شده بود. ما با مناجات او به عنوان اولین مقصد می‏بایست شفای زخم‏‏های معنوی و روحی‌مان را که نتیجه گناهان است مسألت کنیم. برای بیماری‏های مادی زمانی که مانع عبودیت شوند می‏توانیم به خدا پناه ببریم، آن هم نه به صورت معترضانه و شکوه‌آمیز بلکه متضرعانه و مستمندانه. مادام که از ربوبیت او خرسندیم می‏بایست به هرآن چه از نقطه‌نظر ربوبیت به ما داده است نیز راضی باشیم. آخ و اوخ کردن و شاکی بودن به نحوی که بوی اعتراض به قضا و قدرش را داشته باشد نوعی انتقاد به تقدیر و متهم کردن رحیم بودن اوست. کسی که به قَدَر انتقاد می‏کند گویی سر خود بر سندان می‏کوبد و می‏شکند. او که رحمت (الهی) را متهم می‏کند از رحمت محروم می‏ماند. اگر با دستی که شکسته شده درصدد انتقام برآیند تردیدی نیست که قطع شدنش را تسریع خواهند کرد؛ به همین صورت کسی که گرفتار مصیبتی شده است اگر معترضانه به شکوه و گلایه بپردازد مصیبت را مضاعف خواهد کرد.

§11

مصیبت‏های مادی را اگر بزرگ ببینیم بزرگ و اگر کوچک ببینیم کوچک می‏شوند، مثلاً انسان شب‌ها خیالاتی می‏کند که اگر به آن‌ها اهمیت دهد بیش‏تر شده؛ و اگر توجهی به آن‌ها نکند غایب می‏شوند. اگر با زنبورهایی که هجوم آورده‌اند سر و کله بزنید بیش‏تر حمله می‏کنند، اما اگر کاری با آن‌ها نداشته باشید پراکنده می‏شوند و می‏روند؛ به همین ترتیب اگر به مصایب مادی نیز اهمیت فوق‌العاده‏یی داده شود بیش‏تر می‏شوند. چنین مصیبت‏هایی به‏سبب کنجکاوی زیاد از پیکر عبور کرده، و در قلب ریشه دوانده و مصیبت معنوی را نيز نتیجه می‏دهند و با استناد به آن ادامه می‏یابند. هرگاه کسی کنجکاوی مذکور را به‏واسطه توکل و رضا به قضای الهی از بین ببرد، مصیبت مادی کم و کم‏تر می‏شود و مانند بریده شدن ریشه یک درخت، خشک شده از بین می‏رود. برای بیان این حقیقت زمانی گفته بودم: ای بیچاره! آه و فغان را رها کن و از (شر) بلا (بر خدا) توکل کن زیرا بدان! که آه و فغان بلای اندر خطای اندر بلاست اگر بدانی بلا‌دهنده کیست درخواهی یافت که بلا، صفای اندر عطای اندر بلاست و اگر ندانی، بدان! که تمام دنیا برای تو جفای اندر پلیدی اندر بلا خواهد بود وقتی جهانی پر از بلا در سر داری چرا برای بلایی ناچیز آه و فغان سر می‏دهی؟ بیا و توکل کن. با توکل، بر چهره بلا لبخند بزن، تا بلا نیز متبسم شود. بلا اگر بخندد کوچک می‏شود و تغییر می‏یابد. هم‏چنان که در مبارزه، با خندیدن در برابر دشمنی سرسخت می‏توان عداوت را به مصالحه و خصومت را به دوستی تبدیل نمود، دشمنی نیز کوچک و کوچک‌تر شده، و از بین می‏رود، روبه‏رو شدن متوکلانه با مصیبت نیز همین طور است.

§12

هر زمان حکمی‏ دارد. در زمانه فعلی که زمانه غفلت است مصیبت تغییر شکل داده است. بلا در برخی دوره‏های زمانی و در بعضی از افراد بلا نیست لطف الهی‏ست. من در زمانه کنونی سایر مصیبت دیدگان بیمار را (به شرط این‌که مصیبت ضرری برای دین نداشته باشد) سعادتمند می‏دانم، لذا نگران مقابله با این نوع مصایب نیستم و این وضع حس دلسوزی به آن‌ها را در من ایجاد نمی‏کند، زیرا هرگاه جوان بیماری نزدم آمده است، دیده‌ام که نسبت به هم‏قطارانش در انجام وظایف دینی و توجه به آخرت برتر است. از همین جا درمی‏یابم که انواع بیماری برای چنین افرادی مصیبت نیست، نوعی لطف الهی‏ست، زیرا بیماری مزبور حیات دنیوی، فانی و کوتاه مدت او را دچار زحمت می‏کند، لیکن برای زندگانی جاودان او مفید است و حکم نوعی عبادت را دارد. اگر او سلامت یابد با سرخوشی حاصل از جوانی و سرگرمی‏های نامشروع زمانه قادر به محافظت از حالت انتباه حاصل از بیماری نخواهد بود و غرق سفاهت خواهد شد.

§13

حضرت حق برای نشان دادن قدرت بی‌حد و رحمت بی‌منتهایش، در انسان عجزی بی‌حد و فقری بی‌نهایت قرار داد. نیز برای نشان دادن نقوش بی‏شمار اسماء خود انسان را چون دستگاهی در چنان صورتی آفرید که از جهات مختلف گرفتار آلام گوناگون می‏گردد، و در عین حال از جهات گوناگون قادر به اخذ لذایذ است. در این دستگاه انسانی صدها وسیله و ابزار وجود دارد که الم و لذت و وظیفه و پاداش هر کدام‌شان جداگانه است. اسماء الهی که در انسان اکبر یعنی عالم تجلی نموده است در انسان نیز که عالم اصغر است کلاً جلوه‏هایی دارد. امور نافعی چون صحت و عافیت و لذایذ انسان را به شکرگویی وا می‏دارد و دستگاه وجودی او را از جهات گوناگون به سمت وظایف خود سوق می‏دهد. انسان به کارخانه شُکر تبدیل می‏شود؛ به همین ترتیب با مصایب، بیماری‌ها، آلام و دردها، و سایر عوارض مُهیج، چرخ‏های دیگر دستگاه مذکور را به هیجان و حرکت درمی‏آورد و معدن عجز و ضعف و فقر را که در وجود آدمی ‏قرار داده شده به کار می‏اندازد. به او وضعیتی می‏دهد که نه با یک زبان که با زبان هر عضوی از خدا مدد جوید و به او پناه ببرد. گویی انسان با عارضه‏های مذکور به قلم متحرکی تبدیل می‏شود که هزاران قلم جداگانه را دربرمی‏گیرد. در صحیفه حیات یا در لوح مثالی‌اش مقدرات زندگانی خویش را می‏نگارد و آن را اعلامیه‏یی برای اسماء الهی می‏کند، حکم قصیده منظومه سبحانیه‏یی می‏یابد و وظیفه فطری خود را ایفا می‏کند.

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters