بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِذ۟ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّٖى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَن۟تَ اَر۟حَمُ الرَّاحِمٖينَ (انبیاء:83) «هنگامى كه ایوب پروردگارش را ندا داد كه به من آسيب رسيده است و تويى مهربانترين مهربانان» این مناجاتِ قهرمان صبر، حضرت ایوب (ع) تجربه شده و مؤثر است، لیکن ما با اقتباس از آیه، در مناجات خود باید بگوییم: «رَبِّ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ و أَنتَ أَرحَمُ الرَّحِمِینَ» خلاصه داستان مشهور حضرت ایوب (ع) بدین قرار است: ایوب (ع) با اینکه مدتهای مدید دچار جراحات و زخمهای فراوان بود چون به پاداش عظیم بیماری خود میاندیشید، در کمال صبر آن را تحمل کرد. آن گاه کرمهایی که در زخمهایش ایجاد شده بودند قلب و زبانش را دربرگرفتند. چون به قلب و زبان که محل ذکر و معرفت الهی هستند سرایت کردند او نگران از اینکه ممکن است در وظیفه بندگیاش خللی ایجاد کنند، با هدف عبودیت الهی – نه آسایش شخصی – در مناجات خویش گفت: «پروردگارا! ضرر و خسران گرفتارم کرده و در ذکر لسانی و عبودیت قلبیام خلل ایجاد میکند.» حضرت حق نیز مناجات خالص، بیپیرایه و بیغرضی را که برای خدا بود، کاملاً خارقالعاده اجابت کرد، و سلامت کامل نصیبش نمود و او را مظهر انواع مرحمت خویش قرار داد. این لمعه «پنج نکته» به شرح زیر دارد:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Second Gleam
در مقابل جراحتهای ظاهری حضرت ایوب (ع) ما دچار بیماریهای باطنی، روحی و قلبی شدهایم. اگر وضعیت درونیمان آشکار گردد و درونمان بر برونمان منعکس شود، خواهیم دید که بیش از حضرت ایوب جراحت داریم و بیمار هستیم. زیرا هر گناهی که انجام میدهیم و هر شبههیی که وارد مغزمان میشود جراحتهایی در قلب و روحمان پدید میآورد. زخم های حضرت ایوب (ع) زندگانی کوتاه دنیویاش را تهدید میکرد، اما جراحات معنوی، حیات ابدی دور و دراز ما را تهدید میکند. ما هزاربار بیشتر از حضرتش نیازمند مناجات ایوبیه هستیم. مخصوصاً همانطور که کرم های زاییده از زخم های آن حضرت به قلب و زبان او سرایت کرد، زخمهای حاصل از معاصی و وسوسهها و شبهههای نشأت یافته از زخم های مزبور (نعوذ بالله) به باطن قلبمان نیز که محل ایمان است نفوذ کرده و به باورهایمان آسیب میزند و با سرایت به ذوق روحانی زبان که ترجمان ایمان است به شکل نفرت انگیزی ما را از ذکر دور میکند و به سکوتمان وا میدارد. آری، گناه با نفوذ به قلب به تدریج آن را سیاه کرده، و چنان دچار قساوتش میسازد که جایی برای نور ایمان در آن باقی نماند. در هر معصیت راهی منتهی به کفر هست. اگر گناه با استغفار و به سرعت از بین نرود نه به شکل کرم بلکه در هیبت ماری معنوی نیش خود را وارد قلب آدمی میکند. برای مثال کسی که مخفیانه مرتکب گناهی شرمآور میشود و نمیخواهد کسی از آن آگاه گردد، طبیعیست که پذیرش وجود فرشتگان و امور روحانی برایش بسیار ثقیل خواهد بود؛ و با کوچکترین نشانهیی درصدد انکارشان برمیآید. یا مثلاً فردی را تصور کنید که مرتکب گناه بزرگی میشود؛ گناهی که نتیجهاش جهنم است. اگر او با آگاه شدن از تهدیدات جهنم، بهواسطه استغفار در مقابلش سپر بهدست نگیرد، چون با تمام وجود آرزومند است جهنمی وجود نداشته باشد، با کوچکترین شبهه و نشانهیی جسارت نموده، و جهنم را انکار خواهد کرد. یا فرد دیگری را تصور کنید که نمازهای واجبش را نمیخواند و به وظیفه بندگیاش عمل نمیکند. او که با مختصر پرخاش رییسش به دلیل انجام ندادن وظیفهیی کوچک، مکدر میشود، در مقابل اوامر مکرر سلطان ازل و ابد و در انجام واجبات سستی و تنبلی میکند و از این بابت احساس کلافگی به او دست میدهد. با تمام وجود و به لحاظ معنا میگوید: «ای کاش وظیفه عبودیتی در کار نبود.» از این خواست و آرزو انکاری پدید میآید که بوی عداوت معنوی الهی را میدهد. اگر شبههیی در خصوص وجود الهی وارد قلب انسان شود فرد به مثابه دلیل قطعی به آن تمایل مییابد و دروازه بزرگ هلاکت به رویاش گشوده میشود. این بدبخت نمیداند که بهواسطه انکار و در مقابل زحمتی به غایت ناچیز که از وظیفه عبودیت سرچشمه میگیرد، هدف مشقات معنوی میلیونها برابر بیشتر و عجیبتر از آن زحمت قرار گرفته است، از نیش پشهیی گریخته و نیش ماری را قبول میکند؛ و هکذا… در قیاس با سه مثال بالا، سرّ بَل۟ رَانَ عَلٰى قُلُوبِهِم۟ را باید ادراک نمود.
چنانکه در کلام بیست و ششم در خصوص سرّ قَدَر بیان شد انسانها به سه وجه زیر هنگام مصیبت و بیماری حق شکایت و گلایه ندارند:
حضرت حق جامه وجود را که بر تن انسان کرده است مظهر صنع خویش میسازد. او انسان را الگویی قرار داده است و جامه وجود را براساس همین مدل میبُرد، اندازه گیری میکند، تغییر میدهد و به اینترتیب جلوه های اسماء خود را نمایان میسازد. همچنان که اسم «شافی» خواهان بیماریست اسم رزاق هم اقتضای گرسنگی را دارد؛ و هکذا… «مَالِکُ المُلْکِ یَتَصَرَّفُ فِی مُلْکِهِ کَیْفَ یَشاءُ»
زندگانی بهواسطه مصایب و بیماریهاست که صفا و کمال و قوّت و ترقی مییابد، نتیجه میدهد و تکامل مييابد و وظیفه حیاتی را به جا میآورد. زندگی در بستر استراحتِ یکنواخت بیش از وجودی که خیر محض است به عدم که شر محض است نزدیک میباشد و رو بهسوی آن دارد.
دار دنیا عرصه آزمایش و محل خدمت است؛ جای لذت و دستمزد و پاداش گرفتن نیست. مادام که (دنیا) دار خدمت و محل عبودیت است بیماریها و مصایب به شرط دینی نبودن و صبر کردن کاملاً موافق خدمت و عبودیت مذکور بوده، و آن را تقویت میکند؛ و از آنجا که گذر هر ساعت را در حکم یک روز عبادت قرار میدهند باید سپاسگزار بود نه اینکه شکوه و گلایه کرد. آری، عبادت دو نوع است: نوعی از آن مثبت و نوع دیگر منفیست. قسم مثبت عبادت آشکار است، اما در قسم منفی آن، فردی که دچار بیماریها و مصایب شده است، ضعف و ناتوانی خود را حس میکند، به پروردگار رحیمش پناه برده و به او توجه کرده، و به او میاندیشد و با التماس به او، عبودیتی خالص را انجام میدهد. ریا وارد چنین عبودیتی نمیشود؛ خالص است. اگر او صبر کند، به پاداش مصیبت بیندیشد و شکرگزاری کند، هر ساعت از عمرش حکم یک روز عبادت را خواهد داشت و عمر کوتاهش طولانی خواهد شد. در مواردی حتی هر دقیقه از عمر فرد، حکم یک روز عبادت را مییابد. من زمانی به سبب بیماری سخت یکی از برادران اخرویام به نام حافظ احمد مهاجر بسیار نگران بودم. این حقیقت بر قلبم خطور کرد که «به او تبریک بگو؛ هر دقیقه از عمر او حکم یک روز عبادت را دارد.» او در عین صبر، شکر میکرد.
همانطور که در یکی دو کلام بیان کردهایم اگر کسی به زندگانی گذشته خود بیندیشد قلباً و لساناً یا «آه» میکشد یا «اوه» میگوید، یعنی یا اظهار تأسف میکند یا «الحمدلله» میگوید. آن چه موجب اظهار تأسف میشود دردهای معنوی ناشی از زوال و فراق لذت های زمان گذشته است، زیرا زوال لذت، درد و الم است. لذتی گذرا گاه موجب درد و المی دائمی میشود. اندیشیدن، درد و الم مذکور را آشکار میسازد و موجب تأسف خوردن میشود، اما لذت دائمی و معنوی که از زوال آلامِ گذرای حیات پیشین حاصل میگردد موجب میشود فرد «الحمدلله» بگوید. فرد اگر به همراه این حالت فطری به ثواب و پاداش اخروی فکر کرده و به این بیندیشد که عمر کوتاهش بهسبب مصیبت در حکم عمری طولانی قرار میگیرد، بیش از صبر شکر خواهد کرد. او باید بگوید: «اَلْحَمْدُلِله عَلی کُلِّ حَالٍ سِوَی الکُفْرِ وَ الضَّلَالِ.» بر اساس سخنی مشهور «عمر مصیبت طولانیست.» آری، زمان مصیبت طولانیست، البته طولانی بودن آن طبق آن چه در عرف مردم پنداشته میشود به دلیل فشارها و سختیها نیست؛ طولانیست بدین سبب که مثل عمری طولانی نتایج حیاتی حاصل میکند.
چنانکه در مقام نخست کلام بیست و یکم بیان شده است انسان اگر قدرت صبری را که حضرت حق به او عطا کرده صرف اوهام نکند، برای روبهرو شدن با هر مصیبتی برایش کافی خواهد بود، لیکن با تحکم وهم، غفلت انسان و توهم باقی بودن حیات فانیست که فرد قدرت صبر را صرف گذشته و آینده میکند و برای رویارویی با مصایب زمان حاضر صبر او کفایت نمیکند؛ لذا شکوه و گلایه سرمیدهد. تو گویی (نعوذ بالله) شکایت حضرت حق را نزد انسانها میبرد. غیرمنصفانه و دیوانه وار لب به شکوه و گلایه میگشاید و بیتابی میکند، زیرا هر روز سپری شده اگر مصیبت بوده باشد مشقتش گذشته و راحتیاش باقی مانده است، یعنی درد آن پشت سر گذاشته شده و لذت حاصل از زوال آن باقی مانده، و سختیهایش سپری شده و ثواب آن باقی مانده است. لذا از این وضع نباید شکایتی داشت، بلکه باید از جان و دل سپاسگزاری کرد، نباید با آنها قهر کرد برعکس باید محبت نمود. عمر فانی گذشتهی او بهسبب مصیبت، حکم حیاتی سعادتمندانه را مییابد. اندیشه وهمانگیز درباره آلام ایام گذشته، و صرف بخشی از صبر خویش در برابر آن، دیوانگیست، همچنين اندیشه درباره بیماری یا مصایب روزهای آیندهیی که هنوز نیامدهاند و بیصبری و گلایه کردن در این خصوص حماقت است. چه احمقانه است کسی بگوید «فردا و پس فردا گرسنه و تشنه خواهم شد» و امروز مدام نان بخورد و آب بنوشد. به همین ترتیب به مصایب و بیماریهای ایام آتی که امروز خبری از آنها نیست بیندیشد و از هم اکنون غصه آنها را بخورد، و بیصبری کند؛ در حالی که هیچ اجباری نیست به خود ستم روا دارد؛ این کار چنان بلاهتیست که موجب سلب هرگونه شایستگی و استحقاق شفقت و مرحمت میگردد. نتیجه: چنان که شُکر موجب فزونی نعمت میشود، شکوه و گلایه نیز مصیبت را افزایش میدهد و شایستگی مرحمت را سلب میکند. سال نخست جنگ جهانی اول فرد عزیزی دچار بیماری سختی شده بود. نزدش رفتم. گلایه دردآمیزی کرد و به من گفت: «صد شب است که سر بر بالین نگذاشته و نخوابیدهام.» بسیار رنجیده خاطر شدم. در یک لحظه نکتهیی به خاطرم آمد و گفتم: «برادر من! صد شبانه روز پرمشقت گذشتهات اینک در حکم صد شبانه روز مملو از شادیست. نباید با فکر کردن به روزهای گذشته شکوه کنی، بلکه با نگاه به ایام گذشته شُکر کن. روزهای آینده هم که هنوز نیامدهاند؛ به رحمت پروردگارت اعتماد کن؛ در حالی که ضربه نخوردهیی گریه مکن، بیجهت مهراس و بر عدم، رنگ وجود مزن. به زمان فعلی بیندیش؛ قدرت صبری که در تو هست برای زمان فعلی کافیست. همچون فرمانده دیوانهیی مباش که با الحاق نیروی جناح چپ دشمن به نیروی جناح راست او قدرت جدیدی نصیبش میشود و با اینکه جناح راست نیروهای دشمن مستقر در جناح چپش هنوز نیامدهاند، نیروهای خود را در جهات چپ و راست میپراکند، و موجب ضعف مرکز میشود و دشمن با کمترین نیرویی مرکز را از بین میبرد.» گفتم: «برادرجان! تو چنین مکن؛ همه نیرویات را بر زمان حال متمرکز کن. به رحمت الهی و پاداش اخروی و به اینکه عمر کوتاه و فانیات را طولانی و باقی کردهای بیندیش. به جای این گلایه درد آمیز، شکری شادمانه کن.» او نیز با سروری کامل گفت: «الحمدلله، بیماریام از ده به یک کاهش یافت.»
شامل سه مسأله به شرح زیر است:
اصل مصیبت و مصیبت مُضر آن است که متوجه دین گردد. همواره باید از مصیبت دینی به درگاه الهی پناه برد و فریاد برآورد، اما مصایب غیردینی در حقیقت مصیبت نیستند؛ نوعی هشدار رحمانی محسوب میشوند، و همانطور که اگر گوسفندان وارد مزرعه کسی شوند چوپان به سویشان سنگ پرتاب میکند، و گوسفندان به اینترتیب حس میکنند اخطاری به آنها داده میشود تا از کاری مُضر دوری کنند، لذا با رضایت بازمیگردند؛ به همین صورت نیز مصایب ظاهری متعددی هست که هرکدامشان اخطار و هشدار الهی بهشمار میروند؛ نوعی کفارة الذنوباند که غفلت را از بین میبرند و با یادآوری ناتوانی و ضعف بشر به نوعی آرامش بخشاند. مصیبت اگر از نوع بیماری باشد - چنانکه پیشتر بیان شد - مصیبت نیست بلکه نوعی التفات ربانیست، تطهیر است. در روایت است: «همچنان که با تکاندن درختی سرسبز و پربار، میوههایش میریزد؛ گناهان فردی که از تب نوبه میلرزد نیز میریزد.» حضرت ایوب (ع) در مناجاتش برای آسایش نفس خویش دعا نکرد؛ او برای عبودیت خود درخواست شفا کرد زمانی که بیماری مانع ذکر لسانی و تفکر قلبیاش شده بود. ما با مناجات او به عنوان اولین مقصد میبایست شفای زخمهای معنوی و روحیمان را که نتیجه گناهان است مسألت کنیم. برای بیماریهای مادی زمانی که مانع عبودیت شوند میتوانیم به خدا پناه ببریم، آن هم نه به صورت معترضانه و شکوهآمیز بلکه متضرعانه و مستمندانه. مادام که از ربوبیت او خرسندیم میبایست به هرآن چه از نقطهنظر ربوبیت به ما داده است نیز راضی باشیم. آخ و اوخ کردن و شاکی بودن به نحوی که بوی اعتراض به قضا و قدرش را داشته باشد نوعی انتقاد به تقدیر و متهم کردن رحیم بودن اوست. کسی که به قَدَر انتقاد میکند گویی سر خود بر سندان میکوبد و میشکند. او که رحمت (الهی) را متهم میکند از رحمت محروم میماند. اگر با دستی که شکسته شده درصدد انتقام برآیند تردیدی نیست که قطع شدنش را تسریع خواهند کرد؛ به همین صورت کسی که گرفتار مصیبتی شده است اگر معترضانه به شکوه و گلایه بپردازد مصیبت را مضاعف خواهد کرد.
مصیبتهای مادی را اگر بزرگ ببینیم بزرگ و اگر کوچک ببینیم کوچک میشوند، مثلاً انسان شبها خیالاتی میکند که اگر به آنها اهمیت دهد بیشتر شده؛ و اگر توجهی به آنها نکند غایب میشوند. اگر با زنبورهایی که هجوم آوردهاند سر و کله بزنید بیشتر حمله میکنند، اما اگر کاری با آنها نداشته باشید پراکنده میشوند و میروند؛ به همین ترتیب اگر به مصایب مادی نیز اهمیت فوقالعادهیی داده شود بیشتر میشوند. چنین مصیبتهایی بهسبب کنجکاوی زیاد از پیکر عبور کرده، و در قلب ریشه دوانده و مصیبت معنوی را نيز نتیجه میدهند و با استناد به آن ادامه مییابند. هرگاه کسی کنجکاوی مذکور را بهواسطه توکل و رضا به قضای الهی از بین ببرد، مصیبت مادی کم و کمتر میشود و مانند بریده شدن ریشه یک درخت، خشک شده از بین میرود. برای بیان این حقیقت زمانی گفته بودم: ای بیچاره! آه و فغان را رها کن و از (شر) بلا (بر خدا) توکل کن زیرا بدان! که آه و فغان بلای اندر خطای اندر بلاست اگر بدانی بلادهنده کیست درخواهی یافت که بلا، صفای اندر عطای اندر بلاست و اگر ندانی، بدان! که تمام دنیا برای تو جفای اندر پلیدی اندر بلا خواهد بود وقتی جهانی پر از بلا در سر داری چرا برای بلایی ناچیز آه و فغان سر میدهی؟ بیا و توکل کن. با توکل، بر چهره بلا لبخند بزن، تا بلا نیز متبسم شود. بلا اگر بخندد کوچک میشود و تغییر مییابد. همچنان که در مبارزه، با خندیدن در برابر دشمنی سرسخت میتوان عداوت را به مصالحه و خصومت را به دوستی تبدیل نمود، دشمنی نیز کوچک و کوچکتر شده، و از بین میرود، روبهرو شدن متوکلانه با مصیبت نیز همین طور است.
هر زمان حکمی دارد. در زمانه فعلی که زمانه غفلت است مصیبت تغییر شکل داده است. بلا در برخی دورههای زمانی و در بعضی از افراد بلا نیست لطف الهیست. من در زمانه کنونی سایر مصیبت دیدگان بیمار را (به شرط اینکه مصیبت ضرری برای دین نداشته باشد) سعادتمند میدانم، لذا نگران مقابله با این نوع مصایب نیستم و این وضع حس دلسوزی به آنها را در من ایجاد نمیکند، زیرا هرگاه جوان بیماری نزدم آمده است، دیدهام که نسبت به همقطارانش در انجام وظایف دینی و توجه به آخرت برتر است. از همین جا درمییابم که انواع بیماری برای چنین افرادی مصیبت نیست، نوعی لطف الهیست، زیرا بیماری مزبور حیات دنیوی، فانی و کوتاه مدت او را دچار زحمت میکند، لیکن برای زندگانی جاودان او مفید است و حکم نوعی عبادت را دارد. اگر او سلامت یابد با سرخوشی حاصل از جوانی و سرگرمیهای نامشروع زمانه قادر به محافظت از حالت انتباه حاصل از بیماری نخواهد بود و غرق سفاهت خواهد شد.
حضرت حق برای نشان دادن قدرت بیحد و رحمت بیمنتهایش، در انسان عجزی بیحد و فقری بینهایت قرار داد. نیز برای نشان دادن نقوش بیشمار اسماء خود انسان را چون دستگاهی در چنان صورتی آفرید که از جهات مختلف گرفتار آلام گوناگون میگردد، و در عین حال از جهات گوناگون قادر به اخذ لذایذ است. در این دستگاه انسانی صدها وسیله و ابزار وجود دارد که الم و لذت و وظیفه و پاداش هر کدامشان جداگانه است. اسماء الهی که در انسان اکبر یعنی عالم تجلی نموده است در انسان نیز که عالم اصغر است کلاً جلوههایی دارد. امور نافعی چون صحت و عافیت و لذایذ انسان را به شکرگویی وا میدارد و دستگاه وجودی او را از جهات گوناگون به سمت وظایف خود سوق میدهد. انسان به کارخانه شُکر تبدیل میشود؛ به همین ترتیب با مصایب، بیماریها، آلام و دردها، و سایر عوارض مُهیج، چرخهای دیگر دستگاه مذکور را به هیجان و حرکت درمیآورد و معدن عجز و ضعف و فقر را که در وجود آدمی قرار داده شده به کار میاندازد. به او وضعیتی میدهد که نه با یک زبان که با زبان هر عضوی از خدا مدد جوید و به او پناه ببرد. گویی انسان با عارضههای مذکور به قلم متحرکی تبدیل میشود که هزاران قلم جداگانه را دربرمیگیرد. در صحیفه حیات یا در لوح مثالیاش مقدرات زندگانی خویش را مینگارد و آن را اعلامیهیی برای اسماء الهی میکند، حکم قصیده منظومه سبحانیهیی مییابد و وظیفه فطری خود را ایفا میکند.

