بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ این رساله کوچکم را که شامل مسایل کاملاً خصوصیست و آن را بیست و دو سال پیش که در ناحیه بارلای شهر اسپارتا بودم خاص محرمترین و خاصترین و خالصترین برادرانم نوشتهام، از آن نظر که نشان از ارتباط با ملت و دولت اسپارتا دارد به والی عادل و دادگستری و انتظامات اسپارتا تقدیم میکنم. اگر مناسب دیده شد با حروف جدید یا قدیم در چند نسخه تایپ شود تا آنان نیز که 25، 30 سال است مترصد و در جستجوی رازهایم هستند بدانند هیچ راز پنهانی نداریم و بدانند که مخفیترین رازمان همین رساله است. سعید نورسی اشارات ثلاثه این بخش مسأله سوم یادداشت هفدهم لمعه هفدهم بود؛ به دلیل شدت و شمول سؤالات مطرح شده در آن و قوت و درخشندگی پاسخها به عنوان بیست و دومین لمعه مکتوب سی و یکم وارد لمعات شد. لمعات باید برای این لمعه جایی باز کنند. مخصوص است و خاص محرمترین و خالصترین و صادقترین برادرانمان میباشد. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَمَن۟ يَتَوَكَّل۟ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَس۟بُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَم۟رِهٖ قَد۟ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَى۟ءٍ قَد۟رًا این مسأله «سه اشارت» را به شرح زیر دربرمیگیرد:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Twenty-Second Gleam
سؤال مهمیست درباره شخص من و رساله نور. خیلیها میگویند: با اینکه تو کاری به دنیای اهل دنیا نداری چرا آنها مدام در امور آخرتی تو دخالت میکنند؟ در حالی که قانون هیچ دولتی با تارک الدنیاها و منزویان کاری ندارد. پاسخ: پاسخ سعید جدید به این سؤال سکوت است. سعید جدید میگوید: «پاسخ مرا تقدیر الهی بدهد!» با این حال ذهن و فکر سعید قدیم که بالاجبار و به رسم امانت نزد اوست میگوید: مقامات دولتی اسپارتا و مردم این ولایت باید پاسخ این سؤال را بدهند، زیرا دولتمردان و مردم این ولایت بیش از من با معنای نهفته در این سؤال مرتبطند. وقتی قرار است دولتی با هزاران نفر کارگزار و ملتی با صدها هزار نفر جمعیت به جای من فکر کنند و از من دفاع نمایند چه لزومی دارد من با مدعیان گفتگو کنم و به دفاع از خود برخیزم. من نُه سال است که در این ولایتم و رفته رفته، بیش از پیش به دنیایشان پشت میکنم. هیچ حالی از احوالاتم نیز پوشیده نیست. پنهانترین و خصوصیترین رسالههایم به دست دولتمردان و برخی نمایندگان رسیده است. اگر دخالتهای دنیوی میداشتم و موجب دلهره و نگرانی اهل دنیا میشدم و فکر و اقدامی در جهت برهم زدن امور میداشتم (چرا) دولتمردان این ولایت و مناطق اطراف با اینکه نُه سال مشغول تحقیق دقیق بودهاند و من نیز بدون هیچ ابایی اسرارم را برای کسانی که نزدم میآمدند بیان میکردم، سکوت نموده و دخالتی نکردند. اگر اقدام ناپسندی میکردم که برای سعادت و آتیه ملت و وطن مُضر میبود، همه مقامات از استاندار تا رییس پاسگاه روستا در طول نُه سال گذشته مسؤول بودند. آنها برای نجات خودشان از مسؤولیت مجبورند در مقابل کسانی که در برخورد با من کاه را کوه میکنند، کوه را کاه کرده و به دفاع از من برخیزند، لذا پاسخ این سؤال را به آنها میسپارم. اما دلیل آنکه ملت این دیار عموماً مجبورند بیش از من، از من دفاع کنند این است: نُه سال است که ما با صدها رساله در این ولایت فعالیت کرده و بر حیات ابدی و نیروی ایمان و سعادت زندگانی مردم مبارک آن که دوست و برادرمان هستند بالفعل و آشکارا تأثیر گذاشتهایم. بهواسطه رسالههای مذکور هیچ دغدغه و ضرری متوجه احدی نشده و هیچ قصد مغرضانه سیاسی و دنیوی نیز مشاهده نگردیده است. الحمدلله ولایت اسپارتا بهواسطه رساله نور برکت شام شریف در زمان گذشته و برکت دانشگاه الازهر را که مدرسه شناخته شده جهان اسلام است نصیب این منطقه نموده و مقام مبارکی را در جهت قوت ایمان و صلابت دین برایش حاصل کرده است. قوت ایمان در این دیار بر لاقیدی غلبه یافته و شوق عبادت بر لاابالیگری حاکم شده است. اسپارتا به برکت رساله نور در میان همه ولایات دیگر موقعيت ديندارانه بالايي يافته است، لذا همه مردم این ولایت حتی بیدینان، مجبور به دفاع از من و رساله نور هستند. حق جزیی و بیاهمیت درماندهیی چون من که مسؤولیت خویش را به پایان رسانده و الحمدلله هزاران شاگرد به جای او مشغول فعالیتاند، در برابر حقوق بسیار باارزش آنان در دفاع، میلی به دفاع از خود نميگذارد. کسی که هزاران نفر آماده دفاع از مدعیاتش میباشند قاعدتا نباید به دفاع از خود برخیزد.
پاسخیست به یک سؤال انتقادی اهل دنیا میگویند چرا از ما قهر کردهیی؟ سکوت کردی و یکبار هم مراجعت ننمودی. از ما به شدت گلایه مندی و میگویی «به من ظلم میکنید.» در صورتی که ما قائل به اصلی هستیم و بر اساس اقتضای زمانه برای خود موازینی داریم و تو عمل به این موازین را قبول نمیکنی. کسی که به قانون عمل کند ظالم نیست، اما کسی که زیر بار قانون نرود عصیان کرده است. از جمله در زمانه آزادی و در دوره جمهوریت که به تازگی آغاز کردهایم، و در مقطعی که قانون برچیدن (انواع) سلطه و زورگویی حکم قانون اساسی ما را یافته است، از وضع فعلی و حکایت زندگانی سابقت میتوان دریافت که توجه عامه مردم را گاه با ادعای عالم بودن و گاه با زاهد بودن بهسوی خود جلب کرده و درصدد به دست آوردن مقامی اجتماعی و ایجاد قدرتی بیرون از دایره نفوذ دولت هستی. ممکن است در اثنای زورمداریهای مستبدانهی (به تعبیر امروز) بورژواها، این وضع مورد استقبال قرار بگیرد، اما قوانین کامل سوسیالیسم و بولشویسم که با بیداری و حاکمیت طبقه عوام ما به ظهور رسیده و بیش از چیزهای دیگر به کار ما میآید، موجب شد قوانین سوسیالیسم را بپذیریم اما قبول وضعیت تو برای ما سنگین و با اصولمان در تضاد است، لذا حق شکوه و گلایه از فشاری که بر تو وارد میکنیم نداری. پاسخ: راهی که در حیات اجتماعی انسانها گشوده میشود اگر موافق با قانون فطری کائنات حرکت نکند در امور خیر، و ترقی و پیشرفت موفق نخواهد شد و تمام حرکتش به حساب شرّ و تخریب نوشته میشود. مادام که در موافقت با قانون فطرت الزام وجود دارد تردیدی نیست که قانون مساوات مطلق را با تغییر فطرت بشر و از میان برداشتن حکمت اساسی موجود در آفرینش نوع بشرمیتوان عملی کرد. آری، من به لحاظ نسب و از نظر زندگانی متعلق به طبقه عوام هستم، از نظر مشرب و اندیشه نیز از کسانی هستم که مکتب «مساوات حقوق» را قبول دارند؛ همچنین از کسانی هستم که با سرّ عدالت برآمده از شفقت و اسلام از گذشته تاکنون با استبداد و زورگوییهای طبقه خاصی که بورژوا نامیده میشود مخالفت داشتهام، این است که با تمام توان طرفدارعدالت کامل و مخالف ظلم و زور و ستم و استبداد هستم. اما فطرت و سرّ حکمت نوع بشر با قانون مساوات مطلق در تضاد است، زیرا فاطر حکیم برای آنکه کمال قدرت و حکمت خویش را نمایان سازد کاری میکند از چیزی اندک، محصولاتی فراوان بهدست آید؛ نیز در صفحهیی کتابهای فراوان نوشته شود و با یک چیز به وظایف مختلف عمل شود، این است که با نوع بشر نیز وظایف هزاران نوع را عملی میسازد. براساس همین سرّ عظیم است که حضرت حق نوع انسان را بر فطرتی آفرید که هزاران نوع را نتیجه دهد و به تعداد هزاران نوع دیگر حیوانات، طبقات نمایان سازد. برای قوا، لطایف و حواس نوع بشر مانند سایر حیوانات محدودیتی لحاظ نشده و آن را آزاد گذاشتهاند. به او استعداد سیر در مقامات بیانتها عطا گردیده است، لذا در عین حال که یک نوع است از حکم هزاران نوع برخوردار میباشد، به همین سبب خلیفه زمین، نتیجه کائنات و سلطان ذی حیات شده است. مهمترین مایه و منبع قوت تنوع نوع انسانی، فضیلت مؤمنانه حقیقی توأم با مسابقه است. از میان برداشتن فضیلت با تغییر ماهیت بشر، خاموش شدن عقل، مردن قلب و نابودی روح او ممکن است. آری، من به جای سخن کامل زیر: با ظلم و بیداد نمیتوان آزادی را از بین برد اگر میتوانی سعی کن ادراک را از آدمیت بگیری که شایسته است بر چهره غدار این زمانه که حامل استبدادی وحشتناک در زیر پوشش آزادیست کوبیده شود، و به اشتباه آن را متوجه شخص مهمی میکنند که مستحق سیلی نیست؛ میگویم: با ظلم و بیداد نمیتوان حقیقت را از بین برد اگر میتوانی سعی کن قلب را از آدمیت بگیری یا این که: با ظلم و بیداد نمیتوان فضیلت را از بین برد اگر میتوانی سعی کن وجدان را از آدمیت بگیری تا آن را بر چهره این عصر زنند. آری، فضیلت مؤمنانه مدار ستمگری نیست و نمیتواند موجب استبداد شود. ظلم کردن و ستمگری بیفضیلتی است. به ویژه مهمترین مشرب اهل فضیلت، آمیختن به حیات اجتماعی بشر با عجز و فقر و تواضع است. خداوند را سپاس که عمرمان بر مدار این مشرب طی شد و میشود. من چنین ادعای غرورآمیزی نمیکنم که دارای فضیلتم، لیکن از باب بیان نعمت الهی و به نیت سپاسگزاری میگویم: حضرت حق به فضل و کرمش، فضیلت تلاش در راه علوم ایمانی و قرآنی و درک آن را احسان فرموده است. این احسان الهی را الحمدلله در تمام زندگانیام بهواسطه توفیق الهی صرف منفعت و سعادت ملت مسلمان کرده و همچنان که هیچ گاه عامل سلطه و ستم قرار ندادهام، از حُسن قبول خلق و توجه مردم نیز که مطلوب اکثر اهل غفلت است بنا به سرّی مهم نفرت داشتهام و از آن گریزانم. بیست سال از زندگانی گذشتهام به همین دلیل ضایع شد، لذا چنین چیزهایی را به حال خود مُضر میدانم، البته این را نشانهیی برای مقبولیت رساله نور میدانم؛ به همین دلیل آنها (مردم) را از خود نمیرنجانم. اینک ای اهل دنیا! با اینکه هیچ گاه متعرض دنیایتان نشده و با اصولتان بههیچوجه کاری نداشتهام و به گواهی نُه سال از زندگیام که در اسارت گذشت هیچ قصد و آرزویی برای پرداختن دوباره به دنیا ندارم، (چگونه ادعا میکنید) از گذشته فردی مستبد و همواره مترصد فرصت بودهام و اندیشههایم استبدادی و تحکمآمیز است، و به موجب کدام قانون محدودیتها و فشارهای فراوان بر من وارد میکنید؟ کدام مصلحت چنین چیزی را ایجاب کرده است؟ در حالی که هیچ دولتی درجهان اجازه چنین برخوردهای فرا قانونی را که مورد تأیید هیچ کس نیست نمیدهد؛ رفتارهای ناپسند اعمال شده در حق من، نه تنها موجب رنجش و آزردگی خاطر من شده که در صورت اطلاع، نوع بشر را نیز نگران و حتی تمام کائنات را دلگیر میکند!
سؤالی جنونآمیز و فریبنده برخی از حکمرانان میگویند تو در این کشور زندگی میکنی؛ در حالی که گردن نهادن به قوانین جمهوری لازم است چرا در پرده انزوا خود را از قوانین مذکور بینیاز میکنی؟ برای نمونه مزیت و فضیلتی خارج از مسؤولیت و قانون دولت را از آن خود دانسته و بدان طریق بر بخشی از ملت تسلط یافته نفوذ خود را اعمال میکنی و این با موازین جمهوریت که مستند بر اساس مساوات میباشد در تضاد است. تو چرا با اینکه مسؤولیت نداری کاری میکنی دیگران دستت را ببوسند؟ چرا فخر فروشانه رفتار میکنی تا دیگران اطاعتت کنند؟ پاسخ: آنان که موظف به اعمال قانون هستند پیش از دیگران خود باید به قانون عمل کنند. اگر عمل به قانونی را که خودتان به آن عمل نمیکنید از دیگران بخواهید، بدانید که پیش از هر کس دیگری این خودتان هستید که به قاعده و قانونتان ضربه میزنید و با آن مخالفت میکنید، چون از من میخواهید به قانون مساوات مطلق عمل کنم میگویم: هر گاه سربازی در موقعیت اجتماعی یک ژنرال قرار بگیرد و از توجه و احترامیکه ملت برای آن ژنرال قائل است برخوردار گردد و مانند او مظهر حرمت و احترام (دیگران) شود، یا اینکه ژنرال مزبور مانند آن سرباز، یک نظامی عادی شود و وضعی معمولی بیابد و جز زمان انجام وظیفه هیچ اهمیت دیگری برایش باقی نماند؛ یا فرض کنیم یک فرمانده تیزهوش ارتش که موجب پیروزی لشکریان شده است در توجه و حرمت و احترام عامه مردم با سربازی کند ذهن مساوی قرار داده شود؛ شما در آن صورت به حکم قانون مساواتتان میتوانید به من چنین بگویید: «به خودت استاد مگو، اجازه مده به تو احترام بگذارند؛ فضیلت خود را انکار کن؛ به خدمتکارت خدمت کن و با گدایان رفیق شو!» اگر بگویید این حرمت و مقام و توجه مخصوص زمانیست که در حال انجام وظیفه است و خاص مسؤولان میباشد، اما تو فرد بیمسؤولیتی هستی و نمیتوانی مانند مسؤولان مورد احترام و توجه ملت قرار بگیری. به شما خواهم گفت: اگر انسان فقط عبارت از جسد بود و بدون مردن همواره در این جهان میماند و اگر درِ قبر مسدود میشد و مرگ از میان میرفت و آن گاه وظیفه و مسؤولیت صرفاً متوجه سربازان و مأموران دولتی میگردید ممکن بود سخن شما معنایی داشته باشد، اما مادام که انسان فقط عبارت از جسد نیست و برای تغذیه جسد، قلب و زبان و عقل و مغز را به آن نمیخورانند و آنها را از بین نمیبرند، پس آنها هم نیازمند اداره شدن هستند. و مادام که در قبر مسدود نمیشود و نگرانی از روبهرو شدن با آن سوی عالم قبر مهمترین مسأله هر کسیست بیشک وظایف مستند به اطاعت و احترام ملت منحصر به وظایف و مسؤولیتهای اجتماعی و سیاسی و نظامی مرتبط با حیات دنیوی مردم نیست. آری، دادن تذکره [گذرنامه .م] به مسافران برای انجام سفر یک وظیفه است، اما دادن تذکره به مسافران عالم ابدی و روشن نمودن راه ظلمانی آنها نیز وظیفهییست که هیچ وظیفه دیگری بدان اهمیت نیست. انکار چنین وظیفهیی فقط در صورتی امکان پذیر است که مردن را انکار کنیم و شهادت سی هزار شاهد را قبول نداشته باشیم که هر روز با جنازههایشان بر اعتقاد «الموت حق» مُهر تأیید میزنند. مادام که وظایفی معنوی مستند بر حاجات معنویِ ضروری وجود دارد، و مهمترین آن وظایف، ایمان و فراگیری و تقویت آن میباشد که گذرنامه سیاحت در طریق ابد، چراغ قوهی دل در برزخ ظلمات و کلید سعادت همیشگیست. البته اهل معرفتی که وظیفه مذکور را بهجا میآورند نعمت الهی و فضیلت ایماني عطا شده به آنها را نادیده نمیگیرند و مرتکب کفران نعمت نمیشوند تا به مرتبه سفیهان و فاسقان سقوط کنند و خود را با سفاهت به بدعتهای مراتب پست بیالآیند. این دلیل انزواییست که شما نمیپسندید و آن را مخالفت با مساوات میپندارید. توأم با این حقیقت، مورد خطاب من شما نیستید؛ شمایی که مرا با شکنجه آزار دادهاید، شما متکبرانی که در انانیت و غرور و در شکستن قانون مساوات تا مرتبه فرعونیت پیش رفتهاید؛ از رعایت تواضع در برابر متکبران، گمان ذلت میرود؛ پس نباید در برابرشان تواضع کرد؛ لذا خطاب من به اهل انصاف و تواضع و عدل است؛ به آنها میگویم: خدا را شکر! من بر قصور و عجز خویش واقفم، نه تنها خواهان مقام متکبرانهی احترامآمیزی فوق مسلمانان نیستم بلکه همواره با مشاهده قصور بیپایانم و با اذعان بر هیچ بودنم با استغفار آرامش یافته و از مردم به جای احترام درخواست دعا میکنم. فکر میکنم همه دوستان از این اخلاق من با اطلاعاند. لیکن این قدر هست که احتمالاً عزت و وقار علمی مقتضی مقام خدمت به قرآن حکیم و تدریس حقایق ایمانی در اثنای خدمت و زمان درس را به حساب حقایق مزبور و شرف قرآن حفظ نموده و برای سر خم نکردن در برابر اهل ضلالت از وضعیت عزتمندانه فوق موقتاً برخوردار بوده باشم. به گمانم در حد قوانین اهل دنیا نیست که قادر به مخالفت با این مطالب باشد. شیوه رفتاری حیرتانگیز: بدیهیست که اهل معارف در همه جا در مطالب علمی و معرفتی به ارزیابی میپردازند، یعنی علم و معرفت را هر جا و نزد هر کس که ببینند به اعتبار مسلکشان نسبت به او اظهار دوستی و احترام میکنند. حتی اگر استادی از سوی دولت خصم به این کشور بیاید اهل معارف در احترام به علم و معرفت او به دیدارش میروند و حرمت او را نگاه میدارند. این در حالیست که عالیترین مجلس علمی انگلستان وقتی پاسخ شش سؤال را در ششصد کلمه از مشیخت اسلامی درخواست نموده بود، اهل معرفتی که مورد بیاحترامی معرفت پیشهگان این دیار قرار دارد با شش کلمه به آن شش سؤال پاسخ داد و مورد تقدیر قرار گرفت. او با علم و معرفت حقیقی به معارضه با مهمترین معیار اجانب و اساسیترین قاعده حکمایشان پرداخت و بر آنها غلبه یافت. او با قوت معرفت و علمیکه از قرآن اخذ کرده است به مقابله فیلسوفان اروپایی رفت و شش ماه پیش از انقلاب حریت، علما و حوزویان را در استانبول به مناظره دعوت کرد و بیآن که خود سؤالی بپرسد بیکم و کاست به سؤالاتشان پاسخهای درست داد. چنین کسی که تمام زندگی خود را صرف سعادت ملت نموده، صدها رساله نوشته و به زبان این ملت که ترکیست منتشر کرده و آنان را آگاه نموده است، او که اهل معرفت است و هموطن و همکیش و دوست و برادر، بیش از دیگران از سوی بعضی از منسوبان اداره معارف و تعدادی از روحانیون رسمی تحت فشار قرار میگیرد، و نسبت به او دشمنی و بیاحترامی میکنند. در برابر چنین وضعیتی چه باید گفت؟ این تمدن است؟ ارزش قائل شدن برای تعلیم و تربیت است؟ وطن دوستیست؟ اهمیت دادن به ملیت است؟ قدر جمهوریت را دانستن است؟ حاشا و حاشا! هیچ؛ هیچ کدام اینها نیست. تقدیر الهیست تا همان اهل معرفت از همان جا که امیدوار است شاهد دوستی باشد عداوت ببیند تا به دلیل حرمت و احترام گرفتار ریای علمی نگردد و در کسب اخلاص موفق شود.
بیان مطلبی که از نظر خودم حیرتانگیز و موجب شُکر است: در انانیت اهل دنیای کاملاً مغرور، چنان حساسیتی هست که اگر مبتنی بر شعور میبود رفتاری در حد کرامت یا نبوغی فوقالعاده میشد. منظورم این است که انانیت ریاکارانهیی را که نفس و عقلم در وجود من حس نمیکنند انانیت آنها با میزان حساسیت حس میکنند و با شدت تمام در برابر انانیتی که من آن را حس نمیکنم میایستند. من در این هشت نُه سال، هشت نُهبار تجربه کردهام؛ بعد از رفتارهای ظالمانه آنها با من، همواره به قَدَر الهی اندیشیده و با گفتن اینکه «چرا خداوند اینان را بر من مسلط گردانیده است؟» در جستجوی دسیسههای نفسم برآمده ام. هر بار نیز دانستهام که نفسم فارغ از درک و شعور بهطور فطری به سمت انانیت تمایل یافته و یا دانسته و آگاهانه من را فریب داده است. در آن صورت نیز همواره گفتهام قَدَر الهی در متن ظلم ظالمان با من به عدل رفتار کرده است. مثلاً تابستان امسال دوستان مرا سوار اسب زیبایی کردند و به گردشگاهی رفتم. بیتأمل، در نفسم خواهان لذتی پرغرور شدم؛ آن گاه اهل دنیا چنان سخت در مقابل خواستهام ایستادند که نه تنها آن خواستهی پنهان، بلکه بسیاری از تمایلات دیگرم را از بین بردند. حتی اینبار بعد از ماه رمضان و به دنبال کرامت غیبی و التفات امامی مقدس و بزرگ که در گذشته در حق ما داشته است؛ در میان حُسن ظن و حرمت و احترام دیدار کنندگان و تقوا و اخلاص برادران، نفسم بدون اطلاع من با افتخار و زیر پوشش سپاسگزاری درصدد انانیتی ریاکارانه برآمد. در آن لحظه اهل دنیا با حساسیت بیپایانشان که ذرهیی از ریاکاری را نیز قادرند تشخیص دهند به سراغم آمدند. من حضرت حق را شکر میگویم که ظلم آنها واسطه اخلاص من گردید. رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِن۟ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَن۟ يَح۟ضُرُونِ اَللّٰهُمَّ يَا حَافِظُ يَا حَفٖيظُ يَا خَي۟رَ ال۟حَافِظٖينَ اِح۟فَظ۟نٖى وَ اح۟فَظ۟ رُفَقَائٖى مِن۟ شَرِّ النَّف۟سِ وَ الشَّي۟طَانِ وَ مِن۟ شَرِّ ال۟جِنِّ وَ ال۟اِن۟سَانِ وَ مِن۟ شَرِّ اَه۟لِ الضَّلَالَةِ وَ اَه۟لِ الطُّغ۟يَانِ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

