مشتمل است بر بیست و شش امید و نورِ تسلی یادآوری: در ابتدای هربخش که امید خوانده میشود، دردهای معنوی خویش را چنان درد آور نوشتهام که موجب تأثر و تألم شما میشود؛ میخواستم به این وسیله تأثیر فوق العاده درمانی را نشان دهم که ریشه در قرآن حکیم دارد. در این لمعه که خاص سالمندان است حُسن بیان به سه چهار دلیل زیر رعایت نشده است: اول: چون موضوع مربوط به سرگذشت خودم بود، در عالم خیال به دوران گذشته سفر کردم و مطلب را متناسب با آن حالات نوشتم، لذا نظم لازم در متن رعایت نگردید. دوم: این رساله پس از نماز صبح زمانی که خستگی زیادی احساس میکردم نوشته شد؛ لذا مطلب تحت تأثیر اجباری که در سریع نوشتن بود، فاقد نظم و ترتیب لازم است. سوم: کسی که امر نوشتن را دائم عهده دار شود در کنارم نبود و نگارندهیی هم که بود در ارتباط با رساله نور چهار پنج وظیفه برعهده داشت، لذا وقت لازم را برای تصحیح مطلب نداشتیم و موضوع مقداری بینظم باقی ماند. چهارم: در پایان تألیف، ما هر دو کاملاً خسته بودیم، به همین دلیل بدون دقت کافی، به تصحیحی بسیار سطحی اکتفا شد؛ لذا در طرز بیان حتماً نارساییهایی وجود دارد. از سالمندان گرامی میخواهم نقایص موجود در طرز بیان را با نظر اغماض ببینند و زمانی که دستان سالخورده مبارکشان را به سوی درگاه رحمت الهی - که هیچگاه آنها را خالی برنمیگرداند- گشودهاند، ما را نیز مشمول دعاهایشان کنند. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ كٓهٰيٰعٓصٓ ذِك۟رُ رَح۟مَتِ رَبِّكَ عَب۟دَهُ زَكَرِيَّا اِذ۟ نَادٰى رَبَّهُ نِدَٓاءً خَفِيًّا قَالَ رَبِّ اِنّٖى وَهَنَ ال۟عَظ۟مُ مِنّٖى وَاش۟تَعَلَ الرَّا۟سُ شَي۟بًا وَلَم۟ اَكُن۟ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا این لمعه شامل بیست و شش امید به شرح زیر است:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Twenty-Sixth Gleam
ای برادران محترم سالمندی که به سن کمال رسیدهاید و ای خواهران سالمند! من هم مانند شما پیر شدهام. میخواهم امیدهایی را برایتان بنویسم که در سنین سالخوردگی گاه و بیگاه با آنها مواجه شدهام؛ میخواهم شما را نیز در نورانیت تسلی آن امیدها شریک کنم، لذا برخی از حالاتی را که از سرگذراندهام برایتان مینویسم. دروازههای نور و امیدی که مشاهده کردهام البته با توجه به استعداد ناقص و مشوش من دیده و گشوده شدهاند. انشاءالله استعدادهای زلال و خالص شما نوری را که من مشاهده کردهام درخشانتر و امیدی را که با آن مواجه گردیدهام نیرومندتر خواهد کرد. منبع و معدن و سرچشمه آن امیدها و نورها، ایمان است.
وارد دوران سالمندی که شدم روزی در فصل خزان، هنگام غروب از فراز کوهی مرتفع به عالم نگاه کردم. یکباره حالتی ظلمانی در نهایت حزن و اندوه احاطهام کرد. دیدم من پیر شدهام، روز هم پیر شده، سال هم پیر شده و عالم نیز پیر شده است. در متن این پیر شدنها دانستم زمان دست کشیدن از دنیا و دور شدن از آن چه دوست میدارم فرا رسیده است؛ سالمندی و پیری به شدت تکانم داد. ناگهان رحمت الهی چنان رخ برتافت که احساس فراقی حزین و تلخ را به امیدی نیرومند، و نور درخشان یک تسلی تبدیل کرد. آری،ای سالمندان همچون من! رحمت خالق رحيمی که در جای جای قرآن حکیم خود را با صفت «الرحمن الرحیم» به ما معرفی کرده است همیشه یاورتمام موجودات روی زمین بوده است که خواهان مرحمتاند، رحمت اوست که موجب میشود بهار در هر سال مملو از نعمتهای غیبی و مواهب بیحد و حصر گردد و در اختیار ما که نیازمند رزق و روزی هستیم قرار گیرد. اوست که تجلی رحمت خود را به نسبت درجهی ضعف و عجز (مخلوقاتش) بیشتر ظاهر میسازد. رحمت او در سالمندی ما امیدی عظیم و نوری پرقدرت است. یافتن این رحمت عبارت است از پیروی مؤمنانه از خدای رحمان و اطاعت از اوامر او با اقامه واجبات.
زمانی، وقتی با صبح سالمندی از خواب شبانه جوانی برخاستم دیدم در سراشیبی منتهی به قبر باشتاب پیش میروم، به قول نیازی مصری که میگوید: هر روز سنگی از بنای عمرم بر زمین میافتد جانم غافل است و بنای عمر من بیخبر، ویران شد. هر روز سنگی از بنای جسمم که خانه روحم است فرو میافتد و آن را فرسوده میکند. امیدها و آرزوهایی که موجب پیوند محکم من با دنیاست در حال از بین رفتناند، احساس کردم زمان مفارقت از یاران بیشمار و هر آن چه دوست میدارم فرا رسیده است. درپی مرهم آن زخم معنوی عمیق برآمدم که بیعلاج مینمود؛ نیافتم، باز مانند نیازی مصری گفتم: خود، بقای تنم را میخواهم اما حق فنایش را دچار درد بیدرمانی شدهام که لقمان حکیم نیز از آن بیخبر است در آن لحظه نور و شفاعت و هدیه هدایتگرمان پیامبر ذی شأن(ع)، مرهم و تریاقی مناسب برای دردی شد که گمان میکردم بیعلاج است؛ پیامبری که لسان و مثال و تمثال و اعلام کننده و مُمثِّل رحمت الهیست؛ یأس ظلمانیام را به امیدی نورانی مبدل نمود. آری،ای مردان و زنان محترم سالمندی که سالمندی خود را مانند من احساس میکنید! ما در حال رفتنیم، فریبدادن خود فایدهیی ندارد. با بستهشدن چشمانمان ما را در این جا نگاه نخواهند داشت؛ همه را گسیل میدارند. برزخ که به دلیل اوهام ظلمانی اهل ضلالت و غفلت و گمراهی، فراق و تاریکی را به یاد میآورد در حقیقت محل تجمع دوستان است. عالمیست که در آنجا همه دوستانمان و در رأسشان حبیب الله(ع) را خواهیم دید. ما عازم عالمی هستیم که شخصیتی چون پیامبر در آنجاست. ذات احمدیه(ع) که در طول 1350 سال، هر سال سلطان 350 میلیون انسان و مربی روح و معلم عقول و محبوب قلوب آنان بوده و مدار مقصد عالیه الهیه در عالم هستی و سبب تعالی ارزش موجودات است؛ و به موجب سرّ «السَّبَبُ کَالفاعل» نمونهیی از کارهای نیکوی امتش به صحیفه حسنات او علاوه میشود و براساس روایات صحیحه و کشف صادقه وقتی به دنیا آمد «امتی، امتی» میگفت و در محشر در هنگامهیی که هر کس «نفسی، نفسی» میگوید، باز هم «امتی، امتی» خواهد گفت وبا قدسیترین و عالیترین فداکاریها با شفاعت خود به یاری امتش خواهد شتافت. به سوی عالمی میرویم که منور به نورانیت ستارگانی چون اصفیا و اولیای بیشماریست که در اطراف آن خورشید هستند. برای این که شفاعت چنان شخصیتی شامل حال ما شود و از نورانیتش بهرهمند گردیم و از ظلمات برزخ نجات یابیم باید از سنت سَنیّه تبعیت کنیم.
زمانی به دلیل آغاز پیری، تندرستیام نیز - که اغلب موجب تداوم غفلت است- دچار اختلال شده بود. پیری و بیماری همزمان به من هجوم آوردند، بر سرم ضربه میزدند و خواب غفلت را از چشمانم میربودند. علایقی چون زن و فرزند و مال هم نداشتم که مرا به دنیا وابسته کنند. دیدم ثمره عمری که با سرمستی دوران جوانی ضایع کرده بودم چیزی جز خطاها و گناهان نیست. همچون نیازی مصری فریاد برآوردم: سودی نکرده نقد عمرم بر فنا شد گام در راه نهادم اما کاروان، بیهیچ خبری رفته بود گریان و نالان و تنها و غریب به راه افتادم دیده گریان، سینه سوزان، عقل حیران، بیخبر آن زمان در غربت بودم. در وجودم حُزنی یأس آور، تأسفی با ندامت و حسرتی مددجویانه احساس کردم. در همان وقت قرآن معجز بیان به یکباره یاریام کرد. باب چنان امید پرتوانی را به رویم گشود و با نور چنان آرامشی حقیقی مواجهم کرد که میتوانستم یأسی صدبرابر بیشتر از آن چه بود از بین ببرم و تاریکیهای موجود را نابود کنم. آری،ای مردان و زنان سالمندی که همچون من، علایقتان به دنیا در حال از بین رفتن و پیوندهایتان با دنیا در حال گسستن است! مگر ممکن است صانع ذوالجلالی که این جهان را به مثابه شهری یا قصری در نهایت کمال و نظم آفریده است با مهمترین دوستان و مهمانانش در آن شهر یا قصر سخن نگوید و دیدار نکند؟ او چنین قصری را عالمانه ساخت و امور آن را با اراده و اختیار تنظیم و تزیین کرد. همان طور که سازنده میداند، دانا نیز سخن میگوید. خداوندی که این قصر یا این شهر را برای ما مهمانسرا و تجارتخانهیی زیبا قرار داد حتماً دفتر و کتابی دارد که حاوی چگونگی مناسبات و انتظاراتش از ما باشد. کاملترین دفتر قدسی، قرآن معجزالبیان است که اعجازش به وجوه مختلف ثابت و در هر دقیقه بر زبان صدها میلیون نفر جاریست، نور میپراکند و در هر حرف آن دست کم ده ثواب و ده حسنه و گاه ده هزار ثواب وجود دارد و گاه به موجب سرّ لیلةالقدر هر حرفش حاوی سی هزار حسنه است و ثمراتش میوههای بهشتی و نور برزخ میباشد. در عالم وجود هیچ کتابی نیست که در این مقام با قرآن رقابت کند و هیچ کس نشان از چنان کتابی ندارد. قرآنی که در اختیار داریم کلامی و فرمانی و سرچشمه رحمتیست از ربوبیت مطلق خالق ذوالجلال آسمانها و زمین، و عظمت الوهیت و رحمت محیطش. به قرآن درآویز که برای هر دردی دوا، هر ظلمتی نور و برای هر یأسی رجایی در آن است. کلید این گنجینه ابدی، ایمان و تسلیم، و مطالعه و قبول و پیروی از مفاد آن است.
زمانی در شروع پیری، روحم با تمایل به گوشه گیری و انزوا، در بلندیهای یوشع در منطقه خلیج استانبول در جستجوی آرامش برآمد. روزی بر فراز آن بلندی به اطراف و دوردستهای افق نگاه کردم. به سبب هشدار پیری، لوح زوال و فراقی را در غایت حُزن و غم مشاهده کردم. از بلندای مقام چهل و پنجمین شاخه یعنی چهل و پنجمین سال شجره عمرم طبقات زیرین حیات خویش را از نظر گذراندم. دیدم در آن زیر، بر هر شاخه، در فاصله هر سال، جنازههای بیشماری از کسانی که دوست داشتم هست؛ آنها که مورد علاقهام بودند و آنها را میشناختم. غرق تأثری معنوی و کاملاً غمانگیز - که برآمده از آن فراق و دوری بود- همچون فضولی بغدادی به یاد دوستان از دست رفتهام نالیدم: هرگاه به یاد وصلش میافتم، میگریم و تا جان دارم با این تن تکیده فریاد بر میآورم در جستجوی تسلی و نور و امیدی بودم. این جا بود که نور ایمان به آخرت به دادم رسید؛ نوری نصیبم کرد که هیچگاه خاموش نمیشود، و امیدی که هیچگاه خدشه نمیپذیرد. آری، ای برادران و خواهران همچون من سالمند! مادام که آخرت هست، باقیست و از دنیا زیباتر است؛ نیز آفریننده ما حکیم و رحیم است؛ نباید از سالمندی و پیری گلایه کنیم و تأسف بخوریم، بلکه برعکس باید خوشحال باشیم چون سالمندی در مسیر عبادتهای مؤمنانه، رسیدن به سن کمال است و علامتیست برای این که بدانیم وظیفه حیات از دوشمان برداشته میشود و برای استراحت عازم عالم رحمت خواهیم شد. در واقع براساس نص حدیث و با استناد به حقالیقین یا شهود 124 هزار پیامبر که شخصیتهای ممتاز نوع بشر بودهاند، به اجماع و تواتر و بالاتفاق، وجود آخرت و این که انسانها به آن جهان خواهند رفت تأیید میشود. خالق کائنات درباره وقوع آخرت وعده قطعی داده است. 124 میلیون ولی خدا نیز با علمالیقین مبتنی بر کشف و شهود، خبر پیامبران را درخصوص وجود آخرت تصدیق نموده و بر آن گواهی دادهاند. اسماء صانع حکیم جهان نیز با تمام تجلیات خود قدرتی ازلی و بیپایان، و حکمتی ابدی که بیمنتهی و مبتنی بر اعتدال است؛ هر سال در بهار، اجساد بیشمار درختان را با فرمان كُنْ فَيَكُونُ جان دوباره داده و مظهر بَعثُ بَعدَ الموت قرار میدهد، و سیصد هزار نوع از گروه حیوانات و نباتات را به عنوان نمونهیی از صدها هزار حشر و نشر، احیا میکند. و غذای همهی جانداران نیازمند به رزق را در کمال محبت و به گونهیی عالی تأمین میکند و رحمت باقیه و عنایت همیشگی که در هر بهار در زمانی اندک با انواع - زینت که شمارشان به حساب نمیآید- ظهور مییابد، بالبداهه وجود آخرت را لازم میدارد. عشق به بقا و جاودانگی و آرزوهای سرمدی در انسان، شدید، دائمی و گسست ناپذیر است؛ انسانی که کاملترین ثمره این عالم است و با موجودات دیگر بیشترین ارتباط را دارد و آفریننده کائنات در میان مخلوقاتش او را بیش از دیگران دوست میدارد،. این وضع نیز بالبداهه براین دلالت دارد که پس از عالم فانی، قطعاً جهانی باقی باید وجود داشته باشد که دار آخرت و سعادت است؛ این مسأله چنان قطعی اثبات میشود که قبول آخرت همچون قبول دنیا بالبداهه لازم میآید. مهمترین درسی که قرآن حکیم به ما میدهد ایمان به آخرت است؛ ایمانی بسیار محکم و قدرتمند. در ایمان به آخرت چنان امید و تسلیای وجود دارد که اگر صدهزار کهولت و سالمندی متوجه فقط یک نفر گردد ایمان مذکور موجب تسلی خاطرش خواهد بود. ما سالمندان با گفتن «اَلحَمدُ لِلهِ عَلی کَمَالِ الایمَانِ» باید از کهولت سن خود خوشحال باشیم.
زمانی در اثنای یکی از اسارتهای دردناکم و در گریز از انسانها در دشت بارلا و برفراز چام داغی تنها ماندم. در تنهایی نوری میجستم. شبی در اتاق کوچک روبازی بودم که بالای درخت مرتفع کاجی بر بلندای آن تپه قرار داشت. سالمندی، سه چهار حس غریب و پیچیده را به من یادآوری کرد. - چنان که در مکتوب ششم توضیح داده شده است- صدای حزین حرکت شاخههای درختان در آن شبِ غرقِ در سکوت و خلوت، بیش از حد بر کهولت و احساس غربت و تنهایی من اثر گذاشت. سالمندی و پیری هشدارم داد و زیر گوش قلبم خواند: همان طور که «روز» روشن تبدیل به «شبی» تاریک چون گور شد و جهان، کفن سیاه برتن کرد؛ صبح سالهای عمر تو نیز تبدیل به شب میشود و روشنایی جهان به شب برزخ منتهی میگردد؛ و تابستان هستی، مُبدل به شب زمستانی مرگ خواهد شد. نفسم بالاجبار گفت: بله همان طور که من از موطن خود غریب افتادهام، در طول این پنجاه سال عمر نیز از آن چه دوست میداشتهام به دلیل زوال آنها دور مانده و در فراقشان گریستهام. این غربت از غربت وطن دردآورتر و تلختر است. اینک ره به سوی غربتی دیگر دارم که از غربت غریبانه این کوه و این شب، حزنانگیزتر و دردآورتر است؛ کهولت سن و سالمندی به من خبر میدهد که زمان مفارقت از تمام دنیا درحال فرا رسیدن است. غربتی در غربت و حُزنی در حُزن بود و من در جستجوی نور امیدی بودم. ناگهان ایمان به خدا یاریام کرد. چنان انسی نصیبم شد که حتی اگر وحشت مضاعفی که گرفتارش بودم چندبرابر هم میشد، باز برایم کافی بود. آری،ای زنان و مردان سالمند! ما آفریننده رحیمی داریم، پس غربتی در کار نخواهد بود. مادام که او هست ما همه چیز داریم. مادام که «او» هست، فرشتگانش نیز هستند. پس این عالم تُهی نیست. کوههای (به ظاهر) برهوت و صحراهای خالی، مملو از بندگان حضرت حقاند؛ علاوه بر بندگان ذی شعور خداوند، سنگ و درخت نیز به واسطه نور او همچون دوستانی مانوس هستند و قادرند به لسان حال با ما سخن بگویند و سرگرممان کنند. به یقین به تعداد موجودات این عالم و به تعداد حروف موجود در کتاب هستی، جهازات و خوردنیها و نعمتهایی هست که بر وجود حق گواهی میدهند و مدار شفقت و رحمت و عنایت ذی روحانند. به همین تعداد دلیل و شاهد وجود دارد که بر رحمت او دلالت دارند و درگاه خالق و صانع و حامی ما را - که رحیم و کریم و انیس و ودود است- نشان میدهند. مقبولترین شفاعتکننده در آن درگاه، عجز و ضعف است، زمان مناسب عجز و ضعف نیز همان زمان سالمندیست، پس سالمندی و پیری را که شفاعت کننده مقبول درگاه حق است باید دوست داشت نه این که به آن پشت کرد.
زمانی در آغاز سالمندی، در هنگامهیی که خندههای سعید قدیم به گریههای سعید جدید تبدیل شده بود، در آنکارا، کسانی که اهل دنیا بودند مرا سعید قدیم پنداشتند و به آن جا فراخواندند، من هم رفتم، اواخر فصل خزان بود، خود را برفراز قلعه آنکارا - که از من پیرتر و فرسودهتر و سالمندتر به نظر میرسید- یافتم. احساس کردم این قلعه مجموعهیی از حوادث تاریخیست که در قالب سنگی تبلور یافته است. به سالمندی سال فکر کردم و سالمندی خودم و عمر سپری شده آن قلعه، و کهولت سن بشریت و پیری دولت باشکوه عثمانی و از بین رفتن خلافت سلطنتی، و این که جهان هم سالخورده است؛ این افکار در حالتی حزین و دردآور توام با ادراک فراق بر ذهنم خطور میکرد، این بود که در قلعه آنکارا درههای زمان گذشته و کوههای زمان آینده را از نظر گذراندم: در میان ظلماتِ چهار پنج نوعِ کهولت و سالمندی، حالت روحی تیره و تاری داشتم در جستجوی یک نور، تسلی خاطر و یک امید برآمدم. در پی یافتن تسلی خاطر به راست، یعنی زمان گذشته نگاهی کردم، و گذشته را چون گوری بزرگ دیدم متعلق به پدر، اجداد و هم نوعانم. این بود که به جای تسلی خاطر، وحشت نصیبم شد. درجستجوی درمانی به چپ یعنی آینده نگاه کردم، آن را نیز چون گوری بزرگ و تاریک دیدم که متعلق به من و امثال من و نسل آتی بود، به جای مؤانست، دهشتم را برانگیخت. با هراس از چپ و راست امروز را از نظر گذراندم و با نگاه غفلت آمیز و تاریخیام آن را چون تابوتی یافتم که جسم نیمه جانم را در حال احتضار حمل میکرد. آن گاه وقتی از این جهت نیز مأیوس شدم سربرداشتم و به بالاترین نقطه درخت عمرم چشم دوختم، دیدم یک میوه بیش ندارد، آن هم جنازهام است که در آن بالاست و چشم به من دوخته است. ترسیدم، سر به زیر انداخته و پایین را نگاه کردم، و ریشه درخت عمر را از نظر گذراندم. خاک را دیدم که با خاک استخوانها و خاک آفرینشم درهم آمیخته و زیرپای دیگران در حال له شدن است، این نیز نه تنها فایدهیی نکرد بلکه دردی بر دردهایم افزود. بعد، به اجبار سر برگرداندم و دنیای متزلزل و فانی را دیدم که در درههای پوچی و ظلمات عدم پیش میرفت؛ درحالی که مرهمی برای دردهایم جستجو میکردم سم کشندهیی نصیبم شده بود. چون در آن سو هم خیری ندیدم متوجه جهت مقابل شدم و چشم به جلو دوختم، دیدم دروازه قبر درست بر سر راهم قرار دارد و به سوی من گشوده شده است. آن سوی قبر در جاده منتهی به ابدیت، قافلههای در حال حرکت از دوردست دیده میشدند. در مقابل ترس و وحشتی که از شش جهت احساس میشد، جز اختیاری جزیی چیز دیگری برای دفاع از خود و به عنوان تکیهگاه نداشتم. در برابر دشمنان بیشمار و امور مُضر فراوان، همان تنها سلاح انسانی یعنی اختیار جزیی هم ناقص و نارسا و ناتوان و بدون قدرت ایجاد است و به همین دلیل کاری جز اکتساب نمیتواند بکند، نه قادر است به گذشته برگردد تا غم و اندوهی را که ریشه در گذشته دارد برطرف سازد و نه میتواند در آینده حلول کند و مانع هراس از آینده گردد. دیدم در ارتباط با آمال گذشته و آیندهام هیچ فایدهیی بر آن مترتب نیست. در هنگامهیی که میان ترس و وحشت و تاریکی و نا امیدی منبعث از شش جهت مذکور دست و پا میزدم، انوار ایمان که در آسمان قرآن معجز بیان میدرخشید به دادم رسید. شش جهت را چنان روشن کرد که ترس و وحشتام اگر صد برابر میشد باز هم نور مذکور برایشان کافی و وافی بود. ترسها و هراسها را به ترتیب زیر یکی یکی به آرامش و همه وحشتها را به مؤانست تبدیل کرد: ایمان، صورت آن گور بزرگ را که متعلق به زمان گذشته بود درید و با عینالیقین و حقالیقین نشانم داد که مجلس منوری برای مؤانست و مجمعی برای گردآمدن احباب و یاران است. نیز زمان آینده را که در نگاه غافلان گوری وسیع دیده میشد با علمالیقین نشانم داد که مجلس ضیافتی رحمانیست در یکی از کاخهای زیبا و مجلل سعادت. صورت تابوتیِ زمان حال که با نگاه غفلتآمیز چنین دیده میشد، به واسطه ایمان درهم شکست و بالمشاهده معلوم گردید محل داد و ستدی اخروی و مهمانخانهیی رحمانی و باشکوه است. ایمان به واسطه علمالیقین نشانم داد آن چه با دیده غفلت بر سر درخت عمر و به عنوان تنها میوهاش، جنازهیی میدیدم، روحم بوده است که مظهر حیاتی ابدیست و نامزد سعادتی جاودان، که از کاشانه کهنهاش بیرون زده بود تا گرد ستارگان چرخی بزند. به موجب سرّ ایمان دیدم خاک استخوانهایم که با خاک مبداء آفرینشم درآمیخته بود در واقع خاک بیارزش حاصل از استخوانهای له شده نیست که زیر پاها باشد، بلکه باب رحمت، و پردهیی از دهلیز بهشت است. ایمان به همین ترتیب، وضعیت دنیا را که در قفای خویش با نگاه غفلت آمیز، پوچ و در ظلمات عدم دیده بودم، به موجب سرّ قرآن نشانم داد که در حقیقت قسمی از مکتوبات صمدانی و صحایف نقوش سبحانیست که وظیفهاش به اتمام رسیده، و معنای خود را بیان داشته و نتایجش را بدل از خود در عالم هستی قرار داده است، ماهیت دنیا را با علمالیقین به من آموخت. نیز قبری را که بر سر راه به سویم دهان گشوده بود و به من نگاه میکرد؛ و راهی را که آن سوتر تا ابد امتداد مییافت، ایمان به واسطه نور قرآن نشانم داد، که آن چاهی نیست که دهان گشوده باشد، بلکه مدخل عالم نور است، و آن راه را نشانم داد که به سوی وجود، عالم نور و سعادت ابدی امتداد دارد نه پوچی و عدم. حالا مرهم و درمانی برای دردهایم یافته بودم. ایمان به جای آن اختیار نسبی و جزیی - که چیزی جز کسبی جزیی در اختیار ندارد - و در مقابل تاریکیها و دشمنان بیشمار، برای اتکال به قدرتی لایتناهی و دل بستن به رحمتی بیحد و حصر وثیقهیی در اختیار همان اختیار جزیی میگذارد و شاید خود ایمان وثیقهیی در دست اختیار نسبی میگردد. اختیار نسبی که به نوعی سلاح انسان محسوب میشود در ذات خود ناقص و ناتوان و محدود است اما همانطور که یک سرباز وقتی نیروی محدود خود را به حساب دولت به کار میگیرد، قادر به انجام کارهایی هزار برابر بزرگتر از نیرویش میگردد، همان اختیار نسبی و جزیی نیز با سرّ ایمان اگر به نام حضرت حق و در راه او مورد استفاده قرار بگیرد، بهشتی به وسعت پانصد سال را نیز میتواند به دست آورد. ایمان، همان اختیار جزیی و نسبی را که قادر به نفوذ در گذشته و آینده نیست، از دست جسم گرفته، تسلیم روح و قلب میکند. دایره حیات روح و قلب نیز مانند جسم محدود به زمان حال نیست، لذا سالهای متعددی از گذشته و سالهای فراوانی از آینده در دایره حیاتش وجود دارند، از این رو اختیار مذکور از جزیی بودن خارج گردیده و شکل کلی به خود میگیرد و میتواند به مدد قدرت ایمان به اعماق زمان ماضی راه یافته و ظلمت حزن و اندوه را دفع نموده و به واسطه نور ایمان دورترین نقاط آینده را درنوردد و ترس و واهمه را از میان بردارد. آری، ای خواهر و برادر سالمندی که همچو من متحمل زحمات دوران کهولت هستید! مادام که ما به حمدلله اهل ایمان بهشمار میرویم و گنجهای نورانی و غنی و دوست داشتنی و پرباری در ایمان هست و سالمندی، ما را به درون این گنج بیشتر و بیشتر سوق میدهد، از سالمندی مؤمنانه باید هزاران بار سپاسگزار بود نه این که معترض آن باشیم.
زمانی که موی سرم به نشانه سالمندی سپید شد، دغدغههای جنگ جهانی و کشاکش اسارتم خوابهای دوران شباب را عمیق و عمیقتر میکرد، و زمانی که به استانبول آمدم، و وضع و شرایط عالی همراه با شأن و شوکتی که باعث میشد از سوی خلیفه و شیخ الاسلام و فرمانده کل تا طلاب مدرسه دینی بیش از شایستگیام مورد لطف و توجه قرارگیرم، نیز سرمستی حاصل از جوانی و حالت روحی برآمده از آن وضع، خواب آن روزگار را برایم چنان عمیق کرده بود که دنیا را دائمی و خود را به طرز عجیبی که گویا همیشه زنده خواهم بود وابسته به دنیا میدیدم. در ماه رمضان آن دوره برای شنیدن قرائت قرآنِ حافظان با اخلاص به مسجد مبارک بایزید استانبول رفتم. قرآن معجز بیان با خطاب متعالی و آسمانی خود، فانی بودن بشر و همه موجودات را بسیار قدرتمندانه با فرمان: كُلُّ نَف۟سٍ ذَٓائِقَةُ ال۟مَو۟تِ توسط حافظان اعلام نمود. این ندا از مسیر گوش وارد قلبم شد و پردههای ضخیم غفلت و خواب و سرمستی را از هم درید، از مسجد بیرون آمدم. چند روز، توفانی را در سرم احساس میکردم که با بیخیالی غافلانه دیرینهام درآمیخته بود. خود را چون آتشی پر دود و کشتی گم کرده راه میدیدم. در آیینه، موهای سپیدی را دیدم که به من میگفتند: «دقت کن!» با هشدار موهای سپید وضعیت برایم روشن شد. دیدم دوران جوانی که به آن دل خوش کرده و مفتون لذتهایش بودم در حال وداع است، و حیات دنیوی را نیز که بدان دل بسته بودم در حال از بین رفتن دیدم. به همین ترتیب متوجه شدم دنیا که دلسپرده و شیفتهاش بودم در حال بدرقه من است و لزوم ترک مهمانخانه را به من گوشزد میکند، خود نیز در حال خداحافظی بود و برای رفتن آماده میشد. قرآن معجز بیان در کلیت آیهی: كُلُّ نَف۟سٍ ذَٓائِقَةُ ال۟مَو۟تِ معنایی را با اشاره بر قلبم وارد مینمود و یادآوری میکرد که نوع انسان، یک نفس است و برای زنده شدن باید بمیرد. کره زمین نیز یک نفس است و برای برخورداری از صورت باقی، خواهد مرد. دنیا هم یک نفس است و برای این که دارای صورت آخرت شود، باید بمیرد. در چنین حالتی وضعیتم را از نظر گذراندم؛ دیدم دوران جوانی که مدار ذوق و لذت است، سپری میشود؛ و سالمندی که منشأ احزان است جایگزین آن میگردد؛ زندگانی درخشان و نورانی طی میشود و مرگِ در ظاهر ترسناک و ظلمانی، آماده میشود، که جای آن را بگیرد، و دنیایی که دوست داشتنی دیده میشود و دائمی فرض میگردد و محبوب غافلان است با شتاب به سوی زوال در حرکت است. برای این که باز خود را فریب بدهم و سر در غفلت داشته باشم نظری به مقام اجتماعیام در استانبول کردم که از حد و حدودم بالاتر بود، فایدهیی نداشت. دیدم تمام توجه و التفات و تسلی آنها فقط میتواند تا ورودی قبر - که در نزدیکیست- همراهم باشد، و در آن جا متوقف میگردد. زیر حجاب مقام و منزلت که خواب و خیال شهرت پرستان است، ریایی ثقیل، خودفروشی خفیف، و سرسامی گذرا را دیدم و دانستم اینها که تاکنون مایه فریب من بودهاند نمیتوانند موجب تسلیام شوند و هیچ کدامشان نوری ندارند. باز برای بیداری کامل در مسجد بایزید گوش به قرائت حافظان دادم تا از درسهای آسمانی قرآن باخبر شوم، آن گاه بشارتها و فرامینی قدسی از نوع وَ بَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا ... اِلٰى اٰخِرِ را شنیدم. با فیضی که از قرآن اخذ کردم به جای جستجوی تسلی در خارج، درپی آرامش و امید و نور در جایی برآمدم که موجب ترس و وحشت و ناامیدیام بود، حضرت حق را صدها هزار بار شکر که در عین درد، درمان؛ در عین ظلمت، نور و در عین دهشت، تسلی را یافتم. پیش از هرچیز به چهره مرگ نگاه کردم که موجب هراس دیگران است و آن را به ترسناکترین شکل تصور میکنند. با نور قرآن دیدم هرچند نقاب مرگ سیاه و تاریک و کریه دیده میشود اما چهره اصلی آن برای مومن نورانی و زیباست. در رسالههای متعددی این حقیقت را به صورت قطعی اثبات کردهایم، در رسالههایی مانند کلام هشتم و مکتوب بیستم توضیح دادهایم که مرگ عدم نیست، فراق نیست، مقدمه و آغاز حیات ابدیست، رخصتیست در مسیر دشواریهای زندگانی، خلاصی و آسودگی و تبدیل مکان است، رسیدن به قافله دوستانیست که به عالم برزخ سفر کردهاند. به همین ترتیب با حقایق مشابهی چهره زیبا و حقیقی مرگ را دیدم، مشتاقانه به چهره مرگ نگریستم نه وحشت زده و هراسناک. سرّی را که اهل طریقت «رابطه موت» مینامند، دریافتم. سپس به دوران طی شده جوانی نگاه کردم که همه را مفتون و مشتاق خود میکند و با رفتنش همه را میگریاند و من آن را با غفلت و گناه پشت سر گذاشته بودم. زیر پوششی زیبا و دلفریب چهرهیی به غایت کریه و سرخوش و لاابالی دیدم. اگر پی به ماهیتش نمیبردم در عوض چند سال سرمستی و خندیدن، باقی عمر مرا میگریاند، چنانکه یکی از مبتلایان این حکایت، گریان گفته است: لَیتَ الشَّبَابُ یَعُودُ یَومَاً فَاُخبِرُهُ بِما فَعَلَ المَشِیب یعنی ای کاش جوانیام روزی باز میگشت تا با شِکوه و گلایه بدو میگفتم که پیری چه حال و روز حزینی بر سرم آورده است. آری، سالمندانی که مانند این شاعر ماهیت جوانی را نمیدانند با تفکر در دوره جوانی شان، تأسف میخورند و با حسرت میگریند؛ در حالی که اگر جوانی در اختیار مؤمنانی باشد که اهل دل هستند و اهل حضور و خردند، و صرف عبادت و خیرات و تجارت اخروی گردد، بهترین وسیله تجارت و دلنشینترین و مناسبترین واسطه خیرات خواهد بود. دوره شباب برای کسی که با وظایف دینی آشناست و از جوانی سوء استفاده نمیکند نعمتی الهی و بسیار باارزش و دلنشین است. اگر جوانی با استقامت و عفت و تقوا توأم نباشد خطرات فراوانی خواهد داشت. با افراطهایش به سعادت ابدی و حیات اخروی ضربه میزند و حیات دنیوی فرد را نیز برباد میدهد، و باعث میشود به عوض یکی دو سال کامرانی در جوانی، سالهای فراوانی در دوره پیری غم و اندوه بخورد. مادام که دوره جوانی در بیشتر مردم همراه با گناه و دنیا دوستیست، ما سالمندان باید خداوند را شکر کنیم که از ضررها و خطرات جوانی رها شدهایم. لذت جوانی نیز مانند هر چیز دیگر از بین خواهد رفت. جوانی اگر صرف عبادت و امور خیر شده باشد ثمراتش بعد از اتمام جوانی باقی میماند و موجب کسب جوانی در حیات ابدی خواهد شد. سپس به دنیا نگاه کردم که بیشتر مردم شیفته و مبتلای آن هستند. با نور قرآن دیدم که سه دنیای کلی تو در تو وجود دارد: یکی از آنها متوجه اسماء الهیست، آیینه آنهاست، چهره دوم دنیا نظر بر آخرت دارد و مزرعه آن است، و چهره سوم متوجه اهل دنیاست و محل سرگرمی اهل غفلت میباشد. هرکس در این دنیا دارای دنیای بزرگیست. گویی دنیاهایی به تعداد انسانها در درون هم وجود دارند، اما ستون دنیای خصوصی هرکس، زندگی خود اوست. هرگاه جسمش بشکند دنیا بر سرش خراب میشود و در نظرش قیامت برپا میگردد. اهل غفلت چون نمیدانند دنیایشان به آسانی ویران میشود آن را عام و باقی تصور کرده، و به پرستش آن میپردازند. من هم دنیایی خصوصی دارم که مانند دنیای دیگران خیلی زود درهم میشکند و ویران میشود و از بین میرود. فکر کردم «دنیای خصوصی من با این عمر کوتاه چه فایدهیی دارد؟» با نور قرآن دیدم این دنیا برای من و همین طور برای دیگران محل گذرایی برای داد و ستد است، مهمانسراییست که هر روز پر و خالی میشود، بازاریست بر سر گذر تا رفت و آمدکنندگان خرید و فروشی کنند. دیدم دنیا به مثابه دفتریست در اختیار نقاش ازل که با حکمت در آن قلم میزند و مدام در حال تجدید است؛ احساس کردم دنیا نامه پر زرق و برق اوست در هر بهار، و قصیده منظوم اوست در هر تابستان، و دربرگیرنده آیینههاییست که مُظهر تجلیات اسماء آن صانع ذوالجلال میباشد، باغچهییست پر از نهال و برای آخرت، گلخانهییست برای رحمت الهی، و عرصه موقتیست برای تهیه الواحی که قرار است در عالم بقا نشان داده شوند. صد هزار بار خالق ذوالجلال را که دنیا را چنین آفریده است شکر گفتم. دانستم به همین دلیل است که علاقه به چهره زیبای دنیا - که متوجه آخرت و اسماء الهی است- به نوع انسان داده شده است، اما انسان از علاقه و محبت مذکور استفاده نامناسبی کرده و آن را صرف چهره پست و مُضر و غافلانه دنیا نموده است. این است که دنیا موضوع سرّ این حدیث شریف قرار گرفته است که «حُبُّ الدُّنیَا رَأسُ کُلِّ خَطَیِئَة» اینک ای مردان و زنان سالمند! من به مدد نور قرآن حکیم و با هشدار سالمندیام و با ایمان که چشمانم را گشود، حقیقت مذکور را مشاهده و در رسالههای متعدد با براهین قطعی اثبات کردم. آرامشی حقیقی، امیدی مستحکم و نوری درخشان دیدم و از سالمندی خویش خشنود و از طی شدن عهد شباب مسرور شدم. شما هم گریه نکنید، شکر کنید. مادام که ایمان هست و حقیقت این چنین است، بگذار اهل غفلت و گمراهی بگریند.
زمان جنگ جهانی در ولایت دوردستی به نام کستورما در شمال شرق روسیه اسیر بودم. تاتارها در آن جا مسجد کوچکی داشتند که در کنار رود معروف ولگا قرار داشت. درمیان دوستان افسرم که در آن جا اسیر بودند احساس خوب و راحتی نداشتم، میخواستم تنها باشم، اما نمیشد بدون اجازه بیرون بروم. تاتارها کفالت کردند و مرا به همان مسجد کوچک در کنار رود ولگا بردند. تنها در مسجد میخوابیدم. بهار هم نزدیک بود. در شبهای طولانی منطقه شمال غالباً بیدار بودم. در آن شبهای تاریک و غربت ظلمانی، سر و صدای غم انگیز رود ولگا و بارش حزین باران و وزش حسرت انگیز باد موقتاً مرا از خواب غفلت بیدار کرد؛ گرچه هنوز خود را سالمند و پیر نمیدانستم اما حقیقت این است که شاهدان جنگ جهانی همه پیر بهشمار میروند. گویی به موجب سرّ آیه کریمه يَو۟مًا يَج۟عَلُ ال۟وِل۟دَانَ شٖيبًا مظهر روزهایی شده بودم که جوانان را پیر میکند؛ چهل سال داشتم اما خود را هشتاد ساله میپنداشتم. در آن شبهای تاریک و طولانی و در آن اوضاع غریب و غمانگیز نسبت به وطن و زندگی احساس ناامیدی و یأس کردم، بر عجز و تنهاییام نظری افکندم و امیدم را به کلی از دست دادم. غرق چنین حالاتی بودم که قرآن حکیم به کمکم آمد، و آیهی: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ بر زبانم جاری شد، قلبم میگریست و میگفت: غَرٖيبَم۟ بٖى كَسَم۟ ضَعٖيفَم۟ نَاتُوَانَم۟ اَل۟اَمَان۟ گُويَم۟ عَفُو۟ جُويَم۟ مَدَد۟ خٰواهَم۟ زِدَر۟گَاهَت۟ اِلٰهٖى به دوستان قدیمی در وطن، و مرگ در غربت فکر کردم و چون نیازی مصری گفتم: از غم دنیا گذر کردم و به سوی نیستی بال گشودم هر دم با شوقی بسیار پرواز میکنم و فریاد برمیآورم: دوست، دوست! به هر حال، ناتوانی و عجزم در آن شبهای طولانی و حزنانگیز و دردناک و فراق چنان کارساز شد که هنوز هم در حیرتم؛ چرا که چند روز بعد، به صورت کاملاً غیر منتظره گریختم و مسافتی را که اگر پیاده طی میشد باید یک سال راه میرفتی، تنها و در حالی که روسی نمیدانستم پشت سر گذاشتم. با عنایت الهی با وجود ضعف و ناتوانی که داشتم به طرز فوق العادهیی نجات یافتم، تا ورشو و اتریش و از آن جا به استانبول آمدم. نجاتی چنین سهل و آسان واقعاً حیرتآور بود. آن سیاحت یا فرار دور و دراز را - که انسانهای جسور و زیرک آشنا به روسی هم موفق به انجامش نمیشدند- به آسانی و سهولت به پایان رساندم. حتماً تحت تأثیر اوضاع شبانه همان مسجد کنار رود ولگا بود که با خود میگفتم: باید باقی عمرم را در غارها بگذرانم؛ آمیختگی با حیات اجتماعی آدمها کافیست. مادام که قرار است در نهایت به تنهایی در گور گذاشته شوم باید برای تمرین تنهایی از هم اینک تنهایی را برگزینم. اما متأسفانه زندگی دنیوی پر زرق و برق استانبول و وجود دوستان و آشنایان فراوان و به ویژه چیزهای بینتیجهیی چون شأن و منزلت و توجه بیش از شایستگیام - که به من میکردند- موجب شد تصمیمم را موقتاً فراموش کنم. آن شبِ غریبانه گویا سیاهی درخشانی در زندگی من بود، و روزهای روشن و سپید و پرجاذبه استانبول، توگویی سپیده عاری از نور بود که موفق به مشاهده آتیه نگردیدم و دوباره به خواب رفتم، تا این که دوسال بعد غوث گیلانی با کتاب فتوح الغیب خود مجدداً چشمانم را گشود. اینک ای مردان و زنان سالمند! بدانید که عجز و ناتوانی دوره سالمندی وسیلهییست برای جلب رحمت و عنایت الهی. من خود این مطلب را در بسیاری از حوادث زندگی مشاهده کردهام و تجلی رحمت در سرتاسر زمین نیز این حقیقت را کاملاً آشکارا نمایان میسازد. در میان جانداران، نوزادان، ضعیفترین و ناتوانتریناند، که البته همانها مظهر زیباترین و دلنشینترین تجلیات رحمت میباشند. تجلی رحمت است که پرنده مادر را در برابر جوجهی ناتوانی که در لانهیی بالای درخت قرار دارد، همچون سربازی مطیع به کار میگیرد. پرنده مادر با گشت و گذار در اطراف، رزق او را میآورد، تا این که بالهای جوجه قوتی بگیرند و توانا شوند و بتوانند پرواز کنند. آن گاه پرنده مادر میگوید تو دیگر برو و خود در جستجوی رزقات باش. سرّ رحمت به همین شکل که در میان جوجه پرندهها و کلاً نوزادان در جریان است در میان سالمندان نیز که از نظر عجز و ناتوانی همانند نوزادانند جاری و ساریست. من براساس تجربههای موثق فراوان تردیدی ندارم همان طورکه رحمت الهی رزق و روزی نوزادان را با ملاحظه ناتوانی آنها به شکل فوق العادهیی از سرچشمه پستان مادر تأمین و جاری میکند، روزی سالمندان مؤمن معصوم را نیز با برکت فراوان مهیا و ارسال میکند. ستون برکت یک خانواده، سالمندان آن خانوادهاند؛ و به موجب بخشی از یک حدیث که میفرماید: «وَ لَو لا الشُّیُوخُ الرُّکَّعُ لَصُبَّ عَلَیکُم البَلاءُ صَبَّاً» مردان و زنان سالمند خمیده پشت معصوم هستند که خانهها را از بلا محافظت میکنند، معنی حدیث چنین است: «اگر نبودند سالمندان کمر خمیده شما، بلایا همچون سیل به سویتان هجوم میآورد.» پس مادام که ضعف و ناتوانی موجود در سالمندی، تا این حد مدار جلب رحمت الهی قرار میگیرد؛ و مادام که قرآن حکیم درآیات زیر به صورت کاملاً اعجازآمیزی با پنج شیوه فرزندان را دعوت میکند به پدر و مادرسالمندشان احترام بگذارند و با آنها مهربانی کنند: اِمَّا يَب۟لُغَنَّ عِن۟دَكَ ال۟كِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَو۟ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل۟ لَهُمَٓا اُفٍّ وَلَا تَن۟هَر۟هُمَا وَقُل۟ لَهُمَا قَو۟لًا كَرٖيمًا وَاخ۟فِض۟ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّح۟مَةِ وَقُل۟ رَبِّ ار۟حَم۟هُمَا كَمَا رَبَّيَانٖى صَغٖيرًا مادام که دین اسلام احترام به سالمندان و مهربانی با آنان را فرمان میدهد؛ و مادام که فطرت انسانی احترام به سالمندان و مهربانی با آنان را اقتضا میکند؛ ما سالمندان بیتردید به جای ذوق مادی گذرایی که برخاسته از تمایلات جوانیست، احترام و مهربانی معنوی و دائم را به دست میآوریم که ریشه در عنایت الهی و نوع دوستی انسان دارد؛ همچنین از لذات روحانی بهره مند میشویم که برخاسته از احترام و مهربانیست؛ در این صورت ما سالمندی خویش را حتی با صد دوره جوانی هم نباید عوض کنیم. من خود به شما اطمینان کامل میدهم که اگر ده سال از جوانی سعید قدیم را به من دهند، یک سال از سالمندی سعید جدید را با آن عوض نخواهم کرد، من از سالمندی خویش راضی هستم، شما هم راضی باشید.
پس از آن که از اسارت بازگشتم یکی دو سال از عمرم در استانبول به غفلت گذشت. امور سیاسی موجب شده بود به جای پرداختن به خویش متوجه مسائل پیرامونی شوم. روزی در قبرستان سلطان ایوب استانبول، در جای مرتفعی مُشرف به رود نشسته بودم، چشم انداز اطراف استانبول را از نظر گذراندم، در یک لحظه احساس کردم دنیای من از بین رفت و حالت کشیدگی به روحم دست داد، با خود گفتم نکند نوشتههای روی سنگ قبرها باعث چنین خیالاتی در من شده باشد؟ نگاه برکشیدم. از دیدن دوردستها منصرف شدم و به قبرستان چشم دوختم، هشداری بر قلبم خطور کرد: «در این قبرستان که میبینی جمعیتی صد برابر جمعیت استانبول آرمیدهاند، زیرا جمعیت استانبول تاکنون صدبار در این جا دفن شدهاند. از داوریِ حکیم قدیری که همه جمعیت استانبول را در این جا جمع کرده است گریزی نداری و مستثنی نخواهی بود، و تو هم میروی.» از قبرستان خارج شدم و به اتاق کوچکی در مسجد سلطان ایوب رفتم که قبلاً هم بارها رفته بودم. اندیشیدم که من از سه جهت مسافرم، در این اتاق کوچک، در استانبول و در این دنیا مسافر هستم. مسافر باید به راهش فکر کند، من همان طور که از این اتاق خارج میشوم روزی استانبول را ترک میکنم و روز دیگر از این دنیا خارج خواهم شد. در چنین حالتی درد و غمی جانکاه و تلخ بر جان و تنم مستولی شد. احساس کردم این طور نیست که یکی دو تن از دوستانم را از دست بدهم، بلکه از هزاران تن از دوستان استانبولیام جدا میشوم، استانبول را ترک خواهم کرد، شهری که آن را بسیار دوست دارم؛ و چنان که صدها هزار تن از دوستانم را در دنیا ترک میگویم از دنیایی که شیفتهاش هستم و آن را بسیار دوست میدارم نیز باید جدا شوم. با همین تأملات بازهم به همان نقطه مرتفع قبرستان رفتم. در آن دوره گاهی برای عبرت گرفتن به سینما میرفتم. احساس کردم ساکنان استانبول مانند فیلمهای سینمایی سایههایی را از زمان گذشته به زمان حال منتقل میکنند، لذا همان طور که در فیلمها مردگان را ایستاده و در حال گردش نشان میدهند من هم مردم را جنازههایی در حال گردش دیدم. قوه خیالم خطاب کرد: مادام که قسمی از آرمیدگان این قبرستان مانند آن چه در فیلمها هست در حال گردش دیده میشوند، پس کسانی را که در آینده به طور قطع وارد این قبرستان خواهند شد، وارد شده ببین؛ آنها هم جنازههایی هستند در حال گردش. در یک لحظه به واسطه نور قرآن حکیم و ارشادات غوث اعظم شیخ عبدالقادر گیلانی، حالات حُزنانگیز پیشین به ترتیب زیر به شادی و ابتهاج تبدیل گردید: نوری که در برابر آن وضعیت غم انگیز از قرآن نشأت گرفته بود هشداری چنین داد: تو در غربت «کستورما» در شمال شرق، یکی دو دوست افسر اسیر داشتی و میدانستی که به استانبول خواهند رفت. اگر کسی در آن جا از تو میپرسید: «آیا دوست داری به استانبول بروی یا همین جا بمانی؟» بیشک براساس عقل و خرد و با شادی و خرسندی رفتن به استانبول را قبول میکردی، زیرا 999 نفر از هزار و یک نفر آشنایانت در استانبول هستند. در آن جا فقط یکی دو دوست داشتی که آنها هم قرار بود به استانبول بروند. استانبول رفتن برای تو فراقی حزین و دور شدنی دردآور نبود؛ چنان که آمدی؛ مگر خوشحال نشدی؟ از شبهای دور و دراز و تاریک سرزمینهای خصم و زمستانهای سرد و توفانیاش نجات یافتی و به استانبول زیبا که مانند بهشت زمین است، آمدی. نیز هشدار چنین ادامه یافت: به همین ترتیب 99 درصد دوستانی که از کودکی تاکنون داشتهیی به قبرستانی نقل مکان کردهاند که برای تو هراسناک است. یکی دو دوستت در این دنیا ماندهاند که آنها هم به همان جا خواهند رفت. وفات و درگذشت تو در دنیا فراق نیست، وصال است؛ رسیدن به آشنایان است. آنها یعنی ارواح باقیه خانههای فرسوده خود را در زیر خاک رها کرده، برخی در ستارگان و برخی دیگر در طبقات عالم برزخ در حال سیر و سیاحتاند. آری، این حقیقت توسط قرآن و ایمان چنان قطعی ثابت شده است که اگر کسی حتی اندک بهرهیی از روح و قلب داشته باشد و گمراهی و ضلالت درونش را پر نکرده باشد بدان ایمان خواهد آورد؛ طوری که گویی آن را میبیند، زیرا صانع کریم و رحیمی که دنیا را با لطف و احسان بیشمار خود آراسته و ربوبیت کریمانه و مهربانانهاش را نمایان ساخته و حتی از چیزهای جزیی و (در ظاهر) بیاهمیتی چون دانهها نیز محافظت میکند، انسان را که در میان مخلوقاتش کاملترین و جامعترین و مهمترین است و او را بیش از همه دوست میدارد بیتردید و بالبداهه آن چنان که در ظاهر دیده میشود بیرحمانه و بیعاقبت، نابود و ضایع نمیکند و از بین نمیبرد، بلکه مانند بذری که کشاورز بر زمین میپراکند صانع حکیم نیز آفریده عزیزش را موقتی زیر خاکی میگذارد که دروازه رحمت است تا در حیاتی دیگر شکوفه دهد. پس از اخذ این هشدار قرآنی با قبرستان بیش از استانبول مأنوس شدم. دیدم خلوت و عزلت را بیش از صحبت و معاشرت خوش میدارم. در سارییر در منطقه خلیج خلوتخانهیی برای خود یافتم؛ چنان که غوث اعظم (رض) با فتوح الغیب خود استاد و طبیب و مرشد من شد، و امام ربانی (رض) نیز با کتاب مکتوباتش انیس و مُشفق و استادم گردید. آن زمان از سالمند شدن و کناره گرفتن از لذتهای مدنیت و دور شدن از حیات اجتماعی بسیار خرسند شدم و خداوند را سپاس گفتم. اینک ای کسانی که چون من سالمند شده و با هشدارهای دوران پیری بسیار مرگاندیش شدهاید! با نوری که در درس ایمان و قرآن هست باید از سالمندی و مرگ و بیماری خشنود باشیم، حتی از بعضی لحاظ باید دوستشان داشته باشیم. مادام که نعمتی بسیار ارزشمند چون ایمان نزد ما هست، سالمندی شیرین است، بیماری هم شیرین است و مرگ نیز شیرین و دلنشین است. اگر قرار است چیزی تلخ و ناپسند باشد گناه است سفاهت است بدعتهاست، گمراهیست.
پس از بازگشت از اسارت با برادرزادهام مرحوم عبدالرحمان در بنای مجللی در بلندیهای چاملیجای استانبول ساکن بودم. زندگی آن دوره من از نظرحیات دنیوی برای امثال ما بسیار سعادتمندانه بهشمار میرفت، زیرا از اسارت رهایی یافته بودم و در دارالحکمه مناسب رشته علمیام به بهترین شکل به نشر علم و دانش میپرداختم. توجهی که به لحاظ شأن و منزلت به من میشد بسیار بیشتر از شایستگیام بود. ساکن چاملیجا بودم که از نظر موقعیت در بهترین جای استانبول واقع شده است. همه چیز داشتم. کسی مانند برادرزادهام مرحوم عبدالرحمان همراهم بود که هوش سرشاری داشت، فداکار بود، شاگردم بود، خدمتم را میکرد، برایم مینوشت و نیز اولاد معنویام محسوب میشد؛ در حالی که خود را خوشبختتر از همه جهانیان میدانستم به آیینه نگاه کردم و تارهای سپیدی را در موی سر و محاسنم دیدم. دوباره همان انتباه روحی که در مسجد کستورما در اسارت تجربه کرده بودم به سراغم آمد. در اثر همین وضع، شروع به تحقیق درباره وضعیتی کردم که به لحاظ قلبی با آن ارتباط داشتم و آن را مدار سعادت دنیوی میپنداشتم. به هر کدامشان که پرداختم دیدم پوسیدهاند، ارزش توجه ندارند و انسان را فریب میدهند. در همان ایام شاهد بیصداقتی و بیوفاییِ غیرمنتظره و غیرقابل تصوری از سوی یکی از دوستانم شدم که او را صادقترین دوست میپنداشتم. نسبت به زندگی دنیوی احساس نفرت کردم، خطاب به قلبم گفتم: «آیا کاملاً فریب خوردهام؟ میبینم بسیاری از مردم به حال و روزمان - که نسبت به حقیقت، وضع ناخوشآیندی دارد- غبطه میخورند، شاید این مردم همگی دیوانه شدهاند؟ یا این که من خود در حال دیوانه شدن هستم که این مردم دنیاپرست را دیوانه میبینم؟» خلاصه، من در سایه بیداری تکان دهنده متأثر از سالمندی، پیش از هر چیز متوجه فانی بودن هر آن چه شدم که با آن مرتبط بودم. به خود نیز نگریستم و خویشتن را در نهایت ناتوانی و عجز یافتم. آن گاه روحم که درپی بقا بود و شیفته آنان میشد که فانی بودند با تمام توان گفت: «حال که من به لحاظ جسمی فانی هستم چه فایدهیی از فانیهای دیگر ممکن است نصیب من گردد؟ مادام که من ناتوان و عاجزم از عاجزان دیگر چه انتظاری میتوانم داشته باشم؟ باقی سرمدی و قادری ازلی لازم است تا درد مرا چارهیی کند.» این را گفتم و شروع به تحقیق کردم. در آن لحظه درپی تسلی و امیدی، قبل از هر اقدام به دانشی رجوع کردم که از پیشترها تحصیل کرده بودم. متاسفأنه تا آن زمان علوم فلسفی را همراه با علوم اسلامی مطالعه کرده و در ذهن انباشته بودم و به خطا فلسفه را سرچشمه پیشرفت و مدار روشنگری میدانستم؛ در حالی که مسایل فلسفی روحم را بیش از اندازه آلوده کرده و مانع پیشرفتهای معنویام شده بود. در یک لحظه حکمت قدسیه قرآن با رحمت و کرم حضرت حق به یاریم آمد و چنان که در رسالات دیگر بیان کردهام آلودگیهای فلسفی را از ذهنم زدود و شستشو داد. به همین ترتیب، ظلمات روحی منبعث از فنون حِکَمی، موجب خفگی روحم در مواجهه با عالم هستی میشد، در جستجوی نور متوجه هر طرف بودم، اما در امثال فلسفه نوری نمییافتم؛ مانع تنفسم میگردید. تا این که توحید مبتنی بر «لا اِلهَ اِلا هو» در قرآن حکیم، در قالب نوری کاملاً درخشان همه تاریکیها را از بین برد و توانستم به راحتی نفس بکشم. نفس و شیطان اما با درسهایی که از اهل ضلالت و فلسفه گرفته بودند به سوی عقل و قلبم هجوم آوردند. مناظرههای نفسی در اثنای این هجوم و حمله، الحمدلله با پیروزی قلب به نتیجه رسید. در رسالات متعددی قسمی از مناظرات مزبور نگاشته شده است، به همانها اکتفا میکنم و در این جا فقط برای نشان دادن نمونهیی از پیروزیهای فراوان قلبی، برهانی از براهین متعدد را بیان میکنم، تا موجب پاکسازی روح سالمندانی شود که در جوانی با پرداختن به مسایل گمراه کننده و بیفایده تحت عنوان حکمت اجنبی و فنون مدنی، روح خود را آلوده کرده، قلب خود را بیمار نموده و نفس خویش را متحیر و سرگردان کردهاند، تا از شر شیطان و نفس خود نجات یافته و رو به سوی توحید آورند، به این ترتیب: نفسم به نیابت از علوم فلسفی گفت: اسباب و عوامل موجود در این عالم به طور طبیعی در موجودات هستی دخالت دارند. هر چیز علتی دارد، میوه را باید از درخت چید و حبوبات را از زمین؛ معنی ندارد حتی کوچکترین و جزییترین چیز را از خدا بخواهیم و به درگاه او استغاثه کنیم.» در یک لحظه سرّ توحید به واسطه نور قرآن به شکلی که خواهم گفت پدیدار شد، قلبم خطاب به نفس فلسفیام گفت: کوچکترین و جزییترین چیز نیز مانند بزرگترین چیزها مستقیماً و کاملاً از قدرت آفریننده کائنات سرچشمه میگیرد و از گنجینه خزائن او صادر میشود. حالات دیگر امکان ندارد. اسباب و عوامل پردههایی هستند، زیرا مخلوقاتی که آنها را کوچک و بیاهمیت تصور میکنیم، گاه از نظر خلقت و هنرنمایی، بزرگتر از بزرگها به شمار میروند. خلقت مگس اگر به لحاظ صُنع بالاتر از مرغ نباشد کمتر هم نیست؛ بنابراین نباید در این مسایل بین کوچک و بزرگ تفاوتی قایل شد. یا باید همه را به عوامل مادی منتسب نمود یا همه را کلاً به ذاتی واحد اختصاص داد. شق اول محال و حالت دوم واجب و ضروریست، زیرا اگر مسایل را متوجه ذاتی واحد یعنی قادر ازلی کنیم براساس نظم و حکمت موجود در همه مخلوقات، وجود علم او تحقق قطعی مییابد و برهمه چیز محیط میشود، و چون مقدار هر چیز در علم او متعین است پس همواره و بالمشاهده در نهایت سهولت و در بالاترین مرتبه صُنع مخلوقاتی از هیچ میآفریند. او قادری علیم است و با فرمان ﭿ ﯲﯳﭾ خود - که به کشیده شدن کبریتی میماند- هر چیز را میآفریند. ما این نکات را با دلایل کاملاً محکم در بسیاری از رسالات بیان نمودهایم، مخصوصاً در مکتوب بیستم و در قسمت پایانی لمعه بیست و سوم ثابت کردهایم که او از قدرتی بیپایان برخوردار است، البته سهولت و آسانی فوقالعادهیی که بالمشاهده دیده میشود از احاطه علمی و قدرت عظیم او سرچشمه میگیرد. مثلا کتابی را در نظر بگیرید که با مُرکبی نامرئی نوشته شده باشد، اگر ماده مخصوصی به صفحات کتاب کشیده شود همه مطالب آن به یکباره نمایان میگردد و خواندنی میشود. درست به همین ترتیب صورت خاصه هر چیز که در علم محیط قادر ازلی موجود است، به موجب مقدار معینی تعیّن مییابد. آن قادر مطلق با فرمان كُنْ فَيَكُونُ و با قدرت بیپایان و اراده نافذش مانند همان ماده مرئیکننده خطوط کتاب، در نهایت سهولت و آسانی توانایی خود را - که جلوهیی از قدرت است - بر ماهیت علمی مزبور میکشد و به آن وجود خارجی عطا میکند، آن گاه میتوان آن را با چشم دید و نقوش حکمت حق را در آن مطالعه نمود. اگر همه چیزها را آفریدهی آن قادر ازلی و عالم کل شی ندانیم میبایست برای وجود مثلاً مگسی، آن چه را لازم است، با میزانی خاص از بیشتر انواع موجود در عالم جمع آوری کنیم؛ و این نیز زمانی ممکن است که ذرات وجودی مگس از سرّ خلقت آن آگاهی داشته و به تمامی دقایق کمال صُنعش واقف باشند. لیکن بالبداهه روشن است و همه خردمندان عالم بالاتفاق قبول دارند که عوامل طبیعی و اسباب مادی قادر به خلق از هیچ نیستند؛ در هر صورت اگر بنا بر ایجاد آنها باشد البته ناگزیر از جمع آوری هستند، و باید دقت داشت هر جانداری نمونههایی از اکثر عناصر و انواع را در خود جمع دارد، یعنی به نظر میرسد هر چیز خلاصه و فشردهیی از کل کائنات است، لذا برای ایجاد مثلاً دانهیی باید کلیت درخت و برای خلق هر موجودی، هرآن چه را بر روی زمین هست با ظرافت تمام غربال کرد و با میزانی کاملاً حساس اندازهگیری نمود، اما عوامل طبیعی جاهل و جامدند و علمی ندارند که بتوانند طرحی، فهرستی، نمونهیی و برنامهیی تهیه کنند و بعد ذرات را به شکل مناسب درآورده و در قالبهای معنوی مخصوص قرار دهند تا از هم نپاشند و نظمشان از بین نرود. حال با توجه به این که شکل و هیأت هر چیز میتواند انواع و اقسام فراوان و بیشماری داشته باشد، ثابت نگاه داشتن ذرات عناصری که چون سیل در جریانند، و قرار دادن آنها براساس مراتبی مشخص، طوری که از هم نپاشند و پراکنده نشوند؛ و به صورت منظم و بدون مقدار و قالب تعیین شده کنار هم قرار گیرند و وجود یابند مطلبیست که از امکان و احتمال دور می باشد و مشاهده میشود که با خرد انسانی فاصله دارد، البته اگر قلب کسی بینا باشد این مطلب را خواهد دید. آری، براساس همین حقیقت و با عنایت به سرّ آیه عظیمهی: اِنَّ الَّذٖينَ تَد۟عُونَ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ لَن۟ يَخ۟لُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اج۟تَمَعُوا لَهُ اگر همه عوامل مادی جمع شوند و اختیار هم داشته باشند قادر نخواهند بود وجود فقط یک مگس و جهازات وجودی آن را با میزانی خاص جمع آورند، حتی اگر موفق به جمع آوری هم شوند نخواهند توانست در مقدار معین آن وجود ثابت نگه دارند. اگر موفق به این هم بشوند ذراتی را که در وجود مگس مداوم در حال نو شدن و فعالیت میباشند هرگز نمیتوانند به شکل منظم به کار اندازند، پس عوامل و اسباب طبیعی را نمیتوان صاحب و مالک این چیزها دانست. صاحب حقیقی آنها کس دیگریست. آری، چنان صاحب حقیقی دارند که به موجب آیهي: مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ دادن وجود به همه موجودات روی زمین برای او مانند موجود کردن یک مگس، ساده و سهل است. او بهاری را به سهولت خلق یک گل، میآفریند، زیرا نیازمند جمع آوری چیزی نیست. او مالک فرمان كُنْ فَيَكُونُ است، و در هر بهار علاوه بر مواد عنصری موجودات بهاری، صفات و احوال و اشکال بیشماری را از هیچ خلق میکند، طرح و الگو و خلاصه و برنامه هر چیزی در علم او متعین است، و همه ذرات در دایره علم و قدرت او در حرکتند، لذا همچون کشیده شدن کبریتی، همه چیز را در نهایت سهولت ایجاد میکند، و هیچ چیز در حرکت خود ذرهیی دچار تردد نمیشود. سیارات مانند لشکر مطیع او هستند و ذرات هم یادآور سپاهی منظم میباشند. اینها مادام که نسبت به آن قدرت ازلی در حرکتند و براساس قانون آن علم ازلی فعالند، آن آثار با توجه به آن قدرت وجود مییابند؛ و گر نه آثار آنها با در نظر داشتن شخصیت کوچکشان، کوچک نمیشود. در انتساب به قدرت اوست که مگسی نمرود را به هلاکت میرساند و مورچه کاخ فرعون را از بین میبرد، و دانهی کاج که ذرهییست میتواند بار سنگین درختی بزرگ چون کوه را حمل کند. ما این حقیقت را در رسالههای متعددی ثابت کردهایم و گفتهایم سربازی را تصور کنید که با برگهیی نظامی، منتسب به پادشاه است. او با قدرتی صدهزار بار بیشتر از توان خود مثلاً میتواند سلطانی را اسیر کند. به همین ترتیب است که هر چیزی با انتساب به آن قدرت ازلی میتواند مظهر معجزات آفرینشی صدها هزار بار بیشتر از عوامل طبیعی گردد. خلاصه کلام این که وجود هنرمندانه و کاملاً سهل هر چیز نشان میدهد که اثر قادری ازلیست که صاحب علمی محیط میباشد؛ در غیر این صورت اشیا با ملاحظه صد هزار امر محال نه تنها وجود نمییافتند از دایره امکان خارج شده و در عرصه امتناع قرار میگرفتند و صورت امکانی خود را از دست داده، وارد ماهیت امتناعی میشدند؛ بنابراین چیزی موجود نمیشد و اصولاً موجود شدن اشیا محال میگردید. با این برهان کاملاً ظریف و عمیق و آشکار بود که نفسم به عنوان یکی از شاگردان موقتی شیطان و وکیل اهل ضلالت و فلسفه سکوت کرد، و الحمدلله وارد دایره کامل ایمان گردید و گفت: آری، مرا پروردگار و خالقی باید که کوچکترین خواطر قلبم و پنهانترین نیازهایم را بداند و مخفیترین احتیاج روحم را تأمین کند و برای این که سعادت ابدی را نصیبم نماید این دنیای بزرگ را به آخرت تبدیل کند و اصولاً آخرت را جایگزین دنیا نماید؛ خدایی که مگسی را خلق میکند و در همان حال آسمانها را میآفریند، خدایی که از چنان قدرتی برخوردار است که میتواند خورشید را چون چشمی در دل آسمان قرار دهد و در عین حال ذرهیی را در مردمک چشمم بنهد؛ خدایی که قادر به خلق مگس نباشد توان مداخله در خواطر قلبیام را نخواهد داشت و از نیازهای روحیام مطلع نخواهد شد. خدایی که نتواند آسمانها را خلق کند نمیتواند سعادت ابدی را برایم تأمین کند، پس پروردگار من کسیست که خواطر قلبیام را اصلاح میکند و پهنه آسمانها را در ساعتی از ابر میپوشاند و خالی میکند و دنیا را تبدیل به آخرت میکند و بهشت را میآفریند و باب آن را بر رویم میگشاید و میگوید وارد شو. اینک ای برادران سالمندم که همچون نفس من بدبختانه، سالهایی از عمرتان را صرف فنون فلسفی و بیگانه عاری از نور و روشنایی کردهاید! از فرمان قدسی «لا اله الا هو» که فراوان در زبان قرآن تکرار میشود رکن ایمان قدسی را دریابید که چه قدر مستحکم و چه قدر منطبق بر حقیقت است و هیچگاه تزلزل نمییابد و صدمهیی نمیبیند و تغییری نمییابد. دریابید که چنین ایمانی چگونه تمام ظلمات معنوی را از بین میبرد و زخمهای معنوی را مداوا میکند! یادآوری: درج این ماجرای مفصل در میان مطالب مربوط به سالمندیام به اختیار خویش نبود. خواهان بیانش نبودم و حتی از بیم ملالآور بودنش اکراه داشتم، لیکن میتوانم بگویم که آن را توسط من نگاشتند. بگذریم، بازمیگردم به مطلب اصلی. بر اثر مشاهده تارهای سپید موی سر و محاسنم و بیصداقتی یکی از دوستان وفادارم، لذت حاصل از حیات دنیوی شهر باشکوه و به ظاهر زیبا و دوست داشتنی استانبول، موجب تنفرم شد. نفسم به جای لذتهایی که مفتونشان شده بود در جستجوی ذوقی معنوی برآمد و در سالهای سالمندی که در نظر اهل غفلت سرد و سنگین و ناپسند است، تسلی و نور را جستجو کرد. خداوند را سپاس و صد هزار بار شُکر که به جای لذایذ دنیوی بینتیجه و بیفایده و عاری از حقیقت، ذوق حقیقی و دایمی و با لذت ایمان را در «لا اله الا هو» و نور توحید یافتم و دوران سالمندی را - که اهل غفلت آن را سرد و ثقیل میبینند- در سایه نور توحید بسیار سبک و پرحرارت و درخشان دیدم. ای مردان و زنان سالمند! مادام که اهل ایمان هستید با نماز و نیاز- که موجب نورانیت و تقویت ایمان میگردد- میتوانید سالمندی خود را با نظر جوانی ابدی ببینید، زیرا بدین وسیله میتوانید جوانی همیشگی بیابید. سالمندی سرد و ثقیل و ناپسند و تاریک و دردآور سالمندی اهل گمراهیست؛ حتی جوانی آنها نیز چنین است. آنها باید بگریند، آنها باید «وا اسفا و وا حسرتا» سردهند. شما ای سالمندان محترم اهل ایمان! باید با «گفتن اَلحَمدُللهِ عَلی کُلِّ حَالٍ» با شادمانی شکر کنید.
زمانی در ناحیه بارلا در ولایت اسپارتا به عنوان تبعید، دوران اسارت توأم با شکنجهیی را میگذراندم. تنها و بیکس در روستایی بودم و اجازه گفتگو و دیدار با دیگران را به من نمیدادند. بیمار و پیر و غریب بودم و وضعیت پریشانی داشتم. در همان دوره حضرت حق با کمال مهربانی، نوری به من احسان کرد که براساس نکتهها و اسرار قرآن حکیم مدار تسلی و آرامشم گردید. درسایه این نور میکوشیدم اوضاع تلخ و دردآور و غمبارم را فراموش کنم. هر چیز و هرکس مانند وطن، دوستان و خویشاوندانم را میتوانستم فراموش کنم، اما وا حسرتا که یک نفر را امکان نداشت فراموش کنم. او برادرزادهام، فرزند معنوی، طلبه فداکار و دوست بسیار شجاعم مرحوم عبدالرحمان بود. شش هفت سال پیش، از من جدا شده بود. نه او محل مرا میدانست که به کمکم آید و تسلیام دهد و نه من از اوضاع او خبری داشتم تا خبری از او بگیرم و همدردی کنم. من در زمان سالمندیام به فرد فدارکار و صادقی مانند او احتیاج داشتم. تا این که فردی نامهیی به من داد، آن را گشودم و دیدم نامهییست که ماهیت عبدالرحمان را کاملاً نشان میدهد. بخشی از آن نامه را در بین لطایف بیست و هفتمین مکتوب آوردهام؛ در آن جا سه کرامت آشکار او بیان شده است. نامه مذکور موجب شد بسیار گریه کنم و هنوز هم گریه میکنم. مرحوم عبدالرحمان با نامه مزبور به صورتی جدی و صمیمی اعلام کرده بود که از لذات دنیوی بیزار است و آرزوی بزرگش این است که به من برسد و همان طور که من در سنین کودکی به او رسیدگی کردهام او نیز در دوره سالمندی در خدمت من باشد. علاقمند بود در نشر اسرار قرآن - که وظیفه حقیقی من در دنیاست- با قلم توانایش یاریم کند، در نامهاش نوشته بود: «بیست سی رساله را برایم بفرست، از هر کدام بیست سی نسخه کتابت میکنم و به دیگران هم میدهم تا این کار را بکنند.» نامه او در مقابل دنیا کاملاً امیدوارم کرد. طلبهیی چنین جسور و دارای هوشی در حد نبوغ را یافته بودم، که میخواست با صداقت و پیوندی فراتر از فرزند واقعی خدمتم کند، به همین دلیل، اسارت شکنجهآور، بیکسی، غربت و سالمندی را فراموش کردم. پیش از آن نامه، نسخهیی از کلام دهم را که درباره ایمان به آخرت منتشر کرده بودم به دستش رسیده بود. این رساله همچون مرهمی همه زخمهای معنوی شش هفت سال گذشتهاش را بهبود بخشیده بود. گویا هنگام نگارش آن نامه، با ایمانی قوی و تابان، اجلش را انتظار میکشیده است. یکی دو ماه بعد که تصور میکردم روزهای خوشی را با عبدالرحمان سپری خواهم کرد، وا حسرتا، خبر درگذشتش را شنیدم. این خبر چنان تکانم داد که با گذشت پنج سال هنوز تحت تأثیر آن هستم. درد این فراق حُزنانگیز به مراتب بیشتر از درد اسارت شکنجهآور، بیکسی، غربت و سالمندی بود. قبلاً میگفتم با درگذشت مرحومه والدهام نیمی از دنیای خصوصیام از بین رفت و حالا میدیدم که نیمه باقی مانده دنیایم با درگذشت عبدالرحمان از بین رفت. ارتباطم با دنیا کاملاً قطع شد، زیرا اگر او در این دنیا میماند مدار قدرتمندی برای وظایف اُخرویم بود و بهترین کسی میشد که میتوانست بعد از من راهم را ادامه دهد، و دوست فداکار و مایه آرامشم میشد. او اگر میماند باهوشترین طلبه و مخاطبم و امانتدارترین فرد برای حفظ بخشهای مختلف رساله نور میشد. آری، چنین ضایعهیی به اعتبار انسانیت برای کسانی همچون من بسیار کُشنده و سوزان است؛ گرچه در ظاهر سعی میکردم تحمل کنم، اما روحم گرفتار توفان شدیدی بود. اگر تسلی و آرامشی نبود که گاهی از نور قرآن نصیبم میشد، تاب تحمل را از دست میدادم. در آن زمان تنها به کوهها و درههای بارلا میرفتم و میگشتم، و در مکانهای دنج مینشستم و با تأثرات حزین خاطرات روزهایی را که با طلاب صادقی چون عبدالرحمن سپری کرده بودم مانند پرده سینما در خیال خود تصور میکردم، سرعت تأثری که ریشه در غربت و سالمندی داشت تحملام، را از بین میبرد. ناگهان سرّ آیه قدسیه: كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ لَهُ ال۟حُك۟مُ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ بر من آشکار شد، و مرا واداشت که بگویم: «یا باقی انت الباقی، یا باقی انت الباقی» و به این ترتیب آرامش حقیقی را نصیبم کرد. آری، من در آن دره برهوت و در آن حالت غم انگیز به موجب سرّ این آیه قدسیه، همان طور که در رساله «مرقاة السُّنه» اشاره شده است خود را بالای سر سه جنازه بزرگ به شرح زیر دیدم: جنازه اول: خودم را دیدم که چون سنگ قبری بر گور سعیدهایی قرار داشتم؛ پنجاه و پنج سعید مرده که در طول پنجاه و پنج سال عمرم دفن شده بودند. جنازه دوم: همجنسان و همنوعانم بودند که از زمان «آدم (ع)» تاکنون مُرده و در گور ماضی دفن شده بودند و من خود را مورچه کوچکی دیدم که بر چهره عصر جدید - که به مثابه سنگ قبریست برای آنان- میگشتم. جنازه سوم: مانند مرگ انسانها جنازهی دنیایی که در این دنیا در سیر و حرکت است و مُردنش هر سال رخ میدهد؛ در خیالم مجسم شد، که دنیای بزرگ نیز برپایه سرّ همین آیه و نشانه خواهد مُرد. آیه کریمهي: فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا فَقُل۟ حَس۟بِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَي۟هِ تَوَكَّل۟تُ وَهُوَ رَبُّ ال۟عَر۟شِ ال۟عَظٖيمِ با معنای اشاری خود به دادم رسید و حالت وحشتانگیز حاصل از درگذشت حزین عبدالرحمان را از بین برد و آرامش حقیقی و نوری پایدار نصیبم نمود. آری، آیه مذکور به من فهماند مادام که حضرت حق هست پس بدل هر چیزیست. مادام که باقیست پس کافیست. فقط یک جلوه عنایتش به تمام دنیا میارزد؛ و فقط یک جلوه نورش به سه جنازه بزرگ مذکور، حیات معنوی عطا میکند و نشان میدهد که آنها جنازه نبودهاند، وظیفهشان را انجام داده و به عوالم دیگری رفتهاند. توضیح این سرّ در لمعه سوم آمده است، لذا به آن اکتفا میکنم و در این جا فقط میگویم: «یا باقی انتَ الباقی، یا باقی انتَ الباقی» که نشان از معنای آیه:كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ... اِلٰى اٰخِرِ الی آخر دارد دوبار مرا از حالتی واقعاً دردناک و حزین به ترتیب زیر نجات داد: بار اول «یا باقی انتَ الباقی» گفتم و به دلیل زخمهای بیشمار معنوی که بر اثر قطع ارتباط با دنیا و دوستانی مانند عبدالرحمان - که بیش از حد به آنها وابسته بودم- بر من وارد شده بود، با مداوایی چون عمل جراحی مواجه شدم. بار دوم عبارت «يا باقی انتَ الباقی» درمان و مرهمی شد برای همه آن زخمهای معنوی بیشمار، یعنی تو باقی هستی هر که میخواهد برود، تو کفایت میکنی. مادام که تو باقی هستی جلوهیی از رحمتت بدل از هر چیز زوالپذیر است. مادام که تو هستی، برای کسی که به وجودت مؤمن است و به انتسابش به تو آگاهی دارد و با سرّ اسلامیت براساس انتساب مذکور حرکت میکند، همه چیز مهیاست. به این فکر میکردم که «فنا و زوال، موت و عدم پردهییست، نو شدن است، گشت و گذار در منازل مختلف است.» در نتیجهی همین حالت روحانی دهشت انگیز، ظلمانی، الیم، غم انگیز، سوزنده و یادآور فراق، تبدیل به حالتی مأنوس، سرور انگیز، لذتبخش، شادی آور، نورانی و دوست داشتنی شد. زبان و قلبم و تمام ذرات وجودم با لسان حال شروع به گفتن «الحمدلله» کردند. جزیی از اجزای هزارگانه آن جلوه رحمت چنین است: از درهیی که مأوای غم و اندوه من بود با حالت حزن انگیزی به بارلا بازگشتم، دیدم جوانی به نام مصطفی کوله اونلو آمده است تا سؤالاتی فقهی درباره وضو و نماز از من بپرسد. در آن ساعت مهمانی نمیپذیرفتم اما روحم اخلاصی را که در ذات آن جوان بود به واسطه حس معنوی در روحش تشخیص داد و دانستم که در آینده خدمات شایان توجهی به رساله نور خواهد کرد. او را بازنگرداندم و پذیرفتم. آن گاه معلوم شد حضرت حق مصطفی را به عنوان نمونهیی فرستاده است تا جایگزین عبدالرحمن شود که در خدمت رساله نور و بهترین خلف بعد از من باشد و میتوانست وظیفه یک وارث حقیقی را به طور کامل ایفا کند، یعنی «عبدالرحمانی را از تو گرفتم و به جایش سی عبدالرحمان مانند همین مصطفی را در اختیارت میگذارم تا آن وظیفه دینی را به عنوان طلبه، برادرزاده، فرزند معنوی، برادر و دوستی فداکار برایت انجام دهند.» آری، الحمدلله سی عبدالرحمان به من داد، در آن لحظه گفتم: «ای قلب گریان من! حال که این نمونه را دیدی و فهمیدی که با او مهمترین زخمهایت را مداوا نمود؛ باید باور کنی که زخمهای دردآور دیگرت را نیز مداوا خواهد کرد.» اینک ای برادران و خواهران سالمندی که همچون من در سنین پیری فرزند یا فامیلی را که بسیار دوست داشتید از دست داده اید و علاوه بر بار سنگین سالمندی، غم و غصه کمرشکن حاصل از فراق را نیز تحمل میکنید! دانستید وضعیت من با این که از اوضاع شما سختتر بود به واسطه آیه کریمهیی رو به بهبودی رفت و من شفا یافتم. شک نکنید که برای علاج همه دردهایتان در داروخانه قدسی قرآن حکیم دارو وجود دارد، کافیست مؤمنانه به قرآن رجوع کنید و آن داروها را توأم با عبادت مصرف کنید تا سنگینی بار سالمندی و غم و غصهها سبک گردد. سرّ طولانی شدن این مبحث این بود که برای عبدالرحمان درخواست دعای رحمت داشته باشم؛ امید است باعث خستگی شما نشده باشد. هدفم از این که دهشتانگیزترین زخم دلم را به صورت دردآور و ناراحت کنندهیی برایتان توضیح بدهم و احتمالاً موجب تأثر و تلخ کامی شما هم شده باشد، این بود که نشان دهم درمان قدسی قرآن حکیم تا چه حد دارویی فوق العاده و نوری درخشان است.
در این بخش یکی از صفحات مهم سرگذشتم را بیان خواهم کرد، احتمالاً کمی طولانی میشود، امیدوارم موجب ملال خاطر شما نشود و خسته نشوید: پس از این که در جنگ جهانی از دست روسها نجات یافتم، خدمت دینی در دارالحکمه استانبول موجب شد دو سه سالی را در آن شهر بگذرانم. آنگاه ارشادات قرآن حکیم و همت غوث اعظم و هشدارهای سالمندی موجب تنفرم از زندگی شهری در استانبول و بیزاریام از جامعه پر از تشریفات شد. شوق وطن که داءُ الصَّله خوانده میشود مرا به سوی موطنم روانه کرد. گفتم مادام که قرار است بمیرم بهتر است در زادگاهم باشد، این بود که به شهر وان آمدم. پیش از هر چیز به دیدن مدرسهیی به نام خورخور رفتم که در وان داشتم. دیدم ارمنیها در زمان اشغال منطقه توسط روسها، آن جا را هم مانند ساختمانهای دیگر ویران کردهاند. مدرسه من زیر قلعه مشهور وان که مانند کوهی از سنگ یک پارچه است قرار دارد. به یاد دوستان واقعی برادران و شاگردانم افتادم که آنها را هفت هشت سالی میشد ترک کرده بودم. تعدادی از دوستانم واقعاً به شهادت رسیده و تعدادی دیگر نیز براثر مصایب و بلایا فوت کرده و شهید معنوی به شمار میرفتند. نتوانستم جلوی گریه خود را بگیرم. بالای تپهیی از قلعه رفتم که به اندازه دومناره ارتفاع داشت و مُشرف بر مدرسهام بود. در آن جا نشستم و در عالم خیال به هفت هشت سال پیش سفر کردم. خیالم قدرتمند بود و توانست مرا در آن زمان خوب بگرداند. در آن حوالی کسی نبود که مرا از آن خیالات بازدارد و به زمان حال بازگرداند. تنها بودم. وقتی چشم باز کردم دیدم در مدت هفت هشت سال گذشته گویا تحولات یک قرن صورت گرفته است. نگاه کردم و دیدم سرتاسر شهیر ایچی و قلعه دیبی که در اطراف مدرسهام قرار داشت، کاملاً سوزانده شده است. از دیدار قبلیام تاکنون گویا دویست سال گذشته بود و احساس میکردم بار دوم است که به دنیا آمده و در حال دیدن غمگينانه شهر هستم. من با بسیاری از ساکنان آن خانهها دوست و خویشاوند بودم. بیشترشان را خدا رحمت کند! در مهاجرت درگذشتند، در غربت، اوضاع پریشانی داشتهاند. جز محله ارامنه، خانه تمام مسلمانان را ویران کرده بودند. دلم به درد آمد، چنان دردناک بود که اگر هزاران چشم داشتم به تمامی گریان میشدند. گمان میکردم از غربت نجات یافته و به وطنم بازگشتهام، اما وا اسفا که بدتر از غربت را در وطن خود دیدم. دیدم صدها تن از آشنایان، دوستان و طلبههایی مانند عبدالرحمان -که با او ارتباط روحی داشتم و بحث آن در امید دوازدهم گذشت- اینک در زیر خاک خفتهاند و خانههایشان به خرابهیی تبدیل شده است. در گذشته نکتهی جالبی از کسی به خاطر داشتم و معنای دقیقش را نمیدانستم. حالا در مقابل منظره غم انگیزی که میدیدم معنای درستش را فهمیدم، نکته مذکور این بود: «لَولا مُفَارَقَهُ الاحبَابِ مَا وَجَدَت لَهَا المَنَایا اِلی اَروَاحِنا سُبُلا» یعنی اگر فراق دوستان نبود مرگ راهی به سوی روحهایمان نمییافت تا بیاید و آنها را اخذ کند. گویی آن چه بیش از چیزهای دیگر موجب مرگ میشود مفارقت دوستان است. هیچ چیز چون وضعیت مذکور مرا نسوزاند و به گریستن وانداشت، اگر یاری قرآن و ایمان به دادم نمیرسید غم و غصه روحم را متلاشی میکرد. شاعران از گذشتههای دور همواره در شعرهایشان درباره خانههایی گفته و گریستهاند که در آنها با دوستانشان دیدار داشتهاند و حال همان خانهها به مرور زمان به خرابههایی تبدیل شدهاند. من تصویر فراق دردناک این مطلب را به چشم خود دیدم. با حزن و اندوهِ فردی که دویست سال بعد به محل اقامت عزیزترین دوستانش آمده است، روح و قلبم به کمک چشمانم شتافتند و گریستند. آن گاه شکل آباد و زیبا و شاداب و باشکوه همین خانهها - که اینک در مقابل چشمانم جز خرابه از آنها باقی نمانده بود- در برشی بیست ساله از زمان - که دلنشینترین دوره زندگیام بود و با تدریس و در کنار طلبههای ارزشمندم گذشته بود- چون تصویرسینما در مقابل دیدگان خیالم به حرکت درآمد و پس از مدتی محو شد و از بین رفت. در آن لحظه حال اهل دنیا موجب حیرتم شد. با خود گفتم: چگونه خود را فریب میدهند؟ وضعیتی که در آن به سر میبردم فانی بودن دنیا و مسافر بودن انسانها را به خوبی و بالبداهه نشان میداد. با چشم خود درستی سخن اهل حقیقت را مشاهده کردم که همواره گفته و میگویند «دنیا غدار است، مکار است، و چیزی جز فنا نیست، مراقب باشید فریبش را نخورید.» دیدم انسان همانگونه که به جسم خود و کاشانهاش وابستگی دارد به قصبه و شهر و دنیای خویش نیز وابسته است، زیرا من در حالی که به اعتبار تلخی دوران سالمندی با دو چشم خود میگریستم، حاضر بودم اگر ده چشم داشتم نه فقط برای فرسودگی مدرسهام که برای از بین رفتنش با هر ده چشمم بگریم. احساس میکردم نیاز دارم برای وطن نیمه مردهام با صد چشم اشک بریزم. در حدیث آمده است که هر صبح فرشتهیی ندا میدهد: «لِدُوا لِلمَوتِ وَ ابنُوا لِلخَرابِ» یعنی برای مردن متولد میشوید و به دنیا میآیید و برای خراب شدن بناهایی میسازید. من این حقیقت را در آن لحظه نه با گوش که با چشم میشنیدم. آری، آن وضع چنان مرا به گریه واداشت که اکنون بعد از گذشت ده سال باز هم اگر به یادش افتم، میگریم. از بین رفتن خانههایی که بر فراز آن قلعه کهنسال هزار ساله قرار داشتند و فرسوده شدن 800 ساله شهری که زیرپای آن قلعه بود آن هم در ظرف هفت هشت سال، و مرگ مدرسه من در پایین قلعه، با نشاطی که داشت و محل تجمع دوستان و احباب بود؛ به وفات همه مدارس دولت عثمانی اشاره داشت و حالا سنگ یک پارچه قلعه شهر وان سنگ قبر آن جنازه معنوي بزرگ شده بود. احساس میکردم طلاب مرحومم که هشت سال پیش در آن مدرسه درکنارم بودند حالا در قبرهای خود همراه با من میگریند، حتی دیوارهای ریخته آن شهر ویرانه و سنگهای شکستهاش در همراهی با من میگریستند، من آنها را در حالی مشاهده کردم که گویی میگریند. در آن لحظه دانستم که تاب تحمل چنین غربتی را در وطنم ندارم، یا باید میمُردم و مرا هم مانند آنها دفن میکردند یا به غاری پناه میبردم و منتظر اجل میماندم، اندیشیدم: «مادام که در دنیا چنین فراقهای طاقت فرسا، کمرشکن، کُشنده و شکنندهیی هست پس مردن بر ماندن ارجح است، این سختیها در زندگی، از دردهای قابل تحمل نیست.» آن گاه به جهات ستّه یعنی به شش جهت نگاهی کردم، هر طرف را سیاه دیدم. غفلت حاصل از آن تأثر شدید، موجب میشد دنیا را هولناک، تُهی، پوچ و در حال ویرانی ببینم. روحم در برابر بلایای بیشمار نقطه اتکایی جستجو میکرد و در پی کمکی بود تا بتواند خواستههای بیپایانی را که تا ابد امتداد مییابد برآورده سازد. در برابر حزن و اندوه منبعث از دیدن ویرانهها و مرگ و فراق و دوری، بیصبرانه خواهان آرامش و تسلی بودم، که ناگهان حقیقت آیه زیر از قرآن معجز بیان بر من تجلی کرد: سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ لَهُ مُل۟كُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ این آیه مرا از آن وضع رقتانگیز، دهشتناک و غمبار نجات داد و چشمانم را گشود. دیدم میوههایی که بالای درختان هستند با تبسم به من نگاه میکنند، و میگویند: «ما را هم ببین و به دیدن خرابهها اکتفا نکن!» حقیقت آیه فوق هشدارم میداد: «نامهیی به دست مسافرانی که در عرصه صحرای وان مهمان بودهاند نوشته شده و صورت شهر به خود گرفته است؛ این شهر حالا بعد از مصیبت دهشتناک استیلای روس گویی دچار سیلی نابودکننده شده است، تو چرا باید از این واقعه تا این حد متأثر شوی؟ به نقاش ازلی که مالک حقیقی و صاحب هرچیز و پروردگار جهان است بنگر که نامههایش در صفحهیی به نام شهر وان در کمال شکوه همچنان نوشته میشود و وضعیتی را که در سابق دیده بودی ادامه دارد. تو بدان سبب میگریی که این مناطق را خالی و ویرانه و تخریب شده میبینی و از مالک حقیقی غافلی؛ مردم را مسافر نمیدانی و انگار آنها را مالک پنداشتهیی.» از آن خطا و آن وضعیت کُشنده باب حقیقتی باز شد و نفس آماده پذیرش کامل آن حقیقت گردید. آري، همان طور که آهن را به آتش نزدیک میکنند تا نرم شود و اشکال زیبا و مفیدی به آن دهند، حالات حزنانگیز و اوضاع هولناک من نیز آتشی شد تا نفسم را نرم کند. قرآن معجز بیان با حقیقت آیه مذکور، فیض حقایق ایماني را کاملاً به نفسم نشان داد و قبولاند. آری، الحمدلله حقیقت این آیه را به واسطه فیض ایمان در رسالات متعددی مانند مکتوب بیستم به صورت قطعی ثابت کردهایم، به همین ترتیب ایمان به خدا چنان نقطه اتکایی را - که به نسبت قدرت ایمانی هرکس ظهور مییابد- نصیب روح و قلبم نمود که میتوانستم با نیروی حاصل از آن، مصیبتهایی صد برابر خطرناکتر و ترسناکتر از اوضاع دهشتانگیز مذکور را تحمل کنم و به مقابله با آنها بپردازم. چنین هشدارم داد: «همه چیز مُسخّر فرمان مالک حقیقی این مملکت میباشد، که خالق توست، اختیار هرچیز در دست اوست، کافیست که منتسب او باشی.» پس از اتکا به آفرینندهام و شناخت او، همه چیزهایی که شکل خصومت به خود گرفته بودند دشمنی را کنار گذاشتند. حالات غمگينانهیی که موجب گریستنم میشد اینک شادم میکرد. همان طور که در بسیاری از رسالات با برهان قطعی ثابت کردهایم خداوند در مقابله با خواستههای بیحد و حصر، توسط نوری منبعث از ایمان به آخرت، چنان کمکم کرد که نه تنها برای خواستهها و ارتباطاتم در برابر دلبستگیهای کوچک و موقت و کوتاه دنیوی، بلکه برای خواستهها و امیال دور و درازم در ابد الآباد، عالم بقا و سعادت جاودان نیز کافی بود. او با جلوهیی از رحمتش بر روی این زمین - که منزلی از جهان و به مثابه میهمانسرایی موقت به شمار میرود- برای خوشحالی چند ساعته مسافران، بهار را - که حاوی نعمتهای دلنشین و هنرمندانه و بیشماریست و در حکم صبحانهیی برای مهمانان میباشد - احسان میکند؛ با ایمان به رحمت رحمان و رحیمی که چنین سفره پربرکتی دارد، پروردگاری که هشت بهشت همیشگی در مأوای ابدی را نیز در زمانی بیانتها از انواع نعمتها پر کرده و به بندگانش نشان میدهد؛ کسی که منتسب به او گردد و از حقیقت این انتساب آگاه باشد بیشک چنان نقطه اتکا و استمدادی مییابد که کمترین مرتبهاش به آمال ابدی فراوان یاری رسانده و تداوم مییابد. به واسطه حقیقت همان آیه، نوری که از روشنایی ایمان ساطع شده بود چنان به درخشانترین صورت تجلی کرد که جهات ششگانه تاریک و ظلمانی را چون روز روشن نمود. در وضعی بودم که احساس میکردم از مدرسه و شهر و طلاب و دوستانم بازماندهام؛ لذا میگریستم. آیه مذکور این وضع را برایم کاملاً روشن نمود، گویی خطاب به من میگفت: «عالمی که دوستان و خویشانت به آن جا نقل مکان کردهاند عالم ظلمانی نیست، آنها فقط مکان خویش را تغییر دادهاند؛ شما باز همدیگر را خواهید دید.» این هشدار موجب قطع کامل گریستنم شد و به من تفهیم کرد که در دنیا کسانی را شبیه و جایگزین آنها خواهم یافت. الحمدلله به جای مدرسهی از بین رفته وان، مدرسه اسپارتا احیا شد و به جای دوستانی که در آن جا داشتم دوستان بیشتر و طلبههای ارزشمندتر دیگری نصیبم گردید. به این ترتیب خداوند آگاهم کرد که دنیا تهی و خالی نیست و به اشتباه تصور میکردهام که ویرانهیی مخروبه است. دانستم مالک حقیقی به اقتضای حکمتش لوایح انسانهای مصنوع را تغییر میدهد و مکاتیب خود را نو میکند؛ همان طور که با کندن میوههای یک درخت، میوههای دیگری جایگزین میگردد، در نوع بشر نیز فراق و زوال نوعی تجدد و نو شدن است، نو شدنی که به واسطه ایمان به جای حزنی دردناک به خاطر از دست دادن خویشان و دوستان، یادآور میشود که غم فراق باید دلنشین باشد، زیرا قرار است دیدار در جای زیبای دیگری مجدداً صورت گیرد. آیه کریمه فوق چهره موجودات را نیز که تحت تأثیر آن وضع دهشتناک سیاه و تاریک دیده میشد، روشنایی بخشید. من در آن لحظه درصدد شکرگزاری برآمدم، و این نکتهی عربی به ذهنم خطور نمود، و حقیقت مورد نظر را به خوبی تصویر کرد: «الحَمدُللهِ عَلی نُورِ الایمانِ المُصَوَّرِ مَا یُتَوَهَّمُ اَجَانِبُ اَعدَاءً اَموَاتَاً مُوَحِّشَینَ اَیتَامًا بَاکینَ، اَوِ دَّاءَ اِخوَاناً اَحیَاءً مُونِسینَ مُرَخَّصینَ مَسرُورینَ ذَاکِرینَ مُسَبِّحِینَ» یعنی با غفلتی تحت تأثیر آن حالت شدید، قسمی از موجودات عالم را به صورت دشمن و اجنبی ، قسمی به شکل جنازههای عجیب، و قسم دیگر را به صورت یتیمانی که از بیکسی میگریند دیدم. در این لوح ترسناک که به نفس غافلم نشان میدادند با نور ایمان و به عینالیقین دیدم آنان که دشمن و اجنبی دیده میشدند هر یک دوست و برادرند؛ و آن جنازههای عجیب را نیز دیدم که قسمی جاندار و مأنوس و قسمی معاف از وظیفه هستند. واویلای یتیمان گریان را هم با نور ایمان دیدم که زمزمههای ذکر و تسبیحاند، لذا خالق ذوالجلال را فراوان سپاس میگویم که ایمان را به عنوان منبع نعمتهای بیشمار مذکور به من عطا نمود. در این دنیا و دنیای درونم - که به اندازه این جهان بزرگ است- همه موجودات را در حال حمد و تسبیح الهی میبینم، که با لسان حال میگویند «الحَمدُللهِ عَلی نُورِ الایمانِ» لذات زندگی که به واسطه همان حالت عجیب غفلتآمیز هیچ انگاشته میشد، آرزوهایی که همه خشک و بیروح در تنگترین دایره فشرده میشدند و نعمتها و لذتهای متعلق به من که در حال نابودی بودند– چنانكه در رسالات دیگر به طور قطعی اثبات کردهایم– ناگهان به واسطه نور ایمان دایره تنگ پیرامون قلبم را چنان وسعت بخشیدند که کائنات را در درون خود جای داد و در محل همان نعمتهایی که در مدرسه خورخور خشکیده و لذتشان را از دست داده بودند دار دنیا و آخرت را به سفره نعمت و طِبِق رحمتی تبدیل کردند. نه دهها بلکه صدها عضو از اعضای انسانی چون گوش و چشم و قلب را دیدم که به صورت دستی بسیار کشیده به نسبت مرتبه هر مؤمن به سوی آن دو سفره رحمان دراز شده و درصدد جمع آوری نعمتها از هر سوی هستند، در آن لحظه برای بیان این حقیقت و شکر آن همه نعمت بیشمار گفتم: «اَلحَمدُللهِ عَلی نُورِ الایمَانِ المُصَوِّرِ لِلدَّارِینِ مَملوئَتَینِ مِنَ النِّعمَةِِ وَ الرَّحمَةٍ، لِکُلِّ مُؤمِنٍ حَقاً یَستَفیدُ مِنهُمَا بِحَوَاسِّهِ الکَثیَرهِ المُنکَشِفَةٍِ بِاذنِ خَالِقِهِ.» یعنی «تا آن جا که بتوانم با تمام ذرات وجودم آفرینندهام را - که ایمان نصیبم کرد- شکر میگویم، شکری فراوان به قدر دنیا و آخرت؛ خدایی که دنیا را پر از نعمت و رحمت کرد؛ و مؤمنان حقیقی را با نور ایمان و اسلام گشایش و انبساط عطا فرمود؛ خدایی که مقرر نمود مؤمنان با استفاده از حواسشان از آن دو سفره گشاده بهره ببرند.» مادام که ایمان در این جهان چنین تأثیرات عظیمی دارد بیشک در دار بقا چنان ثمرات و فیوضاتی خواهد داشت که با عقل این دنیایی نمیتوان بر آنها احاطه یافت و وصفشان کرد. حال ای مردان و زنان سالمندی که چون من به سبب پیری و کهولت سن، درد فراق بسیاری از دوستانتان را تحمل میکنید! من احساس میکنم از سالمندترین شما هر قدر که از من هم پیرتر باشد به لحاظ معنا سالمندترم، زیرا تصورم این است که درد هم نوعان را بیشتر از دیگران احساس میکنم و بیش از مشکلات خودم براساس سرّ شفقت و محبت به جای هزاران نفر از برادرانم درد میکشم، لذا احساس میکنم سالمندی هستم که صدها سال از عمرش میگذرد. شما هر قدر هم درد فراق را چشیده باشید به اندازه من در معرض این بلا نبودهاید، زیرا من پسری ندارم که فقط به او بیندیشم، این محبت و احساس دردی که به طور فطری در من وجود دارد باعث میشود بر اساس همان سرّ شفقت، نسبت به فرزندان هزاران خانواده مسلمان و حتی نسبت به مصایب حیوانات بیگناه احساس درد و تألم کنم. من خانه مشخصی ندارم که فکرم را صرفاً معطوف آن کنم، بلکه به موجب حمیّت اسلامی خود را وابسته به این کشور و جهان اسلام میدانم. من به واسطه درد هم کیشانم در این جا و تمام ممالک اسلامی متألم میشوم و بر اثر دوری آنها محزون و غمگینم. در تألمات ناشی از سالمندی و بلایای فراق، نور ایمان کفایتم نمود، و رجایی مستحکم، امیدی ناگسستنی، نوری جاودان و آرامشی ابدی نصیبم کرد. تردیدی نیست که برای شما نیز ایمان در مواجهه با تیرگی و غفلت و تأثرات و تألمات حاصل از سالمندی کافی و وافیست. در اصل تاریکترین و بینورترین و دردآورترین سالمندی و آزاردهندهترین و شگفتآورترین فراق، سالمندی و فراق اهل ضلالت و سفاهت است. برای درک ایمان منبعث از آن نور و رجا و تسلی، و احساس تأثیرات آن باید در پی رفتاری معرفتآمیز و مطابق با عبودیت و بندگی و منطبق بر اسلام و شایسته سالمندی بود؛ درغیر این صورت این کار با تشابه به جوانان و فراموش کردن سالمندی با مشغول شدن به غفلتهای سرمستانه آنها تحقق نخواهد یافت. به این حدیث بیندیشید که میفرماید: «خَیرُ شَبَابِکُم مَن تَشَبَّهَ بِکُهُولِکُم وَ شَرُّ کُهُولِکُم مَن تَشَبَّهَ بِشَبَابِکُم» یعنی بهترین جوانان شما آنهایند که در وقار و دوری از سبکسری، مانند سالمندانند، و بدترین سالمندان شما آنهایند که در سبکسری و غفلت مانند جوانانند. ای برادران و خواهران سالمند من! در حدیث است که هرگاه مؤمن سالمندِ شصت هفتاد سالهیی دست دعا به درگاه الهی برمیدارد، رحمت الهی از این که دستان او را خالی برگرداند شرم میکند. مادام که رحمت الهی نسبت به شما چنین احترامی قائل است، شما هم با عبودیت خود در مقابل رحمت خداوند حرمت نگاه دارید.
مقدمه آیت نوریه حسبیه که شعاع چهارم است به طور خلاصه به شرح زیر است: زمانی که اهل دنیا مرا از هر چیز کنار گذاشته بودند دچار پنج نوع غربت شده بودم. با غفلت حاصل از فشارها، بدون توجه به انوار یاری رساننده و تسلی بخش رساله نور مستقیماً متوجه قلبم شدم و در جستجوی روح خود برآمدم. دیدم علاقه شدیدی به بقا، محبت شدیدی به خویش، اشتیاق عظیمی به زندگی، عجزی بینهایت و فقری بیپایان در وجودم حکمرانی میکنند. این درحالی بود که میدانستم فنایی مدهوش کننده بقای مذکور را از بین میبرد، در آن حالت، به زبان شاعری دلسوخته گفتم: خود، بقای تنم را میخواهم اما حق فنایش را گرفتار درد بیدرمانی شدهام، آه که لقمان هم از آن بیخبر است. مأیوسانه سر به زیر افکندم. حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ به دادم رسید و گفت مرا با دقت بخوان. من هم روزانه پانصد بار این عبارت را خواندم، با خواندن حسبنا الله، نه تنها با علمالیقین که با عینالیقین نُه مرتبهی حسبیه از انوار بسیار ارزشمندش را بر من آشکار کرد. نخستین مرتبه نوریه حسبیه: علاقه شدید به بقا در من، علاقه به بقای خودم نبود بلکه سایهیی از تجلی یکی از اسماء ذات ذوالجلال و ذوالکمال در ماهیت من بود؛ ذاتی که کمال مطلق است و ذاتاً و بیسبب محبوب؛ محبت فطری موجود در فطرت من که متوجه هستی و کمال و بقای آن کامل مطلق شده بود، بر اثر غفلت راه خود را گم کرده و سرگرم سایه شده بود؛ گویی عاشق بقای آیینه بودم، حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ آمد و پرده را کنار زد. دیدم و احساس کردم و با حقالیقین ذوق آن را چشیدم که لذت و سعادت بقایم عیناً و شاید به شکل کاملتری در بقای باقی ذوالکمال و در ایمان و اذعان و تصدیق این که او خدای من و پروردگارم است قرار دارد. ادله این مطلب طی دوازده نسیم و شعور ایمانی به شکل دقیق و حیرت انگیزی برای اهل شعور و ادراک در رساله حسبیه بیان شده است. مرتبه دوم نوریه حسبیه: با وجود عجز بینهایت فطری ام، در متن سالمندی و غربت و بیکسی و انزوایم از خلق، در هنگامهیی که اهل دنیا با دسیسهها و نیرنگهایشان به سویم هجوم آورده بودند خطاب به قلبم گفتم: «لشکرهایند که به مردی بیمار و ضعیف با دستانی بسته حمله میکنند، آیا هیچ نقطه اتکایی برای من وجود ندارد؟» و به آیه حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ رجوع نمودم، آیه تفهیمم کرد: به واسطه انتساب ایمانی، به چنان سلطان قدیر مطلقی منتسب میشوی که در هر بهار بر روی زمین، تمام جهازاتِ نباتات و حیواناتِ مرکب از چهارصدهزار ملت را در کمال نظم مهیا میکند و در عین حال رزق مورد نیاز همه جانداران و در رأسشان انسان را نه صرفاً در قالب غذاهایی مانند عصاره گوشت و شکر و موارد دیگری که توسط انسان مدنی کشف شده بلکه صدبرابر کاملتر از آن را به صورت بذر و تخم همه انواع اطعمه، در خلاصه و فشرده ارزاق رحمانی نهاده و برای طبخ و انبساطشان در نسخههایی قرار داده و از آنها در صندوقچههای کوچکی محافظت کرده و عطا میکند. خلق و ایجاد صندوقچههای مذکور در کارخانه کاف و نون که در فرمان «کن» وجود دارد چنان سریع و راحت و فراوان صورت میگیرد که قرآن میفرماید: «خالق امر میکند و آن به ظهور میرسد.» مادام که تو به واسطه وثيقه انتساب ایمانی قادر به یافتن چنین نقطه اتکایی هستی، طبیعتاً میتوانی به قدرت و قوتی بیحد و حصر اتکا نمایی. وقتی این درس را از آیه مذکور فرا گرفتم چنان قوت معنوی یافتم که نه تنها دشمنان فعلی بلکه با اقتدار معنوی به دست آمده میتوانستم در برابر تمام جهان بایستم؛ این بود که با تمامیت روحم آیهی: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ را بر زبان راندم. مرتبه سوم نوریه حسبیه: درحالی که بر اثر غربتها و بیماریها و مظلومیتها ارتباطم را با دنیا قطع کرده بودم و هنگامی که ایمان تلقینم میکرد که نامزد عالمی جاودان و دیاری باقی و سعادتی همیشگی هستم، به جای آه کشیدن که موجبات حسرت را فراهم میکرد شروع به گفتن «اوه» کردم که سرشار از شادی و سرور بود. میاندیشیدم این وضع که تحقق غایت خیال، آمالِ روح و نتیجه فطرت است فقط و فقط با قدرت بیانتهای قدیر مطلق و عنایت و اهمیت بیکران او نسبت به انسان امکانپذیر است، خالقی که بر تمام حرکات و سکنات و احوال و اعمال مخلوقات خود، قولاً و فعلاً واقف میباشد و آنها را ثبت میکند؛ خدایی که انسان، این مخلوق خرد و ناتوان مطلق را دوست و مخاطب خود قرار داد و مقامی برتر از تمام مخلوقاتش به او داد. مسألت کردم در این دو نکته یعنی فعالیت چنین قدرتی و اهمیت حقیقی انسانی که در ظاهر دارای اهمیتی نیست، به واسطه تقویت ایمان و اطمینان قلبی ایضاحی حاصل گردد، لذا دوباره به همان آیه رجوع نمودم، امر کرد به «نا» در «حسبنا» دقت کن و توجه داشته باش چه کسانی «حسبنا» را هم آواز با تو با لسان حال و قال بیان میدارند. ناگهان دیدم پرندگان بیشمار، حشرات کوچک، حیوانات بیحد و حصر، گیاهان متعدد و درختان فراوان نیز مانند من با لسان حال معنای آیهی: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ را یادآوری میکنند و دیگران را خاطرنشان میسازند، وکیلی دارند که همه شرایط حیاتشان را تکفل نموده است؛ کسی که از تخمهای شبیه به هم که ماده مشابهی دارند، قطرات مانند هم، و دانهها و هستههای مشابه یکدیگر، صدها هزار نوع پرنده و حیوان و نبات و درخت را بدون خطا و نقصان و ترکیب نابجایی با نظم و ترتیب و انتظام و متفاوت از هم در مقابل دیدگان ما به ویژه در هر بهار، بسیار فراوان و کاملاً آسان و در دایرهیی گسترده به صورت کثیر خلق میکند و در متن قدرتی باعظمت و با شکوه، با خلقت موجودات به طرزی واحد و مشابه و در کنار هم، وحدت و احدیت خویش را به ما نشان میدهد. آن گاه دانستم در عین حال یادآوری میکنند مداخله و اشتراک در فعل ربوبی و تصرف خلاقانهیی که چنین معجزات بیشماری را پدید میآورد غیرممکن است. کسانی که میخواهند ماهیت انسانی مرا مانند هر مؤمن دیگری بشناسند و از هویت شخصیام مطلع گردند و همچون من شوند، به تفسیر «انا» در جمعیت «نا»یی که در «حسبنا» هست یعنی به تفسیر نفسم بنگرند؛ تا بدانند و درس بگیرند که وجودِ در ظاهر بیاهمیت، حقیر و ناتوان من همچون وجود هر مؤمن دیگری چیست؟ زندگی چیست؟ انسانیت چیست؟ اسلام چیست؟ ایمان تحقیقی یعنی چه؟ معرفة الله چیست؟ و محبت چگونه باید باشد؟ مرتبه چهارم نوریه حسبیه: زمانی که عوارضی چون سالمندی، غربت و بیماری وجودم را در برگرفته بود غافلانه گرفتار اندیشهیی شدم و تصور نمودم وجودم که به شدت علاقمند و مفتونش هستم در معیت همه مخلوقات دیگر راهی عدم است؛ در همان زمان به همین آیه حسبیه رجوع کردم، گفت: «در معنایم دقت کن و با دوربین ایمان بنگر.» نگاه کردم و از منظر ایمان دیدم، و با علمالیقین دانستم که وجود بسیار کوچکم – مانند وجود هر مؤمن دیگری – کلمهی حکمتیست که آینهی هستیای لایتناهی بوده، و با بسطی بینهایت، وسیلهیی برای کسب وجودهای بیشمار میباشد؛ و وجودهای متعدد دیگری را که باقی میباشند و ارزشمندتر، نتیجه میدهد؛ کلمهیی که یک لحظه حیاتش از لحاظ منسوبیت، به میزان یک وجود ابدی ارزشمند است، زیرا به واسطه شعور ایمانی دانستم که وجود من اثر، هنر و جلوه واجبالوجود است، لذا از چنگ اوهام پریشان، فراقهای بیحد و حصر و مفارقتهای بیشمار و درد و رنجهای جدایی، نجات یافته و به تعداد افعال و اسماء الهیِ متعلق به موجودات مخصوصاً ذی حیاتان مناسبتی بر پایه رابطه اخوت یافتم و دانستم در متن فراقی موقتی از موجوداتی که بسیار دوستشان میدارم، وصالی دائمی وجود دارد. آری، با ایمان و انتسابی که در ایمان هست وجود من مانند وجود هر مؤمن دیگری انوار بیفراق وجودهای بیشمار را بهدست میآورد، حتی اگر خود برود، از این که آنها باقی ماندهاند مانند این که خود باقی مانده است خوشحال میشود. خلاصه این که مرگ فراق نیست، وصال است؛ تغییر مکان است؛ عمل آمدن میوهیی همیشگیست. مرتبه پنجم نوریه حسبیه: باز در دورهیی، زندگیام تحت شرایط بسیار دشوار، دچار تلاطم شد و نظرم را متوجه سپری شدن عمر و زندگانی کرد. دیدم عمرم به سرعت طی میشود و در حال رسیدن به آخرت، و چراغ زندگیام نیز زیر فشار سختیها در حال خاموششدن است. با تألم بسیار اندیشیدم - همانطور که در رساله مربوط به اسم «حی» توضیح داده شده است- حیات، با توجه به وظایف مهم و مزایا و فواید ارزشمندش نه تنها لایق از بین رفتن سریع نیست بلکه شایسته است سالیان متمادی تداوم یابد؛ دوباره به آیه: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ که نقش استادم را داشت، رجوع کردم. مرا گفت: «در نسبت با حی قیوم که حیات را به تو ارزانی داشته است به زندگی بنگر.» نگاه کردم و دیدم اگر نظر حیات بر من یک باشد بر ذات حی قیوم صد است، اگر نتیجه حیات در ارتباط با من یک باشد در ارتباط با خالقم هزار است، در این حال کافیست فقط آنی در دایره رضای الهی زیسته باشی، نیازی به زمان طولانی نیست. این حقیقت با چهار مسأله بیان میگردد، و آنها که نمردهاند و یا آنها که علاقمندند زنده باشند، ماهیت زندگی، حقیقت و حقوق حقیقی آن را در همین چهار مسأله جستجو کنند، بیابند و زنده شوند، خلاصه مطلب چنین است: زندگانی مادام که نظر بر ذات حی قیوم دارد و تا زمانی که ایمان حیات و روح آن است، باقی خواهد بود و ثمرات جاودان دربرخواهد داشت، نیز چنان تعالی مییابد که مجلای سرمدیت میشود و از آن پس، کوتاه یا طولانی بودن عمر اهمیتی نخواهد داشت. مرتبه ششم نوریه حسبیه: در دوره سالمندی و کهولت سن که مفارقت خاصهام را همزمان با حوادث آخرالزمان - که خبر از زیر و رو شدن دنیا و هنگام مفارقت عام دارد - هشدار میداد؛ در زمانی که آخر عمرم بود و هنگام بروز احساساتی چون عشق به زیبایی و شیفتگی به کمالات و حساسیت فوق العاده نسبت به جمال پرستی فطری، با تأثر و شعوری فوق العاده زوال و فنا را دیدم که دائماً در حال از بین بردن هستند، موت و عدم را دیدم که همواره و متمادی جدا کنندهاند، تکه پاره شدن این دنیا و مخلوقات زیبا را به شکل وحشتناکی دیدم؛ و دیدم چگونه تار و پودشان از هم میگسلد و زیباییهایشان ناپدید میگردد. زمانی که عشق مجازی موجود در فطرتم در برابر این وضع به غلیان درآمد، برای یافتن نقطه آرامشی مجدداً به همان آیه حسبیه رجوع کردم؛ گفت: «مرا بخوان و با دقت در معنایم بنگر.» من نیز وارد رصدخانه آیه: اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ ... اِلٰى اٰخِرِ در سوره نور شدم و با دوربین ایمان به دورترین طبقات این آیه حسبیه و با ذره بین ادراک ایمانی به ظریفترین اسرارش نگاه کردم، و دیدم: چنانکه آیینهها، شيشهها، اشیای شفاف و حتی حبابها، جمال پنهان و متنوع نورانیت خورشید و زیباییهای متنوع هفت رنگ یا همان الوان سبعه انوار خورشید را نمایان میسازند، و با تجدد و تحرکشان و با شایستگیهای متفاوت و انکسار خود آن جمال و زیباییها را نو و تازه کرده، و با انکسارشان زیباییهای پنهان خورشید، روشنایی و الوان سبعه را به زیبایی ظاهر میکنند؛ دقیقاً، آفریدگان و مخلوقات و موجودات زیبا نیز آیینه داری جمال قدسی جمیل ذوالجلال را میکنند که شمس ازل و ابد است؛ و زیباییهای سرمدی اسماء حسنای بینهایت جمیل را بروز میدهند و برای نو شدن تجلیاتشان بیوقفه در آمد و شدند. زیباییهایی که در آنها دیده میشود از آنها نیست و به جمالی مقدس و سرمدی تعلق دارد که خواهان بروز و ظهور است، و خواهان تجلی دائمی است، اشارات و علائم و لمعات و تجلیاتِ حُسنی، منزه و مجرد است که میخواهد دیده شود. دلایل متقن این موضوع در رساله نور به تفصیل بیان شده است. در آن جا سه برهان از براهین مذکور به شکل خلاصه و کاملاً معقول بیان میشود. هر ذوق سلیمی که رساله مزبور را ببیند علاوه بر حیرتی که میکند لازم خواهد دانست، که غیر از خودش مورد استفاده دیگران نیز قرار گیرد، به ویژه در برهان دوم پنج نقطه بیان میشود؛ کسی که قوه تعقلش ایراد نداشته باشد و قلبش نیز مریض نباشد با تقدیر و تحسین و تأیید، ماشاالله و فتبارک الله خواهدگفت، و آن را معجزهیی فوق العاده خواهد دانست که وجود فقیر و حقیر او را تعالی میبخشد.
زمانی مجبور به اقامت در امیرداغ بودم و در خانهیی تنها به سر میبردم. گویی در حبس انفرادی بودم و با فشارها و زیرنظرگرفتنهایشان که برایم واقعاً دشوار بود شکنجهام میدادند. از زندگی به ستوه آمدم و از این که از زندان آزاد شده بودم تأسف خوردم. با روح و جان، زندان دنیزلی را آرزو کردم و خواستم بمیرم و زیر خاکم بگذارند. زمزمه میکردم زندان و مرگ بر این زندگی شرف دارد؛ در حالی که میخواستم بین مُردن و زندان رفتن یکی را انتخاب کنم عنایت الهی به دادم رسید. دستگاه تکثیر جدیدی را در اختیار شاگردان مدرسة الزهرا که قلمشان کار دستگاه تکثیر را میکرد، گذاشت. ناگهان پانصد نسخه از هرمُجلد با ارزش رساله نور توسط یک قلم وارد میدان شد. آغاز فتوحات، زندگی با مشقت را در نظرم گوارا کرد، و باعث شد بگویم «خدا را بینهایت سپاس». مدتی بعد دشمنان پنهان رساله نور نتوانستند فتوحات نوریه را تحمل کنند، لذا حکومت را علیه ما شوراندند. شرایط زندگی دوباره برایم سخت و طاقت فرسا شد. در یک لحظه عنایت ربانی تجلی نمود مأموران مرتبط با مسأله بیش از همه محتاج رسالههای نور بودند؛ آنها رسالهها را به موجب وظیفه خود مصادره میکردند و با کمال کنجکاوی و دقت به مطالعه آنها میپرداختند. نور رسالات مذکور آنان را به جبهه طرفداران کشاند. آنها به جای انتقاد شروع به تقدیر و تعریف کردند و به این ترتیب آموزشگاه نور توسعه قابل توجهی یافت و سودی صدبرابر بیشتر از خسارتهای مادی عایدمان شد و تقلاهای دشوارمان پایان یافت. سپس دشمنان منافق و پنهان، نظر دولت را به شخص من جلب کردند. فعالیتهای سیاسی گذشتهام را به یادشان آوردند. برای دادگستری و اداره معارفش و برای نیروی انتظامی و وزارت کشور توهماتی را به وجود آوردند. این توهمات با تلاش جریانات حزبی و هرج و مرج طلبانی که زیر پوشش کمونیسم قرار داشتند بیشتر و بیشتر شد. شروع به اذیت و آزار و توقیف ما و مصادره رسالهها کردند. فعالیت طلبههای نور متوقف شد. با هدف به زانو درآوردن من، قسمی از مأموران رسمی شهادتهایی دادند که هیچکس نمیتواند آنها را قبول کند. کوشیدند افتراهای عجیبی را پخش کنند، البته موفق نشدند چنین دروغهایی را به کسی ثابت کنند. آن گاه با بهانههایی بسیار پیش پا افتاده مرا در اوج سرمای شدید زمستان دستگیر و به سلولی بزرگ و بسیار سرد بردند که تا دو روز بخاری نداشت. به صورت انفرادی در آن جا ماندم. من در حالت عادی همیشه در اتاق کوچکم روزی چندبار بخاری روشن میکردم، همیشه منقلم پر از آتش بود و با این حال در مقابل ضعف و بیماری به سختی مقاومت میکردم، اینک در چنین وضعی که از سرما تب و لرز کرده بودم و زیر فشار دهشت انگیزی قرار داشتم و در خشم دست و پا میزدم، به واسطه عنایت الهی حقیقتی بر قلبم متبلور شد که معنا و مفهومش که بر روحم تذکر داده شد چنین بود: «تو زندان را مدرسه یوسفیه نامیدهیی، در زندان دنیزلی فوایدی هزار بار بیشتر از مشقاتی که تحمل کردی حاصل شد؛ آسودگی، بهره معنوی، استفاده زندانیان از رساله نور و فتوحات رساله نور در ادارات بزرگ نتیجه کمی نبود، اینها باعث شد به جای شکایت، هزاران بار شکرگزاری کنید. همین مسایل موجب شد هر ساعت از حبس و تحمل سختی برای شما معادل ده ساعت عبادت گردد و آن ساعات فانی را باقی نماید. انشاءالله این سومین مدرسه یوسفیه نیز موجب میشود مصیبتزدگان از رساله نور بهرهمند شوند و تسلی یابند و سرما و سختی تو را تبدیل به گرما و حرارت و شادمانی کنند. کسانی را که از آنها عصبانی هستی اگر فریب خورده باشند نادانسته به تو ظلم میکنند، لذا شایسته چنین رفتاری نیستند، اگر دانسته و با قصد و بر اثر گمراهی تو را آزار میدهند و شکنجه میکنند بسیار زود با مرگی - که برایشان عدم ابدیست- وارد سلول انفرادی قبرشده و دچارعذاب دردآور همیشگی خواهند شد. تو در نتیجه ظلم و ستم آنان ثواب کسب میکنی و لحظات فانیات را بقا میبخشی و لذت معنوی به دست میآوری و نیز وظیفه علمی و دینی ات را خالصانه به جا میآوری.» من نیز با تمام قدرت «الحمدلله» گفتم و با احساس انسانی بر آن ستمگران رحم کردم، و دعا کردم پروردگارا! آنها را هدایت فرما. در این رویداد جدید همچنین که در لایحهیی برای وزارت کشور نوشتم و خاطرنشان کردم که تصمیمشان به ده دلیل خلاف قانون است و این ستمگران به نام قانون، کار خلاف قانون میکنند و مجرم اصلی خودشان هستند. نوشتم با فراهم کردن چنان بهانههایی موجب خندهی شنوندگان و گریستن حق پرستان شدند و با دروغها و مطالب ساختگیشان به اهل انصاف نشان دادند که از نظر قانون و حق، امکان ایجاد مزاحمت برای رساله نور و شاگردانش را ندارند. مثلاً مأمورانی که یک ماه ما را زیر نظر داشتند چون بهانهیی به دست نیاوردند در یادداشتی نوشتند: «خدمتکار سعید از دکانی مشروب خرید و برایش برد.» بعد چون نتوانستند کسی را بیابند که حاضر به امضای آن یادداشت باشد فردی بیگانه و مستی را دستگیر کرده و با تهدید به او دستور دادهاند که این نوشته را امضا کن، او نیز گفته بود: «پناه برخدا! چه کسی چنین دروغ عجیبی را تأیید میکند؟» و بالاخره آنها مجبور میشوند یادداشت را پاره کنند. نمونه دیگر: فردی که او را نمیشناختم و در حال حاضر نیز نمیشناسم اسبش را داده است که من با آن گردشی بکنم. من نیز به دلیل ناخوشیام بیشتر روزها به قصد تازه کردن هوا و این که نفسی بکشم تابستانها یکی دو ساعتی گردشی میکردم، به صاحب آن اسب و درشکه قول داده بودم، به مقدار پنجاه لیره کتاب بدهم تا این که اصول اخلاقیام را رعایت کرده و زیر دِین کسی قرار نداشته باشم. آیا در این کار احتمال ضرر و خطری (برای دیگران یا کشور) وجود دارد؟ با این حال استاندار و مسؤولان دادگستری و افسر نگهبان و مأموران پلیس پنجاه بار پرسیدند: «آن اسب متعلق به کیست؟» گویی واقعهیی برخلاف امنیت مردم رخ داده است یا صحبت از حادثه سیاسی بسیار مهمیست. حتی هنگامی که دو نفر براساس حمیّت دینی خود گفتند اسب و درشکه مال ما بوده است تا این سؤال و جوابهای بیمعنا تمام شود، هر دوی آنها را به همراه من دستگیر کردند. در قیاس با این نمونهها ناظر بازیهای کودکانه زیادی بودیم، خندیدیم و گریستیم و دانستیم آزار رسانندگان به رساله نور و طلبههایش مورد تمسخر واقع خواهند شد. محاورهیی لطیف به عنوان یکی از همان نمونهها: در حکم توقیف من دلیل را «اخلال در امنیت» نوشته بودند من با این که آن یادداشت را ندیده بودم به مدعی العموم گفتم: «دیشب غیبت تو را میکردم. به مأمور پلیسی که از طرف مدیر اداره پلیس از من بازجویی میکرد گفتم: خداوند سه بار مرا لعنت کند! اگر به اندازه هزار مدعی العموم و هزار رییس پلیس به امنیت عمومی این کشور خدمت نکرده باشم.» بعد در آن اثنا که سرما اذیتم میکرد و بیش از هر زمان دیگر نیازمند استراحت بودم و باید مراقب میشدم سرما نخورم و در عین حال به دنیا نیندیشم، غرض و مرض طرف مقابل را احساس کردم و از کسانی که موجب تبعید و انفرادی و دستگیری و آزار شدیدم شده بودند بیش از حد عصبانی و خشمگین شدم. عنایتی به دادم رسید، و در عالم معنا به قلبم هشدار داده شد: «تقدیر الهی که عین عدالت است در عین ظلم و ستمی که دیگران در حقات روا میدارند سهم بزرگی دارد. در این حبس رزقی داری که از آن بهره خواهی برد، همان رزق تو را به این جا کشانده است. باید با تسلیم و رضا آن را بپذیری. حکمت و رحمت ربانی نیز در این مطلب سهم بزرگی دارد که عطای نورانیت به محبوسان این زندان و تسلی دادن به آنها و کسب ثواب از جمله آن میباشد. در برابر چنین سهمی باید صبورانه هزاران بار شکر کرد. نفسات نیز با نقایصی که از آنها اطلاع نداری در این رویداد دخیل است. در این باره باید علاوه بر توبه و استغفار خطاب به نفسات بگویی تو مستحق این سیلی بودهیی، برخی از مأموران ساده دل و گرفتار اوهام که فریب دسیسههای دشمنان پنهان را خوردند، اغفال شدند و موجب ستم بر تو شدند، آنها نیز در این مطلب سهیم هستند. در مقابل، رساله نور سیلیهای معنوی دهشتناکی بر آن منافقان وارد آورد و انتقام تو را کاملاً از آنها گرفت. این برای آنها کافیست. آخرین سهم از آن مأموران رسمیست که واسطه بالفعل بودهاند. در مقابل نگاه انتقادی آنها به رساله نور برای این که خواه ناخواه و بیتردید از آن بهرهمند شوند، براساس آیه: وَال۟كَاظِمٖينَ ال۟غَي۟ظَ وَال۟عَافٖينَ عَنِ النَّاسِ بخشیدن آنها نوعی بزرگ منشیست.» من نیز پس از این هشدارِ مطابق با حقیقت، سرشار از شادی و شُکر تصمیم گرفتم در مدرسه جدید یوسفیه بمانم و حتی برای این که به مخالفانم کمک کنم، جرم بیضرری مرتکب شوم تا لازمه مجازاتم گردد. برای کسی مثل من که در سن هفتاد و پنج سالگیست و بیعلاقه به دنیا، و از هفتاد دوستی که در دنیا داشته حالا فقط پنج نفر باقی مانده و دارای هفتاد هزار نسخه از رساله نور میباشد، که پس از او وظیفه نوریهاش را انجام خواهند داد، و کسی که برادران و میراث دارانش با هزاران زبان بدل از یک زبان خدمت ایمانی خود را انجام خواهند داد، قبر از این زندان صد برابر مناسبتر و خیرش بیشتر است. من این زندان را به آزادی بیرون ترجیح میدهم که در آن جا انسان زیر تحکم است و محروم از آزادی؛ این زندان صدبار بهتر و مفیدتر از آزادی ظاهری بیرون است. انسان در بیرون زندان با تحکم صدها مأمور سر و کار دارد، اما در زندان همراه با صدها زندانی فقط با چند مسؤول مانند مدیر و سر نگهبان کار دارد و مجبور است مطابق مصلحت به دستورات همین چند نفر عمل کند. در زندان انسان با رفتارهای برادرانه بسیاری از دوستان مواجه میشود و آرامش مییابد. این اندیشه که اسلام امر به محبت میکند و فطرت انسانی در این اوضاع مرحمت به سالمندان را لازم میدارد، باعث میشود رنج زندان تبدیل به رحمت گردد، به زندانی بودنم رضا دادم. زمانی که برای سومین بار به دادگاه آمدم، بر اثر سالمندی و ضعف و بیماری نمیتوانستم سرپا بایستم، لذا بیرون دادگاه روی یک چهارپایه نشستم، ناگهان یکی از قضات آمد و شروع به پرخاش کرد، با تندی گفت: چرا نشسته است؟ من نیز به دلیل کهولت سن از بیاحترامی او عصبانی شدم. با نگاهی به اطراف، مسلمانان زیادی را دیدم که با کمال محبت و مهربانی و برادری پیرامون ما گرد آمده و چشم به من دوختهاند و کسی هم آنها را متفرق نمیکند، در آن لحظه دو حقیقت به من یادآوری شد: حقیقت اول: دشمنان پنهان من و رساله نور برای از بین بردن توجه عموم نسبت به من - که مطابق خواسته من نبوده است- با این تصور که در مقابل این رساله سدّی خواهند کشید برخی مأموران ساده دل را فریب داده و برای بد جلوه دادن من در نظر مردم اقدام به چنین رفتارهای اهانت آمیزی کردهاند. در مقابل، عنایت الهی در عوض خدمتی که رساله نور به عرصه ایمان کرده است و به عنوان یک احسان و به تلافی اهانت همان یک نفر، به من چنین القا نمود که این صد نفر را ببین که با سپاسگزاری از خدماتت، مهربانانه و دوستانه و دلسوزانه به استقبال و بدرقهات آمدهاند. حتی روز دوم هنگامی که در اداره بازجویی مشغول پاسخ دادن به سؤالات مدعی العموم بودم حدود هزار نفر از مردم در آستانه ساختمان دولت و روبهروی پنجره دادگاه با کمال علاقه دور هم جمع شده بودند و بدیهی بود که با لسان حال میگویند اینها را اذیت نکنید. پلیس نمیتوانست آنها را متفرق کند. بر قلبم خطور کرد: این مردم در این زمانه پرخطر، درپی تسلی کامل و نوری جاودان و ایمانی قوی و بشارتی مبنی بر سعادت ابدی هستند و به طور فطری آن را جستجو میکنند، چون شنیدهاند گمشده آنها در رساله نور است پس نسبت به فرد بیاهمیتی مثل من، به دلیل اندک خدمتی که به ایمان کردهام بیش از آن که شایستهاش باشم لطف و محبت میکنند. حقیقت دوم: در عالم معنا هشدارم دادند که رفتارناشایست و تحریکآمیز معدودی فریب خورده که با هدف اهانت به ما و با توهم اخلال در امنیت و منحرف کردن توجه مردم صورت میگیرد، تشویق و قدردانی فراوان اهل حقیقت و نسلهای آتی را درپی خواهد داشت. آری، در مقابل فعالیتهای وحشتناک آنارشیستی که زیر پوشش کمونیسم برای از بین بردن امنیت عمومی انجام میشود، رساله نور و طلبههایش به سبب قدرتی که از ایمان حقیقی کسب میکنند مانع فساد مخرب مذکور در هر نقطه از کشور میشوند و برای از بین بردنش تلاش میکنند و برای تأمین امنیت و آسایش مردم میکوشند. با این که در طول بیست سال گذشته سه چهار مرتبه دادگاه تشکیل دادند اما در این خصوص که طلبههای رساله نور باوجود شمار قابل توجهشان در اقصی نقاط کشور امنیت را اخلال کرده باشند مقامات انتظامی ده استان و مسؤولان دادگاههای مذکور هیچ دلیلی نیافته و ثبت نکردهاند. تعدادی از مسؤولان با انصاف انتظامیِ سه استان گفتهاند: «طلبههای رساله نور مانند نیروهای معنوی انتظامی هستند و در تأمین آسایش مردم به ما کمک میکنند. آنها به کمک ایمان تحقیقی، در ذهن هر خوانندهی رساله نور مأمور منع کنندهیی قرار میدهند، و آنها در جهت تأمین امنیت تلاش میکنند.» یکی از نمونههای این موضوع زندان دنیزلیست. با ورود رساله نور به زندان دنیزلی و رساله ثمره که برای زندانیان آن جا نوشته شده بود، در مدت سه چهار ماه زندانیان - که تعدادشان بیش از دویست نفر میشد- چنان حالت اصلاح شده، مطیع و دیندارانهیی یافتند که مثلاً فردی که سه چهار نفر را کشته بود از کشتن حشرات لای چوبها پرهیز میکرد، او فرد مهربان، بیخطر و مفیدی برای اجتماع شد، حتی مأموران رسمی به این رویداد با حیرت نگاه میکردند و قدردان آن بودند. تعدادی از زندانیان جوان نیز قبل از مشخص شدن احکامشان گفتند: «اگر نورجیها در زندان بمانند کاری خواهیم کرد ما را محکوم کنید تا ما هم در زندان بمانیم؛ بمانیم تا از آنها درس بگیریم و مانند آنها شویم و خود را اصلاح کنیم.» طلبههای رساله نور چنین وضعی داشتند و کسانی که آنها را به اخلال در امنیت متهم میکردند حتماً به صورت حیرتانگیزی فریب خورده یا بازی داده شده یا دانسته و نادانسته به نام آنارشیسم، دولت را اغفال نموده و به اذیت و آزار ما میپرداختند، سخن ما به چنین افرادی این است: «مادام که مرگ را نمیتوان از بین برد و قبور را نمیتوان نادیده گرفت و مسافران مهمانسرای دنیا با نهایت شتاب و تلاش قافله قافله به زیر خاک میروند و دیگر خبری از آنها نیست؛ شک نکنید که ما هم به زودی از هم جدا خواهیم شد. شما مجازات ظلم و ستمتان را به صورت دهشتانگیزی خواهید دید. حداقل این است که در پای چوبه دار مرگ - که از نظر اهل ایمان تذکرهییست برای رهایی و نجات- قرار خواهید گرفت و برای همیشه خواهید مرد. لذتهای فانیای که شما در این دنیا با توهم ابدی کسب میکردید، به دردهای باقی و الیم تبدیل خواهد شد.» متأسفانه دشمنان پنهان و منافق ما گاه حقیقت اسلامی این ملت دیندار را که با خون شهیدانی در رتبه و مقام صدها میلیون ولی و بر اثر ضربات شمشیر رزمندگان حاصل شده است «طریقت» مینامند و مشرب طریقت را که تنها شعاعی از آن خورشید تابان است عین خورشیدِ (اسلام) نشان میدهند، تا مأموران بیتوجه دولتی را فریب دهند و طلبههایی را که در حال خدمت به حقیقت قرآن و حقیقت ایمان هستند اهل طریقت یا گروه سیاسی معرفی کنند و دولتیان را علیه ما تحریک نمایند، ما به آنها و کسانی که به سخن آنها اعتماد میکنند همان را میگوییم که در دادگاه عدل دنیزلی گفتیم: «بگذار ما هم در راه حقیقت مقدسی که صدها میلیون نفر فدایش شدهاند جان ببازیم. اگر دنیا را هم بر سرمان خراب کنید آنان که خود را فدایی حقیقتِ قرآن میدانند سلاحشان را تسلیم زندیقها نخواهند کرد و مسؤولیت قدسی خود را انجام خواهند داد انشاءالله.» قرآن و ایمان در مواجهه با دردها و ناامیدیهای حاصل از سالمندی با تسلیهای قدسی به مددم آمدند، و من حاضر نیستم یک سال از پرمشقتترین دوره سالمندیام را با ده سال از شادترین دوره جوانیام عوض کنم. خصوصاً به واسطه همان هشدار معنوی دانستم برای کسی چون من که کنار درگاه قبر منتظر رسیدن نوبتش است چهقدر موجب تشکر و سپاس است که هرساعت از عمرش که در زندان گذرانده – به شرط توبه و خواندن نمازهای واجب – معادل ده ساعت عبادت محسوب میشود؛ و هر روز فانی که در ایام بیماری و مظلومیت سپری کرده از نظر ثواب معادل ده روز از عمرِ باقی باشد، لذا پروردگارم را بینهایت شکر گفتم و از سالمندیام شاد شدم و از حبسی که در آن بودم ابراز رضایت کردم. عمر، ایستا نیست و به سرعت میگذرد، اگر با لذت و آسایش طی شود چون پایان لذت، درد و الم است، با تأسف و ناسپاسی و غفلت، برخی گناهان را جایگزین خود میکند و خود فانی میشود و از میان میرود. اگر توأم با حبس و مشقت سپری شود چون زوال درد و الم، لذتی معنوی درپی دارد، نوعی عبادت به شمار میرود و از جهتی باقی میشود و با ثمرات سودمندش موجب عمری باقی و جاودان میگردد، نیز کفاره گناهان سابق و خطاهایی میشود که باعث حبس و زندان شده بودند، و آنها را از بین میبرد. از این نقطه نظر زندانیانی که نمازهای واجبشان را به جا میآورند، باید صبورانه شکر کنند.
دورهیی در زمان سالمندی بعد از تحمل یک سال حبس، از زندان اسکی شهیر مرخص شدم، و به شهر کاستامونو تبعیدم کردند. دو سه ماه در کلانتری مهمان بودم. معلوم است آدم منزویای مانند من که حتی تاب دیدار دوستانش را ندارد و تغییر نوع لباسش را نمیتواند تحمل کند، در چنین جاهایی چهقدر عذاب میکشد. در چنین ناامیدی بهسر میبردم که عنایت الهی به داد سالمندیام رسید، رییس آن کلانتری به همراه مأموران زیر دستش دوستان صادق من شدند، هیچگاه اصرار نکردند شاپو بر سر بگذارم و همچون خدمتکارانم، هرگاه میخواستم، مرا برای گشت و گذار به اطراف شهر میبردند. بعد وارد مدرسه نوریه کاستامونو شدم که در مقابل همان کلانتری بود و شروع به تألیف رسالهها کردم. فیضی، امین، حلمی، صادق، نظیف و صلاح الدین شاگردان قهرمان رساله نور، برای تکثیر و انتشار رسالهها به حضور در مدرسه ادامه دادند. آنها موفق شدند بحثهای علمی با ارزشی را که در زمان جوانی با شاگردان قدیمیام داشتم، ادامه دهند. سپس دشمنان پنهان توهماتی برای برخی مأموران و روحانیون و شیوخ مغرور ایجاد کردند، و بالاخره وسیلهیی شدند تا ما در مدرسه یوسفیه دنیزلی در کنار طلبههایی قرار بگیریم که از پنج شش استان دیگر آمده بودند. تفصیل این بخش یعنی امید شانزدهم، دفاعیاتم در دادگاه به اضافه نامههای کوچکیست که در زندان دنیزلی برای دوستان محبوسم به صورت مخفیانه میفرستادم و رسالهییست که از کاستامونو فرستادم و در (کتاب) لاحقهها قرار گرفت. این مطالب حقیقتِ امید شانزدهم را آشکارا نمایان میسازد. تفصیل مطلب را به لاحقهها و دفاعیاتم حواله میکنم و در این جا بسیار مختصر اشاراتی خواهم داشت. من مجموعههای مهم و محرمانه مخصوصاً رسالههای مربوط به سفیان و کرامات رساله نور را زیر زغالها و هیزمها پنهان کردم تا بعد از درگذشتم یا زمانی که حاکمان حقیقت را بشنوند و بهسر عقل آیند منتشرشوند. در همان حال که اطمینان درونی داشتم مأموران تفتیش و معاون مدعی العموم ناگهان برای بازرسی وارد خانهام شدند و رسالات پنهان و مهم را از زیر هیزمها بیرون آوردند. مرا در حالی که مریض بودم دستگیر و به زندان اسپارتا فرستادند. وقتی که شدیداً متأثر بودم و مخصوصاً از خسرانی که به رسالهها وارد آمده بود احساس نگرانی وحشتناکی میکردم عنایت الهی به فریادم رسید. دولتیان مشغول مطالعه دقیق رسالههای بسیار مهمی شدند که پنهانشان کرده بودم در واقع بسیار نیازمند مطالعهشان بودند؛ به این ترتیب ادارات عریض و طویل دولتی به آموزشگاه نوریه تبدیل شد؛ درحالی که ابتدا انتقاد و اعتراض داشتند، ولی در ادامه شروع به تمجید و قدردانی کردند. حتی در دنیزلی بدون آن که خبر داشته باشیم «آیت الکبرایی» را که به صورت بسیار مخفیانه چاپ شده بود، مأموران رسمی و غیر رسمی فراوانی مطالعه کردند و ایمانشان را تقویت نمودند و به این ترتیب باعث شدند ما مصیبت زندانی بودن را فراموش کنیم. بعد ما را به زندان دنیزلی بردند. مرا به شکل انفرادی در سلولی حبس کردند که سرد و متعفن و مرطوب بود. از سالمندی و بیماری و زحمتی که دوستان بیگناه به خاطر من متحمل میشدند بسیار متألم شده و از وقفهیی که در کار رسالهها ایجاد شده بود و مصادره آنها احساس تأسف و نگرانی میکردم، که در یک لحظه عنایت ربانی به دادم رسید. آن زندان بزرگ به یکباره تبدیل به مدرسه نوریه شد. برایم مسجل بود که در مدرسه یوسفیه (ع) بهسر میبرم. انتشار رسالهها به همت قلمهای الماسین قهرمانان مدرسه الزهرا دوباره از سر گرفته شد. حتی در آن شرایط دشوار یکی از قهرمانان نور توانست در ظرف سه چهار ماه بیش از بیست نسخه از رسالههای ثمره و مدافعات را استنساخ کند. در زندان و بیرون فتوحاتشان آغاز شده بود. خداوند ضررهای آن مصیبت را به سودهای سرشار و فشار و سختی را به خوشحالی و آسایش تبدیل کرد و مجدداً سرّ آیه کریمه: عَسٰٓى اَن۟ تَك۟رَهُوا شَي۟ئًا وَهُوَ خَي۟رٌ لَكُم۟ را نمایان نمود. سپس با اعتراضهای شدیدی که مبتنی بر گزارش سطحی و غلط کارشناسان به ما شد و حمله وحشتناک وکیل معارف، بیان نامهیی علیه ما منتشر کردند و آن طور که خبر میرسید تلاش داشتند چند نفرمان را اعدام کنند. در همان زمان عنایت ربانی به دادمان رسید؛ در حالی که منتظر شنیدن اعتراضهای شدید گروه کارشناسی مخصوصاً از آنکارا بودیم با گزارشهای پر از تمجید و تقدیرشان مواجه شدیم. گفته بودند در پنج کارتن رساله نور حداکثر ده خطای سهوی یافتهاند، با این حال در دادگاه ثابت کردیم آن چه از نظر آنها سهو و خطاست عین حقیقت میباشد و خود آنها دچار برداشتهای غلط شدهاند. آن گاه در گزارش پنج صفحهیی آنها حدود ده خطای سهوی را نشانشان دادیم. رسالههای ثمره و دفاعیات را برای هفت تن از مقامات فرستاده بودیم؛ همچنین تمام رسالههای نور به وزارت دادگستری ارسال شده بود؛ در چنین وضعی و مخصوصاً در برابر ضربات مؤثر و شدید مطالب محرمانه، به طور طبیعی انتظار صدور احکام تهدیدآمیز را داشتیم، اما نامهیی از رییس الوکلا به دستمان رسید که کاملاً ملایم و حتی آرامش بخش بود و نشان میداد که در پی مصالحه هستند. این مطلب به یقین ثابت کرد که حقایق رسالههای نور بهواسطه کرامت عنایت الهی، آنها را مغلوب کرده است. رسالهها مورد مطالعهی ارشادی آنها واقع گردیده و آن ادارات عریض و طویل تبدیل به مدرسههایی شده و ایمان بسیاری از گرفتاران شک و تردید و متحیران نجات یافته و سود و فایده معنویای صدبرابر بیشتر از سختیهای ما به دست آمده است. آن گاه دشمنان پنهان مرا مسموم کردند و مرحوم حافظ علی قهرمان شهید رساله نور به جای من به بیمارستان رفت و بدل از من به سیاحت عالم برزخ پرداخت و ما را مأیوسانه گریاند. من پیش از این فاجعه در کوهستان کاستامونو فریاد کشیده و مکرر گفته بودم: «برادرانم! به اسب گوشت و به شیر علف ندهید.» یعنی «هر رساله را به هرکسی ندهید تا متعرضمان نشوند.» حافظ علی آن هنگام در جایی بود که اگر پیاده میرفتی بعد از هفت روز به او میرسیدی، گویا با تلفن معنویاش فریاد مرا شنیده بود که برایم نوشت: «بله استاد عزیز، این از کرامات رساله نور است که به اسب گوشت و به شیر علف نمیدهد، بلکه برعکس، علف را به اسب و گوشت را به شیر میدهد.» او رساله اخلاص را به ملا ارسلان داد. هفت روز بعد نامهاش را دریافت کردیم. حساب کردیم و دیدیم درست در زمانی که من در کوه فریاد میزدم او نیز سخنان عجیب خود را روی کاغذ مینوشته است. آری، در حالی که قهرمان معنوی رساله نور از دنیا رفته بود و منافقان پنهان با دسیسههایشان درصدد مجازات ما بودند و در زمانی که میخواستند مرا به دلیل مسمومیت با دستور رسمی به بیمارستان منتقل کنند و این موجب نگرانی ما شده بود، ناگهان عنایت الهی به دادمان رسید، و بر اثر دعای برادران عزیزم خطر مسمومیت برطرف شد و بهواسطه نشانههای روشن دانستیم که آن مرحوم شهید در مزار خود با رسالههای نور مشغول است و با رساله نور پاسخ ملائک را میدهد. حسن فیضی که قهرمان دنیزلی بود و به جای او و مطابق روش او قرار بود برای رساله نور فعالیت کند به همراه دوستانش خدمات مؤثری را دور از انظار ارائه داد. همان موقع بود که دشمنانمان با ترس از اصلاح یک باره زندانیان تحت تأثیر رساله نور از آزادی ما جانبداری کردند و شاگردان مکتب نور مانند آن چه در داستان اصحاب کهف بود، آن محل پر مشقت را به غار اصحاب کهف و اهل ریاضت قدیم تبدیل کردند و با اطمینان قلب بر نگارش و نشر رسالهها همت گماشتند و اثبات نمودند که عنایت الهی شامل حالمان شده است. بر قلبم خطور کرد: مادام که اعاظم مجتهدین همچون امام اعظم (ابو حنیفه.م) به زندان افتادهاند و مجتهد اکبری چون امام احمد بن حنبل فقط به دلیل یکی از مسایل قرآنی در زندان مورد آزارهای فراوان قرار گرفته و شکوهیی نیز نکرده و با کمال ثابت قدمی ایستادگی نموده و در عین حال سکوت نیز ننموده است؛ همچنین امامان و عالمان زیادی بودهاند که بیش از ما اذیت شدهاند و درعین حال با صبر تمام شکر گفته و از راهشان متزلزل نشدهاند؛ شکی نیست شما هم باید به دلیل ثوابهای بزرگی که برای حقایق متعدد قرآن به دست آوردید و در مقابل زحمت زیادی هم متحمل نشدید، هزاران بار خداوند را شکر کنید. این دِینیست که شما بر گردن دارید. حال میخواهم جلوهیی از عنایت ربانی را در متن ظلم بشر به طور خلاصه برایتان بازگو کنم: بیست ساله که بودم مکرر میگفتم: «مانند کسانی که در زمانهای گذشته ترک دنیا کرده و به غارها میرفتند من نیز در آخر عمرم به غاری خواهم رفت و در کوهی مستقر خواهم شد تا با زندگی اجتماعی مردم کاری نداشته باشم.» در اثنای جنگ جهانی هنگام اسارت در شمال شرق تصمیم گرفته بودم «از این پس باقی عمرم را در غارها سپری کنم و از فعالیتهای سیاسی و اجتماعی فاصله بگیرم؛ دیگر کافیست.» در آن هنگام عنایت ربانی و عدالت مُقَدَّر (الهی) تجلی نمود. سودمندتر و خیرتر از تصمیم و خواستهیی که داشتم در برخورد مهربانانه با سالمندیام غارهایی را که در نظر داشتم به زندانها و منزوی شدنها و ریاضت خانههایی در تنهایی و منازل تجرد مطلق تبدیل کرد، مدارس یوسفیه را نصیبم نمود که بهتر از غارهای انزوا طلبان و اهل ریاضت بود و مراکزی برای تجرد در اختیارم گذاشت تا اوقاتم را ضایع نکنم. هم فایده اخروی در غار ماندن را عطایم کرد و هم توفیقم داد مجاهدانه در راه حقایق ایمانی و قرآنی تلاش کنم. من حتی عزم کرده بودم بعد از اعلام بیگناهی برادرانم جرمی را به آقایان اعلام کنم تا بتوانم در زندان بمانم و کاری کنم مجردانی مانند خسرو و فیضی نزد من بمانند تا بهانهیی برای گفتگو نکردن با مردم داشته باشم و برای این که زمانم را با گفتگوهای بیحاصل هدر ندهم و عمرم را با امور ظاهری و فخرفروشی سپری نکنم و از آنها بخواهم مرا به سلول انفرادی بفرستند، اما تقدیر الهی و قسمت، ما را به ریاضت خانه دیگری کشاند. «الخَیرُفیمَا اَختارَهُ اللهُ» « خیر در همان چیزیست که خداوند اختیار میکند.» عَسٰٓى اَن۟ تَك۟رَهُوا شَي۟ئًا وَهُوَ خَي۟رٌ لَكُم۟ «بسا چيزى را خوش نمىداريد و آن براى شما خوب است.» براساس سرّ حقایق فوق، و در مهربانی با دوران سالمندیام، و برای این که در مسیر خدمتهای ایمانی بیش از پیش فعالیت کنم، بیرون از قدرت و اختیار ما، در سومین مدرسه یوسفیه وظایفی بر دوشمان گذاشته شد. آری، عنایت الهی در مهربانی با سالمندی، غارهایم را که مربوط به دوره جوانی بود و دورهیی که دشمن پنهان و قدرتمندی هم نداشتم تبدیل به سلول انفرادی زندان کرد و در این سه حکمت یا سه فایده برای خدمت نوریه به شرح زیر وجود داشت: حکمت و فایده اول: طلبههای نور در آن دوره گرد هم جمع شدند. این اتفاق بدون هیچ ضرری در مدرسه یوسفیه رخ داد. دیدار و گفتگو در خارج زندان برای آنها پرهزینه و مشکوک بود. برخی از آنان برای دیدار با من حتی چهل پنجاه لیره صرف میکردند، میآمدند و احتمالاً بیست دقیقه دیداری صورت میگرفت و گاه این امکان هم داده نمیشد و بازمیگشتند. من برای دیدن بعضی از دوستان، زحمت زندان را با جان و دل میپذیرفتم، پس زندان برای ما نعمت و رحمت بود. حکمت و فایده دوم: در آن دوره همکاری و مشارکت با طلبههای نور برای ارائه خدمات دینی، بهواسطه اعلاناتی که در هر طرف صورت میگرفت و با جلب نظر و توجه علاقمندان و نیازمندان انجام میشد. با زندانی شدن ما نظر علاقمندان رساله نور جلب شد و این امر به خودی خود در حکم اعلان بود. معاندترین و محتاجترین افراد با این اعلان مواجه میشدند و بهواسطه آن، ایمانشان را نجات داده و عناد را کنار میگذاشتند؛ آنها به این ترتیب از خطر میجستند و مراکز آموزشی رساله نور را گسترش میدادند. حکمت و فایده سوم: طلبههای نور با وارد شدن به زندان از اوضاع یکدیگر باخبر میشدند و از سجایا و اخلاص و فداکاریهای هم درس میگرفتند. آنها در مسیر خدمت به رسالههای نور به منافع دنیوی بیتوجه میشدند. آری، آنها در مدرسه یوسفیه علائم و نشانههای متعددی میدیدند که هر فشار و زحمتی ده یا صد برابر فایده مادی و معنوی و نتیجه نیکو دارد و موجب خدمت گسترده و خالصانه به ایمان میشود؛ این را با چشم خود میدیدند، اخلاصشان فزونی مییافت و به ورطه منفعتهای جزیی و خصوصی سقوط نمیکردند. زندان به مثابه محلی برای ریاضت، برای من لطافتی خاص و وضعیتی شیرین اما حزین داشت؛ به این ترتیب: من در زندان وضعیت مدرسهیی را میدیدم که در زمان جوانی و در شهر خودمان دیده بودم. در مدرسههای ولایات شرق، طبق عادتی قدیمی خورد و خوراک قسمی از طلاب از بیرون تأمین میشد و در برخی مدارس نیز در داخل طبخ میشد. مدارس مذکور از جهات متعدد شبیه همین ریاضت خانهها بود. من وقتی با حسرتی دلنشین به زندان نظر میکردم در عالم خیال روانه همان زمان شیرین جوانی میشدم و اوضاع سالمندی را فراموش میکردم و دلم نمیخواست از زندان آزاد شوم.
این ضمیمه تحت عنوان مکتوب بیست و یکم در مجموعه مکتوبات قرار داده شده است، لذا از درج آن در این جا خودداری شد.

