عبارت است از بیست و پنج دوا این متن مرهمی است و تسلی خاطری و نسخهیی معنوی برای بیماران؛ که در مقام عیادت المریض و دلداری بیماران نگاشته شده است. زینهار و اعتذار: این نسخه معنوی نسبت به همه نوشتههای دیگرمان، با سرعت بیشتری تالیف گردیده است و برخلاف همه آنها، چون فرصت کافی برای تصحیح و بازنگری نبود، با همان شتابی که در نگارش به کار رفت یک بار از نظر گزرانده شد. پس به همان شکل نگارش اول، درهم و برهم باقی ماند. برای این که خاطرات وارد شده بر قلب آن هم به صورت فطری را فدای هنرنگارش و دقت نکرده باشیم، لزومی به بازنگری ندیدیم. خوانندگان محترم به ویژه بیماران با خواندن برخی عبارات احیاناً ناخوشآیند، یا واژهها و کلمات ثقیل دلگیر نشوند و مرا هم دعا کنند. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اَلَّذٖينَ اِذَٓا اَصَابَت۟هُم۟ مُصٖيبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ «كسانى كه چون مصيبتى به آنان برسد مىگويند ما از آن خدا هستيم و به سوى او باز مىگرديم» وَالَّذٖى هُوَ يُط۟عِمُنٖى وَيَس۟قٖينِ وَاِذَا مَرِض۟تُ فَهُوَ يَش۟فٖينِ «و آن كس كه او به من خوراك مىدهد و سيرابم مىگرداند، چون بيمار شوم او مرا درمان مىبخشد.» در این لمعه، بیست و پنج دوا را به اجمال بیان میکنیم تا برای بیماران و مصیبت دیدگانی که یک دهم نوع بشر را تشکیل میدهند تسلی حقیقی و علاجی نافع گردد:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Twenty-Fifth Gleam
ای بیمار درمانده! نگران مباش، صبر کن. بیماری، درد تو نیست، درمان است، زیرا عمر سرمایهيیست که از دست میرود. این سرمایه اگر ثمرهيی نداشته باشد ضایع میگردد، و اگر عمر همراه با راحتطلبی و غفلت باشد پرشتاب سپری میشود. بیماری، این سرمایه را با فواید بزرگ ثمربخش میکند، و مانع سپری شدن عمر با سرعت میشود، و آن را طولانیتر میکند تا پس از ثمره دادن به پایان برسد. ضربالمثلی که میگوید: «زمان مصیبت بسیار طولانی، و زمان خوشی بسیار کوتاه است» اشاره است به این که بیماری عمر را طولانی میکند.
ای بیمار بیحوصله! صبر کن و حتی شکر کن. بیماری تو میتواند دقایق عمرت را به ساعتها عبادت تبدیل کند، زیرا عبادت بر دو قسم است: قسم اول، عبادت مثبت است، كه شامل نماز و نیایش میباشد؛ و قسم دوم، عبادات منفیست، عباداتی مانند بیماریها و مصیبتها که فرد به واسطه آنها عجز و ناتوانی خود را احساس میکند، و عاجزانه به خالق رحیم خود پناه میبرد و مَظهر عبادتی خالص، بیریا و معنوی میگردد. آری، عمری که با بیماری سپری شود به شرط گلایه نکردن از خدا، براساس روایات صحیحه، برای مؤمن عبادت محسوب میشود. به گونهیی که یک دقیقه ناخوشی بیماران صبور و شاکر معادل یک ساعت عبادت است، حتی دقیقهيی از بیماریِ برخی کاملان معادل یک روز عبادت به شمار میرود. این مطلب براساس روایات صحیحه و مکاشفات صادقه ثابت است. باید شکرگزار بیماری باشی که موجب میشود دقیقهيی از عمرت معادل «هزار دقیقه» شود و عمرت را طولانی کند نه این که گلایهمند باشی.
ای بیمار بیتحمل! انسان به این دنیا نیامده تا فقط خوشی کند و لذت ببرد؛ شاهد این ادعا آن است که آنان که میآیند، بالاخره از دنیا میروند، و جوانان پیر میشوند، و افراد زوال مییابند و دچار دوری و فراق میشوند. انسان با این که کاملترین و والاترین ذی حیات است و در برخورداری از جهازات، غنیترین و حتی در حکم سلطان موجودات زنده به شمار میرود، ولی به سبب تفکر در لذّات گذشته و بلایای آینده نسبت به حیوان در پایینترین درجه قرار میگیرد و حیاتی پر از محنت و مشقت را میگذراند. پس معلوم میشود انسان صرفاً برای زندگی خوش و راحت و مملو از رفاه به این دنیا نیامده است، بلکه انسان با سرمایه بزرگی که در اختیار دارد به این دنیا آمده است تا با (نوعی) داد و ستد بکوشد به سعادت حیات ابدی و دائمی دست یابد. سرمایهيی که به او سپرده شده، عمر است. اگر بیماری نبود سلامت و تندرستی موجب غفلت میشد و دنیا را زیبا جلوه میداد و باعث میشد انسان آخرت را فراموش کند و هرگز به یاد قبر و مرگ نیفتد، آن گاه سرمایه عمر را صرف امور پوچ و بیهوده میکرد. بیماری، به يكباره دیده انسان را میگشاید و خطاب به کالبد و وجود او میگوید: «لایموت نیستی، رها شده نیستی، تو وظیفهيی داری، غرور را رها کن و به آفرینندهات بیندیش، بدان که وارد قبر خواهی شد، پس خود را مهیا کن.» بیماری از این لحاظ، ناصحیست که هیچگاه فریبکاری نمیکند و مرشدیست که هشدار میدهد، پس باید به جای شکوه و گلایه، از این لحاظ قدردان بیماری بود و در صورت سخت و طاقتفرسا بودن بیماری میبایست طلب صبر کرد.
ای بیمار گلهمند! تو حق گلایه و شکایت نداری بلکه باید شکر کني و صبور باشی، زیرا وجود و اعضا و جوارح تو مُلک تو نیست، تو آنها را نساخته و از جایی نخریدی، پس مُلکیست متعلق به دیگری و مالک این اعضا و جوارح هر طور بخواهد در مُلک خود تصرف میکند. در کلام بیست و ششم بیان گردید، که مثلاً صنعتکاری ماهر و بسیار متمول برای این که هنر زیبا و ثروت با ارزشش را به دیگران نشان دهد فرد مسکینی را مُدل میکند و در برابر دستمزدی معین، پیراهن مُرصّع و بسیار هنرمندانهيی را که دوخته است ساعتی بر تن آن فرد میکند، روی آن کار كرده و شکلهای مختلفی به آن میدهد، و برای نمايش دادن هنر عالی خویش پیراهن را میبُرد، کوتاه و بلند میکند و آن را تغییر میدهد. حال آیا آن مسکین اجیر حق دارد خطاب به او بگوید: «اذیتم میکنی و با خم و راست کردنم باعث رنجش و مشقتم میشوی و با بریدن و کوتاه کردن این پیراهن- که مرا زیبا جلوه میدهد- به جمالم صدمه میزنی؟» آیا میتواند او را متهم به بیانصافی و بیرحمی کند؟ ای بیمار! همانند این مثال، صانع ذوالجلال لباس جسمانیت را مُزین به حواس نورانی چشم، گوش، عقل و قلب بر تو پوشاند تا نقوش اسماء الحُسنای خویش را نمایان سازد، به همین سبب تو را به حالات مختلفی درآورده و وضعیتهای گوناگونت را تغییر میدهد. تو با گرسنگی اسم رزاق او را میشناسی، پس با بیماریات نیز نام شافی او را بشناس. آلام و مصائب احکام قسمی از نامهای او را نمایان میسازد، لذا لمعاتی از حکمت و شعاعهایی از رحمت و در درون آن شعاعها، زیباییهای بسیاری وجود دارد که اگر پرده کنار رود، اگر پرده بیماری - که از آن نفرت داری و موجب وحشت توست- کنار زده شود، با معانی دوست داشتنی و زیبایی مواجه خواهیشد.
ای بیمار مبتلا به ناخوشي! من اینک براساس تجربه به این نتیجه رسیدهام که بیماری برای بعضی از مردم احسانی الهی و موهبتی رحمانیست. هشت نُه سال است که به رغم نداشتن لیاقت لازم، برخی جوانان در مورد دعا برای بیماری، با من دیدار میکنند. وقتی دقت میکنم میبینم هر جوان بیماری را که ملاقات کردهام نسبت به جوانان دیگر به آخرت خویش بیشتر میاندیشیده و فارغ از سرخوشیهای جوانی بوده است. چنین کسانی نسبت به دیگران یک درجه بیشتر خود را از هوسهای حیوانی نجات میدهند. من بیماری آنان را در دایره تحملشان احسانی الهی میدیدم و به هر کدامشان تذکر میدادم که «برادر جان! من مخالف بیماری تو نیستم، این طور نیست که به دلیل بیماری برایت دل بسوزانم و به موجب مهربانی و شفقت برایت دعا کنم، پس تا زمانی که بیماری تو را کاملاًًًًً بیدار کند صبر کن، و زمانی که بیماری وظیفه خود را به اتمام رساند خالق رحیم انشاءالله به تو شفا عنایت خواهد کرد.» و میگفتم: «برخی کسان به موجب بلای سلامت، گرفتار غفلت شده، نماز را ترک کرده، به قبر نیندیشیده، خدا را فراموش کرده و با لذتهای ظاهری و زودگذر حیات دنیوی، حیات ابدی نامحدود خود را به خطر انداخته و به آن زیان میرسانند حتی در مواردی کاملاً از بین میبرند، اما تو با نگاه ناشی از بیماری، قبر را که منزل بعدیات است و منازل اخروی بعد از آن را میبینی و مناسب با آن رفتار میکنی. پس بیماری در حقیقت برای تو تندرستی و سلامتيست و سلامتی برای برخي مردم عین بیماریست.»
ای بیماری که از درد شکایت داری! از تو میپرسم، به عمر سپری شدهات بیندیش و از روزهای خوش توأم با لذت سابق و از اوقاتی که با درد و بلا همراه بوده است یاد کن، قاعدتاً یا «اوه» خواهی گفت یا «آه»؛ یعنی زبان و قلبت یا «الحمدلله، شکر» و یا «وا اسفا، وا حسرتا» خواهند گفت. توجه کن! آن چه باعث میشود «اوه، الحمدلله، شکر» بگویی تفکر در آلام و مصائبیست که از سر گذراندهیی و لذتی معنوی کسب کردهیی و حالا قلبت شکر میگوید. زیرا زوال درد و الم، لذت است. دردها و مصائب با پایان یافتن لذتی را در روح به جا میگذارند که با کنکاش در آنها، لذتی در روح جریان مییابد که در قالب شکر و سپاس جاری میگردد، اما آن چه موجب میشود «وا اسفا، وا حسرتا» بگویی اوقات خوش و خرم توأم با لذتهاییست که در زمان گذشته گذراندهیی و حالا با زوالشان دردی دائمی را در روحت به جا گذاشتهاند، که هرگاه به گذشته بیندیشی همان درد دوباره تازه میشود و تأسف و حسرت را به همراه میآورد. لذت یک روزه نامشروع گاه موجب میشود یک سال متحمل درد معنوی شوی، و درد حاصل از بیماری گذرای یک روزه، علاوه بر روزها لذت معنوی ثواب، با پایان یافتنش لذت معنوی را برایت در پی دارد. به نتیجه بیماری موقتات و ثوابی که در بطن خود دارد فکر کن و بگو «این نیز بگذرد» و به جای گلایه شکر کن.
ای برادری که به لذتهای دنیوی فکر میکنی و از بیماری مضطربی! اگر این دنیا دائمی بود و مرگ بر سر راهمان قرار نداشت و بادهای فراق و زوال وزیدن نمیگرفت، و در آیندهی توفانی توأم با مصائب، فصول زمستان معنوی فرا نمیرسید، من هم در همراهی با تو از بیماریات رنج میبردم، اما دنیا روزی خطاب به همه ما خواهد گفت: «بیرون ...» و گوش بر فریادمان خواهد بست. باید پیش از آن که دنیا ما را بیرون کند با تلنگرهای بیماری از دلبستگی به آن دست برداریم، و پیش از آن که دنیا ما را ترک کند ما قلباً در ترک آن بکوشیم. آری، بیماری این معنا را به ما یادآور میشود و میگوید: «وجود تو از سنگ و آهن نیست، وجود تو مرکب از موادیست که همواره زوال پذیرند، پس دست از غرور بردار و به ناتوانی خود پی ببر، و مالک خویش را بشناس، و با وظایفات آشنا شو و بدان که چرا به دنیا آمدهیی» بیماری این معنا را پنهانی در گوش قلبت یادآور میشود. مطلب دیگر این است که لذتهای دنیوی دائمی نیستند، مخصوصاً اگر مشروع هم نباشند، موقتی، دردناک و گناهآلود خواهند بود، حال به بهانه بیماری و این که لذت مذکور را از دست دادهیی گریه مکن و به جنبه عبادی و معنوی و ثواب اخروی بیماری بیندیش و بکوش از آن برخوردار شوی و لذت ببری.
ای بیماری که لذت سلامت را از دست دادهیی! بیماری تو لذت نعمت الهی تندرستی را از بین نمیبرد، بلکه آن را به تو میچشاند و افزایش میدهد، زیرا چیزی که تداوم یابد تأثیر خود را از دست میدهد. اهل حقیقت متفق القولند که: «اِنَّمَا الاَشیَاءُ تُعرَفُ بِاَضدادِها» یعنی هر چیز با ضدش شناخته میشود، مثلاً اگر تاریکی نباشد روشنایی شناخته نخواهد شد و مردم حظّی از آن نخواهند برد، یا اگر سرما نباشد گرما شناخته نمیشود و از آن لذتی نخواهند برد، و اگر گرسنگی نباشد غذا لذتی نخواهد داشت، یا اگر عطش معده نباشد نوشیدن آب بدون لذت خواهد بود، و اگر بیماری نباشد عافیت و سلامتی لطفی نخواهد داشت. اگر مرض نباشد تندرستی لذتی نخواهد داشت. حکیم فاطر هر نوع احسانی را در حق انسان روا داشته و طعم هر نوع نعمتی را به او چشانده است، خداوند همواره میخواهد انسان را به سوی سپاسگزاری سوق دهد، و او را در این جهان مجهّز به جهازات بسیاری کرده تا انواع بیشمار نعمات را بچشد و بشناسد، و این نشان دهنده آن است که در کنار صحت و سلامتی که به او عطا کرده، بیماری و مرض و درد را نیز متوجهاش خواهد کرد. از تو میپرسم: «اگر این بیماری در سر، دست یا معده تو نمیبود آیا لذت سلامتی آنها را ادراک میکردی؟ آیا نعمت بودن سلامت را در مییافتی و شکر آن را به جا میآوردی؟» شکی نیست که نه تنها شکر نمیکردی بلکه به آن فکر هم نمیکردی و بدون هیچ ادراکی، تندرستی و صحت را صَرف غفلت و سفاهت میکردی.
ای بیماری که به آخرتت میاندیشی! مرض چون صابونیست که ناپاکی گناهان را میشوید و پاک میکند. براساس حدیثی صحیح، ثابت است که بیماریها کفارة الذنوبند، و در حدیث آمده است: «همانطور که با تکاندن درختی پرثمر، میوههایش میریزد، لرزش بیمار مومن نیز موجب ریزش گناهانش میشود.» گناهان در حیات ابدی، امراض دائمیاند و در حیات دنیوی نیز برای قلب، وجدان و روح، بیماری معنوی به شمار میروند. تو اگر صبور باشی و گلایه نکنی با ابتلا به یک بیماری گذرا از بیماریهای فراوان دائمی خلاص خواهی شد. اگر توجهی به گناهان نداری یا از آخرت آگاه نیستی یا خدا را نمیشناسی دچار چنان بیماری دهشتناکی هستی که از بیماری ناچیز فعلی میلیونها بار دردناکتر است، در چنین حالتی باید فریاد برآوری، زیرا قلب و نفس و روح تو با تمام موجودات عالم در ارتباط است، و با فراق و زوال متمادی، رابطه با آنها دچار خدشه شده، و جراحات بیحد و حصری در وجودت ایجاد میگردد، به ویژه چون از آخرت خبر نداری و مرگ را نابودی همیشگی تصور میکنی گویا از وجودی برخوردار هستی که پر از زخم و جراحت است و به اندازه دنیا بیماری دارد، پس در وهله اول باید در جستجوی ایمان باشی تا علاج و شفای قطعی وجود معنویِ پر از جراحت و مرضت باشد، باید به اعتقاداتت سر و سامانی بدهی. نزدیکترین راه برای یافتن آن علاج این است که رحمت و قدرت قادر ذوالجلال را از روزنه عجز و ناتوانی و زیر پرده دریده شده غفلت به واسطه این بیماری مادی، ببینی. آری، کسی که خدا را نشناسد با یک دنیا بلا روبهروست. دنیای فرد خداشناس پر است از نور و سرور معنوی که انسان بسته به درجه ایمانش آن را احساس میکند. دردِ بیماریهای جزیی مادی در سایهی سرور معنوی و شفا و لذتِ ناشی از ایمان، ذوب میشود و از بین میرود.
ای بیماری که خالق خود را میشناسی! احساس درد و وحشت و ترس از بیماری بدان دلیل است که قسمی از امراض گاه موجب مرگ میشوند، مرگ نیز با نگاه غفلت انگیز و به لحاظ ظاهری وحشتناک است، پس بیماریهایی که باعث مرگ میشوند، وحشتناکند و موجب هراس میشوند. اولاً بدان و به یقین ایمان داشته باش که اجل مقدّر است و تغییری نمیکند. در بسیاری موارد آنان که سالم بودهاند و بر سر بیماری که گرفتار امراض سخت بوده میگریستهاند، خود مردهاند و فرد مبتلا، شفا یافته و به زندگی ادامه داده است. ثانیاً مرگ چنان که به نظر میرسد وحشتناک نیست. ما در بسیاری از رسالهها به یقین و بدون شک و تردید با نورانیت مأخوذ از قرآن حکیم اثبات کردهایم که مرگ برای اهل ایمان نوعی نجات و رهایی از دشواریهای وظیفه حیات است، استراحتیست در مسیر عبودیت انسان در دار دنیا که سراسر تعلیم و یادگیریست، وسیلهییست برای رسیدن به بسیاری از دوستان و خویشاوندانی که به عالم دیگر نقل مکان کردهاند، و نیز وسیلهییست برای ورود به موطن حقیقی و مقام سعادت ابدی، و دعوتیست برای خروج از محبس دنیا و ورود به بوستان جنان، و مرحلهییست برای اخذ دستمزد از فضل خالق مهربان در برابر خدمتی که انجام شده است. اگر ماهیت حقیقی مرگ چنین باشد که گفتیم نه تنها نباید آن را وحشتناک دید بلکه برعکس آن را باید مقدمهیی برای رحمت و سعادت دانست. هراس برخی اهلُ الله از مرگ، به دلیل هولناک بودن آن نبوده است، بلکه آنها به کسب خیر بیشتر علاقمند بودهاند، تا از ادامه حیات، خیرات بیشتری نصیبشان شود. آری، مرگ برای اهل ایمان دروازه رحمت و برای گمراهان چاه ظلمات ابدیست.
ای بیماری که بیهوده نگرانی! تو نگران بیماریات هستی، نگرانی، بیماریات را افزایش میدهد، اگر خواهان کاهش آن هستی سعی کن نگران نباشی، یعنی به فواید بیماری، ثواب آن و این که سریع درمان خواهد شد فکر کن، نگرانی را کنار بگذار و بیماری را ریشه کن کُن. آری، نگرانی مرض را مضاعف میکند و زیر پوشش بیماری مادی، امراض معنوی را وارد قلبت خواهد کرد؛ طوری که مرض مادی بر امراض معنوی استوار شده ادامه مییابد. اگر نگرانی مزبور با تسلیم، رضا و اندیشه در حکمت بیماری برطرف شود، یکی از ریشههای مهم آن بیماری از بین رفته، مرض مادی سبک شده، از بین میرود. مخصوصاً برخی اوقات مرضی جزیی به سبب نگرانی، ده برابر بزرگ جلوه میکند، که با از میان رفتن نگرانی، 90 درصد بیماری نیز از بین میرود. نگرانی مرض را افزایش میدهد، چون به منزله متهم کردن حکمت الهی و انتقاد به رحمت الهی و اعتراض به خالق رحیم میباشد انسان برعکسِ مقصودش در این موضوع سیلی میخورد و بیماریاش فزونی مییابد. بله، همان طور که شُکر، نعمت را افزایش میدهد شکوه و گلایه موجب ازدیاد بیماری و مصیبت میشود. نگرانی، خود نوعی بیماریست، و علاج آن دانستن حکمت امراض است. وقتی فایده و حکمت بیماری را دانستی آن را چون مرهمی بر نگرانی قرار ده تا نجات یابی، و به جای «آه»، «اوه» بگو، و به جای «وا اسفا» بگو «الحَمدُللهِ عَلی کُلِّ حَالٍ».
ای برادرِ بیمار بیتحمل! بیماری دردی را نصیب تو میکند؛ درعین حال به سبب زوال بیماری قبلیات و به موجب ثواب آن، لذتی معنوی و روحی به تو میدهد. از امروز به بعد و شاید از این ساعت تا آینده بیماری نخواهد بود و شکی نیست که از عدم، دردی برنخواهد خاست. درد که نباشد تأثری در کار نیست. عجله و بیصبری به دلیل توهمات توست که به شکل نادرستی صورت میگیرد، زیرا با از میان رفتن زمانهای پیشینِ بیماری، درد حاصل از بیماری مذکور نیز از بین رفته و ثواب آن و لذت حاصل از پایانش باقی مانده است. اندیشیدن به تألمات گذشته و بیتابی کردن، در حالی که باید به تو سرور و شادی ببخشد، نوعی دیوانگیست، روزهای آتی هنوز نیامدهاند. این که به روزهای آتی فکر کنی و با توهم، نگران درد ناموجودی حاصل از مرضی ناموجود در روزهایی که هنوز نیامدهاند شوی، و بیتابی کنی و در حقیقت به آن چه هنوز وجود نیافته است رنگ وجود دهی، اگر دیوانگی نیست پس چیست؟ اوقات پیشینِ بیماری، موجب خوشحالی و شادیست. زمان آتی معدوم است و هنوز تحقق نیافته، بیماری نیز معدوم، درد هم معدوم است. نباید توان و صبری را که حضرت حق به تو عطا نموده است بدین صورت ضایع کنی و باید به دردی که در حال حاضر احساس میکنی اهمیت بدهی و «یا صبور» بگویی و مقاومت کنی.
ای بیماری که به دلیل بیماری از عبادت و اوراد محروم ماندهیی و از بابت آن متأسف هستی! بدان که بر اساس حدیث ثابت است: «مؤمن متقیای که اذکار دائمی خود را به سبب بیماری به جا نیاورده باشد ثواب آن را هنگام بیماری به دست میآورد. » فرد مبتلایی که واجبات را در حد امکان با صبر و توکل به جا آورده باشد باید بداند که در زمان بیماری، همان مرض یا بیماریست که به شکل خالصانهیی جای مستحبات را میگیرد. بیماری، عجز و ناتوانی انسان را به او یادآور میشود و موجب میگردد با زبان عجز و ضعف دعایی کند. حضرت حق عجزی بیحد و حصر و ضعفی بیپایان را متوجه انسان کرده است تا به شکل همیشگی به درگاه الهی پناه برد و دعا و نیایش کند. قُل۟ مَا يَع۟بَؤُا بِكُم۟ رَبّٖى لَو۟لَا دُعَٓاؤُكُم۟ یعنی اگر دعایتان نباشد چه اهمیتی دارید؟ براساس سرّ آیه کریمهي فوق دعای صادقانه که حکمت خلقت انسان و سبب ارزشمندی اوست اسباب و دلایلی دارد که بیماری یکی از آنهاست، لذا از این لحاظ نباید شکایتی داشت بلکه باید به درگاه خدا شکر کرد، نیز با کسب سلامتی و تندرستی نباید مجرای گشوده شدهی دعا توسط بیماری را مسدود نمود.
ای درمانده شاکی از بیماری! بیماری برای برخی گنجینهیی با اهمیت و هدیه الهی بسیار ذی قیمتیست، و هر بیمار میتواند بیماری خویش را چنین تصور کند. لحظه اجل نامعلوم است؛ حضرت حق برای خلاصی انسان از یأس و غفلت مطلق و برای این که بتواند دنیا و آخرتش را در میان خوف و رجا محافظت کند، براساس حکمت خویش اَجل را نهفته داشته است. هر آن ممکن است اَجل سر برسد. اَجل اگر انسان را در غفلت بیابد ممکن است زیانهای بسیاری به حیات ابدی او وارد آید. بیماری، غفلت را از بین میبرد و موجب میشود انسان به آخرت بیندیشد و به یاد مرگ افتد و آماده شود. برخی سود زیادی میکنند، و مرتبهیی را که در بیست سال نتوانستهاند به دست آورند، در بیست روز به دست میآورند، از جملهی آنها دو تن از دوستان جوانمان بودند که خدایشان بیامرزد! یکی صبری ایل آمالی و دیگری مصطفی وزیرزاده از اسلام کوی بود. با حیرت میدیدم این دو با این که در میان طلبههایم خواندن و نوشتن نمیدانستند اما در خدمت براساس صداقت و ایمان جلوتر از همه قرار داشتند. حکمت مطلب را نمیدانستم. بعد از وفاتشان دریافتم که هر دو بیماری مهمی داشتهاند. با ارشادات همان بیماری برخلاف جوانان غافلی که واجبات را ترک میکنند از تقوایی ستودنی برخوردار بودند و خدمتی چشمگیر انجام میدادند و وضعیتشان مفید آخرتشان بود. به لطف خدا مشقات دو سال بیماری موجب میلیونها سال سعادت حیات ابدی آنها شد. من حالا میفهمم بعضی از دعاهایی که برای سلامتی شان میکردم به اعتبار مسایل دنیوی نفرین بوده است. انشاءلله همان دعاها برای سلامت آخرتشان اجابت شده باشد. آن دو به اعتقاد من سودی به دست آوردند که با ده سال تقوا حاصل میشود. آنها اگر مانند قسمی از جوانان با اعتماد به تندرستی و جوانی خود غرق غفلت و سفاهت میشدند و از طرفی مرگ نیز درپی آنها میافتاد و دقیقاًً هنگام ارتکاب گناهانشان بر آنها دست مییافت، مدفنشان به جای این که گنجینه نور باشد لانه مار و کژدم میشد. آری، مادام که بیماریها چنین منافعی دارند، به جای گلایه از بیماری باید با صبر و توکل و شکر، به درگاه رحمت الهی اعتماد داشت.
ای بیماری که پرده بر چشمانش افکنده شده است! اگر بدانی پشت پردهیی که بر چشمان اهل ایمان دیده میشود چه نور و بینایی معنوی وجود دارد، پروردگار مهربان را صد هزار بار شکر خواهی گفت. برای توضیح این مطلب واقعهی زیر را بیان میکنم: سلیمان بارلایی که هشت سال تمام با کمال خلوص و صداقت و بدون اینکه ناراحتی برایم ایجاد کند، به من خدمت کرده است خالهیی داشت که زمانی نابینا شد. این زن صالحه نسبت به من صدها بار بیش از شایستگیام حُسن ظن داشت و میگفت: «برای باز شدن چشمانم دعا کن.» مقابل در مسجد جلویم را گرفت و گفت: «برایم دعا کن تا چشمانم گشوده شود.» من نیز شایستگی آن بانوی مجذوب و مبارکه را شفاعت دعایم قرار دادم و عاجزانه دست به دعا برداشتم: «پروردگارا به حرمت شایستگیاش چشمانش را بگشا!» روز بعد چشم پزشکی از اهالی بوردور آمد و چشم او را معالجه کرد. حالا دیگر میدید. چهل روز بعد چشمانش دوباره بسته شد. بسیار متأثر شدم و دعای بسیار کردم؛ انشاءالله ذخیره آخرتش شده باشد وگرنه دعایم در حق او نفرین بسیار بدی میشد؛ چهل روز بیشتر به اَجلش نمانده بود، او پس از چهل روز درگذشت، خدایش بیامرزد! آن مرحومه به تلافی چهل روز مشاهده دشوار و غم انگیز باغهای بارلا، مشاهده چهل هزار روز باغهای بهشت را بهدست آورد، زیرا ایمانش قوی و صلاحیتش کامل بود. آری، اگر در مقابل چشمان مؤمن پردهیی کشیده شود و نابینا وارد مزار گردد، نسبت به درجهیی که دارد بیش از دیگر اهل قبور عالم نور را تماشا خواهد کرد؛ چنان که ما در این دنیا بسیاری از چیزها را میبینیم و مؤمنان در ظاهر نابینا نمیبینند ولی در گور، آن نابینایان، البته اگر با ایمان درگذشته باشند، به همان اندازه و بیش از دیگر اهل قبور خواهند دید. او در قبر، نسبت به درجهی ایمانی که دارد، همچون کسی که با دوربینهای قوی به دوردستها نگاه میکند، باغهای بهشت را مانند آن چه در سینماست میبیند و تماشا میکند. لذا چنین دیدهی نورانی را که بتواند از زیر خاک، بهشت را بر فراز آسمانها ببیند از پشت پردهی چشمت با شکر و صبر میتوانی بیابی. چشم پزشکی که میتواند پرده از دیدگان تو بردارد و امکان تماشا با همان چشم را به تو بدهد، قرآن حکیم است.
ای بیماری که آه و فغان سر دادهیی! با دیدن ظاهر بیماری، آه مکش؛ به معنا و باطن بیماری نگاه کن و «اوه» بگو. اگر باطن بیماری دلنشین نبود خالق رحیم بیماری را نصیب عزیزترین بندگانش نمیکرد، در حدیث صحیح آمده است: «اَشَدُّ النَّاسِ بَلاءً اَلاَنبِیَاءِ، ثُمَّ الاَولِیاءِ، ثُمَّ اَلاَمثَلُ فَالاَمثَلُ» یعنی آنان که بیش از دیگران گرفتار مصیبت و مشقت میشوند، بهترین و کاملترین انسانها هستند. انبیا و در رأس شان حضرت ایوب، اولیا و صالحان همواره بیمار بودنشان را عبادت خالصه و موهبتی از سوی خداوند رحمان دانسته و صبورانه شکر کردهاند، آنها سختیها و مصائب را از رحمت خدای رحیم دانسته و همچون عمل جراحی تلقی میکردهاند. ای بیماری که آه و فغان میکنی! اگر خواهان پیوستن به این قافله نورانی هستی باید در عین صبر، شُکر کنی؛ در غیر این صورت اگر شکایت کنی جایی در آن قافله نخواهی داشت و به پرتگاه اهل غفلت سقوط خواهی کرد و باید مسیری ظلمانی را بپیمایی. آری، بعضی بیماریها هستند که اگر به مرگ منتهی شوند انسان را در حکم شهید معنوی قرار میدهند و موجب میشوند او به درجه ولایتی چون شهادت نائل آید. از جمله امراضی که به سبب زایمان ایجاد میشوند، یا مرگی که به دلیل دل درد و غرق شدن و سوختن و طاعون صورت میگیرد، فرد در این قبیل موارد شهید معنوی محسوب میشود و از این قبیل، بیمارهای فرخندهی فراوانی هستند که موجب حصول درجه ولایت به واسطه مرگ میشوند. بیماری، عشق و علاقه به دنیا را کم میکند، به همین دلیل مفارقت از دنیا را - که برای اهل دنیا بسیار تلخ و دردآور است- آسانتر و گاه حتی دوست داشتنی میسازد.
ای بیماری که از فشار درد، لب به گلایه گشودهیی! بیماری القا کننده نیکوترین و با اهمیتترین حرمتها و مرحمتها در حیات اجتماعی و انسانیست، زیرا رهاننده انسان از استغنا و بینیازیست که موجب وحشت و شقاوت میشود. به موجب سرّ آیهی: اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ لَيَط۟غٰى اَن۟ رَاٰهُ اس۟تَغ۟نٰى نفس امارهيی که بر اثر تندرستی و سلامت احساس بینیازی کند در برابر بسیاری از برادریها که شایسته حرمتاند احساس احترام نمیکند، و لزومی به احترام گذاشتن و كمك كردن به مصیبتدیدگان و بیماران که محتاج مرحمت و مهربانی هستند نمیبیند. چنین فردی هنگامی که بیمار شود ناتوانی و فقر خویش را در بیماری مشاهده میکند و به برادران شایستهي حرمت خویش، احترام میگذارد و لزوم احترام به عیادت کنندگان و برادران مؤمنی را که به او یاری میرسانند در مییابد. او لزوم مهربانی با بلادیدگان را - که ریشه در شفقت انسانی و نوع دوستی انسان دارد و از خصلتهای مهم اسلامی به شمار میرود- احساس میکند و با مقایسه آنها با خود، برایشان دلسوزی کرده، و در حقشان محبت و مهربانی میکند و در حد امکان به یاریشان میشتابد و دست کم آنها را دعا میکند یا برای احوال پرسی که شرعاً سنت (پیامبر(ع)) است به عیادتشان میرود و کسب ثواب میکند.
ای بیماری که به سبب بیماری نمیتوانی عمل خیری انجام دهی و گلایه مندی! شکر کن. بیماریست که باب خالصترین خیرات را به رویت میگشاید. بیماری دائماً موجب کسب ثواب بیمار و کسانی میشود که برای خدا از او پرستاری میکنند؛ درعین حال بیماری مهمترین وسیله برای مقبولیت دعاست. آری، نگهداری و رسیدگی به بیماران، ثواب بزرگی برای اهل ایمان دارد. احوال پرسی و عیادت بیماران نیز به شرط این که مزاحمتی برای شان ایجاد نکند از سنتهای نیکو و پسندیده و کفارة الذنوب است. در حدیث آمده است: «از دعای بیماران بهرهمند شوید، دعای آنها مستجاب میشود.» مخصوصاً اگر بیمار از خویشاوندان باشد به ویژه پدر یا مادر، که خدمت به آنها عبادت با اهمیتی بهشمار میرود و ثواب بزرگی دارد. خشنود کردن دل بیماران و فراهم آوردن تسلی خاطر آنها در حکم صدقهیی مهم است. خوشبخت و سعادتمند است فرزندی که در زمان بیماری پدر یا مادر خود، قلب شکننده آنها را شاد کند و دعای خیر آنها را کسب نماید. لذا مهربانیهای پدر و مادر از مهمترین حقایق حیات اجتماعیست و کسی که در زمان بیماری والدینش با آنها رفتاری محترمانه و مهربانانه داشته باشد، جزو فرزندان صالح و فاضل به شمار میرود، که حتی فرشتگان با گفتن «ماشاء الله» و «بارک الله» او را تشویق خواهند کرد. آری، لذتهای فرحبخشی هستند که ریشه در مهربانی و دلسوزی و شفقت با فرد بیمار در زمان بیماریاش دارند و درد او را کاملاً کاهش میدهند، این که فرد بیمار برای کسی دعا کند مسأله با اهمیتیست. من سی چهل سال بود که برای نجات از درد قولنجی که داشتم دعا میکردم. خوب دانستم که بیماری برای دعا کردن است که عطا میشود. از این که نمیتوان دعا را با دعا از میان برداشت یعنی دعا نمیتواند خودش را از بین ببرد، دانستم که نتیجه دعا اخرویست ، نوعی عبادت است؛ انسان به کمک بیماری به عجز خود پی میبرد و درگاه الهی را پناهگاه خود مییابد، لذا با این که سی سال تمام برای شفایم دعا میکنم و در ظاهر دعایم مستجاب نشده است، هیچگاه لزوم ترک دعا بر قلبم خطور نکرد. زیرا بیماری زمان دعاست، ولی شفا نتیجه دعا نیست، که اگر حضرت حکیم رحیم، شفایی مرحمت کند از فضلش خواهد بود. اگر دعا به دلخواه ما مستجاب نشد نباید گفت، مورد قبول درگاه حق قرار نگرفته است. خالق حکیم بهتر میداند؛ چیزی را عطا میکند که برای منفعت ما بهتر است. او گاهی برخی از دعاهای دنیوی ما را با ملاحظه منافعمان متوجه آخرت میکند و میپذیرد. خلاصه، استجابت دعایی که براساس سرّ بیماری، دارای خلوص شده باشد و مخصوصاً استجابت دعایی که ریشه در عجز و ناتوانی و نیاز و فروتنی داشته باشد، زمان زیادی طول نخواهد کشید. بیماری سرچشمهی چنین دعای خالصانهییست. بیمار متدین و مؤمنانی که به او رسیدگی میکنند باید از دعا بهرهمند شوند و استفاده کنند.
ای بیماری که شُکر را رها کرده و به گلایه پرداختهیی! شکوه و گلایه باید برخاسته از حقی باشد؛ حقی از تو ضایع نشده است که شکایت میکنی. سپاسگزاریهای متعددی باید میکردی که نکردهیی. حق حضرت حق را ایفا نکردی و اینک در کمال بیانصافی خواهان حق خود هستی و گلایهمندی. نباید با نگاه به کسانی که به لحاظ سلامتی و تندرستی در مراتب بالاتری از تو هستند لب به گلایه بگشایی، آنان را ببین که از نظر صحت پایینتر از تو هستند، و شُکر آن را به جای آور. اگر دستت شکسته است کسانی را ببین که دستانشان بریده شده، و اگر چشمی نداری نابینایانی را ببین که هر دو چشمشان کور است، و خداوند را شکر کن. آری، هیچکس حق ندارد با نگاه به کسانی که از همّتهای بیشتری برخوردارند شکوا نماید، اما در مصیبت حق این است که بالاتر از خود را ببینند و شکر بگویند، این سرّ در برخی رسالهها با مثالی توضیح داده شده است که خلاصهاش به شرح زیر میباشد: «فردی انسان درماندهیی را بالای منارهیی بُرد و در هر پلهیی که بالا میرفتند احسانی و هدیهیی به او میداد. بالای مناره که رسیدند بزرگترین هدیه را به او داد: در حالی که انتظار میرفت فرد درمانده در قبال دریافت هدایا تشکر و سپاسگزاری کند با پرخاش همه هدایا را فراموش کرد و آنها را هیچ انگاشت و بدون تشکری، بالا را نگاهی کرد و گفت:ای کاش این مناره بلندتر بود و میتوانستم بالاتر بروم!» چنین فردی اگر بگوید این مناره چرا به بلندی آن کوه یا آن مناره دیگر نیست و شروع به گلهمندی کند، دچار کفران نعمت و ناسپاسی خواهد شد. به همین ترتیب انسانی را در نظر بگیرید که از هیچ آفریده شده و به جای این که سنگ و درخت و حیوان شود انسان خلق شده و مسلمان شده است، و در اکثر اوقات از سلامت برخوردار بوده، و در مرتبه بالایی دارای نعمتهای متعدد است. حال اگر این انسان به دلیل برخی اسباب و علل گاه فاقد نعماتی چون سلامت و صحت شود یا سلامتش را به دلیل عملکرد سوء یا سوءاختیار از دست بدهد یا به هر دلیلی نتواند آن را به دست آورد، شروع به گلایه و بیتابی کرده و مدام بگوید: «خدایا چه کردم که چنین چیزی به سرم آمد؟» و معترض ربوبیت الهی گردد؛ چنین شخصی دچار مرض معنوی شده، که به مراتب بدتر از بیماری مادیست، او با چنین گله و شکایتی بیماری خود را افزایش میدهد، درست مانند کسی که با دست شکسته نزاع کند، پس کار خردمندانه این است که تسلیم سرّ آیه کریمه شود که میفرماید: لِكُلِّ مُصٖيبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ و شکیبایی پیشه کند تا مرض به وظیفه خود عمل کرده و از وجودش خارج گردد.
همه نامهای جمیل ذوالجلال به موجب صمدانیتِ تعبیر «اسماء الحسنی» زیبا و جمیلاند. لطیفترین، زیباترین و جامعترین آیینه صمدیت در میان موجودات، حیات است. آیینه جمیل، جمیل است، و آیینهیی که محاسن جمیل را نشان میدهد خود نیز زیبا میشود، و هرچه از جمیل در آیینه ظاهر شود زیباست و هرچه در حیات برآید نیز از نقطه نظر حقیقت زیباست، زیرا نقشهای زیبای اسماء الحسنی جمیل را نشان میدهد. حیات اگر همواره در مسیر صحت و عافیت یکسان پیش برود چون آیینهیی ناقص خواهد بود، و در آن صورت احساس عدم، نیستی و پوچی به انسان دست میدهد و موجب عذاب او میشود، و ارزش حیات در نظر او کاهش مییابد و لذت عمر تبدیل به فشار و سختی خواهد شد؛ در آن صورت فرد با توجیه سپری کردن پرشتاب عمر، یا گرفتار تفریح و خوشگذرانی، یا لاابالی گری میشود. چنین فردی با عمر با ارزشش – همچون مدت زندانی بودن – عداوت کرده و با وقت کشی در پی صرف عمر خویش خواهد بود. اما اگر زندگی در تحول و حرکت و پویایی پیش برود انسانها قدر آن را خواهند دانست، و برایاش اهمیت قائل خواهند بود و از آن لذت خواهند برد، حتی اگر زندگی همراه با مشقات و مصائب هم باشد آدمی سپری شدن پرشتاب عمر را نمیخواهد، و با آه و فغان نمیگوید: «ای وای خورشید غروب نکرد، یا ای وای شب به پایان نرسید!» آری، اگر از فرد بسیار پولدار و فارغ از هر شغل و مشغولیتی - که در زندگی همه چیز برایش فراهم است- سؤال کنی که «درچه حالی هستی؟» مطمئن باش با تألم خواهد گفت: «ای بابا! زمان اصلا پیش نمیرود؛ بیا شش و بش بازی کنیم؛ یا برای صرف وقت، خود را به نوعی سرگرم کنیم.» یا ممکن است این سخن اعتراض آمیز را از او بشنوی که ریشه در آرزوهای انسانی دارد: «فلان چیز را ندارم، و ای کاش فلان کار را میکردم!» حال اگر از فرد مصیب دیده، کارگر یا تهیدستی که در وضعیت سختیست سوال کنی که «در چه حالی هستی؟» اگر آدم عاقلی باشد خواهد گفت: «خدا را شُکر، خوبم، مشغول هستم. ای کاش خورشید زود غروب نمیکرد تا فلان کار را به اتمام میرساندم! زمان خیلی زود میگذرد و عمر لحظهیی توقف ندارد، به سرعت پیش میرود، واقعاً در زحمتم اما این نیز بگذرد، همه چیز به همین ترتیب سریع میگذرد.» چنین کسی عمر را ارزشمند میداند و با تأسف از سپری شدنش یاد میکند. پس با مشقت و فعالیت لذت عمر و ارزش حیات بهتر دانسته میشود. استراحتِ (همیشگی) و تندرستیِ (کامل) باعث تلخی عمر است و در چنین وضعی انسان آرزو میکند زمان هرچه سریعتر بگذرد. ای برادر بیمار! بدان همان گونه که در رسالههای دیگر به یقین اثبات شده است اصل و اساس مصیبتها و شرور و حتی معاصی، عدم است. عدم نیز شر است، سیاهیست. حالاتی چون استراحت همیشگی، سکوت، سکونت و توقف، به عدم و پوچی نزدیکاند؛ برای همین است که احساس سیاهی عدم را برای انسان ایجاد کرده و ناراحتش میکند. حرکت و تحول، وجود است و انسان با حرکت و دگرگونی وجود را حس میکند. وجود، خیر خالص است، نور است. حقیقت این است که بیماری را در وجود تو به ودیعه میگذارند تا زندگی ارزشمندت شفافیت یابد، قدرت گیرد، ترقی کند، و جهازات انسانی دیگر در وجودت، به صورت یاری رسانندهیی متوجه عضو بیمارت شوند؛ و نقشهای گوناگون اسماء صانع حکیم را جدا جدا نشان دهد. انشاءالله بیماری مذکور هرچه زودتر وظیفهاش را به پایان رسانده، از وجودت خارج شده و خطاب به تندرستی بگوید: «تو بیا، و برای همیشه جایگزین من شو، و به وظیفهات عمل کن. این خانه، خانه توست، به سلامت بمان.»
ای بیماری که درپی درمان دردت هستی! مرض بر دو قسم است: حقیقی و وهمی. شافی حکیم ذوالجلال برای قسم حقیقی بیماریها در داروخانه بزرگی که کره زمین نام دارد برای هر دردی، درمانی فراهم کرده است. درمانهای مذکور دردهایی را طلب میکنند، برای هر دردی درمانی خلق شده است. تهیه دارو برای معالجه بیماری و استفاده از آن امری مشروع است، اما شفا و تأثیر دارو را باید از جانب حضرت حق دانست و او همان طور که درد را داده است درمان را نیز میدهد. توجه به توصیههای حکیمان حاذق و متدین، درمانی با اهمیت است. دلیل بیشتر بیماریها را باید در سوء استعمالها، ناپرهیزیها، زیاده رویها، اشتباهات، لاابالیگریها و بیتوجهیها جستجو کرد. حکیم متدین بیتردید در دایره شرع توصیههایی میکند، و اندرزهایی میدهد، او بیمار را از سوء استعمالها و اسرافها برحذر میدارد و او را تسلی خاطر میدهد. بیماری با اعتماد بیمار به تسلی خاطر حکیم و عمل به نصایحش کاهش مییابد: در نتیجه راحتی جای ناراحتیها را میگیرد. اما بهترین علاج برای بیماریهای وهمی توجه نکردن به آنهاست. به این قبیل بیماریها هرچه بیشتر اهمیت داده شود بزرگتر و متورمتر میشوند. اما اگر فرد به آنها توجه نکند محدودتر شده، و از بین میروند؛ همان طور که اگر کسی به زنبورها بپردازد بر سر و صورتش جمع میشوند و اگر توجهی به آنها نداشته باشد پراکنده خواهند شد؛ به همین ترتیب اگر به خیالاتی که با وجود طنابی در تاریکی به انسان دست میدهد، اهمیت داده شود بزرگ خواهد شد و حتی موجب گریز دیوانهوار فرد میگردد، اما اگر به آن اهمیتی داده نشود انسان متوجه میشود که امکان ندارد طنابی عادی، ماری شود؛ پس به خیالات خود خواهد خندید. بیماری وهمی در صورت تداوم به بیماری حقیقی تبدیل میشود. این وضع در افراد عصبی و متوهم بیماری بدیست، کاه را کوه میکند و نیروی معنوی فرد را از بین میبرد. مخصوصاً اگر فرد با حکیمی بداخلاق یا پزشکی بیانصاف مواجه شود، اوهامش را بیش از پیش تحریک خواهد کرد. انسان اگر در این موقعیت پولدار باشد پولش را از دست خواهد داد و گرنه عقل خود و یا تندرستیاش را از دست خواهد داد.
ای برادر بیمار! بیماریت یک درد مادیست؛ لیکن حظی معنوی و از بین برندهی درد مزبور، تو را دربرگرفته است، زیرا مهربانیهای دلنشین پدر و مادر و خویشاوندانی را که مدتهاست به فراموشی سپردهیی مجدداً به یادت میآورد و نگاه دوست داشتنی آنان در دوران کودکی برایت تداعی میشود، رفاقتهای پنهان شده در پشت پرده زمان، دوباره بر اثر جذبه بیماری، محبتها را به یادت میآورند، که بیشک موجب فروکش دردهای مادیات میگردند. نیز اشخاصی که با افتخار خدمتشان کرده و درصدد جلب نظرشان بودهیی اینک به دلیل بیماری با کمال لطف به خدمت تو مشغول شدهاند. و تو در نظر آنان جایگاه رفیعی کسب نمودهیی. به همین ترتیب چون موفق به جلب شفقت نوعیه و رقت جنسیه انسانها به سوی خود شدهیی رفقای مهربان و یاوران عزیز فراوانی نیز به دست آوردهیی. بیماری برای تو مانند فرمان استراحت در مسیر خدمتی پرمشقت است و تو اینک به استراحت پرداختهیی. درد جزیی، بیتردید باید تو را در برابر لذتهای معنوی مذکور به سپاسگزاری برانگیزد نه شکوه و گلایه.
ای برادری که مبتلا به بیماری سختی چون فلج هستی! به تو مژده میدهم که بیماری فلج برای فرد مؤمن امر مبارکی به شمار میرود. مدتها پیش این را از اهل ولایت میشنیدم، اما بر سرّ آن واقف نبودم. تا اینکه سرّی از اسرار آن چنین بر قلبم خطور کرد: اهلُ الله برای وصل به حضرت حق و برای رهایی از خطرهای بزرگی که معنویت انسان را تهدید میکند و به منظور تأمین سعادت ابدی، به اراده خود دو شیوهی زیر را همواره مدنظر داشتهاند: اول: رابطه مرگ است، یعنی چون دنیا فانیست فرد نیز خود را مسافری فانی و موظف در دنیا میبیند و با این اندیشه در مسیر حیات ابدی میکوشد. دوم: آنان که برای نجات از خطرات نفس اماره و احساسات کور، با ریاضتها و چلهنشینی در پی کشتن هوای نفسشان برمیآیند. ای برادری که نیمی از سلامت خویش را از دست دادهیی! دو شیوه آسان و ساده برای تأمین سعادت در اختیار تو گذاشته شده است. وضعیت وجودی تو همواره زوال دنیا و فانی بودن انسان را یادآوری میکند. دنیا در این وضع قادر به تسلط بر تو و نابودیات نیست؛ غفلت نمیتواند چشمان تو را ببندد و نفس اماره نمیتواند کسی را که وضعیت نیمه انسان دارد با هوسهای پست و امیال نفسانی فریب دهد، لذا چنین کسی زود میتواند از بلایای نفس رهایی یابد. آری، مؤمن با سرّ ایمان و با تسلیم و توکل میتواند از بیماری دشواری چون فلج در مدتی کوتاه همچون ریاضتهای اهل ولایت بهرهبرداری کند؛ در آن صورت بیماری سخت و صعب العلاج مذکور بیاهمیت جلوه خواهد کرد.
ای بیمار غریبِ بیکس و درمانده! حال که بیماری و بیکسی و درماندگی موجب میشود مهربانی و محبت دیگران را به دست آوری و سنگدلترین انسانها در برابرت مهربان شوند، خالق رحیمی که در ابتدای همه سورههای قرآن خود را با صفت «الرحمن الرحیم» معرفی میکند و با لمعهای از مهربانیاش همه مادران را در قبال همه فرزندان با محبتی فوق العاده تربیت میکند، خدایی که در هر بهار با جلوهیی از رحمت خود سرتاسر زمین را مملو از نعمت مینماید، و بهشت در حیات دایم اخروی فقط جلوهیی از رحمت اوست، بیماری غریبانه و درماندگیات نظر مهربان او را جلب خواهد کرد. حال که او هست، به تو رسیدگی خواهد کرد، همه چیز برای تو مهیاست. در اصل کسی در غربت و بیکسیست که با ایمان و تسلیم خود را منتسب به او نداند، یا برای چنین انتسابی اهمیتی قائل نباشد.
ای کسانی که به کودکان معصومِ بیمار و سالمندانی که در حکم کودکان معصومند رسیدگی میکنید! تجارت اخروی مهمی پیش روی شماست، با شوق و رغبت در این تجارت سود کنید. نزد اهل حقیقت ثابت است که بیماری کودکان معصوم به منزله تمرین و ریاضتیست برای وجودهای ظریفشان تا در آینده دربرابر دشواریها مقاومت کنند؛ تربیت ربّانیِ همراه با حکمتهای فراوان مرتبط با دنیای کودک به وسیله بیماری به کودکان تزریق میشود تا مدار حیات اخروی و موجب پالایش زندگانی آنها و جایگزین کفارة الذنوبی که در بزرگسالان است گردد، و ثواب ناشی از بیماریهایی که موجب پیشرفتهای معنوی در دنیا و آخرتشان است در دفتر اعمال و صحیفه حسنات والدین آنها مخصوصاً مادرانشان - که براساس سرّ شفقت، تندرستی فرزندان را بر سلامت خویش ترجیح میدهند- نگاشته میشود. علاوه بر روایات صحیحه براساس وقایع بیشمار تاریخی نیز ثابت شده است که رسیدگی به سالمندان ثواب عظیمی دارد و بهرهمندی از دعای آنان به ویژه پدر و مادر، خشنودی آنها و خدمت وفادارانه به آنها مدار سعادت دنیوی و اخرویست؛ همچنین ثابت شده است که فرد سعادتمندی که کاملاً مطیع والدین سالمند خود است، شاهد رفتار مشابهی از سوی فرزندش خواهدبود؛ و فرزند بیچارهیی که پدر و مادر خود را رنجیده خاطر میکند؛ علاوه بر عذاب اخروی به واسطه فلاکتهای فراوان در دنیا مجازات خواهد شد. آری، این مقتضای اسلام است که نه فقط به سالمندان و کودکان معصوم و خویشاوندان، بلکه براساس اخوت حقیقی مبتنی بر سرّ ایمان، باید به تمام مومنان رسیدگی کرد. اگر فرد با سالمندِ بیمارِ محترمی که به یاریاش نیازمند است مواجه شود باید با روح و جان خود به خدمت او بپردازد.
ای برادران بیمار! اگر خواهان پادزهری قدسی و واقعاً لذتبخش هستید که سودمند و درمان هر دردی باشد، ایمان خود را تقویت کنید، یعنی با توبه و استغفار و با نماز و بندگی، ایمان را که همان پادزهر قدسیست و علاجی را که برگرفته از ایمان است به کار بندید. آری، اهل غفلت به دلیل محبت و دلبستگی به دنیا، گویی دارای وجود معنویِ بیمار و بزرگ همانند دنیا هستند. ما در رسالههای متعدد ثابت کردهایم که ایمان، شفابخش وجود پر زخم و جراحت آنان است و ضربات زوال و فراق چون دنیا بزرگ را از میان میبرد؛ ایمان شفای حقیقیست. برای این که سرتان را درد نیاورم سخن را کوتاه میکنم: داروی ایمان تأثیر خود را با واجباتی که در حد ممکن انجام میشوند نمایان میسازد. غفلت و گمراهی و امیال نفسانی و سرگرمیهای نامشروع مانع بروز تأثیر این پادزهر (قدسی) میشوند. بیماری، غفلت را از میان برمیدارد و میل به «گناه» را از بین میبرد و مانع رفتن انسان به سوی لذایذ نامشروع میشود؛ پس، از آن بهره ببرید. از علاجهای قدسی ایمان حقیقی و انوار آن به مدد توبه و استغفار و دعا و نیایش بهرهمند شوید. حضرت حق شفا عطایتان کند و بیماریهایتان را کفاره گناهانتان قرار دهد؛ آمین، آمین، آمین. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ طِبِّ ال۟قُلُوبِ وَ دَوَائِهَا وَ عَافِيَةِ ال۟اَب۟دَانِ وَ شِفَائِهَا وَ نُورِ ال۟اَب۟صَارِ وَ ضِيَائِهَا وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟

