Lem'alar

The Thirtieth Gleam

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

لمعه‌ي سی‏ام مکتوب سی‏و‏یکم، یکی از ثمرات زندان اسکی شهیر، حاوی شش نکته است. همان‌طور که یکی از درس‌های بزرگ مدرسه‌ یوسفیه دنیزلی [منظور زندان شهر دنیزلی است.م]، «رساله ثمره» و نیز درس باارزش و کامل مدرسه‌ي یوسفیه آفیون، «الحجة‏الزهرا» بود، از درس‌های بزرگ و مفید مدرسه‌ یوسفیه اسکی شهیر نیز همین لمعه سی‌ام است که حاوی شش نکته از شش اسمی‌ست که حامل اسم اعظم می‌باشد. هر کسی قادر به فهم و درک کامل بحث عمیق و گسترده‌ي بخش «حی قیوم» از مباحث مربوط به اسم اعظم نیست امّا در برداشت از آن بی‌بهره نمی‌ماند!

§2

«دلالت دارد بر نکته‌یی از اسم قدوس» مناسب است نکته مربوط به اسم «قدوس» در ذیلِ ذیلِ کلام سی‌ام لحاظ شود. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ۝ وَال۟اَر۟ضَ فَرَش۟نَاهَا فَنِع۟مَ ال۟مَاهِدُونَ نکته‌یی از آیه فوق و اسم اعظم، یا جلوه‌یی از اسم قدوس را که نوری از انوار ششگانه اسم اعظم است در پایان ماه شریف شعبان، در زندان اسکی شهیر شهود کردم. موجودیت الهیه را در کمال ظهور و وحدت ربانیه را با تمام وضوح نشانم داد. دیدم کائنات و این کره خاکی کارخانه‌یی بزرگ و پرکار، یا سرسرا و مسافرخانه‌یی‌ست که مدام پر و خالی می‌شود. کارخانه‌ها و سرسراها و مسافرخانه‌هایی چنین پرکار، معمولاً بر اثر زباله‌ها، پس مانده‏ها و کثافات محیط آلوده‌یی دارند و در آن‌ها انبوهی از زباله‌های بدبوی کثیف دیده می‌شود. اگر بر این مکان‏ها نظارت دقیقی وجود نداشته باشد و محیط‌شان را تمیز نکنند نمی‌توان در آن‌جا ماند، و انسان در چنین جاهایی خفه می‌شود. اما کارخانه کائنات و مسافرخانه زمین چنان پاک و تمیز و نظیف و منزه از آلودگی و پلیدی‌ست که نمی‌توان چیز بی‏مصرف و شی بی‌فایده یا آلودگی تصادفی‏ای را در آن دید. اگر در ظاهر آن‌ها هم چنین چیزی مشاهده شود بی‌درنگ با ماشین‌های شستشو آن را تمیز و پاک می‌کنند. بی‌تردید کسی که بر این کارخانه نظارت دارد کار خود را به بهترین وجه انجام می‌دهد. به‌نظر می‌رسد این کارخانه دارای صاحبی‌ست، که پاکیزگی و نظافت را دوست دارد، او ترتیبی می‌دهد که این کارخانه بزرگ هم‏چون اتاق کوچکی تمیز شده و امورش سامان یابد؛ به گونه‌یی که چیزی از مواد زاید و ناپاک این کارخانه بزرگ باقی نمی‌ماند. به نسبت بزرگی این کارخانه‌ي با عظمت، در آن از زباله و مواد زاید و آلوده خبری نیست. انسان اگر یک ماه خود را شستشو ندهد و محل کوچک زندگیش را نروبد و نظافت نکند بسیار آلوده و کثیف خواهد شد، پس بی‌تردید پاکی و نظافت و نورانیت و تمیزی این جهان، همواره از نظافت و طهارتی حکیمانه و دقیق نشأت می‌گیرد و اگر آن تطهیر و پاکیزگی و نظارتِ دقیق همیشگی وجود نداشت، شمار فراوانی از موجودات در عرض یک سال بر اثر آلودگی زمین خفه می‌شدند؛ و سیارات و کراتی که در فضای سماوات دچار تخریب و نابودی می‌شوند، بلکه ستارگان متلاشی شده بر سَرِما و دیگر موجودات کره‏ی زمین سقوط کرده و دنیای ما را به نابودی می‌کشاندند؛ سنگ‌هایی به بزرگی کوه بر سرمان باریدن می‌گرفت و ما را از وطن دنیوی‌مان فراری می‌داد؛ در حالی‌که از گذشته تاکنون اگر تعداد معدودی از سنگ‌های آسمانی بر اثر تخریب یا تعمیر و بر مدار عبرت سقوط کرده باشند، بر سر کسی فرود نیامده‌ و به کسی آسیب نرسانده‌اند. بر اثر تقابل و تحول مرگ و حیات در روی زمین جنازه صدها هزار موجود تلف شده و پس‌مانده‌های انواع و اقسام نباتات چنان برّ و بحر را آلوده می‌کرد که مردم به‌جای دوست داشتن و عاشق شدن دنیا و طبیعت زیبا و بی‏نقص‏اش، از آن متنفر شده و به مرگ و نیستی دچار می‏گشتند. همان‌طور که یک پرنده به راحتی بال‌های خود و یک نویسنده به سادگی صفحات دفتر خود را پاک می‌کند، بال‌های این مرغ خاکی و مرغان آسمانی و صفحات کتاب آفرینش نیز چنان پاک و زیبا می‌شوند تا کسانی که جمال بی‌نقص آخرت را نمی‌بینند و براساس ایمان نمی‌اندیشند، با دل باختن به پاکیزگی و زیبایی جهان، اهل پرستش شوند. گویی سرای این عالم و کارخانه جهان هستی، مظهری از تجلی باعظمت اسم «قدوس» است؛ طوری که به‌نظر می‌رسد نه‌تنها پاکیزه‌سازان «آکل اللحم» دریاها و عقابان صخره‌ها بلکه مأموران جمع‌آوری اجسادی چون موران و کرم‌ها نیز تابع فرامین آن عرصه‌ي طاهر قدسی هستند. هم‌چنین گلبول‌های سرخ و سفید خونی که در بدن جریان دارد در پیروی از آن فرامین قدسی و پاک‌کننده است که در سلول‌های بدن عمل تمیز کردن را انجام می‏دهند، نیز تنفس هم موجب تصفیه و پاکیزگی خون می‌‏گردد. همان‌طور که پلک‌ها در تمیز نگاه داشتن چشم تابع فرمان مذکورند، پشه نیز در نظافت بال‌های خود و ابر و باد هم (در جابه‌جایی) گوش به همان فرمان دارند. باد، گرد و غبار نشسته بر سطح زمین را می‌روبد و پاک می‏کند. ابر بر فراخنای زمین آب می‌پراکند و گرد و غبار را می‌نشاند، و آن‌گاه برای این‌که چهره‌ي آسمان را مدّت زیادی مکدّر نکند تکّه‏های خود را به‌سرعت جمع‌آوری کرده، پنهان می‌شود. و چهره و سیمای زیبای آسمان را پاکیزه و تمیز و درخشان و نورانی می‌نمایاند. تمام ذرات عالم نیز مانند ستارگان، عناصر، مواد معدنی و نباتات تابع اوامر پاک‌کننده مزبور هستند، طوری که در میان توفان تحولات حیرت‌انگیز، مراقب نظافت و پاکیزگی می‌باشند. ذرات هیچ‌گاه بی‌دلیل درجایی جمع نمی‌شوند و گرد هم نمی‌آیند. هر ذره در صورت آلوده شدن به‌سرعت پاک می‌شود. ذرات برای کسب پاک‌ترین، درخشان‌ترین، نظیف‌ترین و تمیزترین وضعیت؛ و برای به‌دست آوردن زیباترین، شفاف‌ترین و لطیف‌ترین صورت‌ها توسط قدرتی حکیمانه هدایت می‌شوند. این فعل واحد یعنی طهارت و پاکیزگی به‌عنوان حقیقتی یگانه، متأثر از اسم اعظمی‌ چون اسم قدوس، یکی از بزرگ‌ترین تجلیات در دایره عظیم کائنات است که مستقیماً موجودیت ربانیه و وحدانیت الهیه را همراه با اسماءالحسنی در برابر چشمانی چون دوربین و فراخ هم‏چون خورشید نمایان می‌کند. آری، همان‌طور که در بسیاری از بخش‌های رساله نور با براهین قطعی ثابت شده است که فعل تنظیم و نظام به‌عنوان جلوه‌یی از اسم حکم و حکیم، نیز فعل توزین و میزان به‌عنوان جلوه‌یی از اسم عدل و عادل، هم‌چنین فعل تزیین و احسان به‌عنوان جلوه‌یی از اسم جمیل و کریم، و فعل تربیت و انعام به‌عنوان جلوه اسم رب و رحیم، در دایره بزرگ عالم هر کدام حقیقت و فعل واحدی هستند و مظهر وجوب وجود ذات واحد و وحدت او می‌باشند؛ به همان ترتیب فعل تنظیف و تطهیر نیز به‌عنوان جلوه ‌و مظهری از اسم قدوس، موجودیت آن ذات واجب‌الوجود را (به وضوحی) چون خورشید، و وحدانیتش را به روشنی روز نمایان می‏سازد. افعال حکیمانه مذکور مانند تنظیم، توزین، تزیین و تنظیف در دایره‌یی بزرگ از نقطه‏نظر وحدت نوعیه‌شان بر صانع واحد دلالت دارند و به همین‌ترتیب بیش‌تر اسماء‏الحسنی و شاید هرکدام از هزار و یک نام الهی در این دایره بزرگ، جلوه‌یی اعظم دارند؛ و فعل برآمده از جلوه مزبور به نسبت بزرگی‌اش، به وضوح و با قطعیت، واحد احد را نمایان می‌سازد. آری، حکمت عامه که هر چیز را مطیع قانون و نظام خود می‌کند، و عنایت شامله که همه‏چیز را زینت می‏بخشد و می‌خنداند، و رحمت واسعه که هر چیز را راضی و خشنود می‌سازد، و رزق عمومی ‌معیشت که موجب تغذیه همه‌ي موجودات و لذت آن‌ها می‌شود، و حیات و احیا که هر چیز را با عموم اشیا مرتبط و مستفید ساخته و تا حدی مالک آن‏ها می‌کند، حقایق بدیهی و افعال وحدانی می‌باشند که سیمای هستی را زیبا و نورانی می‏سازند و مانند نور که بر خورشید دلالت دارد، به‌طور بدیهی ذات حکیم، کریم، رحیم، رزاق، حی و محیی را نمایان می‌کند. اگر یکی از آن صدها فعل گسترده که هر کدام‌شان برهان آشکاری بر وحدانیت‌اند به واحد احد نسبت داده نشود، محال‌هایی در صدها شکل و صورت لازم می‌آید. برای مثال نه‌تنها حقایق بدیهی و دلایل وحدانی چون حکمت، عنایت، رحمت، اعاشه ، و احیا بلکه اگر فقط فعل پاکیز‏گی به خالق کائنات نسبت داده نشود، در آن‌صورت در مسلک کفرآمیز اهل ضلالت ضروری‌ست، که یا هر یک از مخلوقات مرتبط با پاکیزگی از ذره و پشه گرفته تا عناصر و ستارگان‏، در زمینه‌ی تزیین و توزین و تنظیم و پاکیز‌‏گی کائنات و اندیشیدن به آن و انجام عمل مناسب با آن قابلیتی داشته باشند؛ یا باید در آن‌ها صفات قدسیه‌ي‏ آفریننده جهان لحاظ گردد؛ یا باید مجلس مشورتی بزرگی به عظمت کائنات برای توازن تزیین و پاکیز‏گی و دخل و خرج‌های این عالم وجود داشته باشد و ذرات نامحدود، پشه‌ها و ستارگان اعضای مجلس مزبور شوند. لذا صدها موضوع محال مبتنی بر خرافه و سفسطه مطرح خواهد شد تا تزیین و تطهیر و پاکیز‏گی متعالی و عامی‌که در هر سو دیده و مشاهده می‌گردد توجیه گردد. این‌جا نه یک، که صد هزار امر محال مطرح می‌شود. مثلاً اگر روشنایی روز و خورشیدهای خیالی که در هر شی شفاف روی زمین بازتاب می‌یابند به خورشید آسمان نسبت داده نشود، و اگر گفته نشود که همه نورها بازتاب نور خورشیدند، در آن‌صورت باید در تمام تکه شیشه‌هایی که بر روی زمین می‌درخشند و قطرات آب و بلورهای برف و حتی در ذرات هوا به وجود خورشیدهای متعددی اعتراف کرد، تا وجود نور و روشنایی عام توجیهی داشته باشد. حکمت هم نوعی روشنایی‌ست، رحمت فراگیر نیز نور است؛ هم‌چنین تزیین، توزین، تنظیم و تنظیف، نورهای محیط و فراگیرند و در حقیقت شعاع‌های نورانی آن شمس ازلی هستند. اینک بیا و ببین که کفر و ضلالت چگونه وارد باتلاقی می‌شوند که بیرون آمدن از آن غیرممکن است؛ و جهالت در ضلالت را ببین که تا چه حد احمقانه است و بر زبان آر که: «الحَمدُللهِ علی دِینِ الاسلامِ و کَمالِ الایمَان» آری، این نظافت فراگیر و عالی که سرای کائنات را پاکیزه می‌دارد، بی‌شک جلوه و مقتضای اسم قدوس است؛ همان‌طور که تسبیح همه آفریده‌ها متوجه اسم قدوس می‌باشد اسم قدوس هم خواهان پاکیزگی تمام آن‌هاست. همین انتساب قدسی نظافت است که موجب شده است حدیث «اَلنَّظَافَةُ مِنَ الایمَانِ» نظافت و پاکیزگی را از نورانیت ایمان به‌شمار آورد و آیه: اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ التَّوَّابٖينَ وَيُحِبُّ ال۟مُتَطَهِّرٖينَ نیز طهارت و پاکی را مداری از محبت الهیه بخواند.

§3

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ نکته‌یی از آیه فوق و یک اسم اعظم، یا جلوه‌یی از اسم عدل -که نوری از انوار ششگانه اسم اعظم است- مانند نکته اول در زندان اسکی شهیر در دوردست‌ها مشاهده گردید، برای تفهیم و توضیح آن باز هم به طریق تمثیل می‌گوییم: این جهان سرایی‌ست که گویی شهری در آن واقع است که همواره بر اثر تخریب و تعمیر در حال دگرگونی‌ست. باز در آن شهر، مملکتی هست که بر اثر جنگ‌ها و مهاجرت‌ها مدام در غلیان می‌باشد، در آن مملکت نیز عالمی‌هست که همیشه با مرگ و حیات دست به گریبان می‌باشد. بر این سرا، شهر، مملکت و عالم، چنان موازنه، میزان و توزین حیرت انگیزی حاکم است که با تأمل در آن آشکارا ثابت می‌شود، که تحولات و دخل و خرج‌های بی‌حد و حصری که در شمار نامتناهی موجودات مشاهده می‌شود، براساس میزان ذاتی یگانه، اندازه‌گیری و سنجیده می‌شود، و اوست که در هر لحظه و آنی جهان هستی را می‌بیند و از نظر می‌گذراند. اگر فقط یکی از ماهیان با هزار تخم، و در نباتات فقط یکی از گل‌ها چون گل خشخاش با بیست هزار تخم، و عناصر جاری هم‌چون سیل، با فشار و با شدت هرچه تمام، می‌خواستند موازنه موجود را بر هم زده و خود بر هستی استیلا یابند؛ و اگر این آفریده‌ها در هستی به حال خود رها می‌شدند، و کارشان به تصادف بی هدف و قدرت کور و بدون میزان، و طبیعت بی شعور و ظلمانی سپرده می شد، تعادل بین اشیا و موازنه موجود در هستی چنان به هم می‌ریخت که در عرض یک سال و شاید یک روز هرج و مرج همه جا را می‌گرفت، مثلاً دریا پر می‌شد از مواد درهم برهم، و متعفن می‌شد، هوا براثر گازهای مضر، مسموم می‌شد، سطح زمین نیز به مزبله و منجلاب و قتل‏گاهی تبدیل می‏شد که جهان احساس خفگی می‌کرد. از سلول‌های حیوان و گلبول‌های سرخ و سفید خون و تحولاتی که در ذرات هست، و تناسبی که در اندام‌های بدن وجود دارد بگیر تا ورودی و خروجی ‌دریاها و چشمه‏های زیرزمینی و تولد و مرگ حیوانات و نباتات، و تخریبات و تعمیرات پاییز و بهار، تا نوع حرکات و فواید عناصر و ستارگان، و تحول و تضادی که در موت و حیات، نور و ظلمت و برودت و حرارت هست؛ این‌ها با چنان میزان حساس و مقیاس ظریفی تنظیم و ترتیب داده شده‌اند که عقل و خرد انسان هیچ چیز را در حقیقت اضافی و بیهوده نمی‌بیند. حکمت انسان نظمی‌کامل و دقیق، و توازنی زیبا را در همه چیز می‌بیند و نشان می‌دهد. بلکه حکمت انسانیه نیز خود نمود و ترجمانی از همان نظم و توازن است. حال بیا و به توازن موجود بین خورشید و دوازده سیاره مختلف بنگر. آیا این موازنه به وضوح نشانگر ذات ذوالجلالی نیست که عدل است و قدیر؟ مخصوصاً توجه داشته باش که سفینه ما یعنی کره زمین نیز که یکی از همان سیارات است در عرض یک سال گرد دایره‌یی بیست و چهار هزار ساله می‌گردد و سیاحت می‌کند، و به رغم سرعتی که دارد هیچ یک از اشیای چیده شده بر روی زمین را نمی‌لرزاند، به هم نمی‌ریزد و به فضا پرتاب نمی‌کند. اگر سرعت زمین مقداری کم یا زیاد می‌شد ساکنان خود را به هوا پرتاب می‌کرد و در فضا نابودشان می‌نمود، و موازنه زمین اگر یک دقیقه حتی یک ثانیه بر هم می‌خورد سراسر دنیای ما به هم می‌ریخت و احتمالاً زمین با سیارات دیگر برخورد می‌کرد و قیامتی بر پا می‏شد. حیات و ممات چهار صد هزار نوعِ نباتی و حیوانی بر روی زمین و موازنه رحیمانه موجود در تغذیه و زندگی آن‌ها، چون خورشید تابان نشانگر ذات یگانه عدل و رحیم است. اگر از افراد آن ملت‌های بی‌حد و حصر، فردی را در نظر بگیریم، خواهیم دید، که اعضا و جوارح و حواس او با چنان موازنه‏ی دقیقی در تناسب و توازن هستند که آشکارا نشانگر خالق عدل و حکیم می‌باشند. سلول‌های بدن هر حیوانی و رگ‌ها و گلبول‌های موجود در خون و ذرات موجود در گلبول‌های آن، چنان موازنه دقیق و حساس و عجیبی دارند که موجب می‌شود بالبداهه اثبات گردد که خالق عدل و حکیمی‌هست که مهارهمه چیز به دست او و کلید همه چیز نیز در اختیار اوست و هیچ چیز مانع هیچ چیز نمی‏شود. با میزان و قانون و نظام خالقی عدل و حکیم که اداره ی هر چیز به دست اوست همه آفریده‌های هستی هم‌چون شی واحدی به سادگی تحت تربیت و اداره‌اش قرار دارد. کسی که در قبول موازنة اعمال انس و جن در محکمه کبرای حشر و در میزانِ عدالت اعظم او شکی دارد، اگر به موازنه اکبری که در این دنیا هست و با چشمان خود آن را می‌بیند، دقت کند شک و تردیدی برایش باقی نخواهد ماند. ای انسانِ بدبختِ مُسرفِ پلید، ای ناپاک! دستورالعمل همه موجودات و همه کائنات برای حرکت، میانه روی و نظافت و رعایت عدالت است و تا وقتی تو این حقیقت را نادیده بگیری، به دلیل مخالفت با همه موجودات، مورد خشم و نفرت آن‌ها قرار می‌گیری، دل به چه بسته‌یی که با ظلم و بی‌نظمی ‌و اسراف و پلیدی خود، آن‌ها را خشمگین می‌کنی؟ آری، حکمت عامه‏ی کائنات -که از جلوه‌های اعظم اسم حکیم است- بر مدار میانه روی و عدم اسراف حرکت می‌کند و به میانه روی نیز فرمان می‌دهد. نیز عدالت تامه‌یی که در کائنات هست و از جلوه‌های اعظم اسم عدل می‏باشد تدبیر موازنه همه موجودات را به دست دارد و انسان را به عدالت فرمان می‌دهد. درآیات هفتم تا نهم سوره رحمن به چهار مرتبه و چهار نوع میزان اشاره می‌شود: وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ ال۟مٖيزَانَ ۝ اَلَّا تَط۟غَو۟ا فِى ال۟مٖيزَانِ ۝ وَاَقٖيمُوا ال۟وَز۟نَ بِال۟قِس۟طِ وَلَا تُخ۟سِرُوا ال۟مٖيزَانَ این که در آیات مذکور کلمه میزان چهار بار تکرار شده است، نشان‌دهنده درجه عظمت میزان در کائنات و اهمیت فوق العاده آن می‌باشد. آری، همان طور که در هیچ چیز عالم، اسراف و زیاده روی نشده است، در هیچ آفریده‌یی هم ظلم و عدم توازن حقیقی وجود ندارد. تنظیف و نظافت -که ریشه در جلوه اعظمی‌از اسم قدوس دارد- تمام موجودات جهان هستی را پاک و زیبا می‌کند. در هیچ چیز، ناپاکی و پلیدی حقیقی مشاهده نمی‌شود، به شرط این که دست آلوده بشر با آن‌ها تماسی نداشته باشد. از حقایق قرآنی و اصول اسلامی‌دریاب که عدالت، میانه روی و پاکیزگی در زندگانی بشر تا چه حد اصولی می‌باشند؛ و بدان! که احکام قرآن تا چه حد با کائنات مرتبط بوده و تا چه میزان در جهان هستی ریشه دوانده و آن را دربرگرفته است؛ و بدان! که از بین بردن آن حقایق مانند از بین بردن کائنات و تغییر صورت آن، غیرممکن است. در حالی که صدها حقیقت دربرگیرنده چون رحمت، عنایت و حافظیت همانند سه نور اعظم مذکور، مقتضی و مستلزم حشر و آخرتند، مگر ممکن است حقایق فراگیر و پرقدرتی چون رحمت، عنایت، عدالت، حکمت، میانه روی، و نظافت -که حاکم بر کائنات و همه موجودات هستند- با نبود حشر و آخرت، به نامهربانی و ظلم و بی‏حکمتی و اسراف و ناپاکی و بیهودگی تبدیل شوند؟ حاشا! صد هزار بار حاشا! رحمت و حکمتی که از حق حیات پشه‌یی رحیمانه محافظت می‌کند آیا ممکن است با برپا نکردن حشر، حقوق حیاتی ذی‌شعوران و بی‌نهایت حقوق موجودات عالم را ضایع گرداند؟ و اگر جایز باشد باید گفت آیا ممکن است حشمت ربوبیّه‌یی که در رحمت و شفقت و عدالت و حکمت، بی‌نهایت دقیق و حساس است، و سلطنت الوهیتی که این عالم را با صنایع بدیع و نعمت‌های بی‌حد و حصر تزیین نمود تا کمالات خود را بنمایاند و خود را بشناساند تا دیگران دوستش داشته باشند، اجازه خواهد داد حشری در کار نباشد و مخلوقات و کمالات خود او به هیچ انگاشته شود و در معرض انکار قرار گیرد؟ حاشا! بدیهی‌ست که چنان جمال مطلقی اجازه چنین قبح مطلقی را نخواهد داد. آری، کسی که در پی انکار آخرت است ابتدا باید دنیا را با تمام حقایقش انکار کند؛ و گرنه جهان با تمام حقیقت‌هایش با صدهزار زبان او را تکذیب کرده و کاذب بودن او را در دروغی که می‌گوید صدهزار بار ثابت خواهد نمود. در کلام دهم با دلایل قطعی ثابت شده است که وجود آخرت هم‌چون وجود دنیا قطعی‌ست و تردیدی در آن نیست. سومین نکته‌یی که بر نور سوم از انوار ششگانه

§4

اسم اعظم اشارت دارد اُد۟عُ اِلٰى سَبٖيلِ رَبِّكَ بِال۟حِك۟مَةِ نکته‌یی از آیه فوق و جلوه‌یی از «اسم حَکم» به عنوان اسم اعظم یا نوری از انوار ششگانه اسم اعظم در ماه مبارک رمضان در زندان اسکی شهیر مشاهده شد. نکته سوم که شامل پنج نقطه است فقط با هدف اشاره‌یی به آن، با عجله نوشته شد و به شکل پیش‌نویس باقی ماند، که به شرح زیر می‌باشد:

§5

همان‌طور که در کلام دهم اشاره شد، تجلی اعظم اسم حَکم، کائنات را همانند کتابی می‌نُماید که هر صفحه‌اش حاوی صدها کتاب و هر سطرش در برگیرنده صدها صفحه و هر کلمه‌اش دارای صدها سطر و هر حرف آن دارای صد‌ها واژه و هر نقطه آن شامل فشرده و مختصری از کتاب است. صفحات و سطرها و نقطه‌های این کتاب به صدها شکل، رسّام و کاتب آن را به وضوح نشان می‌دهد به نحوی که مشاهده کتاب کائنات، صدها برابر بیش از آن که وجود کتاب را اثبات کند وجود کاتب و یگانگی آن را اثبات می‌کند، زیرا «حرف» در حالی که وجود خود را به اندازه «حرفی» بیان می‌دارد، به میزان سطری از نویسنده‌اش خبر می‌دهد. آری، روی زمین یکی از صفحات این کتاب بزرگ است، و انواع و اقسام نباتات و حیوانات را همانند کتاب‏های متعددی می‌توان با هم در یک زمان، بی‌هیچ خطایی و در نهایت کمال با چشم مشاهده کرد که در فصل بهار نگاشته شده‌اند. سطری از این صفحه، باغی‌ست، و به تعداد گل‌ها و درختان این باغ، قصائد منظوم و تودرتویی را که بدون خطایی نوشته شده‌اند، با چشم می‌بینیم. کلمه‌یی از آن سطر، درختی‌ست پر گل که برای میوه دادن، برگ و باری به هم زده است. این کلمه به تعداد میوه‌ها و گل‌ها و برگ‌های موزون و زیبا و منظمش، از لطایف معناداری در مدح و ثنای حَکم ذوالجلال برخوردار است. همین درخت مانند هر درخت پر گل دیگری، گویا قصیده‌یی منظوم در مدح آفریننده‌اش سر داده است. نیز گویی حَکم ذوالجلال با هزاران چشم خواهان تماشای آثار عجیب و حیرت‌انگیزی‌ست که خود در گستره زمین در معرض دید دیگران گذارده است. هم‌چنین گویی درخت برای آن که هدایای مُرصع و نشان‌ها و علائمی‌را که آن سلطان ازلی در اختیارش نهاده است در بهار- که عید خاص و زمان شکوفایی اوست- در معرض دید پادشاه قرار دهد، شکل تزیین شده، موزون، منظم و معناداری یافته است و چنان شکل حکیمانه‌یی به آن داده شده که در هر گل و میوه‌اش دلایل و وجوه متعدد تودرتویی بر وجود نقاش آن و نام‌هایش گواهی می‌دهند. برای مثال در هر گل و میوه‌یی میزانی هست، میزانی در غایت انتظام، انتظامی‌در تنظیم و توزینی مدام نو شونده، توزین و تنظیمی‌غرق در زینت و صُنع، و زینت و صُنعی با رایحه‌ها و طعم‌های حکیمانه؛ این است که هر گل به تعداد همه گل‌های آن درخت بر حَکم ذوالجلال اشاره دارد. در این درخت که چون کلمه‌یی‌ست، و میوه‌اش در حکم حرفی، هسته‌یی به مثابه نقطه‌یی هست که هم‌چون صندوقچه‏ی کوچکی خلاصه کاملی از درخت و برنامه‏هایش را دربردارد. به این ترتیب و برهمین قیاس، همه سطرها و صفحات کتاب کائنات به واسطه تجلی اسم حَکم و حکیم، نه تنها هر صفحه، بلکه هر سطر و هر کلمه و هر حرف و هر نقطه‌اش چنان معجزه‌یی‌ست که اگر تمام اسباب جمع شوند نمی توانند نقطه ای نظیر آن را ایجاد کنند، و با آن به معارضه برخیزند. آری، هر یک از آیات تکوینی قرآن عظیم کائنات، به تعداد نقطه‌ها و حروف هر آیه، حاوی معجزاتی‌ست، که صُدفه یا طبیعت بی‌شعور و بی‌نظم و بی‌غایت یا قدرت کور به هیچ وجه نمی‌توانند در نظم و ترتیب خاص و بی‏نهایت حکیمانه و بصیرانه آن دخل و تصرف داشته باشند که اگر دخالت داشتند اثرات بی‌نظمی در آن مشاهده می‌شد؛ ولی در طبیعت هیچ بی‌نظمی ‌و به هم ریختگی دیده نمی‌شود.

§6

شامل دو مسأله به شرح زیر می‌باشد:

§7

چنان‌که در کلام دهم بیان گردید قاعده‏یی اساسی‌ست که جمالی در نهایت کمال و کمالی در نهایت جمال بخواهد خود را ببیند و بروز دهد و به دیگران بنمایاند. بنا بر همین قاعده اصولی عام است که نقاش ازلی کتاب کبیر کائنات، برای آن که با این عالم و هر صفحه این جریده و با هر سطر و حتی با هر حرف و نقطه‌اش خود را بشناساند و کمالات خویش را به دیگراند بفهماند و جمال خویش را ظاهر کند تا دیگران دوستش داشته باشند، با زبان‌های متعددِ همه موجودات اعم از جزیی و کلی، جمال کمال و کمالِ جمال خویش را می‏شناساند و موجب می‌شود دوستش داشته باشند. حال‌ ای انسان غافل! حاکمِ حَکمِ حکیمِ ذوالجلال و الجمال بر آن است تا با هر یک از آفریدگانش و با شیوه‌های بی‌شمار و درخشان، خود را به تو بشناساند و تو او را دوست داشته باشی؛ بدان و آگاه باش! اگر در برابر خواست او برای معرفی اش، او را مؤمنانه نشناسی و با عبودیت خود نتوانی کاری کنی که او تو را دوست داشته باشد، خسارت و جهالت بی‌حد و حصری در انتظارت خواهد بود.

§8

در مُلک صانع قادر و حکیم کائنات جایی برای اشتراک نیست، همه چیز در نهایت نظم است از این رو شرک‌پذیر نیست. اگر دستان متعددی اقدام به انجام کاری کنند، کار ناقص و بی‌نظم انجام خواهد شد، و اگر مملکتی دو پادشاه داشته باشد، و شهری دو والی و روستایی دو کدخدا، طبیعی‌ست که امور آن مملکت یا شهر یا روستا درهم خواهد ریخت؛ به همین ترتیب هر فردی که کم‌ترین مسؤولیتی داشته باشد دخالت دیگران در مسؤولیتش را نمی‌پذیرد. این‌ها نشان می‌دهند که اساسی‌ترین ویژگی حاکمیت، بی‌تردید استقلال و فردیت است، به عبارت دیگر وحدت، لازمه نظم و فردیت، لازمه حاکمیت است. مادام که سایه‏ی موقتی از حاکمیت، در انسانی که عاجز و نیازمند معاونت است، این چنین مداخله‏ی (غیر) را رد می‏کند، بی تردید حاکمیتی مطلق و حقیقی (در درجه‏ی ربوبیّت) نزد قدیر مطلق دخالت و مداخله را به شدت رد خواهد کرد. چون اگر ذره‌یی دخالت در کار بود، نظمی‌باقی نمی‌ماند. در حقیقت جهان هستی طوری آفریده شده است که در آن برای آفریدن هسته‌یی، قدرتی لازم است که توانایی خلق درختی را داشته باشد؛ و برای خلق درختی، قدرتی لازم است که توان آفریدن کائنات را داشته باشد؛ و اگر در جهان هستی شریکی باشد که دخالت کند، در موجودیت کوچک‌ترین هسته نیز سهیم خواهد شد، زیرا هسته، نمونه‌یی از آن خواهد بود. در آن صورت دو ربوبیتی که در این عالم بزرگ جای نمی‌گیرند باید در هسته‌یی یا ذره‌یی جاگیر شوند؛ و این دورترین و بی‌معناترین محال در میان محالات و خیالات باطل است. شرک و کفر مقتضی عجز قادر مطلق (حتی در هسته‌یی) است، قادری که احوال عام و کیفیات کائنات عظیم را در میزان عدل و نظام حکمت خویش نگاه می‌دارد. آگاه باش! که شرک و کفر تا چه حد خلاف و خطا و دروغ است و توحید تا چه میزان حق و حقیقت می‌باشد و «الحمَدُللهِ عَلی الایمَان» بگو.

§9

صانع قادر با اسم حَکم و حکیم خود هزاران عالم منظم را در متن این جهان گنجانده است. او در درون این عوالم، انسان را مدار و مرکز قرار داد. انسانی که بیشتر از همه‏ی (موجودات) مظهر و مدار حکمت‏های موجود در کائنات می باشد. در دایره انسان نیز «رزق» حکم مرکزی یافته است؛ در عالم انسانی غالب حکمت‌ها و مصلحت‌ها متوجه همین «رزق»‌اند و با آن ظهور می‌یابند. تجلی اسم حکیم به واسطه وجود شعور در انسان و ذوق در رزق، آشکارا مشاهده می‌گردد؛ و هر فن از فنون بی‌شماری که به واسطه شعور انسانی کشف می‌شود، مُعرف جلوه‌یی از اسم حَکم می‌باشد. برای نمونه اگر از دانش پزشکی درباره چیستی کائنات سؤال شود چنین پاسخ خواهد داد: «داروخانه بزرگی‌ست در بالاترین حد کمال و نظم، داروخانه‌یی که انواع داروها در آن به شکل کامل و منظمی‌وجود دارد.» اگر از دانش شیمی‌پرسیده شود که کره زمین چیست؟ پاسخ خواهد داد:«کیمیا خانه‌یی‌ست در غایت کمال و نظم» فن مکانیک خواهد گفت: «کارخانه‌یی‌ست کامل و بی‌نقص.» فن زراعت خواهد گفت: «باغی در حد کمال؛ مزرعه‌یی پر محصول و منظم که مناسب کشت همه نوع حبوبات است.» فن تجارت پاسخ خواهد داد: «نمایشگاهی به غایت منظم و بازاری پررونق که اجناسش بسیار هنرمندانه است.» فن تغذیه و اعاشه خواهد گفت: «انبار بزرگی که همه نوع ارزاق در آن یافت می‌شود.» فن طباخی خواهد گفت: «مطبخی رحمانی و مخزنی ربانی‌ست که صدها هزار طعام لذیذ در کمال نظم در آن حاصل می‌گردد.» فن نظامی‌ خواهد گفت: «زمین اردوگاهی‌ست که هر بهار مسلح می‌شود و بر زمین چادرهایی می‏زنند. با این که چهار صد هزار ملّت از ملل مختلف در این اردوگاه به‌سر می‌برند، اما ارزاق و البسه و سلاح و تعلیمات و ترخیص آن‌ها در کمال نظم و ترتیب، بی‌آن که یکی از آن‌ها فراموش یا اشتباه شود، به امر و قدرت و لطف فرماندهی واحد و از خزانه او در نهایت نظم اداره می‌شود.» اگراز فن برق و الکتریسیته سؤال شود که این عالم چیست خواهد گفت: «سقف کاخی که آن را کائنات می‌نامیم با چراغ‌های برقی بی‌نهایت منظم و متعادل و بی‌حد و حصری تزیین شده است، با چنان نظم و میزان عجیبی که چراغ‌های سماویِ هزاران بار بزرگ‌تر از کره زمین و در رأس همه آن‌ها خورشید، با این که مدام روشنند و نورافشانی می‌کنند، هیچ‏گاه موازنه خود را از دست نمی‌دهند، منهدم نمی‌شوند، و موجب آتش سوزی نمی‌گردند. با این که خرج و مصرف‌شان بی‌حد و حصر است سوخت‌شان و ماده اشتعال‌شان از کجا می‌آید؟ چرا پایان نمی‌پذیرد؟ چرا معادله سوختن در این جا به پایان نمی‌رسد؟ حتی اگر به چراغ کوچکی درست و منظم رسیدگی نشود خاموش خواهد شد. حکمت و قدرت حکیم ذوالجلال را ببین که خورشید را که – باتوجه به علم نجوم- از زمین یک میلیون مرتبه بزرگ‌تر است و یک میلیون سال بیش‌تراز آن عمر کرده است ، بدون زغال و روغن، افروخته می‌دارد و خاموش نمی‌کند؛ تسبیح خدای گو؛ به تعداد عاشرات دقایقی که از مدت عمر خورشید می‌گذرد «ماشاءَ الله و بارَکَ الله و لا اِله اِلاّ هُو» بگو. بی‏تردید این چراغ‌های آسمانی دارای نظم بی‌نهایت حیرت‏انگیزی هستند و با دقت فراوان از آن‌ها مراقبت می‌شود. به نظر می‌رسد مخزن بخار اجرام آتشین آسمانی که بزرگند و بی‌شمار، و همه قندیل‌های نورانی، چون جهنمی‌دائمی‌ست که حرارتش هیچ گاه پایان نمی‌پذیرد و گرمایی بی‌نور به آن‌ها ارزانی می‌کند؛ گویا کارخانه مرکزی و موتور آن چراغ‌های برقی، بهشتی همیشگی‌ست که به آن‌ها نور و روشنایی می‌دهد، که فروزش آن‌ها با نظم همیشگی و به‌واسطه تجلی اعظم اسم حَکم و حکیم ادامه می‌یابد. به همین ترتیب و بر همین قیاس و براساس گواهی قطعی فنون انسانی، جهان بر مبنای مصالح و حکمت‌های بی‌شمار و در متن نظم و ترتیبی بی‌نقص تزیین یافته است؛ و نظم حکیمانه‌یی را که با تدبیرهای خارق العاده و فراگیرش به کائنات ارزانی داشته در مقیاسی کوچک در درون یک هسته و در متن کوچکترین موجود زنده قرار داده است. آشکار و بدیهی‌ست که تداوم منظم غایات و حکمت‌ها و فواید، با اختیار و اراده و قصد و مشیت ممکن است و لاغیر. این کار، کار اسباب و عوامل و طبیعت بی‌اختیار و بی‌اراده و بی‌قصد و بی‌شعور نیست؛ آن‌ها مداخله‌یی نمی‌توانند در این کار داشته باشند. پس نظم و حکمت بی‌نهایتی که در همه موجودات عالم دیده می‌شود، وجود فاعلی مختار و صانعی حکیم را نشان داده و اقتضا دارد؛ و انکار و عدم قبول او جهالت و جنون غیرقابل وصفی‌ست. آری، اگر در دنیا امر حیرت‌انگیزی وجود داشته باشد، همین انکار است. حکمت‌ها و نظم بی‌شماری که در خلایق عالم هست بر وجود و یگانگی او گواهی می‌دهند، و این را نابیناترین نادان هم می‌داند که ندیدن و نشناختن او تا چه حد جهالت و نابینایی‌ست، حتی می‌توانم بگویم سوفسطائیانی که در زمره اهل کفرند و به دلیل انکار وجود کائنات، احمق پنداشته می‌شوند، عاقل‌ترین‌اند، زیرا با قبول وجود کائنات، انکار خدا و خالق جهان امکان ندارد؛ این است که شروع به انکار کائنات کردند، حتی منکر خود نیز شدند و با گفتن «هیچ چیز نیست» دست از عقل و خرد شستند و زیر پردة عقل، از بی‏خردی فراوان منکران دیگر رهایی یافته و درجه‏ای به عقل نزدیک شدند.

§10

همان طور که در کلام دهم بیان گردید، اگر صانعی حکیم و استادی ماهر، هر سنگ کاخی را با حساسیت زیاد و صدها حکمت بنا کند اما برای آن کاخ سقفی قرار ندهد و موجب تخریب آن شود به معنای ضایع کردن حکمت‌هایی خواهد بود که در بنای آن کاخ به کار گرفته است و این امر از نظر هیچ ذی شعوری پذیرفتنی نیست؛ به همین ترتیب حکیم مطلقی که براساس کمال حکمت خود قادر است در هسته‌یی به اندازه یک درهم، صدها فایده و غایت و حکمت را قرار دهد، غیر ممکن است برای این که از درختی بزرگ فایده‌یی به اندازه یک درهم، و میوه‌یی خرد تحصیل کند و در پی هدفی حقیر، مصارف فراوانی هزینه کند، و مرتکب کارهای مُسرفانه و بی‌خردانه‌یی گردد که کاملاً با حکمت خویش در تضاد است و مخالفت دارد؛ درست به همین صورت، چگونه ممکن است صانع حکیمی‌که در هریک از موجودات عالم صدها حکمت نهاده و هر کدام از آن‌ها را با صدها وظیفه مسؤول قرار داده و حتی درهر درخت به تعداد میوه‌هایش حکمت‌هایی قرار داده و به تعداد شکوفه‌هایش به آن وظیفه داده است، قیامت و حشر را در نظر نگیرد و با این کار همه حکمت‌ها و مسؤولیت‌های بی‌حد و حصر رابی‌معنا و عبث و بی‌فایده و ضایع کند؟ این امر همانگونه که عجزی‌ست در کمالِ قدرتِ قادرِ مطلق، نشان از بیهودگی و بی‌فایدگی بی‌نهایت در کمالِ حکمتِ آن حکیمِ مطلق دارد؛ این موضوع، زشتی بی‌انتهایی‌ست در حق جمالِ رحمت آن رحیم مطلق، و ظلمی‌عظیم است بر کمالِ عدالت آن عادل مطلق؛ به عبارت دیگر، انکار حکمت، رحمت و عدالتی‌ست که در جهان هستی دیده می‌شود، و در واقع عجیب‌ترین محالی‌ست که مطلقاً باطل می‌باشد. گمراهان بیایند و ببینند در چه ضلالتی قرار گرفته‌اند؛ ضلالتی که تاریکی و ظلمتی دهشت انگیز دارد، و چاهی‌ست که لانه ماران و عقربان است، هم‌چون قبری که وارد آن خواهند شد و خود می‌دانند؛ آگاه باشند که ایمان به آخرت راهی‌ست زیبا و نورانی چون بهشت، و ایمان بیاورند.

§11

شامل دو مسأله به شرح زیر می‌باشد:

§12

صانع ذوالجلال به اقتضای اسم حکیم خود در هر چیز، ساده‌ترین صورت، کوتاه‌ترین راه، آسان‏ترین شیوه و مفیدترین شکل را برگزیده است و این نشان می‌دهد که فطرت فاقد اسراف و بیهودگی و خسران است. اسراف با اسم حکیم در تضاد است و میانه روی، قاعده اساسی و لازمه آن می‌باشد. ای انسان مُسرف و افراطی! بدان که با رعایت نکردن اساسی‌ترین قاعده جهان هستی یعنی میانه روی، تا چه حد در مخالفت با حقیقت حرکت کرده‌یی، پس قاعده مبنایی و گسترده‌یی را که آیه: كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا می‏آموزد، درک نما و بدان و عمل کن.

§13

می‌توان گفت اسم حَکم و حکیم آشکارا و واضح بر رسالت رسول اکرم (ع) دلالت دارد و آن را اثبات می‌کند. آری، وقتی کتابی به غایت معنادار باشد، قطعاً معلمی‌لازم است تا آن را درس بدهد. نیز جمالی به غایت زیبا آیینه‌یی لازم دارد تا خود را در آن ببیند و بنمایاند؛ هم‌چنین هنری در اوجِ کمال، نیازمند کسی‌ست که آن را به دیگران بشناساند. بی‌تردید چنین کتاب بزرگی که در هر حرفش صدها معنا و حکمت نهفته است، باید در میان نوع انسان که مخاطب آن است راهبری اکمل و معلمی‌اکبر داشته باشد تا حکمت‌های قدسی و حقیقی کتاب را به دیگران بیاموزد، و از وجود حکمت‌های مندرج در کائنات یاد کند، و وسیله ظهور مقاصد ربانی در خلقت عالم و حصول آن گردد؛ و کمال صنعت و جمال اسماء خالق را که اظهار آن با اهمیت تمام در سراسر هستی اراده شده است به دیگران بیاموزد و آیینه داری کند. خالق نیز به‌واسطه موجودات می‌خواهد دوست داشته شود و در مقابل، خواهان واکنش مخلوقات ذی شعور خویش است، لذا باید کسی به نام ذی شعوران مذکور در برابر ظهورات ربوبی، عبودیتی گسترده داشته باشد با ولوله‏ی تشهیر و تقدیس که در آسمانها و زمین طنین انداز می شود و برّ و بحر را به جذبه درمی‏آورد، نظر خلایق را متوجه صانع مخلوقات کند. او می‌بایست با درس‏ها و تعالیم قدسی خود و با قرآن عظیم الشأن- که توجه همه‏ی اهل عقل را به خود جلب می کند- مقاصد الهی آن صانع حکم و حکیم را به بهترین وجه نشان دهد. وجود چنین شخصی که به کامل‌ترین صورت مخاطب ظهور تمام حکمت‌ها و تجلی جمال و جلال او قرار گیرد، هم‌چون وجود خورشید برای این عالم لازم و ضروری‌ست. کسی که چنین عمل می‌کند و آن مسؤولیت‏ها را به کامل‌ترین شکلی به انجام می‌رساند، بالمشاهده رسول اکرم (ع) است. همان‌طور که نور مستلزم خورشید است و روز مستلزم نور و روشنایی؛ حکمت‌های موجود در عالم هستی نیز مستلزم رسالت احمدیه (ع) می‌باشند. پس همان طور که اسم حَکم و حکیم با تجلی اعظم خود در بالاترین درجه، مقتضی رسالت احمدیه است، هر یک از اسماء الحسنی مانند الله، رحمان، رحیم، ودود، مُنعم، کریم، جمیل و رب نیز در کائنات با تجلی قابل شهودی در بالاترین درجه و مرتبه‏ی قطعی مستلزم رسالت احمدیه (ع) می‌باشند. برای نمونه، رحمت واسعه که تجلی اسم رحمان است با او که رحمة للعالمین است ظهور می‌یابد، نیز حب الهی و تعرّف ربانی که تجلی اسم ودود است با او که حبیب رب العالمین است نتیجه می‌دهد و بازتاب می‌یابد؛ و همه زیبایی‌ها که یکی از تجلیات اسم جمال می‌باشند، یعنی جمال ذات، جمال اسماء، جمال آفرینش و جمال آفریدگان، در آیینه احمدیه روئیت می‌شوند و ظهور می‌یابند؛ به همین ترتیب تجلیات حشمت ربوبیت و سلطنت الوهیت با رسالت ذات احمدیه -که منادی سلطنت ربوبیت است- دانسته می‌شود، مشاهده می‌گردد، ادراک می‌شود و تصدیق می‌گردد؛ هم‌چنین بیش‌تر اسما الحسنی مانند همین مثال‌ها برهان‌های واضحی در اثبات رسالت احمدیه (ع) می‌باشند. نتیجه این که اگر جهان موجود است و نمی‌توان آن را انکار نمود، حقایق قابل مشاهده‌یی چون حکمت، عنایت، رحمت، جمال، نظام، میزان، و زینت -که در حُکم الوان جهان خلقت، زینت‌ها، روشنایی‌ها، درخشانی‌ها، صفت ها، زندگی‌ها و روابط آن می‌باشند- به هیچ وجه قابل انکار نخواهند بود. حال که انکار این صفات و افعال امکان ندارد موصوف آن صفات و فاعل آن افعال و خورشید آن انوار یعنی ذات واجب الوجود، خدای حکیم، کریم، رحیم، جمیل، حَکم، و عدل نیز به هیچ وجه قابل انکار نخواهد بود؛ که البته رسالت کسی که مدار ظهور صفات و افعال مذکورمی‌باشد و شاید مدار کمال آن‌ها و مدار تحقق‌شان، راهبر بزرگ، معلم اکمل، منادی اعظم، کشاف طلسم کائنات، آیینه صمدانی و حبیب رحمانی یعنی محمد نیز غیرقابل انکار خواهد بود. رسالت او مانند انوار عالم حقیقت و حقیقت کائنات، درخشان‌ترین نور جهان وجود است. عَلَي۟هِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ ال۟اَيَّامِ وَذَرَّاتِ ال۟اَنَامِ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§14

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ۝ قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ نکته‌یی از آیه فوق و اسم اعظمی‌که دربرگیرنده نام‏های واحد و احد است یعنی اسم فرد که جلوه‌یی از انوار ششگانه اسم اعظم می‌باشد، در ماه شوال شریف در زندان اسکی شهیر بر من ظاهر گردید. تفصیل آن تجلی اعظم را به رساله نور موکول می‌کنیم و در این‌جا با هفت اشارت مختصر زیر به بیان بسیار موجز توحید حقیقی می‌پردازیم که براساس تجلی اعظم اسم فرد مشاهده گردید:

§15

در کلام بیست و هشتم و مکتوب سی و سوم به تفصیل نشان داده شده است که اسم اعظم فرد، با تجلی عظیم خود، بر مجموعه کائنات و هر یک از انواع و افرادش خاتم (مُهر) توحید و وحدانیت نهاده است، که در این‌جا فقط به سه خاتم زیر اشاره خواهیم کرد: خاتم اول: جلوه فردیت چنان خاتم وحدتی بر چهره هستی نهاده است که سبب شده کائنات، حکم «کل»‏ی به خود گرفته که از قبول جز ابا دارد. ذاتی که نتواند در تمامیت هستی تصرف کند نمی‌تواند مالک حقیقی هیچ‌یک از اجزای آن باشد، خاتم مورد نظر به شرح زیر است: موجودات و انواع مختلف آن درجهان هستی هم‌چون چرخ‌های دقیق یک کارخانه، یاور و مددکار یک‌دیگرند و برای تکمیل وظایف هم‌دیگر تلاش می‌کنند. (موجودات عالم هستی) به یک‌دیگر وابسته‌اند، یاور هم‌اند، خواسته‌های یک‌دیگر را اجابت می‌کنند، به یاری هم می‌شتابند، با هم دلبستگی داشته، و رابطه‌یی تنگاتنگ دارند. این وضع چنان وحدت وجودی پدید می‌آورد که خلایق مانند عناصر موجود در بدن انسان غیرقابل تفریق از یک‌دیگر می‌شوند. کسی که اختیار عنصری را به دست می‌گیرد اگر نتواند بر اختیار عموم مسلط شود، قادر به ضبط و ربط اختیار همان عنصر واحد هم نخواهد بود. تعاون، هم‌بستگی، مدد رسانی و ارتباط تنگاتنگ موجودات که در کائنات مشاهده می‌شود، خاتم کبرای وحدتی بسیار آشکار است. خاتم دوم: خاتم احدیت و مُهر وحدانیتی که بر رخسار زمین و سیمای بهار، با تجلی اسم فرد دیده می‏شود اثبات می‌کند: ذاتی که قادر به اداره همه موجودات روی زمین و افراد و احوال و شئونات‌شان نباشد و همه آن‌ها را یک‌جا نبیند، و نداند و ایجاد نکند. نمی‌تواند در ایجاد هیچ‌یک از آن‌ها نیز دخلی داشته باشد. خاتم مورد نظر به شرح زیر است: صرف‏نظر از خاتم‌های بسیار منظم و در عین حال پنهانی مواد معدنی، و عناصر و جامدات بر روی زمین، فقط به خاتم پرنقش و نگاری که از تاروپود دویست هزار طائفه‏ی حیوانات و دویست هزار نوع نباتات بافته شده نگاه کن و ببین که چگونه در بهار به شکل‌های مختلف و با فواید گوناگون، ناگهان بر روی زمین ظاهر می‌شوند؛ در حالی‌که ارتباط تنگاتنگی با هم دارند و از فواید متعددی برخوردار می‌باشند؛ رزق ‌و ‌روزی‌شان متعدد است و امکانات گوناگونی دارند، بدون هیچ خطا و اشتباهی، و در نهایت پیچیدگی، کاملاً جدا و در عین حال مستقل از هم، براساس موازنه‌یی بی‌نهایت حساس، همه نیازهای‌شان بدون تکلف و در موعد مقرر، از جایی که فکرش را هم نمی‌توان کرد، عطا می‌شود و ما این را به چشم خود می‏بینیم، لذا کیفیت تدبیر و نحوه اداره روی زمین، چنان خاتم وحدانیت و مُهر احدیتی‌ست که نشان می‌دهد ذاتی که نتواند موجودات را به یک باره از هیچ ایجاد کند و قادر به اداره توأم همه آن‌ها نباشد، از لحاظ ربوبیت و ایجاد در هیچ‌چیز نمی‌تواند دخالتی کند، زیرا در غیر این صورت نظمی‌که در توازن گسترده و لایتناهی امور هست از بین می‌رود، لیکن انسان‌ها براساس امر الهی، در حسن جریان قوانین ربوبی خدمتی صوری دارند. خاتم سوم: در چهره انسان است. سیما و صورت انسان چنان خاتم احدیتی‌ست که اگر کسی از همه انسان‌ها که از زمان آدم تاکنون آمده‌اند و تا زمان قیامت خواهند آمد یک‌جا اطلاع نداشته باشد، و در چهره هر یک از آن‌ها (در برابر هم) علامت مشخصه‌یی نگذاشته باشد و در عین حال در صورت کوچک هر کدام از آن‌ها بی‌نهایت نشان تعیین‌کننده تعبیه نکرده باشد، از لحاظ ایجاد نمی‏تواند در خاتم وحدانیتی که فقط در رخسار یک انسان وجود دارد، دخالتی داشته باشد. آری، ذاتی که آن خاتم را بر چهره‌ی انسان نهاده، بی‏تردید تمامی افراد انسانی در نظرِ شهود و در دایره‌ي علم او قرار دارند. زیرا در حالی‌که اعضای اساسی رخسار انسان‌ها اعم از چشم و گوش و دهان شبیه به یکدیگرند با یک علامت مشخصه کاملاً به هم‌دیگر شبیه نیستند. چنان‌که شباهت اعضایی مانند گوش و چشم در همه‌ی انسان‌ها، خاتم توحیدی‌ست که بر یگانگی صانع نوع انسان گواهی می‌دهد؛ به همین‌ترتیب همان‌طور که برای حفاظت حقوق انسان فوق انواع دیگر موجودات و برای عدم التباس آن‌ها با یک‌دیگر و برای تشخیص آن‌ها از هم‌دیگر نشانه‌های مشخصه حکیمانه و فراوانی وجود دارند که حاکی از اراده، اختیار و مشیت صانع واحد است و در عین حال خاتم احدیتی دقیق و جداگانه می‌باشد، ذاتی که خالق همه انسان‏ها، حیوان‌ها و سرتاسر کائنات نباشد، نمی‌تواند چنین خاتم و سکه‌یی را در چهره انسان قرار دهد.

§16

عناصر، انواع و عوالم هستی چنان مرتبط با هم و تنیده در یک‌دیگرند که اگر موجبی مالک سراسر عالم وجود نباشد، نخواهد توانست در هیچ‌یک از انواع و عناصر هستی به‌طور حقیقی تصرفی کند. گویی تجلی وحدت اسم فرد، همه هستی را در دایره وحدت قرار داده و هر چیز، وحدت مذکور را اعلام می‌دارد. مثلاً واحد بودن خورشید که چراغ این عالم است اشاره‏یی‌ست بر این حقیقت که عالم از آن خالق یگانه‌يی‌ست، و یکی بودن عنصر هوا که از خادمان چُست و چالاک جانداران است، و یکی بودن آتش که طباخ آنان است، نیز یکی بودن ابر که آبیاری‌کننده باغ زمین است؛ هم‏چنین واحد بودن باران که یاری‏رسان همه موجودات است و به همه‌جا می‌بارد، و این‌که اکثر نوع حیوانات و نباتات بر گستره زمین آزادانه منتشر می‌گردند و وحدت نوعیه و واحد بودن مسکن آن‌ها، اشارات و گواهی‌های قطعی ‌می‏باشند که همه موجودات با مسکن‌های‌شان در تملک ذات واحدی قرار دارند. بر همین قیاس، انواع موجودات که در عالم وجود چنین درهم تنیده‌اند، حکم چنان «کل»‏ی به مجموع کائنات داده‏اند که از لحاظ ایجاد، تجزیه‌پذیر نمی‌باشد. موجبی که حکمش بر سراسر کائنات اثر نداشته باشد، از نظر ربوبیت و کیفیت ایجاد، قادر نیست بر چیزی حکم کند و ربوبیتش را حتی بر ذره‌یی اعمال کند.

§17

تجلی عظیم اسم اعظم فرد، کائنات را در حکم مکتوبات صمدانی درهم تنیده‌ بی‌حد و حصری قرار داد؛ چنان‌که هر مکتوب ممهور به بی‌شمار خاتم وحدانی و مُهر احدی‏ست، و به تعداد کلماتش دارای مُهر احدیت می‌باشد و به تعداد مُهرها نشان از کاتبش دارد. آری، از آن‌جا که هر گل و میوه و علف و حیوان و درختی، مُهر احدیت و سکه صمدیت است و مکانی که در آن به‌سر می‌برند نیز صورت مکتوبی‌ست، پس هر یک، امضایی محسوب می‌شوند و نشان از کاتب آن مکان خواهند داشت. برای مثال گلی زرد رنگ در یک باغچه، حکم مُهر نگارگر آن باغچه را دارد. مُهر آن گل، از آن هرکس که باشد به شکل واضحی دلالت دارد بر این‌که چنین گل‌هایی بر روی زمین در حکم کلمات اویند و آن باغچه نیز نگاشته اوست. به عبارت دیگر، هر چیزی بر اسناد همه‌ي موجودات به خالق‌شان اشاره دارد و بر توحیدی فراگیر دلالت می‌کند.

§18

تجلی اعظم اسم فرد هم‌چون خورشید ظاهر است و با معقولیتی در حد وجوب و به شکل کاملاً ساده‌یی پذيرفته مي‌شود. شرک، مخالف و متضاد آن تجلی‌ست و قبول آن در نهایت سختی و دشواری و بسیار دور از عقل است و حتی در حد محال و ممتنع می‏باشد؛ در اثبات این نکته براهین متعددی در بخش‌های مختلف رساله نور بیان شده است. دلایل مذکور و تفصیل مطلب را به همان رساله‌ها حواله می‌کنیم و فقط سه نکته را در این‌جا به شرح زیر بیان خواهیم کرد: نکته اول: در بخش‌های پایانی کلام دهم و بیست و نهم به اجمال، و در پایان مکتوب بیستم به تفصیل با براهین قطعی ثابت کرده ایم که خلقِ بزرگ‌ترین چیز در نسبت با قدرت ذات فرد و احد، هم‌چون آفرینش کوچک‌ترین چیز، سهل و آسان است، او بهار را هم‌چون گلی به سهولت می‌آفریند. نمونه‌هایی از هزاران رستاخیز را در موسم بهار به آسانی در مقابل چشمان ما می‌آفریند. امور درخت بزرگی را مانند میوه‏یی کوچک به راحتی تدبیر می‏کند. اگر موضوع به اسباب متعدد منوط گردد هر میوه مانند درختی هزینه و زحمت فراوان خواهد داشت و (آفرینش) یک گل نیز هم‏چون بهار صعب و پر زحمت خواهد بود. آری، اگر تجهیزات نظامی ‌یک ارتش به امر فرمانده‌یی واحد در یک کارخانه، ساخته و آماده شود، سهولت کار چنان است که گویی تجهیزات مورد نیاز یک نفر را تهیه کرده‌اند، لیکن اگر تجهیزات هر یک از نظامیان در کارخانه‏یی جداگانه تولید شود و فرماندهی موضوع از وحدت به کثرت تبدیل شود، در آن‌صورت (تجهیزات) یک نفر به‌اندازه کل ارتش نیازمند کارخانه خواهد بود؛ به همین‌ترتیب اگر همه آفریده‌ها را متوجه ذات فرد و احد بدانیم، خلق همه افراد یک نوع، مانند فرد واحدی، سهل و آسان خواهد بود، و اگر آفرینش را متوجه اسباب گوناگون کنیم، کار هر فرد به‌اندازه تمام افراد آن نوع دشوار خواهد شد. بنابراین، هم وحدت و هم فردیت با انتساب همه‏چیز به آن ذات واحد و نسبت به او امکان‌پذیر می‌شود، و این نسبت و انتساب نیز برای آن شیء ‌می‏تواند حکم قدرت و توان بی‏پایانی داشته باشد. در آن‌صورت چیزی خرد و کوچک با قدرت حاصل از همان استناد و انتساب، نتایجی به‌دست می‏آورد مافوق توان خود و قادر به انجام کارهایی با هزاران درجه بیش‌تر از توان و قدرت شخصیه خود خواهد بود، و چیزی که قدرتمند است اما انتساب و استنادی به فرد و احد ندارد به واسطه قدرت شخصیه خود می‌تواند کارهای کوچکی انجام داده و به همان نسبت نیز نتایج کوچکی به‏دست آورد. مثلاً رزمنده داوطلب، جسور و قدرتمندی را تصور کنید که مجبور است ذخیره و مهمات خود را به کمر ببندد و همراه ببرد. او حداکثر می‌تواند در برابر ده تن از نیروهای دشمن آن هم موقتاً ایستادگی کند، زیرا نتیجه‏ی توان شخصی او همین مقدار است، اما سربازی که با حکم ارتش، منتسب به یکی از فرماندهان عالی‌رتبه است از آن‌جا که مجبور به حمل ذخیره و مهمات نیست، لذا انتساب و استنادی که دارد هم‌چون قدرت و خزانه‌یی لایزال و بی‏پایان موجب می‌شود بتواند سپهبد لشکر مغلوب را حتی با هزاران سرباز اسیر کند. به عبارت دیگر، در وحدت و فردیت، موری می‌تواند به واسطه انتسابش، فرعونی را مغلوب کند و پشه‌یی نمرود را و میکروبی جباری را؛ به همین‌ترتیب هسته‌یی به کوچکی دانه نخود قادر است درخت کاج بزرگی چون کوه را حمل نماید. آری، اگر فرمانده‌ بزرگی برای یاری رساندن به سربازی قادر است لشکری را جمع‌آوری و آماده کند، آن سرباز نیز با قدرت معنوی حاصل از این پشتیبانی می‌تواند به نام فرمانده‌اش کارهای بزرگی انجام دهد. پس با فرد و احد بودن سلطان ازلی، به هیچ‌چیز دیگری نیازی نیست؛ فرضاً اگر احتیاجی هم مطرح باشد او قادر است همه‏چیز را به کمک هرکس یا چیزی که لازم است گسیل کند، یعنی می‏تواند ارتش کائنات را برای پشتیبانی از هر چیزی تجهیز و آماده نماید؛ در این صورت، آن چیز از حمایت قدرتی به وسعت هستی برخوردار می‌شود و همه مخلوقات در صورت لزوم در برابر هر مخالفی حکم سربازان آن فرمانده واحد را خواهند داشت. اگر فردیت نباشد همه چیزها این قدرت را از دست خواهند داد و در حکم هیچ قرار خواهند گرفت و نتیجه‌یی نیز دربر نخواهند داشت. آثار فوق‌العاده‌یی که از چیزهای کوچک و بی‌اهمیت ظهور می‌یابند و ما همیشه با چشم خود مشاهده می‌کنیم بالبداهه نشان از فردیت و احدیت دارند؛ در غیر این صورت نتیجه، میوه و اثر هرچیز به‌اندازه ماده و قوه‌ی آن چیزکوچک و بی‌ارزش می‏شد. در آن حال، در مقابل دیدگان ما چیزی از ارزانی و فراوانی چیزهای باارزش باقی نمی‌ماند. خربزه و اناری را که الان با چهل ریال می‏توانیم بخریم در آن‌صورت با چهل هزار تومان نیز نمی‏توانیم تهیه کنیم. یعنی تمام سهولت، ارزانی و فراوانی موجود در جهان ریشه در وحدت دارد و بر فردیت گواهی می‌دهد. نکته دوم: موجودات به دو صورت خلق می‌شوند: اول آفرینشی‌ست از هیچ، که از آن به «ابداع و اختراع» تعبیر می‌شود؛ و دوم، دادن وجود به ترکیبی از عناصر و اشیایی که از قبل بوده‌اند و از آن به «انشا و ترکیب» تعبیرمی‌شود. اگر ایجاد در نسبت با تجلی فردیت و سرّ احدیت باشد، کار، بی‌نهایت سهل، و شاید در حد وجوب، آسان باشد؛ در غیر این صورت کار بی‌نهایت مشکل، غیر معقول و بلکه در حد امتناع دشوار و صعب خواهد شد؛ در حالی‌که هستی یافتن موجودات در عالم وجود، بی‏نهایت آسان، بی‌مشقت، و در حد کمال است و این بالبداهه نشان از تجلی فردیت دارد و اثباتی‌ست بر این‌که آفرینش همه چیزها مستقیماً صنعت ذات فرد ذوالجلال است. آری، اگر خلقت اشیا به فرد واحد نسبت داده شود او با قدرت بی‌نهایت خود که از طریق آثارش می‌توان به عظمت این قدرت پی برد با سرعت و سهولت کشیدن یک کبریت، از هیچ خلق خواهد کرد. و با علم محیط و لایتناهی خود، برای هر چیز، مقداری در حکم یک قالب معنوی تعیین می‌کند؛ و باتوجه به صورت و طرحی که از همه چیزها در آیینه علم خود دارد، ذرات هر چیزی به راحتی در قالب علمی‌خود قرار گرفته و از وضعیت منظم خویش محافظت می‌کنند. اگر جمع نمودن ذرات از اطراف لازم آید، ذرات مذکور از نظر قوانین علمی ‌و قواعد فراگیر قدرت، با برخورداری از خاصیت اتصال به قانون علمی ‌و مبتنی بر قدرت او، همچون سربازان مطیع یک لشکر با نظم و ترتیب وارد قالب علمی‌ و مقدار مشخص شده‌یی می‌شوند که با قانون علمی ‌و بنای قدرت او احاطه شده است و به این ترتیب به راحتی وجود می‌یابند؛ همان‌طور که عکس در آیینه، به‌واسطه دوربین عکاسی، بر روی کاغذ منتقل شده و وجود خارجی می‌یابد یا مثلاً ظاهر شدن نوشته‌یی که به وسیله مرکب نامریی نگاشته شده و به‌واسطه ماده ظاهر‌کننده آشکار می‌شود، صورت موجودات و ماهیت اشیایی که در آیینه علم ازلی فرد واحد قرار دارند نیز در غایت سهولت و به‌واسطه قدرت او وجود خارجی می‌یابند، قدرت او آن‌ها را از عالم معنا وارد عالم ظهور می‌کند و در برابر چشم‌ها نمایان می‌سازد. اگر فرد واحد نادیده انگاشته شود، برای گردآوردن عناصر لازم برای وجود یک پشه از اطراف و اکناف زمین آن هم با میزانی بسیار دقیق باید همه‌ي نقاط زمین را جستجو کرده و عناصر را بررسی نموده و ذرّات مخصوص را برای هستی آن موجود آورده و برای قرار دادن در وجود ظریف و هنرمندانه‌ آن به تعداد اعضاي آن قالب‏های مادی بیابیم. علاوه بر آن، لطایف معنوی، دقیق و ظریفی چون حواس و روح را نیز باید براساس میزانی مخصوص از عوالم معنا به دست آورد. برای ایجاد کردن یک پشه به این صورت، مشکلاتی به‌اندازه خلق سراسر عالم وجود خواهد داشت. بی‏نهایت مشکل در مشکل و بلکه محال در محال خواهد بود، زیرا اهل فن و اهل دین متفق‏القولند که جز خالق فرد، هیچ‏کس قادر نیست از هیچ و عدم چیزی بیآفریند. به این ترتیب اگر خلق و ایجاد به اسباب و طبیعت واگذار شود با جمع‌آوری از اکثر اشیا می‌توان به همه چیزها وجود داد. نکته سوم: اگر همه‏ی چیزها به ذات فرد یگانه نسبت داده شود خلقت‌شان مانند خلقت شی واحد سهل و آسان خواهد بود و اگر امر به اسباب و طبیعت واگذار گردد وجود شی واحد هم‌چون آفرینش همه موجودات مشکلات عدیده‏یی در برخواهد داشت. در این زمینه سه تمثیل زیر را که در رساله‌های دیگر توضیح داده شده به اجمال بیان خواهیم کرد: تمثیل اول: اگر اداره هزار سرباز را به افسری صاحب منصب و مدیریت یک سرباز را به ده افسر بسپارند، اداره آن سرباز ده برابر بیش‌تر از اداره یک گردان مشکلات خواهد داشت، زیرا آن‌ها که به او دستور می‌دهند مانع یک‌دیگر می‏شوند، و سرباز دچار کشمکش می‌شود و استراحت و آسایش را از او می‌گیرند، حال اگر مسئولیت یک گردان، برعهده یک افسر گذاشته شود بدون دردسر و به آسانی به نتیجه مورد نظر و وضعیت مطلوب دست می‌یابد. اینک اگر وضعیت مذکور و نتیجه مورد نظر در همان گردان را به سربازانی بدون فرمانده و امیر و گروهبان بسپارند، دستیابی به نتیجه مورد نظر اگر امکان پذیر باشد حتماً با مناقشات و هرج و مرج و مشکلات و نقصان همراه خواهد بود. تمثیل دوم: اگر مسئولیت قرار دادن سنگ‌های گنبد مسجدی چون ایاصوفیه را در هوا و به شکل معلق به استادی بسپارند، به راحتی از عهده کار برخواهد آمد، اما اگر این کار را برعهده خود سنگ‌ها بگذارند، هریک از آن‌ها در برابر سنگ‌های دیگر هم وضعیت حاکم مطلق و هم محکوم مطلق را خواهند داشت تا بتوانند با همکاری هم در هوا به شکل معلق بمانند. پس برای انجام کاری که یک استاد به راحتی انجام می‌دهد، باید به‌اندازه صد استاد و صد برابر بیش‌تر هزینه کرد تا به نتیجه‌ی مطلوب رسید. تمثیل سوم: از آن‌جا که کره زمین یکی از مأموران یا سربازان ذات فرد واحد است، و از آن‌جا که همین یک سرباز به دستور ذات یگانه عمل می‌کند، برای این‌که فصل‌ها به وجود آیند و اوقات شب و روز ایجاد گردد و در آسمان حرکت‏های علوی و باعظمت ظهور یابد و الواح سماوی هم‏چون سینما دچار تبدیل و تغییر شوند، سربازی چون زمین باید گوش به فرمان ذات واحد باشد و با جذبه برآمده از نشئه آن وظیفه، مجذوب گشته و مانند (درویش) مولوی به سماع برخیزد و وسیله‌یی برای حصول و ظهور آن نتایج عظیم شود. در چنین وضعی‌ست که گویی همان یک سرباز فرماندهی مانوری بزرگ در سرتاسر عالم وجود را برعهده می‌گیرد. اگر امر به ذات فردی نسبت داده نشود که حاکمیت الوهی و سلطنت ربوبی‌اش سراسر عالم را احاطه کرده و فرمان و حکمش بر همه‌ي موجودات نافذ است باید برای دستیابی بدان نتایج و تحولات سماوی و فصول ارضی، ستاره‌ها و کراتی هزاران بار بزرگ‌تر از زمین، مسافتی به طول میلیون‌ها سال را در هر بیست و چهار ساعت یا در هر سال طی کنند تا نتایج مذکور حاصل شود. بنابراین مأموری مانند کره زمین هم‌چون درویش مجذوب مولوی‌ست و نتایج حاصله نیز مانند نتیجه با شکوهی‌ست که او بر محور و مداری واحد با انجام دو حرکت به دست می‌آورد؛ و این مثالی‌ست که نشان می‌دهد در وحدت تا چه اندازه سهولت وجود دارد؛ هم‌چنین با مثال مذکور می‌توان دریافت که دستیابی به همان نتایج از طریق پیمودن راه‌های بسیار دور و دراز و انجام کارهایی میلیون‌ها بار سخت‌تر از آن حرکت، تا چه حد دشوار و همراه با مشکلات و حتی محال است. این مثالی‌ست برای آن‌که بدانیم در راه کفر و شرک تا چه حد باطل و محال وجود دارد. با این مثال به جهالت و نادانی طبیعت پرستان و بندگان اسباب و ابزار بنگر. برای نمونه فردی را تصور کنید که پس از مهیا کردن هنرمندانه اجزا و بخش‌های کارخانه‏یی فوق‌العاده، ساعتی عجیب، کاخی باشکوه، یا یک کتاب به صورت بسیار منظم، در حالی‌که می‌تواند به راحتی جزء‌ها و بخش‌ها را با یک‌دیگر ترکیب کند این کار را نکند و به حال خود رها کند تا خود به خود شروع به کار کنند. او برای این منظور با صرف هزینه‌ي گزاف برای ساختن آن کارخانه، کاخ، ساعت و کتاب، هر جزء و هر چرخ و حتی کاغذ و قلم را در حکم ماشینی خارق‌العاده قرار دهد، و صنعت و مهارتش را که وسیله‌ي ابراز کمالات و استادی و هنرش به دیگران است به آن‌ها واگذار نماید. این‌که چنین تفکری چه‌قدر جهالت و بی‏خردی‌ست، تو خود می‌دانی. کسانی که خلق و آفرینش را به اسباب و طبیعت نسبت می‌دهند نیز دچار جهالت مضاعفی می‌گردند، زیرا روی اسباب و طبایع نیز اثر صنعتی در نهایتِ نظم وجود دارد که آن‌ها هم مانند سایر مخلوقات مصنوعند. سازنده و خالق آن‌ها، طبیعی‌ست که نتیجه آن‌ها را هم ساخته، که همراه با خودشان نشان خواهد داد. به وجود آوردنده هسته، درخت را نیز بر فراز آن به وجود می‌آورد؛ و خالق درخت همان ذاتی‌ست که میوه‌ها را روی آن خلق می‌کند، اگر چنین نبود، به وجود آمدن طبایع و اسباب مختلف، منوط به آفرینش طبایع و اسباب منظم دیگری می‌شد. در آن‌صورت قبول سلسله‌یی موهوم از موارد بی‏پایان، بی‌معنا و غیرممکن به نظرمی‌آمد؛ و این عجیب‏ترین نوع جهالت و نادانی‌ست.

§19

در موارد بسیاری با دلایل قطعی اثبات کرده‌ایم که اساسی‏ترین ویژگی حاکمیت، استقلال و فردیت است. حتی انسان‏های عاجز که سایه‌ی ضعیفی از حاکمیت (حق) به‏شمار می‌روند، برای حفظ استقلال‌شان به‌شدت با مداخله غیر مخالفت می‌کنند و اجازه نمی‌دهند دیگران در وظایف آن‌ها دخالتی کنند. بسیاری از پادشاهان به دلیل همین رد مداخله، فرزندان بی‌گناه و برادران عزیز خود را بی‌رحمانه از بین برده‌اند، پس ویژگی اساسی حاکمیت حقیقی و مقتضای دایمی ‌آن‏که انفکاک پذیرنیست، استقلال، فردیت و رد مداخله غیر است. به دلیل همین خصوصیت اساسی‌ست که حاکمیت الهی در مرتبه ربوبیت مطلق، با شدت تمام شرک و اشتراک و مداخله غیر را برنمی‌تابد و قرآن معجزالبیان نیز با قاطعیت و به شدت و به کرّات (مردم را) به توحید می‌خواند و با تهدیدهای بزرگ، شرک و اشتراک را رد می‌کند. حاکمیت الهی موجود در ربوبیت، به شکل قطعی توحید و وحدت را اقتضا می‌کند و نشان از عاملی بسیار قدرتمند و مقتضایی به‌غایت محکم دارد؛ به همین‌ ترتیب نظم کامل و انسجام زیبایی که در مجموعه کامل موجودات جهان هستی از ستارگان و نباتات گرفته تا حیوانات و معادن و جزییات و افراد و ذرات دیده می‌شود، شاهدی عادل و برهانی باهر و غیرقابل تردید بر فردیت و وحدت است. اگر غیر، مداخله‌یی داشت، نظم و نسق بسیار دقیق عالم هستی به‌هم می‌ریخت و آثار بی‌نظمی‌ مشاهده ‏می‌شد ‏و ‏براساس ‏آیه: لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا نظام فوق‌العاده و کامل جهان به‌هم می‏ریخت و عالم دچار فساد می‌شد؛ در حالی‌که براساس آیه: فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ از ذرات تا سیارات، از فرش تا عرش هیچ اثری از کمبود و نقصان و به‌هم ریختگی دیده نمی‌شود و آشکارا نظام کائنات و نظم موجودات و موازنه‌یی که بین مخلوقات هست نشان از تجلی اعظم اسم فرد دارد و بر وحدت گواهی می‌دهد. کوچک‌ترین مخلوق زنده با توجه به سرّ تجلی احدیت، نمونه کوچکی از کائنات و مختصری از آن است؛ لذا مالک همان موجود کوچک می‌تواند ذاتی باشد که تمام عالم را در قبضه تصرف خود دارد؛ و همان‌طور که یک هسته در نظام خلقت، کم‌تر از درخت نیست و درخت نیز در حکم جهان کوچکی‌ست، هر یک از موجودات زنده هم در حکم کائنات کوچک و عالم صغیری هستند؛ لذا راز تجلی احدیت، شرک و اشتراک را محال می‌کند. این عالم براساس سّر مذکور، نه‌تنها «کل»ي‌ست که تجزیه‌پذیر نیست، بلکه از نظر ماهیت نیز «کلی»‏یی‌ست که انقسام و اشتراک و تجزیه آن غیرممکن است و دخالت اغیار را برنمی‌تابد، لذا هر جزء آن در حکم جزيی و فردی‌ست و آن کل نیز در حکم کلی‌ست؛ به همین دلیل اشتراک به‌هیچ‌وجه امکان ندارد. این تجلی اعظم اسم فرد، حقیقت توحید را به‌واسطه سرّ احدیت در نهایت بداهت اثبات می‌کند. آری، از آن‌جا که انواع موجودات عالم ارتباط تنگاتنگی با هم دارند و وظایف هریک، متوجه عموم نیز می‌باشد، کائنات در نقطه ایجاد و ربوبیت در حکم «کل»‏ی غیرقابل تجزیه قرار داده شده، و افعال عمومی ‌و محیط در عالم هستی متداخل در یک‌دیگر دیده می‏شوند، یعنی مثلاً در فعل حیات بخشیدن، هم‌زمان فعل رزق دادن و اعاشه را نیز می‏توان دید. در درون آن فعل احیا و اعاشه (روزی دادن) و در عین حال، افعال تنظیم و تجهیز کالبد موجودات را می‏توان مشاهده کرد. در درون افعال اعاشه، احیا و تنظیم و تجهیز و هم‌زمان با آن‌ها افعال تصویر و تدبیر و تربیت دیده می‌شوند؛ به همین‌ترتیب تداخل افعال عمومی ‌و محیط در درون هم و ارتباط تنگاتنگ و امتزاج‏شان که به هفت رنگ موجود در نور می‌ماند و حتی اتحادشان، از حیث احاطه و شمول افعال مذکور که هر کدام از نظر ماهیت با وحدت و یگانگی، محیط بر بیش‌تر موجودات می‌باشند و هر یک فعلی وحدانی به‌شمار می‌روند نشان از واحد بودن فاعل‌شان دارند و هر کدام از آن‌ها به نوعی مسلط بر عالم می‌باشند و با افعال دیگر در ارتباط‌اند؛ از این رو کائنات «کل»‌ی‌ست تجزیه‌ناپذیر و هر یک از موجودات، هسته‌یی از عالم و خلاصه و نمونه‌یی از آن می‌باشند، لذا کائنات در مرتبه ربوبیت در حکم «کلی»‏یی‌ست که تجزیه و انقسامش غیرممکن است. به عبارت دیگر، عالم وجود «کل»‌ی‌ست که در آن، رب شدن برای یک جزء با رب شدن به تمام آن «کل» امکان پذیر خواهد بود؛ و چنان «کل»‏یی‌ست که هر جزء آن، در حکم یک فرد قرار می‌گیرد و برای این‌که بتواند ربوبیت خود را حتی به یک فرد بقبولاند، باید همه آن کلی را تحت سیطره خود قرار دهد.

§20

فردیت ربانی و وحدت الهی همان‌طور که مدار و اساس همه کمالات است و در آفرینش جهان منشأ و منبع تمام حکمت‌ها و مقاصد می‌باشد، به همان ترتیب تنها چاره و یگانه منبع حصول خواسته‌ها و آرزوهای دارندگان عقل و خرد یعنی انسان است. اگر فردیت نباشد، هیچ‌یک از خواسته‌ها و آرزوهای بشر تحقق نمی‌یابد؛ هم نتایج خلقت کائنات پوچ و بیهوده می‌شود و هم موجب نابودی بیش‌تر کمالات تحقق یافته و موجود خواهد شد. برای مثال یکی از خواسته‌های انسان بقا و عدم فنا‌ست، خواسته‌یی که جدی و شدید است و در مرتبه عشق قرار دارد. ذاتی که بتواند به‌واسطه سرّ فردیت تمام عالم را در قبضه خود داشته باشد، و خیلی ساده‌ مانند بستن منزلی، و گشودن منزلی دیگر مسیر دنیا را بسته و مسیر آخرت را بگشاید قادر است میل انسان به بقا را اجابت کند. هزاران خواسته دیگر بشر هست که مانند همین خواسته‌، ابدی‌ست و در اطراف کائنات گسترده شده و وابسته به سرّ فردیت و حقیقت توحید می‌باشد. اگر فردیت مذکور نباشد، خواسته‏ها و آرزوهای بشر تحقق نیافته، و ناکام خواهند ماند. و اگر ذات فردی که با وحدت در تمام عالم تصرف می‏کند نباشد، خواسته‌های مذکور تحقق نمی‌یابند، فرضاً اگر برآورده هم شوند، بسیار ناقص خواهند بود. به دلیل همین سرّ اعظم است که قرآن معجزالبیان توحید و فردیت را مکرر و تأثیرگذار با بیانی دلنشین تعلیم می‌دهد و همه انبیا و اصفیا و اولیا، سعادت خود و بالاترین ذوق درونی را در کلمه توحید «لَا اِلهَ اِلّا هُو» می‏یابند.

§21

رسالت محمد(ع) که توحید حقیقی را با تمام مراتبش به‏گونه‌یی کامل تعلیم می‌دهد، اثبات می‌کند و اعلام می‏نماید؛ طبیعی‌ست که باید به میزان قطعیت توحید مذکور، اثبات گردد، زیرا مادام که پیامبر، توحید را به‌عنوان بزرگ‌ترین حقیقت دایره وجود، با همه حقایقش تعلیم می‏دهد، می‌توان گفت تمام براهین اثبات‌کننده توحید، رسالت او و حقانیت وظیفه‏‌اش و درستی ادعایش را با قاطعیت اثبات می‌کند. آری، رسالتی که وحدانیت و فردیتی را که هزاران حقیقت عالیه را در خود دارد، کشف نموده و به دیگران تعلیم می‌دهد، قطعاً مقتضی و لازمه توحید و فردیت مزبور است، و توحید و فردیت طالب‏ آنند. دلایل فراوانی بر درجه اهمیت و برتری شخصیت معنوی ذات احمدیه(ع) که مسئولیت فوق را به گونه‌یی کامل انجام می‌دهد، و این‌که حضرتش مانند خورشید عالم وجود است، گواهی می‌دهند؛ ما در این‌جا سه نمونه از دلایل مزبور را به شرح زیر بیان می‌کنیم: نمونه اول: بر اساس سرّ «السَّبَبُ کَالفاعِلِ» نسخه‌یی از تمام حسنات همه امت در تمام اعصار در صحیفه حسنات ذات احمدیه(ع) درج می‏شود؛ اگر به مقبولیت قطعی دعای صلوات روزانه همه امت توجه شود، روشن خواهد شد که شخصیت معنوی محمدیه(ع) بر اساس مقام و مرتبه‏ی مقتضی ادعیه بی‌حدوحصر، در این عالم چگونه خورشیدی‏ست. نمونه دوم: پیش از هرچیز به این بیندش که ماهیت محمدیه(ع) منشأ و اصل و حیات و مدار شجره کبرای عالم اسلام است، به تعالی روحی حاصل از انجام عبادات و تسبیحات و کلمات قدسی که معنویات عالم اسلام را تشکیل می‌دهند بیاندیش، که او با استعداد فوق‏العاده و لطایف معنویش اوّل از همه و با حس تمام معنای (عبادات مذکور) بدان دست یافته است، و عبودیت محمدیه(ع) را که به درجه حبیبیت رسیده بود و میزان برتری ولایت او بر ولایت‌های دیگر را ادراک کن. زمانی در یک تسبیح نماز، صورتی نزدیک به طرز تلقی صحابه بر من مکشوف گردید و برای من به‌اندازه یک ماه عبادت، با اهمیت جلوه کرد. به این شکل به ارزش والای صحابه پی بردم. فیض و نوری که در بدایت اسلام از کلمات قدسیه ساطع می‏شد مزیتی دیگر، و به علّت تازگی، طراوت و لطافت و لذت دیگری داشته که به مرور زمان زیر پرده غفلت پنهان شده، و کاهش یافته و در حجاب قرار گرفته است. ذات محمدیه(ع) با استعداد فوق‌العاده خویش آن‌ها را از منبع حقیقی (ذات اقدس) به شکل تازه و باطراوت اخذ کرده، برخوردار شده و لمس نموده است. به موجب این سرّ، ذات مذکور فقط با یک تسبیح می‌تواند فیض یک سال عبادت دیگران را کسب کند. از این نقطه‏نظر است که باید قیاس کنی ذات محمدیه(ع) در مراتب بی‌پایان کمالات تا چه حد ترقی و پیشرفت کرده بود. نمونه سوم: نوع انسان مهم‌ترین غایت در مقاصد خالق این جهان است؛ و فهیم‏ترین مخاطب خطاب‌های سبحانی نیز نوع بشر می‌باشد؛ در میان انسان‌ها نیز مشهورترین و نامدارترین و از نظر عملکرد کامل‌ترین و بزرگ‌ترین فرد، ذات محمدیه‏(ع) است که ذات فرد ذوالجلال او را به نام نوع بشر یا به نمایندگی از سوی تمام جهانیان مورد خطاب خویش قرار داده و مظهر کمالات بی‌پایان و فیوضات بی‏منتها کرده است. نکات فراوانی هم‌چون سه نکته‌ بیان شده هست که با قاطعیت اثبات می‌کنند شخصیت معنوی محمدیه(ع) همان‌طور که خورشید معنوی کائنات است، آیت کبرای این قرآن کبیر که کائنات نامیده می‌شود و اسم اعظم آن فرقان اعظم (کائنات) نیز می‌باشد، و آینه‌يی از جلوه‌ي اعظم اسم فرد است. از ذات فرد احد صمد مسألت می‏کنیم از خزانه بی‌پایان رحمتش، به تعداد حاصل ضرب تمام ذرات عالم در ثانیه‏های همه دقایق همه زمان‏ها بر ذات احمدیه سلام و صلوات نثار کند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§22

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ جلوه‌یی از اسم حی که نوری از انوار ششگانه اسم اعظم است یا نوری از انوار دوگانه اسم اعظم؛ یا اسم اعظم، و نکته‏یی از آیه عظيمه‏ی: فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ و نکته‌یی نیز از آیه عظیم:‏ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟حَىُّ ال۟قَيُّومُ لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَو۟مٌ در ماه شوال شریف در زندان اسکی شهیر در دوردست‌ها بر خردم ظاهر شد. در همان لحظه موفق به نوشتن و شکار آن پرنده قدسی نشدیم، حال پس از گذشت مدتی، دست کم و به اجمال و با برخی رموز، پرتوهایی از آن حقیقت اکبر و نور اعظم را به شرح زیر نشان خواهیم داد:

§23

حیات که جلوه اعظمی‌ از اسم حی و اسم محیی‌ست چه معنا دارد؟ ماهیت و وظیفه‌اش چیست؟ پاسخ فهرست وار این سؤال به شرح زیر است: حیات یعنی: مهم‌ترین غایت کائنات بزرگ‌ترین نتیجه درخشان‌ترین نور آن لطیف‌ترین مایه آن چکیده و خلاصه تام آن کامل‌ترین ثمره آن والاترین کمال آن زیباترین جمال آن زیباترین زینت آن سرّ وحدت آن رابطه اتحاد آن منشأ کمالات آن ذی روحی خارق‌العاده در صُنع و ماهیت حقیقت معجزه واری که مخلوق کوچکی را در حکم کائنات قرار می‌دهد. عالی‌ترین معجزه قدرت که کائنات را در متن موجودی کوچک قرار می‌دهد و می‏توان خلاصه جهان وجود را در آن مشاهده کرد. قدرتی که می‌تواند موجود مزبور را با تمام موجودات دیگر مرتبط نموده و آن را در حکم کائنات کوچکی قرار دهد. هنر فوق‌العاده عالی الهی که جزیی کوچک را (با حیات) به‌اندازه یک کل، بزرگ می‌کند و فرد را در حکم کلی‌اش قرار می‌دهد و جهان را از نظر ربوبیت، در حکم کل یا کلی قرار می‌دهد که پذیرای تجزیه و اشتراک و انقسام نیست. روشن‌ترین، قطعی‌ترین و کامل‌ترین برهانی‌ست که در ماهیت‌های جهان هستی، بر وجوب وجود ذات حی قیوم و وحدت و احدیت او گواهی می‌دهد. پنهان‌ترین و آشکارترین؛ باارزش‌ترین و سهل‌ترین؛ تمیزترین و پاک‌ترین و بامعناترین نقش از صُنع ربانی در مصنوعات الهی‌ست. جلوه نازنین، عشوه‌گر و لطیفی از رحمت رحمانیه است که سایر موجودات را خادم خویش می‌کند. آیینه تمام نمای شئونات الهیه است. از عجایب خلقت ربانی‌ست که جامع تجلیات بسیاری از اسماء‏الحسنایی چون رحمن، رزاق، رحیم، کریم، و حکیم است و بسیاری از حقایق مانند رزق و حکمت و عنایت و رحمت را به تبعیت خود درمی‌آورد و منشأ و سرچشمه حواسی چون دیدن و شنیدن و لمس کردن می‌شود. حیات در دستگاه بزرگ این جهان به ماشین استحاله‏یی می‌ماند که همیشه و مداوم در همه‌جا مشغول تصفیه و پاک کردن است، رشد می‌دهد، و نورانی می‌کند؛ و کالبد به منزله آشیانه حیات برای نورانی کردن آن قافله‌ ذرّات، پروراندن و تعلیم دادن‌شان هم‌چون مهمانخانه‌یی، مکتبی و پادگانی‌ست، گویی ذات حی و محیی به‏واسطه این ماشین حیات، دنیای سفلی و فانی و ظلمانی را لطیف و نورانی می‏کند، و نوعی بقا به آن می‌دهد و برای رفتن به عالم بقا آماده‌اش می‌سازد. دو چهره حیات یعنی ملک و ملکوت، روشن و پاک و علوی و بی‌نقص‌اند، لذا برای اثبات آشکار این‌که بی‌پرده و بی‌واسطه و مستقیم از ید قدرت ربانیه صادر شده‌اند، باید گفت: مخلوق مستثنایی‌ست که اسباب ظاهری مانند سایر اشیا، پرده و حجاب تصرفات قدرت (الهی) در حیات نگردیده‏اند. حقیقت حیات با نگاه به شش رکن ایمانی از لحاظ رمز و معنا اثبات می‌کند: وجوب وجود واجب‌الوجود و حیات سرمدی‌اش را خانه آخرت و حیات باقی‌اش را وجود ملائکه را. و این‌که حقیقت نورانیه‌يی‌ست که با شدت تمام متوجه سایر ارکان ایمانی بوده و مقتضی آن‌هاست. حیات هم‌چنان‏که زلال‏ترین زبده و خلاصه تمام کائنات می‏باشد، سرِّ اعظمی‌ست که شکر و عبادت و حمد و محبت را به‌عنوان مهم‏ترین مقصد الهی و مهمترین پیامد آفرینش جهان نتیجه می‏دهد. بیست و نه ویژگی ارزشمند و مهم حیات را که ذکر شد، و وظایف عُلوی و عمومی‌آن را مطمح نظر قرار ده، آن‏گاه بنگر و در ورای اسم محیی، اسم اعظم حی را ببین و دریاب که از نظر ویژگی‌های عظیم حیات، هم‌چنین ثمراتش، اسم حی چگونه اسم اعظمی‌ست. نیز بدان مادام که حیات بزرگ‌ترین نتیجه و باشکوه‏ترین غایت و باارزش‌ترین ثمره جهان هستی‌ست، البته خود نیز باید غایتی به عظمت کائنات و نتیجه‌یی بزرگ داشته باشد، زیرا اگر نتیجه و ثمره درخت، میوه باشد؛ نتیجه میوه نیز به‌واسطه هسته‌اش، درختی‌ست که در آتیه به عمل خواهد آمد. آری، همان‌طور که نتیجه و غایت حیات فعلی، حیات ابدی‌ست و میوه‌اش نیز شُکر و عبادت و حمد و محبت در برابر ذات حی و محیی‌ست که حیات را عطا می‌کند، این شُکر و محبت و حمد و عبادت نیز میوه حیات و غایت کائنات می‌باشد. از همین جا دریاب کسانی که غایت این حیات را «زندگانی آسوده، لذت‌های آنی، و استفاده بیهوده و بی‌هدف از نعمت‌ها» می‌دانند، با جهالتی نفرت‌انگیز، منکرانه، و بلکه کفرآمیز، نعمت ارزشمند حیات و هدیه ادراک و شعور، و احسان عقل را تحقیر کرده، و به طرز وحشتناکی کفران نعمت می‌کنند.

§24

اگر بخواهیم جزییات خلاصه حیات در رمز اول را که جلوه اعظمی‌ از اسم حی، و یکی از تجلیات بسیار لطیف اسم محیی بود بیان کنیم و تمام مراتب و اوصاف و وظایف آن را ذکر نماییم، باید به تعداد همان اوصاف رساله بنویسیم. قسمی ‌از آن اوصاف و مراتب و وظایف در بخش‏هایی از رساله نور توضیح داده شده است، لذا شرح مطالب را به رساله نور حواله می‌کنیم و در این‌جا به چند مورد به‌طور خلاصه اشاره می‌شود: در ویژگی بیست و سوم از بیست و نه خصوصیت حیات چنین گفته شده است: هر دو روی حیات، شفاف و پاکیزه است، لذا اسباب ظاهری، حجاب تصرفات قدرت ربانی نزد آن نگردیده است. آری، سرّ ویژگی مذکور این است: گرچه در همه آفریده‏های عالم وجود، زیبایی، نیکویی و خیری هست و شر و زشتی جزیی‌اند، و به موجب این‌که واحدی برای معیار محسوب می‌شوند، به منظور نمایان کردن مراتب زیبایی و نیکویی و تکثر و تعدد حقایق‌شان شر، خیر و قُبح نیز حُسن می‌شود. برای این‌که گلایه‏ها و شکوایه‏هایی که ریشه در نگاه‏های ظاهری موجودات ذی‌شعور دارند و از زشتی‏ها و بلایا و مصایب ظاهری ناشی می‌شوند، متوجه ذات حی قیوم نگردد و هم این‌که در نگاه ظاهری عقل مباشرت بالذّات و بدون پرده‌ي (قدرت الهی) با امور پست و پلیدِ منافی عزت قدرت صورت نگیرد، اسباب ظاهری پرده‌يی شده‌اند برای تصرفات آن قدرت. اسباب مذکور توان ایجاد ندارند و تنها دلیل وجودی آن‌ها این است که هدف گلایه‌ها و اعتراضات به‌ناحق قرار گیرند و از عزت و قداست و منزه بودن قدرت محافظت کنند. چنان‌که در مقدمه مقام دوم از کلام بیست و دوم بیان گردید، حضرت عزراییل(ع) در خصوص قبض ارواح نزد حضرت حق به مناجات پرداخت و عرض کرد: «بندگان تو از من گله‌مند خواهند شد.» در پاسخ به او گفته شد: «بین وظیفه تو و موت بندگان، پرده بیماری‌ها و مصیبت‌ها را قرار می‌دهم، محتضران تیرهای اعتراض و گلایه را به‌سوی آن پرده‌ها پرتاب خواهند کرد نه تو.» با تأمل در سرّ این مناجات می‌توان فهمید برای این‌که اعتراض و گلایه آنان‏که قادر به مشاهده چهره حقیقی و زیبای مرگ اهل ایمان نیستند و نمی‌توانند تجلی رحمت را در آن ببینند، متوجه ذات حی قیوم نگردد، همان‌طور که وظیفه حضرت عزراییل(ع) پرده‌یی‌ست؛ سایر اسباب نیز پرده‏های ظاهری‌اند. آری، عزت عظمت خواهان آن است که اسباب در نظر عقل پرده‌دار دست قدرت باشند، اما وحدت و جلال می‌خواهند اسباب از تأثیر حقیقی دست بدارند. رویه‌های ظاهری، باطنی، مُلکی و ملکوتی حیات، پاک و کامل و بی‌نقص‌اند، و چون اموری که دعوت‌کننده‌ي شکایت‌ها و اعتراضات باشند، در آن‌ها وجود ندارد، و از زشتی و پلیدی‌یی که منافی قدرت قدسیه و عزت (حق) باشد خبری نیست، مستقیماً تسلیم اسم زنده‌کننده، حیات‌دهنده و احیا‌کننده‌ي ذات حی قیوم شده‏اند. نور هم همین‌طور است، وجود و ایجاد هم همین‌طور است. این است که خلق و ایجاد مستقیماً و بی‌پرده متوجه قدرت ذات ذوالجلال می‌باشد. حتی زمان بارش باران که نوعی حیات و رحمت است، تابع قانونی مدام و همیشگی قرار داده نشده است، تا دستان مردم هنگام نیاز، برای طلب رحمت به درگاه الهی باز شوند. اگر باران نیز مانند طلوع خورشید تابع قانون معیّن بود، آن نعمت حیاتی هیچ وقت با خواهش و تمنّا خواسته نمی‌شد.

§25

در ویژگی بیست و نهم گفته شده است: همان‌طور که حیات، نتیجه کائنات است؛ شُکر و عبادت نیز که نتیجه حیات است، سبب خلقت کائنات و علت غایی و نتیجه مقصود آن می‌باشد. آری، صانع حی قیوم این جهان، با انواع نعمت‌های بی‏پایان، خود را به دارندگان حیات معرفی نموده و موجب شده است او را دوست بدارند و در مقابل از آنان خواسته است برای برخورداری از نعمت‌ها سپاسگزاری نموده، و او را دوست بدارند؛ و برای آفریدگان با ارزشش مدح و ثنایش گویند، و اوامر ربانی‌اش را با طاعت و عبودیت پاسخ گویند. براساس همین سرّ ربوبیت است که عبودیت و سپاسگزاری مهم‌ترین غایت درهمه مراتب حیات و به تبع آن در تمام کائنات است، نیز به همین سبب است که قرآن معجز بیان با گرمی‌ و جدیت و حلاوت همه را به شُکرگزاری و عبادت تشویق می‌کند. قرآن بارها اعلام می‏کند که «عبادت خاص حضرت حق است و شُکر شایسته اوست و حمد به حضرتش اختصاص دارد.»برای بیان این نکته که شُکر و عبادت مستقیماً می‌بایست متوجه مالک حقیقی باشد، آیاتی مانند آیات زیر که دلالت دارند حیات با تمامی ‌شئوناتش بی‌پرده در قبضه تصرف اوست، آورده می‌شود: وَهُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَلَهُ اخ۟تِلَافُ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ هُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ فَاِذَا قَضٰٓى اَم۟رًا فَاِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ فَيُح۟يٖى بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا آیات فوق با صراحت واسطه‌ها را نفی نموده و حیات را مستقیماً در ید قدرت حی قیوم اعلام می‌دارند. آری، خدایی که به حمد و سپاس می‌خواند و احساس محبت و ثناگویی را در انسان برمی‌انگیزاند، بعد از نعمت حیات، موارد دیگری چون رزق و شفا و باران را نیز که از عوامل لزوم شکرگزاری هستند مستقیماً متعلق به ذات رزاق شافی می‌داند و با آیاتی مانند آیات زیر اسباب و وسایط را پرده و حجاب می‌نامد: هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ وَ اِذَا مَرِض۟تُ فَهُوَ يَش۟فٖينِ وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ ال۟غَي۟ثَ مِن۟ بَع۟دِ مَا قَنَطُوا با مطالعه آیات فوق می‌توان فهمید که رزق و شفا و باران منحصراً در حیطه قدرت ذات حی قیوم قرار دارد. برای این‌که نشان دهد این نعمت‌ها مستقیماً و بی‌پرده از اوست، براساس قاعده نحوی از علائم حصر و تخصیص استفاده کرده و گفته است: «هُوَالَّذی» و «هُوَالرَّزاق» کسی که خاصیت‌ها را به دارو و علاج عطا کرده، و تأثیر آن را خلق نموده است، هم‌ اوست که شافی حقیقی می‏باشد.

§26

در ویژگی بیست و هشتم حیات بیان شده است که حیات، نظر بر شش رکن ایمان دارد و آن‌ها را اثبات می‌کند، و بر تحقق آن‌ها اشاره دارد. آری، مادام که ثمره و مهم‌ترین نتیجه کائنات و حکمت خلقت آن، حیات است، چنین حقیقت عالیه‌یی نمی‌تواند به حیات دردآور، ناقص، کوتاه مدت و فانی این دنیا منحصر شود، بلکه با بیست و نه ویژگی حیات، می‌توان به غایت و نتیجه‏ی شجره حیات و بزرگی ماهیت آن پی برد، و دانست که ثمره‌یی که شایستگی عظمت حیات را داشته باشد حیات ابدی و اخروی‌ست، حیاتی در منزل آخرت که منزل سعادت است و با همه متعلقاتش ذی‌حیات است، وگرنه شجره حیات که با جهازات باارزش و بی‌حد و حصری تجهیز گردیده است در خصوص ذی‌شعوران و مخصوصاً انسان می‏بایست بدون ثمره و نتیجه و حکمت و حقیقت باشد؛ در آن‌صورت انسان که مهم‌ترین و ارزشمندترین و عالی‌ترین آفریده در کائنات و در بین ذی‌شعوران است و از نظر دارایی و جهازات وجودی مثلاً بیست برابر یک گنجشک می‌باشد، به لحاظ سعادت حیات از همان گنجشک بیست درجه بیش‌تر سقوط کرده و بیچاره و ذلیل و بدبخت خواهد شد. عقل نیز که با ارزش‌ترین نعمت است با اندیشیدن به غم و غصه زمان گذشته و ترس از آینده، قلب انسان را همواره به درد آورده، لذت را به آزردگی‏هایی می‌آلاید و تبدیل به بلایی مصیبت‏بار می‌شود. این مطلب صدها بار باطل است. پس حیات دنیوی قطعاً، رکن ایمان به آخرت را اثبات کرده و در هر بهار بیش از سی صد هزار نمونه حشر را در مقابل چشمان‌مان نمایان می‌سازد. آیا امکان دارد متصرفی قادر که همه لوازم و تجهیزاتِ مورد نیاز حیات تو را در جسم و باغ و وطن تو با حکمت و عنایت و رحمت احضار داشته و در زمان مناسب رشد داده است، کسی که حتی دعای درخواست رزق معده ات را که با طلب بقا و زندگانی آن هم به شکل خاص و جزیی مطرح می‌شود می‏داند و می‌شنود و با غذاهای لذیذ بی‌شمار بر پذیرش آن دعا صحه می‌گذارد و موجب راحتی معده می‏گردد، تو را نشناسد و نبیند؟ آیا ممکن است لوازم حیات ابدی را که بزرگ‌ترین غایت نوع انسان است اظهار نکند؟ و درخواست بقای نوع انسان را که بزرگ‌ترین، مهم‏ترین، شایسته‌ترین و عام‌ترین طلب اوست با عدم ایجاد حیات اخروی و بهشت نادیده بگیرد؟ آیا امکان دارد دعای بسیار جدی و عمومی ‌نوع انسان را که مهم‏ترین مخلوق در کائنات است و بلکه سلطان و نتیجه زمین می‏باشد و عرش و فرش را به لرزه درمی‌آورد، نشنود و حتی به‌اندازه یک معده کوچک به آن اهمیت ندهد و رضایتش را به دست نیاورد و موجب انکار کمال حکمت و نهایت رحمت خویش گردد؟ حاشا! صدهزار بار حاشا! مگر ممکن است صدای پنهان جزیی‌ترین مخلوق را بشنود، به نجوایش گوش بسپارد، و درمانش دهد، نازش را بکشد و با کمال اعتنا و اهتمام او را تغذیه کند و از دیگران بخواهد با دقت به او خدمت کنند و مخلوقات بزرگش را خادم او قرار دهد و بعد، صدای چون رعد موجودی را که نازدار است و باقی، و در حیات، بزرگ‏ترین و با ارزش‌ترین است نشنود؟ به درخواست مهم او برای بقا توجهی نکند و متوجه ناز و نیازش نباشد؟ بدان می‌ماند که همه تجهیزات مورد نیاز یک سرباز را در کمال اعتنا تأمین کند و به لشکری فرمانبر و بزرگ توجهی نکند. ذره را ببیند و خورشید را نبیند. صدای پشه را بشنود اما صدای رعد را نشنود؛ حاشا! صدهزار بار حاشا! مگر ممکن است عقل بپذیرد ذات قادر حکیمی که بی‏نهایت مهربان و با محبت است و در نهایت درجه‌ شفقت می‌باشد؛ قادری که آفریدگان خود را بسیار دوست دارد و باعث می‌گردد که دیگران نیز دوستش داشته باشند و دوست‌دارندگان خود را خیلی دوست دارد، حیات دوست داشتنی را که بیش از همه او را دوست دارد و براساس فطرت، خالق خویش را می‌پرستد، و روح را که ذات حیات و جوهر آن است، با موت ابدی از بین ببرد و محب و حبیب عزیز خود را برای همیشه دلگیر و دلتنگ و رنجیده خاطر نموده و درصدد انکار سرّ رحمت و نور محبت خویش برآید و موجبات انکارش را فراهم آورد؟ صدهزار بار حاشا و کَلاّ! جمال مطلقی که کائنات را با جلوه خویش تزیین کرده و رحمت مطلقی که همه مخلوقات را مسرور نموده است، از چنین فعل بی‌نهایت نکوهیده، و قبح و ظلم مطلق و نامهربانی، بی‌تردید در نهایت درجه منزه و مقدس است. نتیجه: مادام که در عالم، حیات هست؛ البته انسان‏هایی که سرّ حیات را می‏دانند و از آن سوء استفاده نمی‌کنند، در دار بقا و جنت باقی مظهر حیات باقی خواهند شد. آمنّا. اشیای براق در روی زمین با تابش خورشید می‏درخشند، حباب‌های آب دریا نیز در مواجهه با پرتوهای خورشید می‌درخشند و خاموش می‌شوند؛ و باز حباب‏های دیگر دوباره آیینه تابش خورشیدهای خیالی می‏گردند؛ این‏ها بی‌شک نشان می‌دهند که لمعات و درخشش‌های مذکور همه بازتاب جلوه‌هایی از خورشیدند و به زبان‌های مختلف از وجود خورشید یاد می‌کنند و در واقع با انگشتی نورانی به خورشید اشاره دارند. درست به همین صورت، موجودات زنده‌ روی زمین یا آن‌ها که در اعماق دریاها هستند، بر اثر تجلی اعظم اسم محیی ذات حی قیوم و قدرت الهی در حال درخشش‌اند، و برای این‌که به آیندگان دیگر جا دهند «یا حی»می‌گویند و در پرده غیب نهان می‏گردند؛ اینان گواهی بر حیات ذات حی قیوم صاحب حیات سرمدی هستند و بر وجوب وجودش اشارت‌هایی دارند و گواهی می‌دهند؛ آثار وجود علم الهی در نظم همه‌ي موجودات مشاهده می‌شود، همه دلایلی که بر آن گواهی می‌دهند و تمام براهینی که قدرت متصرف در کائنات را اثبات می‌کنند، و عموم حجت‌هایی که وجود اراده و مشیتی حکمفرما بر اداره و تنظیم کائنات را به اثبات می‌رسانند، نیز همه‌ي علایم و معجزات اثبات‌کننده رسالت‏های پیامبران که مدار کلام ربانی و وحی الهی‌اند هم‌چنین تمامی دلایل که به هفت صفت الهی شهادت می‌دهند، بالاتفاق بر حیات ذات حی قیوم دلالت می‌کنند و شهادت و گواهی می‌دهند، زیرا اگر فعل دیدن در چیزی وجود داشته باشد حتماً حیات هم وجود دارد و اگر شنیدن باشد، قطعاً علامت و نشانه حیات است. اگر سخن گفتن مطرح باشد طبیعتاً بر وجود حیات اشاره دارد؛ نیز اگر اختیار و اراده باشد، نشان از حیات دارد؛ به همین‌ترتیب صفاتی مانند قدرت مطلقه، اراده شامله و علم محیط که وجودشان در این جهان به‌واسطه آثارشان محقق می‌باشد با همه دلایل‌شان بر حیات ذات حی قیوم و وجوب وجودش گواهی می‌دهند و بر حیات سرمدی او شهادت می‌دهند که با سایه‌یی از خود، تمام کائنات را نورانی می‌کند و با جلوه‌یی از خود، سراسر عالم آخرت را با تمام ذراتش زندگانی می‌بخشد. حیات متوجه رکن ایمان به ملائکه نیز هست و آن را به صورت رمزی اثبات می‏کند، زیرا مادام که مهم‌ترین نتیجه در جهان، حیات می‌باشد؛ ذی‌حیاتان هستند که بیش از همه‏چیز گسترش می‌یابند و به دلیل ارزشمند بودن حیات، نسخه‌های‌شان تکثیر می‌شود و شُکوه و سرور را با رفت و آمد کاروان‌های‌شان نصیب مسافرخانه زمین می‌کنند؛ و مادام که کره زمین مملو از انواع ذی‌حیاتان شده و به‌واسطه حکمت تکثیر و تجدید انواع موجودات، همواره پر و خالی می‌شود، و حتی در مواد بی‌ارزش آن، ذی‌حیاتانی خلق می‏شود و محشر موجودات زنده می‌شود؛ و مادام که ادراک و عقل به‌عنوان عصاره و زلال‌ترین خلاصه حیات، و روح به‌عنوان لطیف‌ترین جوهر ثابت آن، در کره زمین به صورت کاملاً کثیر خلق می‌شوند، گویی زمین با حیات و عقل و ادراک و ارواح احیا گردیده و شُکوه می‌یابد. البته اجرام سماوي که از زمین، لطیف‌تر، نورانی‌تر، بزرگ‌تر و مهم‌تر می‏باشند غیرممکن است که مرده و جامد و بی‌حیات و بی‏ادراک باشند. ساکنانی ذی‌شعور، ذی‌حیات و مناسب سماوات که بتوانند مظهر خطاب‌های سبحانی قرار گیرند و موجب فخر آسمان‌ها و خورشیدها و ستاره‌ها گردند و برخوردار از حیات بوده، و نشان از نتیجه خلق سماوات داشته باشند، حتماً بر اساس سرّ حیات وجود دارند که آن‌ها نیز ملائکه‌اند. سرّ ماهیت حیات متوجه رکن ایمان به پیامبران نیز هست و آن را هم به صورت رمزی اثبات می‌کند. آری، مادام که کائنات برای حیات آفریده شده، حیات نیز یکی از جلوه‏های اعظم و نقش‏های اکمل و مخلوقات زیبای حی قیوم است؛ مادام که حیات سرمدی با ارسال رسل و انزال کتب، خود را می‌نمایاند؛ (اگر کتب و رسل نبودند حیات ازلی فهمیده نمی‌شد؛ همان‌طور که با سخن گفتن کسی، زنده و جاندار بودنش معلوم می‌شود؛ به همان ترتیب به‏واسطه پیامبران و کتاب‌های‌شان خطاب‌ها و کلمات ذاتی که در پشت پرده کائنات است و از ورای عالم غیب سخن می‌گوید، خطاب و امر و نهی می‌کند، نمایان می‌گردد.) البته همان‌طور که حیاتِ موجود در کائنات با قاطعیت بر وجوب وجود حی ازلی گواهی می‌دهد، متوجه ارکان ارسال رسل و انزال کتب که مناسبات و تجليات و شعاع‌های نورانی آن حیات ازلی‌ست می‌باشد و به شکل رمزی آن را اثبات می‏کند، مخصوصاً از آن‌جا که رسالت محمدیه(ع) و وحی قرآنیه در حکم روح و عقل حیات می‌باشد، می‌توان گفت حقانیت آن‌ها هم‌چون وجود حیات قطعی‌ست. همان‌طور که حیات، زبده و عصاره این عالم است؛ ادراک و احساس نیز از حیات حاصل گردیده و خلاصه‌یی از آن است. عقل نیز فشرده ادراک و احساس و خلاصه‌یی از آن می‌باشد. روح هم به همین‌ترتیب جوهر خالص و صافی حیات و ذات مستقل و ثابت آن است، لذا حیات مادی و معنوی محمدیه(ع) عصاره حیات و خلاصة‌الخلاصه روح کائنات می‌باشد، و رسالت محمدیه زلال‌ترین خلاصه عقل و ادراک و احساس عالم است؛ شاید بتوان گفت حیات مادی و معنوی محمدیه(ع) به گواهی آثارش، حیاتِ حیات عالم است؛ نیز رسالت محمدیه(ع) ادراک و روشنایی ادراک عالم است؛ به همین صورت وحی قرآن هم به شهادت حقایق حیاتی‌اش، روح حیات کائنات و عقل ادراک کائنات است. بله، بله، بله! اگر جهان از نور رسالت محمدیه(ع) محروم گردد، کائنات از بین خواهد رفت. اگر از قرآن محروم شود کائنات سر از جنون درمی‌آورد و کره زمین هوشیاری خود را از دست می‌دهد و محروم از قوه ادرک، با سیاره‌یی برخورد نموده، قیامتی راه خواهد انداخت. حیات متوجه رکن ایمان به تقدیر هم هست و آن را با رمز اثبات می‌کند، زیرا حیات، نور عالم شهادت است و همه‌جا را در برمی‌گیرد؛ و نتیجه و غایت وجود می‏باشد؛ و جامع‌ترین آیینه خالق کائنات است، و خلاصه و نمونه‌یی کامل از فعل ربانیه می‌باشد، گویی در حکم برنامه آن است. البته نظم و نظام و معلومیت و مشهودیت و تعیُّن و اوامر تکوینیه که در حکم حیات معنوی مخلوقات عالم غیب یعنی ماضی و مستقبل می‌باشد و آمادگی همیشگی آنان برای امتثال امر، اقتضای سرّ حیات است. دانه اصلی، ریشه و هسته‌هایی که در میوه‌ها و منتهای وجودی درخت موجود است، مظهر نوعی حیات که دقیقاً مانند حیات اصل درخت است می‌باشند، حتی ممکن است قوانین حیاتی آن‌ها ظریف‌تر از قوانین حیاتی درخت هم باشد. تخم‌ها و ریشه‏های رها شده در فصل پائیز گذشته، پس از سپری شدن بهار فعلی برای بهار آینده هسته‌ها و ریشه‌هایی را به جا خواهند گذاشت؛ که این ریشه‌ها و تخم‌ها نیز مانند بهار فعلی حامل جلوه‌ي حیات و تابع قوانین حیات‌اند، به همین‌ترتیب هر یک از شاخ‌ و ‌برگ‌های شجره کائنات، دارای گذشته و آینده‌يی‏ست و از سلسله‌یی متشکل از اطوار گذشته و آینده برخوردار می‏باشد. هر نوع و هر جزء آن‌ها در علم الهی با اطوار گوناگون و وجودهای متعدد، سلسله‌یی از وجود علمی‌ را تشکیل می‏دهند. وجود علمی ‌مذکور مانند وجود خارجی، مظهر جلوه معنوی‌یی از حیات عمومی‌ست و مقدرات حیاتی از الواح قدریه‌ي برخوردار از حیات و معنا اخذ می‌شود. آری، عالم ارواح که نوعی از انواع عالم غیب است مملو از روح‌هایی‌ست که عین حیات و ماده حیات و جواهر و ذات‏های حیات می‌باشند؛ البته نوع دیگری از عالم غیب، یا قسم دوم آن‌که ماضی و مستقبل خوانده می‌شود، مستلزم مظهریت خود در جلوه حیات می‌باشد. نظم کامل هر چیز در وجود علمی ‌و وضع معنادار آن و ثمرات دارای حیاتش، و اطوار آن نشانگر مظهریت آن چیز برای حیات معنوی‌ست. این جلوه حیات که نور خورشید حیات ازلی‌ست، نمی‌تواند صرفاً به عالم شهادت و زمان حاضر و وجود خارجی منحصر باشد. هر عالمی ‌بسته به قابلیت خود، مظهر آن نور است؛ و کائنات با تمام عوالمش، به‌واسطه جلوه مذکور، نورانی و برخوردار از حیات می‌شود؛ در غیر این صورت طبق نظر گمراهان، هر کدام از عوالم تحت حیات ظاهری و گذرا، ویرانه‌هایی پر از ظلمات و جنازه‌هایی عجیب و بزرگ می‏شدند. رکن ایمان به قضا و قدر به وجهی فراخ، با سرّ حیات دانسته و اثبات می‌شود، یعنی همان‌گونه که عالم شهادت و اشیای حاضر موجود، با نظام و نتایج، ذی‌حیات بودن‌شان، مشاهده می‌شود؛ مخلوقات ماضی و مستقبل نیز که از عالم غیب به‌شمار می‌روند، هریک دارای وجود معنوی‌یی هستند که به لحاظ معنا، دارای حیاتند و از ثبوت علمیه‏ی دارای روح نيز برخوردار می‌باشند. اثر آن حیات معنوی به‌واسطه لوح قضا و قدر تحت عنوان مقدرات دیده و نمایان می‌گردد.

§27

در شانزدهمین ویژگی حیات گفته شده است: زمانی که حیات به چیزی داده می‌شود آن چیز حکم عالم را به خود می‌گیرد اگر جزء باشد حکم کل می‌گیرد و اگر جزیی باشد جامعیتی چون امر کلی می‌یابد. پس حیات چنان جامعیتی دارد که گویی آیینه جامع احدیتی‌ست که اکثر اسماء حسنای تجلی یافته بر تمام کائنات را در خود نمایان می‌سازد. وقتی حیات وارد جسمی ‌می‌شود آن را در حکم عالم کوچکی قرار می‌دهد؛ طوری که گویی دانه‌یی‌ست دربرگیرنده‌ي عصاره و خلاصه تمام کائنات. هسته اثر قدرت کسی‌ست که می‌تواند درخت همان هسته را نیز ایجاد کند؛ به همین‌ترتیب آفریننده کوچک‌ترین موجود، می‌تواند خالق تمام کائنات هم باشد. حیات با جامعیتی که دارد، پنهان‌ترین سرّ احدیت را در خود نمایان می‌سازد؛ درست همان‌طور که خورشید بزرگ با نور و انعکاس و هفت رنگی که دارد، در هر قطره آب مقابل خورشید یا در هر قطعه کوچک شیشه، وجود دارد. باز به همین صورت جلوه‌های اسماء و صفات الهی که جهان هستی را در احاطه خود دارند در هر موجودی تجلی می‏یابند. حیات از این نقطه‏نظر، حکم یک «کل» را به کائنات می‌دهد که از لحاظ ربوبیت و ایجاد، تقسیم نمی‌شود و تجزیه نمی‌پذیرد؛ بلکه آن را در حکم «کلی»يی قرار می‌دهد که اشتراک و تجزيه‌اش خارج از امکان می‌باشد. آری، آثار حق در چهره‌ات بالبداهه نشان می‌دهد که آفریننده تو همان ذاتی‌ست که تمام نوع انسانی را آفریده است، زیرا ماهیت انسانی، واحد، و انقسام آن غیرممکن است، نیز اجزای کائنات به‌واسطه حیات، حکم افراد آن را می‌گیرند و کائنات نیز در حکم نوع آن قرار می‌گیرد؛ همان‌طور که مُهر احدیت را در مجموع آن ظاهر می‏سازد، در هر جزء نیز مُهر احدیت و خاتم صمدیت را ظاهر کرده، و شرک و اشتراک را از هر نظر طرد می‌کند. خلقت ربانی در حیات دارای چنان معجزات عالی و فوق‌العاده‌یی‌ست که باید گفت ذات یا قدرتی که نتواند تمامی ‌عالم را خلق کند، بر آفرینش کوچک‌ترین موجود عالم نیز قادر نخواهد بود؛ هم‌چون نگارش قرآن روی دانه نخودی بتواند خلاصه‌یی از درخت بزرگ کاج را در دانه بسیار کوچک آن قرار دهد بی‌شک خواهد توانست آسمان‌ها را با ستارگان نقش بزند. ذاتی که جهازات و قابلیت‌ها و استعدادهایی را در مغز کوچک زنبور عسل قرار می‌دهد تا بتواند گل‌های باغ عالم را بشناسد و با بیش‌تر آن‌ها ارتباط برقرار کند و هدیه رحمتی چون عسل تولید کند و از بدو تولدش شرایط حیات را بداند؛ این چنین ذاتی می‌تواند خالق کل جهان باشد. در نتیجه، حیات، مُهر درخشان توحید بر سیمای کائنات است و هر ذی‌روحی در عرصه حیات مُهر احدیت است؛ و هر نقش آفرینشی در هر یک از افراد حیات، مُهر صمدیت است؛ و تمام موجودات عالم با حیات خویش، مکتوب این عالم را به نام ذات حی قیوم و واحد احد امضا می‌کنند؛ مکتوب مذکور دارای مُهرهای توحید و خاتم‌های احدیت و نشان‌های صمدیت است. هر ذی‌حیاتی هم‌چون حیات، در کتاب عالم، مُهر وحدانیت به‌شمار می‌رود و در چهره و سیمای هر کدام‏شان خاتم احدیتی نهاده‌اند. حیات به تعداد جزيیاتش و به تعداد افراد ذی‌حیات دارای مُهرها و امضاهایی در تأیید وحدت ذات حی قیوم است؛ هم‌چنين فعل احیا و زنده کردن نیز به تعداد افرادش، بر توحید گواهی می‌دهد، مثلاً احیای زمین که فردی از افراد احیا‌ست، چون خورشید تابان بر توحید شهادت می‏دهد، زیرا در احیا و زنده شدن زمین در فصل بهار، سیصد هزار نوع و افراد بی‌شمار هر نوع، با هم‏، در درون هم، بی‌نقص و اشکال، منظم و کامل احیا می‌شوند و جان می‏یابند. پس کسی که بتواند با فعلی واحد افعال منظم و بی‏شماری انجام دهد بی‌شک خالق مخلوقات است و حی قیومی می‌باشد، که همه ذی‌حیاتان را زنده کرده است و واحد احدی‌ست که در ربوبیتش اشتراک امکان ندارد. فعلاً درباره ویژگی‌های حیات تا این حد، اندک و مختصر نگاشته شد. بیان مفصل باقی ویژگی‌ها را به رساله نور و به زمان دیگری موکول می‌کنیم.

§28

اسم اعظم برای همه، مشابه نیست، ممکن است متفاوت باشد، مثلاً برای امام علی (رض) شش اسم فرد، حی، قیوم، حَکم، عدل و قدوس است. اسم اعظم امام اعظم (ابو حنیفه) دو اسم حَکم و عدل است. اسم اعظم غوث اعظم (عبدالقادر گیلانی.م) یاحی‏ست. اسم اعظم امام ربانی (شیخ احمد سرهندی.م) قیوم می‌باشد. به همین‌ترتیب بسیاری از شخصیت‌ها اسماء دیگری را اسم اعظم دانسته‌اند. نکته پنجم درباره اسم حی بود؛ به همین دلیل به‌عنوان تبرک، شاهد، دلیل، حجتی قدسی، دعایی برای خودمان و حُسن ختامی ‌برای این رساله مطلب زیر بیان می‌شود: رسول اکرم(ع) در مناجات اعظم خود به نام «جوشن کبیر»، شناخت متعالی و جامع خویش را نسبت به معرفة‏الله نمایان کرده، و مطالبی گفته است که ما هم در عالم خیال به همان زمان می‌رویم و در برابر بیان رسول‌اکرم(ع) آمین می‌گوییم و با صدای محمدی(ع) هم‌نوا می‌شویم و می‌گوییم: يَا حَىُّ قَب۟لَ كُلِّ حَىٍّ ۝ يَا حَىُّ بَع۟دَ كُلِّ حَىٍّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ حَىٌّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُش۟بِهُهُ شَى۟ءٌ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَح۟تَاجُ اِلٰى حَىٍّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُشَارِكُهُ حَىٌّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى يُمٖيتُ كُلَّ حَىٍّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى يَر۟زُقُ كُلَّ حَىٍّ ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى يُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى ۝ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَمُوتُ ۝ سُب۟حَانَكَ يَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ ال۟اَمَانُ ال۟اَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ اٰمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§29

متوجه اسم قیوم است خلاصه‌یی از اسم حی به چشمه نور [کتابچه‌یی متشکل از موضوعات رساله نور.م] اضافه شده است. مناسب دیده شد اسم قیوم نیز به کلام سی ام اضافه شود. اعتذار: این مسایل بسیار مهم و جلوه اعظم اسم قیوم بسیار عمیق و گسترده است، ولی از آن‌جا که نامنظم و به شکل لمعاتی پراکنده بر قلبم خطور کرده‌اند، لذا با عجله و به‌هم ریخته نوشته شده و بدون این‌که مورد بازبینی قرار گیرند به صورت پیش‌نویس باقی مانده‌اند، به همین دلیل در تعبیرات و بیان‌ها نقایص و بی‌نظمی‌هایی دیده خواهد شد، کوتاهی‌هایم را باید به زیبایی‌های مسایل ببخشید. یادآوری: نکات مربوط به اسم اعظم، بسیار گسترده و عمیق است، به‌ویژه مسایل مرتبط با اسم قیوم در شعاع اول چون متوجه مادیون است عمیق‌تر مطرح شده است و هرکس مسایل را از همه جوانب آن نخواهد فهمید، اما هرکسی می‌تواند از مطالعه‌ی مسایل بهره معنوی ببرد. براساس قاعده «مَالایُدرَکُ کُلُّهُ، لا یُترَکُ کُلُّهُ» گفتن این‌که چون نمی‌توانم همه میوه‌های این باغ معنوی را به‌دست آورم، پس رهایش می‏کنم، کار عاقلانه‌یی نیست، چون انسان هر قدر به‌دست آورد همان قدر سود کرده است؛ همان‌طور که قسمی ‌از مسایل مربوط به اسم اعظم، بی‌نهایت گسترده و وسیع است، بخشی از آن‌ها نیز چنان ظریف و کوچک‌اند که عقل توان مشاهده آن‌ها را ندارد، خصوصاً اسرار اسم حی و اسم قیوم و رموزی که در حیات با ارکان ایمان مرتبط‌اند و نیز اشارات حیات به رکن قضا و قدر، و شعاع اول اسم قیوم چیزی نیست که همه موفق به درک آن بشوند، البته دریافت‌هایی خواهند داشت و ایمان‌شان را تقویت خواهند نمود. اهمیت تقویت ایمان که کلید سعادت ابدی‌ست، بسیارعظیم است. نیروی ایمان حتی اگر ذره‌یی بیش‌تر شود، گنجینه‌یی‌ست. امام ربانی احمد فاروقی می‏گوید: «روشن شدن یکی از مسایل خرد ایمان، در نظر من نسبت به صدها ذوق و کرامت ترجیح دارد.» بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا نکته‌یی از آیات مشابه آیات فوق که به قیّومیِّت الهیه اشاره دارند، و اسم اعظم، یا پرتو دوم از دو پرتو اسم اعظم، یا جلوه اعظمی ‌از اسم قیوم که نور ششم از انوار ششگانه اسم اعظم است در ماه ذی‌القعده برمن نمایان شد. در زندان اسکی شهیر شرایط برایم مهیا نبود، لذا قادر به بیان کامل آن نور اعظم نخواهم شد، ولی چون امام علی (رض) در قصیده «ارجوزه»‏ی خود با دعایی عالی به نام «سکینه» از اسم اعظم یاد کرده است، و در قصیده «جلجلوتیه» به شش اسم به‌عنوان اسم اعظم اهمیت فراوان داده و در اثنای بحث، از سر کرامت موجب تسلی ما شده است، به اسم قیوم و آن نور اعظم مانند پنج اسم پیشین دیگر، طی پنج شعاع به‌طور مختصر به شرح زیر اشاره خواهیم کرد:

§30

خالق ذوالجلال این عالم، قیوم است، یعنی قائم بالذات، دائم و باقی‌ست. همه‏چیز قائم به اوست و با او ادامه می‌یابند و موجود می‌مانند و بقا می‌یابند. اگر این نسبت قیّومیّه، فقط یک آن از عالم گرفته شود، عالم نابود خواهد شد. آن ذات ذوالجلال با قیّومیِّت خود، همان‌طور که قرآن عظیم‌الشأن فرمان می‌دهد لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ است؛ یعنی نه در ذات، نه در صفات، و نه در افعال نظیری ندارد، مثل و مانندی ندارد، شبیهی ندارد، شریکی ندارد. پس ذات اقدسی که همه کائنات را با تمام شئونات و کیفیاتش در قبضه ربوبیت خود دارد و هم‌چون خانه و سرایی، با کمال نظم و تدبیر اداره و نگهداری می‌کند، نمی‏تواند مثل و مانند و شریک و شبیهی داشته باشد، این محال است. آری، ذاتی که: آفرینش ستارگان برای او مانند خلق ذرات، سهل و آسان باشد؛ و بزرگ‌ترین چیزها مانند کوچک‌ترین شیء مُسخر قدرتش شوند؛ و هیچ‌چیزی (در نظر او) مانع چیز دیگر نشده و (نزد او) هیچ فعلی از فعل دیگر جلوگیری نکند؛ و افراد بی‌شمار در نظر او هم‌چون فردی واحد، حاضر باشند؛ و همه صداها را یکباره بشنود؛ ذاتی که می‌تواند نیازهای متعدد همه را یکباره برآورده کند؛ و به گواهی تمام نظم و میزانی که در موجودات عالم هست، هیچ‌چیز و هیچ حالی از دایره مشیت و اراده‌ي او خارج نباشد؛ و با این‌که مکانی ندارد، در هرجا و مکانی با قدرت و علم خویش حاضر باشد؛ و ذات حی قیوم ذوالجلالی که همه چیزها در حالی‌که بی‌نهایت از او دورند، اما او کاملاً به آن‌ها نزدیک است؛ چنین ذاتی البته نمی‌تواند مثل و نظیر و شریک و ضد و شبیه و وزیری داشته باشد. چنین چیزی محال است. فقط از راه تمثیل و مَثَل می‌توان به شئونات قدسی او نگریست. همه تمثیلات و تشبیهات رساله نور از نوع همین تمثیل و مَثل‌اند. ذات اقدسی چنین بی‌نظیر، واجب‌الوجود، مجرد از ماده، منزه از مکان؛ ذاتی که جزء نمی‌پذیرد و انقسامش از هر نظر محال است، تغییر و تبدیلش ممتنع و عجز و نیازمندی‌اش غیرممکن است، ذاتی که اهل ضلالت بر اثر توهم، قسمی ‌از تجلیات آن ذات ذوالجلال در صفحات کائنات و طبقات موجودات را عین ذات توهم کرده و برخی از آثارش را به طبیعت نسبت داده‌اند و برای بخشی از مخلوقات او احکام الوهیت قائل شده‌اند، در بخش‌های متعددی از رساله نور با براهین قطعی اثبات شده است که طبیعت، صُنع الهی‌ست و نمی‌تواند صانع باشد؛ کتاب ربانی‌ست، نمی‌تواند کاتب باشد؛ نقش است، نمی‌تواند نقاش باشد؛ یک دفتر است، نمی‌تواند دفتردار باشد؛ یک قانون است، نمی‌تواند قدرت باشد؛ یک خط کش و تراز است، نمی‌تواند مصدر و منبع باشد؛ قابلیت است، می‌تواند منفعل باشد اما نمی‌تواند فاعل باشد؛ یک نظام است، نه ناظم؛ شریعتی فطری‌ست، نمی‌تواند شارع باشد. بر فرض محال اگر آفرینش مخلوق جاندار کوچکی به طبیعت واگذار شود چنان‌که در بخش‌های مختلف رساله نور با براهین قطعی ثابت شده است به تعداد اعضا و جهازات آن جاندار کوچک، به قالب و ماشین نیاز است تا طبیعت موفق به انجام چنین کاری بشود. گروهی ‌از اهل ضلالت که «مادیون» نامیده می‌شوند، جلوه اعظمی‌ از خلاقیت الهی و قدرت ربانی را در تحولات منظم ذرات احساس می‌کنند و چون منشأ آن را نمی‌دانند و درباره این‌که قدرت عامِ نشأت گرفته از جلوه قدرت صمدانی، چگونه اداره می‌گردد، ادراکی ندارند، ماده و قدرت را ازلی پنداشته و آثار الهی را به ذرات و حرکات‌شان نسبت می‌دهند. سبحان‌الله! مگر ممکن است جهالت تا حدی باشد که آثار و افعال خدایی را که منزه از مکان است اما در همه‌جا هست و در ایجاد همه چیزها، آن‌ها را می‌بیند و می‏داند و اداره می‌کند، به ذرات کور و فاقد شعور و اراده و حرکت‌شان نسبت دهیم، آن هم ذراتی که به قول مادیون در توفان بی‌نظمی‌ و تصادف در تلاطم‌اند. کسی که قدری عقل داشته باشد خواهد دانست که فرضیه مذکور تا چه حد جاهلانه و بی‌پایه است. آنان از وحدت مطلق روی گردانده و به کثرت مطلق بی‏حدوحصر سقوط کرده‌اند، یعنی با قبول نکردن خدای واحد، مجبور شده‌اند خدایان متعدد را بپذیرند، و چون نمی‏توانند خالقیت و ازلیت را که خصوصیت ذات اقدس یگانه و لازمه ذاتی اوست، با عقل معیوب‌شان درک کنند، ناچار به ازلیت و بلکه الوهیت ذرات جامد بی‌پایان بی‌انتها معتقد می‌شوند. حال بیا و درجات بی‌انتهای جهل را ببین! در واقع تجلی در ذره‌ها، همه‌ي آن‌ها را به واسطه قدرت و توان و فرمان واجب‌الوجود، در حکم لشکری منظم و باشکوه درآورده است. اگر فرمان و قدرت آن فرمانده بزرگ فقط یک ثانیه اعمال نگردد، گروه بسیار کثیر، جامد و فاقد ادراک ذرات، دچار هرج و مرج شده، و حتماً محو و نابود می‌گردند. برخی از مردم به ظاهر مترقی، با گمراهی جاهلانه بیش‏تری، ماده اثیری را که یکی از صفحات اجرایی بسیار لطیف، نازنین، مطیع، و مُسخر صانع ذوالجلال است، و یکی از واسطه‌های انتقالی اوامر الهی و از پرده‌های ظریف تصرفات او به‌شمار می‌رود؛ و از قلم‌های لطیف کتابت او، و نازنین‌ترین حُله ایجادات او، و از مایه‌های مصنوعات او، و یکی از مزارع حبوبات او می‌باشد، به دلیل آیینه‏داری جلوه ربوبیتش، مصدر و فاعل پنداشته‌اند. این جهالت عجیب مستلزم محالات بی‌حد و حصری‌ست، زیرا ماده اثیری از ماده ذراتی که مادیون را در تنگنا قرار داده است، لطیف‌تر و از هیولایی که باعث گرفتاری حکمای قدیم بود کثیف‌تر می‌باشد؛ ماده‌یی بی‌اختیار، فاقد ادراک، و جامد. نسبت دادن آثار و افعال (آثار و افعالی که توسط اقتدار و اختیاری که همه‏چیز را در همه‏چیز می‌بیند و می‌داند و اداره می‏کند) به ماده‌یی که بی‌نهایت تجزیه و انقسام می‌یابد و از وظیفه و خصیصه انفعالی و انتقالی برخوردار ا‌ست یا نسبت دادن به ذرات آن‌که بسیار کوچک‌تر از ذرات ماده می‌باشد، به عدد ذرات ماده اثیری خطاست. فعل ایجادی که در موجودات مشاهده می‌شود دارای چنان کیفیتی‌ست که نشان می‌دهد همه چیزها خصوصاً موجودات زنده، ریشه در اقتدار و اختیاری دارند که اکثر اشیا بلکه تمام عالم وجود را می‌بیند، می‌داند، و نسبت موجودات مذکور را با عالم هستی می‌شناسد و تأمین می‏کند؛ لذا به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند فعل اسباب مادّی باشند که احاطه‌يی ندارند. آری، جزیی‌ترین فعل ایجادی به‌واسطه سرّ قیّومیِّت، حامل سرّ اعظمی‌ست که نشان می‌دهد فعل خالق تمام عالم هستی‌ست، مثلاً فعلی که متوجه ایجاد یک زنبور است مناسبتش را با خالق کائنات از دو لحاظ نشان می‌دهد: لحاظ اول: مظهریت اَمثال آن زنبور با فعلی واحد، در زمین و زمان واحدی نشان می‌دهد که فعل جزیی و خصوصی مذکور، یک سر فعلی‌ست که محیط است و همه روی زمین را در احاطه خود دارد. در این صورت فاعل آن فعل بزرگ و صاحب آن، هرکس که باشد، فعل جزیی مزبور نیز از آنِ او خواهد بود. لحاظ دوم: برای این‌که کسی فاعل فعلی محسوب شود که متوجه خلقت زنبور مذکور می‌باشد، باید از اقتدار و اختیار بزرگی برخوردار باشد تا بتواند شرایط حیاتی، جهازات، و مناسبات زنبور با عالم هستی را بداند و تأمین کند. ذاتی که فاعل آن فعل جزیی‌ست تنها در صورتی می‏تواند فعل مذکور را به کامل‌ترین شکل انجام دهد که حکمش در سراسر هستی ساری باشد. بنابراین، جزیی‌ترین فعل، از دو لحاظ نشان می‌دهد که خاص خالق کل شیء ا‌ست. آن‌چه بیش از همه شایان توجه است و موجب حیرت می‌گردد این است: «وجوب» قدرتمندترین مرتبه‌ وجود است و «تجرد از ماده» با ثبات‏ترین درجه‌ وجود است و «منزّه بودن از مکان» دورترین گونه‏ی وجود از زوال است و «وحدت» مستحکم‌ترین و مقدس‏ترین صفت از تغییر و عدم می‌باشد، و ذات واجب‌الوجود که صاحب وجوب و وحدت و منزّه از مکان و مبرّا از ماده است، دارای ویژگی خاص و لازمه ذاتیِ ازلیّت و سرمدیّت می‏باشد. حال اگر ازلّیت و سرمدیّت را به مادّه‏ی اثیر که ضعیف‏ترین مرتبه و ظریف‏ترین درجه‌ وجود بوده و تغییرپذیر‌ترین و متحوّل‏ترین گونه‏ی آن است و مادّه‏یی مادّی که کثیر است و بی‌حد و حصر و در مکان وسیعی گسترده نسبت دهیم و آن را ازلی تصور کنیم، ازلی دانستن آن‌ها و قائل بودن به این‌که بخشی ‌از آثار الهی از آن‌ها نشأت گرفته، توهمی‌ست خلاف حقیقت و مخالف واقع و دور از عقل، و فکری‌ست باطل؛ این مطالب با براهین قطعی در بخش‌های متعدد رساله نور نشان داده شده است.

§31

شامل دو مسأله به شرح زیر می‌باشد: مسأله اول: وجهی از حقیقت اعظم که مورد اشاره آیاتی مانند: لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَو۟مٌ ؛ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ؛ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ؛ است و به یکی از جلوه‌های اعظم اسم قیوم اشاره دارد این است: قیام و تداوم و بقای اجرام سماوی عالم، بسته به سرّ قیّومیِّت است. اگر جلوه قیّومیِّت فقط دقیقه‌یی رخ برگرداند، میلیون‌ها کره که برخی از آن‌ها هزار بار بزرگ‌تر از زمین‌اند در فضای لایتناهی فضا، متلاشی شده، با هم برخورد کرده و راهی عدم خواهند شد. برای نمونه، «اقتدار قیّومیِّت» ذاتی که در هوا، محل گذر هواپیماها، هزاران قصر باشکوه را در کمال نظم و ترتیب قائم کرده، و موجب تماشای دیگران به آن‌ها می‌شود، با ثبات و نظم و تداوم قصرهای مذکور محاسبه می‌گردد. به همین‌ترتیب ذات قیوم ذوالجلال نیز در درون ماده اثیری و با سرّ قیّومیِّت و با نظمی‌کاملاً دقیق، به اجرام بی‌شمار سماوی قیام و تداوم و بقا داده است؛ میلیون‌ها کره عظیم را که برخی از آن‌ها هزاربار و برخی دیگر میلیون بار بزرگ‌تر از کره زمین هستند، بدون ستون و پایه‌یی، در خلأ ایستانده، و به هر کدام وظیفه‌یی داده و همه آن‌ها را به شکل لشکری عظیم، منظم و مرتب کرده است تا به موجب فرمان كُنْ فَيَكُونُ در کمال انقیاد، او را اطاعت کنند، و این معیاری برای جلوه اعظم اسم قیوم است و به همین صورت، ذرات همه موجودات، مانند ستارگان به سرّ قیّومیِّت قائمند و به‌واسطه همان سرّ، تداوم و بقا می‌یابند. آری، ذرات پیکر هر موجودی متناسب با هر یک از اعضای بدن، گروه گروه باهم‌اند و متلاشی نمی‌گردند، و در توفان عناصری که چون سیل جاری‌اند وضعیت خود را از دست نمی‌دهند و منظم باقی می‌مانند؛ این نکته بالبداهه می‌رساند که ذرات مذکور متعلق به سرّ قیّومیِّت‌اند نه خود؛ لذا هر پیکری چون گردانی با نظم و ترتیب است و هر نوع نیز در حکم لشکری‌ست؛ ذرات، با بی‌نهایت زبان، مانند تمام موجودات و مرکبات روی زمین و ستارگان فضا در حال اعلام سرّ قیّومیِّت هستند. مسأله دوم: به بخشی ‌از فواید و حکمت‌های نسبت سرّ قیّومیِّت با اشیا اشاره دارد، که اقتضای این مقام است. آری، حکمت وجودی هر چیز و غایت فطری و فایده خلقت و نتیجه حیات آن، شامل سه نوع زیر است: نوع اول: آن چه به خودش، انسان و مصالح انسان مربوط می‌شود. نوع دوم: که اهمیت بیش‌تری دارد مربوط می‌شود به این‌که هر چیز آیتی‌ست برای مطالعه همه‌ي موجودات و اطلاع از تجلی اسمایی فاطر ذوالجلال؛ لذا هر موجودی به منزله یک نامه، یک کتاب، یا یک قصیده است و معانی‌اش را تقدیم خوانندگان بی‌شمارش می‌کند. نوع سوم: مربوط به صانع ذوالجلال است و متوجه او می‏باشد. اگر فایده و نتیجه هر چیز در نسبت با خودش یک باشد در نسبت با صانع ذوالجلال، صدهاست؛ صانع ذوالجلال صُنع حیرت آور خود را می‌بیند و تجلی اسمایی‌اش را در آفریده‌های خویش تماشا می‌کند. برای بیان حکمت خلقت او در این نوع با اهمیّت سوم، کافی‌ست لحظه‌یی زیست. نیز سرّ قیّومیِّتی هست که وجود هر چیز را اقتضا می‌کند؛ این مطلب در شعاع سوم توضیح داده خواهد‏ شد. زمانی با تجلی معمای خلقت و اسرار کائنات، به حکمت موجودات و فوایدشان اندیشیدم؛ گفتم: اشیا چرا چنین خود را می‌نُمایند و بی‌درنگ رخت برمی‌بندند و پنهان می‌شوند؟ به هر کدام‌شان که نگاه می‌کنم می‌بینم منظم‌اند، و حکیمانه جامه بر تن‌شان کرده، زینت‌شان داده و آن‌ها را روانه نمایشگاه یا تماشاخانه کرده‌اند، اما در یکی دو روز و برخی شاید در چند دقیقه، بیهوده و بی‌فایده از میان برمی‏خیزند و می‌روند. کنجکاو بودم هدف از این‌که در مدت کوتاهی در مقابل ما نمایان می‌شوند چیست؟ در آن زمان یکی از حکمت‌های مهم آمدن موجودات، مخصوصاً جانداران به مکتب‌خانه دنیا را به لطف الهی یافتم؛ که به شرح زیر است: هرچیز به‌ویژه هر یک از جانداران، کلمه‌یی بامعنا، نامه‌ و قصیده‌یی ربانی؛ و اعلامیه‌يی‌ الهی‏ست. همه جانداران پس از آن‌که مظهر مطالعه ذی‌شعوران قرار گرفتند و معنای خویش را به مطالعه‏کنندگان فراوان بیان کردند، صورت جسمانی خود را که در حکم لفظ و حروف است از دست می‌دهند. یک سالی این حکمت برایم کفایت می‌کرد. پس از یک سال، معجزات موجود در صُنعِ بسیار ظریف و فوق‌العاده آفریدگان، به‌ویژه جانداران، برایم روشن شد. دانستم دقایق بسیار ظریف و بسیار حیرت‌انگیز صُنع، فقط برای افاده معنا در نظر ذی‌شعوران نیست؛ گرچه ذی‌شعوران بی‌شماری می‏توانند هر موجودی را مطالعه کنند، اما هم مطالعه آنان محدود است و هم هرکس قادر به درک دقیق همه دقایق صُنع آن موجود نخواهد بود، پس مهم‌ترین نتیجه خلقت هر ذی‌حیات و بزرگ‏ترین غایت فطرت او، عرضه احسان و هدایای رحیمانه و عجایب صُنع ذات قیوم ازلی توسط خود او بر خویش است. روشن شدن این هدف مدت‌ها قانعم کرد. به‌واسطه آن دانستم وجود دقایق فراوان صُنع در هر موجودی مخصوصاً در جانداران، برای عرضه در محضر ذات قیوم ازلی‌ست، یعنی حکمت خلقت این است که ذات قیوم ازلی صُنع خود را تماشا کند؛ و این هدف برای هزینه‌های فراوان کافی‌ست. مدتی بعد دیدم دقایق صُنع در شخصیت موجودات و صورت‌های‌شان ادامه نمی‌یابند، بلکه با سرعت زیاد تازه می‏شوند، تبدّل می‌یابند، و در متن خلاقیت و فعالیتی بی‏پایان متحول می‌گردند. فکر کردم که حکمت این خلاقیت و این فعالیت، طبیعتاً باید به نسبت فعالیت مذکور، بزرگ باشد. این بار احساس کردم دو حکمت مذکور کافی نیستند و ناقص‌اند. با کنجکاوی تمام شروع به جستجو و تحقیق برای یافتن حکمت دیگری کردم. مدتی بعد بحمدلله و به‌واسطه فیض قرآن معجز بیان، در خصوص سرّ قیّومیِّت، حکمتی و غایتی عظیم و بی‌منتها مشاهده شد. با حکمت مذکور، سرّی الهی که از آن به «طلسم کائنات»، و «معمای خلقت» تعبیر می‌شود، دانسته شد. این مطلب در مکتوب بیست و چهارم به تفصیل بیان شده است و در این‌جا دو سه نکته آن را در شعاع سوم و به اجمال ذکر خواهیم کرد. آری، از این نقطه‏نظر به تجلی سرّ قیّومیِّت بنگرید که همه موجودات را از عدم خارج نموده و هر کدامشان را در این فضای لایتناهی با سرّ آیه‏ی: رَفَعَ السَّمَاءَ بِغَي۟رِ عَمَدٍ تَرَو۟نَهَا ایستانده، به آن‌ها قیام و بقا عطا کرده و مظهر تجلی سرّ قیّومیِّت قرار داده است. اگر این نقطه اسناد نباشد، هیچ‌چیز به خودی خود ثابت نخواهد بود و همه‏چیز با غوطه خوردن در خلائی بی‌انتها، به اعماق عدم سقوط خواهد کرد. همان‌طور که تمام موجودات از نظر وجود و قیام و بقای خود متکی به قیوم ذوالجلال هستند، و قیام‌شان در معیّت با اوست؛ به همین‌ترتیب هزاران سلسله در احوال و کیفیات موجودات از آن‌جا که در مثل مناقشه نیست مانند سلسله‏یی از تلفن‌ها و تلگراف‌ها که به ستون اصلی و مرکزی خود وصلند، به‌واسطه سرّ آیه‏ی: وَ اِلَي۟هِ يُر۟جَعُ ال۟اَم۟رُ كُلُّهُ وابسته به سرّ قیّومیِّت می‌باشند. (موجودات) اگر به آن نقطه اسناد نورانی اتکا نداشته باشند، طبق نظر خردمندان، هزاران دور و تسلسل باطل و محال پیش می‌آید. مثلاً چیزی (مانند حفظ، نور، وجود یا رزق) به چیز دیگری وابسته است؛ آن چیز هم به چیز دیگر؛ آن چیز دیگر هم... و به این ترتیب ادامه می‏یابد، البته بی‌نهایت نمی‌شود، و باید انتهایی داشته باشد. انتهای چنین سلسله‌هایی، بی‌شک سرّ قیّومیِّت است. بعد از ادراک سرّ قیّومیِّت، معنای اتکا و رابطه در سلسله‌های موهوم از میان برخاسته و باقی نمی‌ماند؛ آن‌گاه همه‏چیز مستقیماً متوجه سرّ قیّومیِّت خواهد شد.

§32

كُلَّ يَو۟مٍ هُوَ فٖى شَا۟نٍ فَعَّالٌ لِمَا يُرٖيدُ يَخ۟لُقُ مَا يَشَٓاءُ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا برای آن‌که سرّ قیّومیِّت مندرج در خلاقیت الهی و فعالیت ربانیِ مورد اشاره درآیاتی چون آیات فوق تا حدودی روشن گردد با مطلب زیر توضیح خواهیم داد: وقتی به این عالم نگاه می‌کنیم، می‌بینیم بخشی از مخلوقاتی که در سیلی از زمان غوطه ورند و گروه گروه به دنبال هم می‌آیند و می‌روند، در لحظه‌یی هستند و آن‌گاه به‌سرعت ناپدید می‌شوند. گروهی فقط در یک دقیقه می‏آیند و می‌روند. نوع دیگر ساعتی در عالم شهادت هستند و آن‌گاه روانه عالم غیب می‌شوند. قسمی ‌از آن‌ها یک روز، قسمی ‌دیگر یک سال، قسم دیگری یک عصر و گروهی نیز قرن‌ها در این دنیا می‌مانند و پس از انجام وظیفه خود می‏روند. سیر و سیاحت حیرت‌انگیز موجودات با نظم و ترتیب و حکمت فوق‌العاده‌یی اداره می‌شود و فرماندهی آنان نیز کاملاً بصیرانه، حکیمانه و مدبرانه است؛ طوری که اگر همه عقول گرد هم آیند و عقلی واحد شوند نمی‌توانند به کُنه این مدیریت حکیمانه برسند و نقصانی بیابند و انتقادی کنند. درون این خلاقیت ربانی‌ست که آفریدگان دوست داشتنی و عزیزِ خود به‌ویژه جانداران را در چشم به‌هم زدنی به عالم غیب منتقل کرده، و بی‌آن‏که اجازه دهد نفسی بکشند از زندگانی دنیا مرخص‌شان می‌کند. مسافرخانه عالم را همواره پر کرده، و بدون رضایت مسافران، آن را خالی می‏کند. قلم قضا و قدر با تجلی «یُحیی وَ یُمیت» بر صفحه دنیا هم‌چون تخته سیاهی، آن چه را باید نوشت می‌نویسد و نو و تازه می‌گرداند. یکی از اسرار حکیمانه، مقتضای اساسی و علت وجودی این فعالیت ربانی و خلاقیت الهی، حکمت بی‏حدوحصری‌ست که به سه شعبه مهم زیر تقسیم می‏شود: نخستین شعبه آن حکمت این است: هر نوع فعالیت اعم از جزیی یا کلی ایجاد لذت می‌کند؛ به عبارت دیگر در هر فعالیت، لذتی هست؛ یا اصولاً فعالیت همان لذت است؛ یا فعالیت، ظهور وجودی‌ست که عین لذت است و فاصله گرفتن و دور شدن از عدم است که درد و الم می‌باشد. آری، هر مستعدی، به‌واسطه فعالیت، ترقي قابليتش را با لذت دنبال می‌کند. ظهور هر استعداد به‌واسطه فعالیت، ریشه در لذتی دارد و نیز لذتی را نتیجه می‌دهد. هر صاحب کمالی، ظهور کمالاتش را به‌واسطه فعالیت با لذت دنبال می‏کند. مادام که هر فعالیتی از کمالی دوست داشتنی و دلخواه و نیز لذتی برخوردار است، و فعالیت نیز خود کمال است؛ و مادام که در عالم موجودات، جلوه‌های محبتی بی‌انتها و مرحمتی بی‌پایان دیده می‌شود که ریشه در حیاتی دائمی‌ و ازلی دارد، این جلوه‌ها نشان می‌دهند که مقتضای حیات سرمدیه، مناسب وجوب وجود و شایسته قداست ذاتی که دوست می‌دارد و دوستش دارند، مهربان است و لطف می‏کند؛ این است که (اگر تعبیر نابجایی نباشد) شئونات قدسی ‌مانند محبت قدسی، عشق لاهوتی، لذت مقدس و بی‏پایان در آن حیات اقدس وجود داشته باشد. این شئونات با فعالیتی چنین بی‌حد و حصر و خلاقیتی بی‌انتها کائنات را هر دم نو، زیر و زبر و متحول می‌کند. شعبه دوم حکمت فعالیت بی‌انتهای الهی که متوجه سرّ قیّومیِّت می‌باشد این است: این مطلب متوجه اسماء الهی‏ست. مشخص است که هر صاحب جمالی علاقمند است جمال خود را ببیند و به دیگران نشان دهد. هر صاحب هنری دوست دارد هنر خود را به دیگران معرفی کند و نظر دیگران را به خود جلب نماید. حقیقتی زیبا و معنایی دل‌انگیز که هنرش پوشیده مانده، علاقمند است ظاهر گردد و دوستداران خود را بیابد. حال که این قواعد اساسی به درجات مختلف در هر چیز وجود دارد، باید گفت در هر مرتبه از هریک از هزار و یک نام زیبای ذات قیوم ذوالجلال که جمیل مطلق است به شهادت کائنات و دلالت تجلیات و اشارت نقش‌هایش، حُسنی حقیقی، کمالی حقیقی، جمالی حقیقی، و حقیقتی در غایت زیبایی وجود دارد، بلکه می‌توان گفت هر مرتبه از هر اسم او در برگیرنده انواع حُسن و حقایق جمیل بی‏حدوحصر می‌باشد. مادام که کائنات و موجودات آیینه‌هایی هستند که جمال قدسی اسماء را نشان می‌دهند و چون الواحی نقوش زیبایش را می‌نُمایند و صفحاتی هستند که حقایق زیبایش را افاده می‌کنند؛ بی‌شک اسماء باقی و دائمی، جلوه‌های بی‏شمار و نقوش معنادار فراوان و کتاب‌های خود را، هم در معرض مشاهده مسمايشان یعنی ذات قیوم ذوالجلال و هم در معرض مطالعه مخلوقات ذی‌روح و ذی‌شعور که شمارشان از حد و حساب خارج است قرار می‌دهند؛ و برای این‌که از چیزی محدود و متناهی، الواحی نامحدود و لایتناهی و از یک شخص، اشخاص کثیر و از یک حقیقت، حقایق فراوان و کثیر را نشان دهند، در نسبت با آن عشق مقدس الهی و مبتنی بر آن سرّ قیّومیِّت، کائنات را عموماً و متمادیاً با تجلیات خود تازه و نو و متحول می‌کنند.

§33

شعبه سوم حکمت فعالیت دائمی ‌و حیرت‌انگیز در کائنات این است: هر صاحب مرحمتی از خوشحال کردن دیگران مسرور می‌شود. هر صاحب شفقتی از شاد کردن دیگران خوشحال می‌شود؛ هر اهل محبتی از خوشحال کردن کسانی که شایستگی خوشحال شدن را دارند، شاد و مسرور می‌شود؛ هر ذات والامقامی از خوشبخت کردن دیگران لذت می‌برد. هر شخص عادلی از این‌که احقاق حقی کند و با مجازات مستحقان، حق صاحب حقوقان را ادا کند لذت می‌برد. هر هنرمند صاحب هنری به عرضه هنرش و عینیت بخشیدن به آن طبق خواست خود و به‌دست آوردن نتایج دلخواه، افتخار می‌کند. هر یک از قواعد ذکر شده، قاعده‌یی اصولی‌ست که در کائنات و عالم انسانی وجود دارد. در موقف دوم از کلام سی و دوم با سه مثال توضیح داده شده است که قواعد مذکور در اسماء الهی جاری‏اند. از آن‌جا که ذکر خلاصه‏یی از آن مطالب در این مقام مناسب است، پس به اختصار می‌گوییم: شخص والا مقامی را در نظر بگیرید که اهل مرحمت، و بسیار با سخاوت و کریم است و به مقتضای سجایای عالی فطری خود، افراد تهی‌دست و بسیار محتاج را سوار کشتی بزرگش کرده، و با اکرام و ضیافت‌های شایسته‌یی فقرای نیازمند را راضی و خشنود می‌کند و آن‌ها را در دریاهای اطراف زمین می‌گرداند. خود نیز در موقعیتی بالاتر، با شادی و سرور به تماشای آن‌ها می‌پردازد و از احساس خوب آن نیازمندان و خوشحالی آن‌ها لذت می‌برد و با مشاهده ذوق و شوقشان مسرور و مفتخر می‌گردد. حال که انسانی چنین، از دادن ضیافتی جزیی تا این حد شاد و مسرور می‌شود، البته ذات حی قیوم است که همه حیوان‌ها و انسان‌ها و فرشتگان بی‌شمار و جن‌ها و ارواح را بر کره زمین که سفینه رحمانی اوست نشانده و سرتاسر زمین را هم‌چون سفره‌یی ربانی مملو از انواع خوراکی‌ها و ارزاق باب میل همه ذوق‌ها کرده و در برابرشان گشوده، و موجبات سیر و سیاحت مخلوقات نیازمند، سپاسگزار، مدیون و مسرور خود را در اقطار عالم فراهم نموده و علاوه براین مقدار اکرام در عالم؛ در دار بقا نیز سرور آن‌ها را تأمین نموده و هر یک از جنات خود را سفره‌یی برای ضیافت دائمی ‌قرار داده است؛ معانی ربوبیت است که با نام‌هایی مانند «مسرت مقدس»؛ «افتخار قدسی»؛ و «لذت مقدس» به آن اشاره می‌شود و ما در شرحش عاجزیم و اجازه بیانش را نیز نداریم و ریشه در سپاسگزاری و مدیون بودن و مسرور بودن و خوشحال بودن مخلوقات دارد؛ ربوبیت است که این فعالیت دائمی ‌و خلاقیت متمادی را اقتضا می‌کند. صنعتکار ماهری را در نظر بگیرید که گرامافونی بدون صفحه بسازد. هرگاه او بخواهد گرامافون شروع به کار می‏کند و بدون صفحه می‌خواند. صنعتکار مذکور در چنین حالتی به کار خود افتخار کرده و از آن لذت برده، و خطاب به خود خواهد گفت: «ماشاء الله» مادام که اختراع کوچک و صوری‌یی که ایجاد و آفرینشی هم در آن نیست، تا این حد موجب افتخار و سرور روحی مخترعش می‌شود، تردیدی نیست که صانع حکیم موجودات با آفرینش مجموعه کائنات که انواع نغمات ذکر و تسبیح را می‌توان از آن شنید، آفرینش جهانی که هم‌چون کارخانه‌یی عجیب است و مملو از موسیقی الهی می‌باشد، و در کنار آن با خلق همه انواع در کائنات و نمایش هر یک از آن‌ها با معجزات صنعتی جداگانه، و قرار دادن ماشین‌های متعددی مانند گرامافون و دوربین عکاسی و دستگاه تلگراف در مغز جانداران، شئونات الهی را متبلور نموده است. حتی در مغز کوچک‌ترین موجود عالم، نیز، در مغز همه انسان‌ها، نه‌تنها گرامافون بدون صفحه، دوربین عکسبرداری ‌بدون آیینه، تلگراف بدون سیم و بلکه چیزهای دیگری بیست برابر عجیب‌تر از این‌ها قرار داده است؛ معناهایی مانند «مسرت مقدس» و «افتخار قدسی» که حاصل گذاشتن چنان ماشین‌هایی در مغز انسان است؛ طوری که به دلخواه کار می‌کند و موجب حصول نتایج می‌گردد، از شئونات عالی ربوبیت است و فعالیت دائمی‌ را لازم می‌دارد. حکمران عادلی را تصور کنید که درصدد احقاق حقوق است، و از گرفتن حق مظلومان از ظالمان، و پشتیبانی از فقرا در برابر اغنیا و دادن حق هر مستحقی، لذت می‌برد، افتخار می‌کند و خوشحال و مسرور است. این از قواعد اساسی حکمرانی و عدالت است و شکی نیست ذات حی قیوم که حاکم حکیم و عدل عادل است با اعطای شرایط حیات که از آن به «حقوق حیات» تعبیر می‌شود به مخلوقات و مخصوصاً به ذی‌حیاتان، و با اعطای جهازاتی به آن‌ها برای حفاظت از حیات‌شان، و با حمایت رحیمانه از ضعفا در مقابل شرّ اقویا، مسرور است؛ نوع احقاق حق در این دنیا و در میان ذی‌حیاتان که تماماً، و نوع مجازات خلافکاران که بعضاً ریشه در سرّ اجرای عدالت (حضرت حق) دارد، و مخصوصاً مقام کبرای حشرکه از تجلی عدالت اکبر حاصل می‌شود، از شئونات ربانیّه و معانی قدسیه‏یی‏ست که از بیانش عاجزیم و فعالیت دائمی ‌را در عالم اقتضا دارد. همه اسماء الحسنی مانند همین سه مثالی که ذکر شد، در فعالیت دائمی‌حق، مدار برخی شئونات قدسی و الهی قرار می‌گیرند و خلاقیت دائمی ‌را اقتضا می‌کنند. مادام هر قابلیت و هر استعداد با انبساط و انکشاف (رشد و ترقی) و دادن ثمره موجب گشایش و آسودگی و لذت است، مادام که هر فرد موظفی با انجام وظیفه خود و اتمام آن، در پایان کار احساس راحتی و خوشحالی می‌کند، مادام که حصول میوه‏های فراوان از یک بذر و کسب صدها درهم سود از یک درهم (سرمایه) برای صاحبان‌شان حالت و تجارتی سرور‏انگیز می‏باشد. بی‌تردید خداوند نیز موجب بروز استعدادهای فراوان مخلوقات است، و با به‌کارگیری همه مخلوقات در انجام وظایف ارزشمندشان، آن‌ها را رشد می‏دهد و از وظیفه‏شان مرخص می‏کند؛ یعنی عناصر را به مرتبه معادن می‌رساند و معادن را در حیات نباتات متبلور می‌کند و نباتات را به‌واسطه رزق به مرتبه حیات حیوانی ارتقا می‌دهد و حیوانات را نیز به حیات توأم با ادراک انسان‏ها می‌رساند. فعّالیت دائمه و خلاقیت ربانیه است که با زوال وجود ظاهری هر یک از جانداران، وجودهای زیادی از قبیل روح و ماهیت و هویت و صورت به‌جای گذاشته و به جای آن (وجود ظاهری) بر سر وظیفه‌ (دیگری) قرار می‏دهد. حال دریاب که ربوبیت الهی و معانی قدسی نشأت گرفته از خلاقیت ربانیه و فعالیت دائمه چه‌قدر با اهمیّت است. پاسخی قطعی به منتقدان گمراه: گروهی از اهل ضلالت می‌گویند: «ذاتی که بر اثر فعالیت دائم موجب تغییر و تبدیل کائنات می‌شود، خود نیز می‌بایست متغییر و متبدل باشد.» در پاسخ آن‌ها می‌گوییم: حاشا! صدهزار بار حاشا! تغییر در آیینه‌های روی زمین به معنی تغییر در خورشیدی نیست که در آسمان دیده می‌شود، بلکه برعکس، این امر نو شدن تجلیات خورشید را نشان می‌دهد. تغییر و تبدل ذات اقدسی که ازلی و ابدی و سرمدی‌ست و از هر لحاظ دارای کمال و استغنای مطلق است و از ماده مجرد و از مکان و قید و امکان منزه، مبرا و معلا می‌باشد، محال است. تغییر کائنات، نه‌تنها تغییر او نیست بلکه بر عدم تغییر او و عدم متحول بودنش دلالت دارد، زیرا ذاتی که اشیا متعدد را با نظمی ‌دائمی‌ تغییر می‌دهد باید خود، متغیر و متحول نباشد، مثلاً اگر تو گلوله‌ها و توپ‌های فراوانی را که با طناب‏های متعدد بسته شده‌اند، برگرداندی و با نظمی ‌استوار وضعیت حساسی به آن‌ها دادی، طبیعی‌ست که باید در جای خود ایستاده باشی و حرکت و تغییری هم نداشته باشی؛ وگرنه نظم مذکور را به‌هم خواهی زد. مشهور است کسی که به‌طور منظم حرکت می‌دهد، نباید حرکت کند و کسی که دائماً تغییر می‌دهد خود نباید متغیر باشد، تا آن کار با نظم و ترتیب ادامه یابد. هم‌چنین تغییر و تبدّل برآمده از حدوث، نو شدن برای تکامل، نیاز، و مادی بودن و امکان است، ولی ذات اقدس، قدیم و از هر نظر کمال مطلق، استغنای مطلق، مجرد از ماده، و واجب‌الوجود است، به همین دلیل تغییر و تبدل او محال است و امکان ندارد.

§34

شامل دو مسأله به شرح زیر می‌باشد: مسأله اول: اگر به دیدن جلوه اعظم اسم قیوم علاقمند هستیم، باید در ذهن خود دو دوربین را تصور کنیم که یکی از آن‌ها چیزهای بسیار دور را نشان می‌دهد و دیگری ذرات بسیار کوچک را. با دوربین اول که نگاه کنیم میلیون‌ها کره و ستاره را خواهیم دید که هزار برابر بزرگ‌تر از کره زمین‌اند و قسمی ‌از آن‌ها با جلوه اسم قیوم بی‌هیچ ستونی در ماده‌یی اثیری و لطیف‌تر از هوا معلق‌اند، و قسمی‌ دیگر برای انجام وظیفه ‌در حال گردش می‌باشند. آن‌گاه با دوربینی نگاه می‌کنیم که ذرات کوچک را نشان می‌دهد. هر ذره‌ وجودی مخلوقات جاندار روی زمین به‌واسطه سرّ قیّومیِّت، هم‌چون ستارگان با نظم و ترتیب خاصی درحرکتند و وظیفه خود را انجام می‌دهند. مخصوصاً گروه‌های کوچکی در خون که گلبول‌های سرخ و سفید نامیده می‌شوند و از ذرات بسیار ریزی تشکیل شده‌اند، مانند ستارگان سیار و هم‌چون دراویش مولوی با دو حرکت منظم در حرکت می‌باشند. خلاصه‌یی مجمل : برای دیدن نور قدسی که ترکیبی‏ست از شش اسم اعظم که هم‌چون هفت رنگ موجود در نور، امتزاج یافته‌اند ذکر مطلب زیر به‌طور خلاصه مناسب است: از ورای جلوه اعظم اسم قیوم بنگرکه موجب قیام و بقا و استقرار موجودات سرتاسر کائنات است. جلوه اعظم اسم حی با تجلی خود تمام ذی‌حیاتان عالم را روشنایی بخشیده، نورانی کرده و با جلوه‌اش همه جانداران را تزیین نموده است. اینک ببین که جلوه اعظم اسم فرد از ورای اسم حی، تمام کائنات را با انواع و اجزایش وحدت می‌بخشد و بر پیشانی هر موجودی مُهر وحدت می‌زند و بر رخسار هر چیزی خاتم احدیت می‌نهد و تجلی خود را با زبان‌هایی بی‏پایان و بی‌انتها اعلام می‌دارد. حال از ورای اسم فرد به جلوه اعظم اسم حَکم بنگر که از ستارگان تا ذرات کوچک، هریک از موجوداتی را که با دوربین خیال دیدیم، جزیی یا کلی، از بزرگ‌ترین دایره تا کوچک‌ترین دایره را به شکل مناسب و شایسته‌یی در نظامی‌ پرثمر و ترتیبی حکیمانه و انسجامی‌ مفید در برگرفته و همه آن‌ها را تزیین و آرایش نموده است. آن‌گاه ورای جلوه اعظم اسم حَکم را ببین که با جلوه اعظم اسم عدل به وجهی که در نکته دوم بیان شد همه کائنات را با تمام موجوداتش در متن فاعلیتی دائم با چنان میزان و معیار و مقیاس حیرت‌انگیزی اداره می‌کند که اگر یکی از اجرام آسمانی ثانیه‌یی موازنه خود را از دست بدهد، یعنی اگر از احاطه تجلی اسم عدل خارج شود، موجب هرج و مرج و بی‌نظمی در میان ستارگان خواهد شد. دایره اعظم تمام موجودات یعنی از کهکشان و منطقه کبرایی که راه شیری نامیده می‌شود تا عرصه حرکت گلبول‌های سرخ و سفید در خون، همه و همه با شکل و وضعیتی براساس میزانی دقیق و مقیاسی مشخص، نشان‏دهنده آن هستند که از لشکر ستارگان تا لشکر ذرات خرد و کوچک، همه تحت فرمان كُنْ فَيَكُونُ مسخرند و به اطاعت مشغول. اینک در ورای جلوه اعظم اسم عدل همان‌طور که در نکته نخست توضیح داده شد به جلوه اعظم اسم قدوس نگاه کن که تمام کائنات را پاک و پاکیزه و زلال و زیبا و مُزین نمایان می‌کند؛ اسمی‌که متناسب با اسماء الحسنای بی‌نهایت زیبا و شایسته جمال مطلق و بی‌حد ذات، به همه موجودات صورت آیینگی داده است. نتیجه آن‌که این شش نام و شش نور اسم اعظم، کائنات و موجودات را در پرده‏های زیبای تزیین شده با رنگ‌های زیبا و جداگانه، با نقش‌های مختلف و با زینت‌های گوناگون در احاطه خود قرار داده است. مسأله دوم: جلوه قیّومیِّت تجلی یافته بر کائنات، در نقطه واحدیت و جلال می‌باشد. در انسان نیز که مرکز و مدار کائنات و ثمره‌ ذی‌شعور آن است، جلوه قیوميت در نقطه جمال و احدیت ظهور می‌یابد، یعنی همان‌طور که عالم وجود قائم بر سرّ قیّومیِّت است؛ به همین‌ ترتیب و از جهتی دیگر با انسان نیز که مظهر اکمل اسم قیوم می‌باشد، قائم می‌گردد؛ به عبارت دیگر بیش‌تر حکمت‌ها، مصلحت‌ها و غایات کائنات، ناظر بر انسانند، لذا جلوه قیّومیِّت در انسان ستون و قائمه‌یی برای کائنات است. آری، ذات حی قیوم اراده کرده است که انسان در عالم وجود باشد و می‌توان گفت کائنات را برای او آفریده است، زیرا انسان با جامعیت تامه خویش قادر به ادراک تمام اسماء الهی‌ست و از این حیث لذتی نصیب او می‌شود. او خصوصاً به سبب لذتی که در رزق هست بسیاری از اسماء حُسنی را درمی‌یابد، این در حالی‌ست که ملائکه قادر به ادراک آن با همان لذت نیستند. به دلیل همین جامعیت بااهمیت انسان است که ذات حی قیوم، معده‌یی بااشتها دراختیار او قرار داده است تا تمام نام‌هایش را احساس کند و انواع احسان‌های او را بچشد؛ این است که سفره پهناور معده او را با انواع بی‌پایان خوراکی‏هایش پر می‌کند. او حیات را نیز مانند همین معده مادی، معده‌یی قرار داد. برای آن معده‏ی حیات نیز که حواس مانند بینایی و شنوایی و ... در حکم دست‌هایش هستند؛ سفره‌ي نعمتی در نهایت گستردگی برپا نمود. حیات مذکور به‌واسطه حواسش از انواع نعمت‌های این سفره بهرمند شده و به روش‌های گوناگون سپاسگزاری می‌کند. پس از این معده حیات، معده انسانیتی عطا کرده است که در عرصه ‌فراخ‌تری از حیات، خواهان رزق و نعمت است. عقل و اندیشه و خیال به منزله دستان آن معده‌اند که از سفره رحمتی به وسعت آسمان‌ها و زمین، بهرمند می‌شوند و شکر می‌کنند. پس از معده انسانیت، برای گشودن سفره‌یی بی‌نهایت وسیع از نعمت‌ها، عقیده به ایمان و اسلام را به منزله معده‏یی معنوی قرار داد که خواهان رزق فراوانی‌ست؛ عرصه سفره رزق آن را خارج از دایره ممکنات وسعت داد و کاری کرد که اسماء الهی را نیز دربربگیرد. به‌واسطه آن معده است که انسان با ذوقی رزقی، اسم رحمان و اسم حکیم را احساس می‌کند و می‌گوید: «الحَمدُللهِ عَلی رَحمَانِیّتِهِ و عَلی حَکِیمِیتَّهِ» با این معده کبرای معنوی می‌توان از نعمت بی‏پایان الهی برخوردار شد. مخصوصاً ذوق محبت الهی مندرج در معده معنوی مزبور را عرصه دیگری‌ست. حکمت آن‌که ذات حی قیوم انسان را مرکز و مدار کل کائنات قرار داد، و سفره نعمتش را به وسعت عالم وجود گستراند، و کائنات را مُسخر انسان نمود، و با سرّ قیّومیِّت که کائنات در معیّت با انسان، مظهر آن می‌باشد، سه وظیفه مهم انسان به شرح زیر است: وظیفه اول: تنظیم انواع نعمت‌های عالم وجود با انسان است؛ نعمت‌ها را با رشته منفعت انسان و مانند دانه‌هایی چون دانه‌های تسبیح مرتب می‌کند؛ نوک رشته‌های نعمت را به زلف انسان گره می‌زند؛ و انسان را در رأس انواع خزاین نعمت قرار می‌دهد. وظیفه دومِ انسان این است که از حیث جامعیت خود، کامل‌ترین مخاطب خطاب‏های ذات حی قیوم باشد؛ و با صدایی رسا صُنع حیرت‌انگیز او را تقدیر و تحسین کند؛ و با انواع سپاسگزاری‌های بخردانه، به سبب انواع و اقسام احسان‏های بی‌پایان، شکر و حمد و ثنای او گوید. وظیفه سومِ او این است که با حیات خویش و با سه وجه زیر، ذات حی قیوم و شئونات و صفات دربرگیرنده‌اش را آیینه‏داری کند: وجه اول: انسان با عجز مطلق خود قدرت مطلق خالق و درجات این قدرت را حس کرده و با درجات عجزش مراتب قدرت را درک می‌کند، و با فقر مطلق موجود، رحمت او و درجات آن را ادراک کند و با ضعف خود پی به قدرت او ببرد. و به همین‌ترتیب با صفات ضعف خود مقیاس گونه آیینه اوصاف کمال خالق خویش گردد. از آن‌جا که نور در تاریکی شب درخشش بیش‌تری دارد، و ظلمت شب برای نشان دادن روشنایی چراغ، آیینه‌یی تمام است، انسان نیز با صفات ناقص خود برای کمالات الهی آیینه‏داری می‏کند. وجه دوم: انسان با اراده جزيی، دانش اندک، قدرت ناچیز، مالکیت ظاهری و خانه‌يی که برای خویش بنا می‌کند، به نسبت بزرگی کائنات به مالکیت، صنعت، اراده، قدرت و علم سازنده این جهان پی می‌برد و آیینه‏داری آن را می‌کند. آیینه‏داری وجه سوم، دو چهره به شرح زیر دارد: چهره اول: نشان دادن نقش‌های جداگانه اسماء الهی در خود. گویا انسان با جامعیت خویش، نمونه‌یی کوچک و مثالی مختصر از کائنات بوده و نشانگر همه نقوش اسماء می‏باشد. چهره دوم: شئونات الهی را آیینه‏داری می‌کند، یعنی همان‌طور که با حیات خویش، به حیات حی قیوم اشاره دارد، به وسیله حواسی چون سمع و بصر که در حیاتش بروز می‌یابد، برای دسته‌یی از صفات ذات حی قیوم مانند سمع و بصر آیینه‏داری کرده، و آن‌ها را می‌شناساند. هم‌چنین انسان با معانی و حواسی که در حیات خویش دارد اما بروز نیافته و به صورت حس و احساسات غلیان می‏یابد، احساساتی بسیار ظریف و حیاتی که کثیرند، برای شئونات قدسی ذات حی قیوم آیینه‏داری می‌کند، برای مثال با معانی‌چون دوست داشتن، افتخار کردن، خوشحال شدن، مسرور گشتن و احساس راحتی کردن، شئوناتی از آن نوع را متناسب و شایسته قداست و غنای مطلق ذات اقدس، آیینه‏داری می‌کند. انسان با حیات جامع خود مقیاس معرفتی برای صفات و شئونات ذات ذوالجلال و خلاصه‌یی از تجلی اسماء و آیینه‏یی ذی‌شعور است و با روش‌های گوناگونی ذات حی قیوم را آیینه‏داری می‌کند. انسان مقیاس، خلاصه، معیار، و میزانی برای حقایق عالم وجود است. برای مثال، یکی از دلایل قطعی لوح محفوظ در جهان هستی، و یکی از نمونه‏هایش، قوّه حافظه در انسان است؛ به همین ترتیب، قوه خیال، دلیلی قطعی بر عالم مثال و نمونه‌یی برای آن است. نیز دلیل قطعی و نمونه‌یی برای وجودات روحانی در کائنات، وجود قوا و لطایف در انسان است. خلاصه این‌که انسان در مقیاسی کوچک می‌تواند حقایق ایمانی جهان هستی را در مرتبه شهود نشان دهد. انسان همانند وظایف مذکور، خدمات بسیار مهمی‌ نیز دارد، آیینه جمال باقی‌ست، ظاهر‌کننده و واسطه کمال سرمدی‌ست؛ نیز نیازمند سپاسگزار از رحمت ابدی‌ست؛ مادام که جمال و کمال و رحمت، باقی و سرمدی هستند، انسان نیز که آیینه مشتاق آن جمال باقی و عاشق آن کمال سرمدی و محتاج شاکر آن رحمت ابدی‌ست، برای بقا باید وارد داربقایی شود و برای رفاقت با آن اوصاف باقی عازم ابد گردد. او تا ابد باید با آن جمال ابدی و کمال سرمدی و رحمت دائمی ‌رفاقت کند، زیرا جمال ابدی به مشتاقی فانی و دوستی زوال‌پذیر راضی نخواهد شد. جمال، خود را دوست دارد و در برابر این دوست داشتن، خواهان محبت است. زوال و فنا، محبت مذکور را تبدیل به عداوت می‌کند. انسان اگر راهی ابد نشود و باقی نماند، عداوت جای محبت فطری‌اش به جمال سرمدی را خواهد گرفت، چنان‌که در حاشیه کلام دهم بیان گردید زمانی یکی از زیبا رویان جهان، عاشقش را از حضور خود طرد می‌کند. عشق در عاشق، در یک آن تبدیل به خصومت می‌شود، و می‌گوید: «اف بر او! چه‌قدر زشت و پلید است!» و برای تسلی خاطر خویش جمال او را انکار کرده و از او فاصله می‌گیرد. آری، انسان دشمن چیزی‌ست که نمی‌شناسد؛ به همین‌ترتیب خصمانه در جستجوی نقایص چیزی‌ست، که قادر نیست آن را به دست آورد و به دشمنی با آن می‏پردازد. مادام که به گواهی تمام کائنات، محبوب حقیقی و جمیل مطلق با اسماء الحسنای زیبا، خود را محبوب و معشوق انسان قرار می‌دهد و از او می‌خواهد دوستش بدارد، بی‌تردید عداوتی فطری به انسان که محب و محبوب اوست نمی‌دهد تا از او عمیقاً رنجیده خاطر گردد. عداوتی را که با شاکله انسان در تضاد است در روح و فطرت او قرار نمی‌دهد؛ انسانی که برگزیده‌ترین آفریده‌اش می‌باشد و او را به لحاظ فطری برای محبت و دوست داشتن و پرستیدن آفریده است. انسان زخم حاصل از فراق ابدی جمال مطلقی را که دوست می‌دارد و قدرش را می‌داند، با عداوت نسبت به او و انکار او و قهر کردن از او درمان می‌کند. دشمنی کفار با خدا ریشه در همین مطلب دارد. پس آن جمال ازلی برای این‌که با انسان که آیینه مشتاق اوست در سیر ابدی همراه باشد، در هر حال او را مظهر داربقا و حیاتی ماندگار می‌کند. پس انسان براساس فطرت، مشتاق و مُحب جمال باقی خلق شده است؛ و جمال باقی نمی‌تواند به مشتاقی که احتمال زوالش هست راضی گردد. انسان برای تسلی از غم و درد ناشی از نرسیدن به مقصودی که در دسترس نيست و شناختی به آن ندارد، در پی نقایص مقصود برمی‌آید و با آن به دشمنی می‌پردازد. این در حالی‌ست که هستی برای انسان آفریده شد و انسان نیز برای معرفت و محبت الهی. خالق عالم وجود با اسماء خویش سرمدی‌ست. تجلی اسماء نیز دائم و باقی و ابدی خواهد بود. البته و بدون تردید انسان عازم دار بقا و مظهر حیات باقی خواهد شد. ارزش انسان و وظایف و کمالات او و همه کمالات و مسئولیت‌هایی که ذکر کردیم، در شخص رهبر اعظم و انسان اکمل محمد عربی(ع) و دین او نشان داده شده است؛ بدین ترتیب می‌توان فهمید که همان‌گونه که کائنات برای انسان آفریده شده، مقصود و منتخب اصلی، انسان است؛ و بزرگ‌ترین مقصود در درون انسان‏ها و هم با ارزش‏ترین منتخب و صیقلی‌ترین آیینه احد و صمد، البته احمد محمد(ع) است. عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ يَا اَللّٰهُ يَا رَح۟مٰنُ يَا رَحٖيمُ يَا فَر۟دُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَد۟لُ يَا قُدُّوسُ نَس۟ئَلُكَ بِحَقِّ فُر۟قَانِكَ ال۟حَكٖيمِ وَ بِحُر۟مَةِ حَبٖيبِكَ ال۟اَك۟رَمِ وَ بِحَقِّ اَس۟مَائِكَ ال۟حُس۟نٰى وَ بِحُر۟مَةِ اِس۟مِكَ ال۟اَع۟ظَمِ اِح۟فَظ۟نَا مِن۟ شَرِّ النَّف۟سِ وَ الشَّي۟طَانِ وَ مِن۟ شَرِّ ال۟جِنِّ وَ ال۟اِن۟سَانِ اٰمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters