بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ مکتوب اول بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ پاسخ مختصریست به چهار سؤال
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The First Letter
آیا حضرت خضر (ع) زنده است؟ اگر چنین است چرا برخی از علمای نامی، این مطلب را قبول ندارند؟ پاسخ: بله زنده است؛ اما حیات و زنده بودن پنج مرتبه دارد و او در مرتبه دوم حیات است. به همین دلیل برخی از علما در حیات او تردید کردهاند. مرتبه اول حیات: همین زندگانی ماست که مقید به قیود فراوانی میباشد. مرتبه دوم حیات: زندگانی حضرت خضر و حضرت الیاس (ع) است که تا حدودی از قیود رها بوده، و در زمان واحد قادرند در مکانهای مختلفی باشند. آنها مانند ما همواره مقید به لوازمات بشری نیستند. گاه اگر بخواهند مانند ما میخورند و میآشامند، لیکن مانند ما مجبور نیستند. مراودات اولیا که اهل کشف و شهودند با حضرت خضر که در درجهی تواتر است، بیانگر و اثبات کننده این مرتبه از حیات میباشد. حتی در مقامات ولایت، مقام و مرتبهیی هست که از آن به «مقام خضر» تعبیر میکنند. هر ولیای که به این مقام برسد با خضر دیدار میکند و از او درس میگیرد. اما بعضاً صاحبِ مقام مذکور را با خضر اشتباه میگیرند. مرتبه سوم حیات: زندگانی حضرت ادریس و حضرت عیسی (ع) است که با تجرد از لوازم حیات بشری، وارد حیاتی چون حیات فرشتگان شده لطافتی نورانی کسب میکنند. آنها با جسم دنیویشان که دارای لطافت بدن مثالیست و نورانیت پیکر نجمی را دارد در سماوات به سر میبرند. سرّ حدیثی که میگوید «حضرت عیسی (ع) در آخر الزمان میآید و به شریعت محمدی (ع) عمل میکند» این است که در آخر الزمان دین مسیحیت در تقابل با جریان کفرآمیز فلسفه طبیعی و انکار الوهیت، پاک و تصفیه شده، بری از خرافات گردیده، و به اسلام تبدیل مییابد؛ در چنین زمانهیی همچنان که شخصیت معنوی مسیحیت با شمشیر وحی آسمانی، شخصیت معنوی آن الحاد ترسناک را از بین میبرد، حضرت عیسی(ع) نیز به نمایندگی از شخصیت معنوی مسیحیت، دجال را که شخصیت معنوی بیدینی را نمایندگی میکند از میان بر میدارد ... یعنی فکر انکار الوهیت را از بین میبرد. مرتبه چهارم حیات: زندگانی شهداست. براساس نص قرآن، شهدا از مرتبه حیاتی بالاتر از حیات اهل قبور برخوردارند. آری، از آنجا که شهدا حیات دنیوی خود را فدای راه حق میکنند، حضرت حق با کمال کرم خویش به آنها در برزخ حیاتی شبیه حیات دنیوی اما بدون زحمت و اندوه احسان میکند. آنها خود را مُرده نمیدانند ... بلکه میپندارند به جهانی بهتر و برتر رفتهاند... در کمال سعادت و خوشبختی لذت میبرند... و درد فراقی را که در مرگ هست احساس نمیکنند. ارواح اهل قبور هر چند باقیاند اما خود را مُرده میدانند. لذا لذت و سعادت آنها در برزخ به لذت شهدا نمیرسد، مانند دو نفر که در عالم رؤیا وارد سرای زیبایی چون بهشت میشوند. یکی از آنها در مییابد که در عالم رؤیا به سر میبرد؛ لذا لذت و خوشی او ناقص خواهد بود، و او میاندیشد که اگر بیدار شود این لذت هم پایان خواهد یافت، اما دیگری نمیداند که در خواب است، لذا از لذت حقیقی و سعادت حقیقی برخوردار میشود. بنابراین طرز استفاده اموات و شهیدان از حیات برزخی در عالم برزخ، به ترتیبی که گفته شد متفاوت است. براساس واقعیات و روایات فراوانِ نقل شده، برخورداری شهدا از چنین حیاتی و اینکه خود را زنده میدانند، امری ثابت و قطعیست. حتی حمزه (رض) که سید الشهداست در موارد مکرر از کسانی که به او پناه بردهاند محافظت نموده و امور دنیوی آنان را سامان داده و موجبات انجامشان را فراهم نموده است؛ چنین موارد متعددی اثبات کننده و روشنگر مرتبه مذکور از حیات است. حتی من خود خواهرزادهیی به نام عُبید داشتم که طلبه ام بود. بعد از آنکه در کنار من و به جای من شهید شد؛ در حالی که در مسافتی سه ماه از او در اسارت به سر میبردم و محل دفنش را هم نمیدانستم در رؤیایی که به نظرم صادقه مینمود وارد مزارش که شبیه منزلی در زیر زمین بود شدم و او را در مرتبه حیات شهدا مشاهده کردم. او گمان کرده بود من مُردهام و گفت که برایم بسیار گریسته است. خود را زنده میدانست و میپنداشت به خاطر در امان ماندن از سلطه روسها منزل زیبایی در زیر زمین بنا کرده است. این رؤیای جزیی با برخی شرایط و علایم در مورد حقیقت ذکر شده اطمینانی در حد شهود به من داد. مرتبه پنجم حیات: زندگانی روحانی اهل قبور است. آری، موت، تبدیل مکان، آزاد شدن روح و آسوده شدن از وظیفه و مسؤولیت است؛ نیست و نابود شدن و فنا نیست. دلایل زیادی چون وقایع متعددِ تمثل ارواح اولیا و ظهور آنها برای اهل کشف، و مناسبات سایر اهل قبور با ما در خواب و بیداری و خبرهای مطابق واقعی که به ما میدهند روشنگر و ثابت کننده این مرتبه از حیات میباشد. «کلام بیست و نهم» که در مورد بقای روح است، این مرتبه از حیات را بهطور قطعی اثبات میکند.
در فرقان حکیم در آیاتی مانند: اَلَّذٖى خَلَقَ ال۟مَو۟تَ وَال۟حَيٰوةَ لِيَب۟لُوَكُم۟ اَيُّكُم۟ اَح۟سَنُ عَمَلًا (ملک:2) از مرگ نیز مانند حیات به عنوان مخلوق و نعمت یاد میشود؛ در حالی که موت در ظاهر از بین رفتن و نابود شدن و عدم و خاموش شدن چراغ زندگی و منهدم کننده لذات است ... با این توضیح مرگ چگونه میتواند مخلوق و نعمت باشد؟ پاسخ: همچنان که در پایان پاسخ سؤال نخست گفتیم، موت نوعی رهایی از وظیفه و مسؤولیت زندگانیست، نوعی استراحتست، تبدیل مکان، تغییر و تحول در وجود است، دعوتی به زندگانی جاوید بوده، و شروع و مقدمهیی برای زندگانی باقیست؛ همانطور که به دنیا آمدن حیات به واسطه خلق و تقدیر است خروجش از دنیا نیز به واسطه خلق و تقدیر و حکمت و تدبیر میباشد، زیرا مرگِ حیات نباتی که بسیطترین مرتبه حیات میباشد نشان میدهد که یک اثر صنعت منظمتر و دقیقتر از حیات است. با اینکه در ظاهر به نظر میرسد میوهها و دانهها و بذرها از بین میروند و پوسیده و تجزیه میشوند، اما حقیقت این است که براساس معامله بسیار دقیق شیمیایی و ترکیبات منظم عنصری و شکل گیریهای سلولیِ حکیمانه نضج میگیرند، نضجی که موجب میشود این مرگ دقیق و منظم و حکیمانه که به چشم دیده نمیشود با حیات جوانه پدیدار گردد. پس مرگ دانه مبدأ حیات جوانه بوده، و چون عین حیات آن است؛ همچون حیات، مخلوق و دارای نظم میباشد. مرگ میوههای دارای حیات یا حیوانها در معده انسانی منشأ و مبدأییست برای آنکه به مرتبه حیات انسانی ارتقا یابند، لذا باید گفت مرگ مذکور مخلوقتر و منظمتر از حیات آنان است. پس اگر موت در حیات نباتی که پایینترین مرتبه حیات میباشد تا این حد مخلوق و حکیمانه و منظم باشد، موتی که نصیب حیات انسانی، بالاترین مرتبه حیات میگردد بیشک مانند دانهیی که زیر زمین قرار میگیرد و بعدها به درختی بزرگ تبدیل میشود، در انسان نیز وقتی زیر زمین قرار داده میشود در عالم برزخ، نهال حیات باقی را ثمر خواهد داد. اما اینکه موت نعمت است، به چهار وجه از وجوه گوناگون آن اشاره میکنیم: وجه اول: مرگ از ایننظر که انسان را از وظیفه سنگین شدهی زندگانی و تکالیف حیات آزاد میکند و باب وصالیست در عالم برزخ برای رساندن او به 99 درصد از دوستان و خویشانش، بزرگترین نعمت میباشد. وجه دوم: مرگ انسان را از زندان دنیایی تنگ و پر محنت، پر دغدغه و متزلزل بیرون آورده، وارد زندگانیای باقی و بیتشویش و فراخ و پر سرور میکند، لذا وارد شدن به دایره رحمتِ محبوب باقیست. وجه سوم: دلایل فراوانی چون سالمندی وجود دارند که شرایط حیات را دشوار میکنند و موجب میشوند موت نعمتی بسیار ارزشمندتر از حیات جلوه کند. برای مثال اگر اجداد جدت به همراه پدر و مادر بسیار سالمندت که موجب تشویش خاطر تو هستند با وضعیت سخت و پریشانی که داشتند اینک در مقابل تو قرار میگرفتند در مییافتی که حیات تا چه حد نقمت و مرگ تا چه اندازه نعمت است. یا مثلاً وقتی به مگسهایی فکر میکنیم که عاشق گلهای زیبا هستند میبینیم زنده بودن آنها در دشواریهای زمستان تا چه حد موجب زحمت و مرارت و مرگشان تا چه اندازه رحمت است. وجه چهارم: همچنان که خواب، رحمت و راحتی و استراحت است، مخصوصاً برای مصیبتدیدگان و مجروحان و بیماران؛ برادر بزرگترش مرگ نیز برای مصیبتزدگان و کسانی که گرفتار بلایایی هستند که آنها را به خودکشی سوق میدهد عین رحمت و نعمت است. اما همچنان که در بیانات متعددی به یقین ثابت گردید موت نیز مانند حیات برای اهل ضلالت نقمت اندر نقمت و عذاب اندر عذاب است، ولی این مطلب خارج از بحث ماست.
جهنم کجاست؟ پاسخ: قُل۟ اِنَّمَا ال۟عِل۟مُ عِن۟دَ اللّٰهِ لَا يَع۟لَمُ ال۟غَي۟بَ اِلَّا اللّٰهُ (ملك:26؛ نمل:65) مکان جهنم طبق برخی روایات تحت الارض است؛ همچنان که در جاهای دیگر بیان کردهایم کره زمین با حرکت سالانهاش در حال ترسیم دایرهیی پیرامون یک میدان است که در آینده محل حشر خواهد بود، یعنی جهنم زیر همان مدار سالانه زمین قرار دارد. اینکه دیده نمیشود و احساس نمیگردد بدان دلیل است که از آتشی بینور بوده، و در پرده است. در مسیر طولانیای که کره زمین گردش میکند مخلوقات فراوانی هستند که به دلیل بینور بودن دیده نمیشوند؛ همچنان که ماه با از دست دادن روشنایی، وجود خود را از دست میدهد، کرات و مخلوقات بینور زیادی وجود دارند که در مقابل چشمان ما هستند اما ما آنها را نمیتوانیم بینیم. دو جهنم وجود دارد: یکی صغرا و دیگری کبرا. جهنم صغرا در آتیه تبدیل به جهنم کبرا میشود و همچنان که در حکم هسته آن است منزلی از منازلش خواهد شد. جهنم صغرا زیر زمین یعنی در مرکز آن است. زیر کره، مرکز آن است. طبق دانش طبقات زمین مشخص است که غالباً در هر سی و سه متر حفر، دما یک درجه بیشتر میشود. پس چون تا مرکز زمین، یعنی نصف قطر زمین، شش هزار و اندی کلیومتر است میتوان گفت دمای آنجا دویست هزار درجه یعنی دویست بار گرمتر از آتش دنیویست و این با حدیث روایت شده تطابق دارد. جهنم صغرا وظایف متعدد جهنم کبرا را در دنیا و عالم برزخ انجام داده و در احادیث بدان اشاره شده است؛ همچنان که کره زمین در عالم آخرت ساکنانش را در میدان حشر که در مدار سالانهاش هست قرار میدهد، جهنم صغرای درونش را نیز به امر الهی تسلیم جهنم کبرا میکند. اینکه برخی از امامان اهل اعتزال گفتهاند:«جهنم بعداً آفریده میشود»، به دلیل عدم انبساط کامل آن در حال حاضر و عدم انکشاف مناسب برای ساکنانش میباشد که غلط و کم خردیست. نیز برای دیدن و نشان دادن منازل عالم آخرت که در پرده غیب قرار دارند یا باید عالم هستی را به اندازه دو ولایت کوچک نماییم یا اینکه چشمانمان را به اندازه ستارگان بزرگ کنیم تا بتوانیم مکانشان را ببینیم و محلشان را تعیین نماییم. وَال۟عِل۟مُ عِن۟دَ اللّٰهِ منازل عالم آخرت را با چشم دنیوی نمیتوان دید، لیکن با اشارات برخی روایات، جهنم آخرت با دنیای ما مناسبت دارد. به شدت گرمای تابستان « مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ » گفته شده است. پس با این چشم عقل جزیی دنیوی و ناتوان نمیتوان آن جهنم بزرگ را دید. البته با نورانیت اسم حکیم میتوانیم نگاه کنیم و ببینیم جهنم کبرایی که تحت مدار سالانه زمین قرار دارد گویی با دادن وکالت به جهنم صغرایی که در مرکز زمین است برخی از وظایفش را توسط آن انجام میدهد. مُلک قدیر ذوالجلال بسیار گسترده است. هر جا را که حکمت الهی مشخص کرده باشد ظرفیت جهنم کبرا را خواهد داشت. آری، قدیر ذوالجلال و حکیم ذوالکمالی که مالک امر كُنْ فَيَكُونُ است ماه را در برابر چشمان ما در کمال حکمت و نظم به زمین وابسته کرده است؛ با عظمت قدرت و نظم، زمین را با خورشید مرتبط نموده است؛ و بر اساس یک احتمال، خورشید را با سیاراتش با سرعتی قریب به سرعت سالانه زمین با حشمت ربوبی خویش به سوی شمس الشموس به حرکت در آورده و ستارگان را نیز مانند چراغهای برقی دوار شاهدان نورانی سلطنت ربوبی خویش قرار داده و به این ترتیب سلطنت ربوبی و عظمت قدرت خود را ظاهر نموده است؛ از کمال حکمت و عظمت قدرت و سلطنت ربوبیِ چنین ذات ذوالجلالی دور نیست که جهنم کبرا را کورهی کارخانه چراغهای برقی قرار داده و ستارگان آسمان را که رو به آخرت دارند با آن شعلهور کند و به آنها حرارت و قدرت دهد، یعنی از بهشت که عالم نور است ستارگان را روشنایی دهد و از جهنم آتش و گرما بفرستد و در عین حال بخشی از آن جهنم را مسکن و محبس بعضی از اهل عذاب کند؛ همچنین فاطر حکیمی که درخت بزرگی به اندازه کوه را در دانهیی به قدر یک ناخن نگهداری می کند؛ البته از قدرت و حکمت چنان ذات ذوالجلال دور نیست که جهنم کبرا را در دانه جهنم صغرای موجود در قلب کره زمین نگاه دارد. نتیجه: بهشت و جهنم دو میوه شاخهیی واحد از شجره خلقت هستند شاخهیی که خمیده به سوی ابدیت روان میباشد. جای میوه نیز در منتهی الیه شاخه است؛ همچنین بهشت و جهنم نتیجه سلسلهی کائناتاند. جایگاه نتایج نیز در دو سوی سلسله قرار دارد. پست و ثقیلش در سوی پایین و نورانی و عُلوی آن در سوی بالاست. نیز دو مخزن برای سیل حوادث و محصولات معنوی ارضی هستند. مکان مخزن هم نسبت به نوع محصولات تعیین میشود بد آن زیر و خوبش در بالاست. به همین ترتیب دو حوض هستند برای موجودات سیال و موّاجی که به سوی ابدیت در جریاناند. محل حوض نیز جاییست که سیل متوقف شده، و در آن جمع میشود. یعنی آلودگیها و کثافاتش در اسفل و زلالی و پاکیزگیهایش در اعلیست. بهشت و جهنم در عین حال تجلّیگاهِ لطف و قهر، و رحمت و عظمت میباشند. محل تجلّیگاه نیز هر جایی میتواند باشد. رحمان ذوالجمال و قهار ذوالجلال هر جا که بخواهد میتواند تجلّیگاه خود را بگستراند. وجود بهشت و جهنم در کلامهای «دهم و بیست و هشتم و بیست و نهم» به صورت قطعی اثبات شده است. در اینجا همین قدر میگوییم که وجود میوه به قدر شاخه، نتیجه به قدر سلسله، مخزن به قدر محصولات، حوض به قدر نهر، و تجلّیگاه به قدر وجود رحمت و قهر، قطعی و یقینیست.
همانطور که عشق مجازی به محبوبان در نهایت به عشق حقیقی تبدیل میشود آیا عشق به دنیا که مجازیست و بیشتر مردم به آن مبتلا هستند به عشق حقیقی تبدیل میشود؟ پاسخ: بله، عاشق در عشق مجازی که متوجه چهره فانی دنیاست اگر زشتیِ زوال و فنای موجود در آن را ببیند و روی از آن بگرداند و در جستجوی محبوبی باقی بر آید و موفق به دیدار دو چهره دیگر دنیا که بسیار زیباست و آیینه اسمای الهی و مزرعه آخرت میباشد بشود، عشق مجازی نامشروع مذکور تبدیل به عشق حقیقی خواهد شد. اما شرط این کار آن است که دنیای بیثبات و زایل خویش را که وابسته به حیاتش است با دنیای خارجی در هم نیامیزد و دچار خطا نشود. اگر او مانند اهل ضلالت و غفلت خود را فراموش کرده و غرق آفاق شود و دنیای عمومی را دنیای خصوصی پنداشته و شیفتهاش گردد به باتلاق طبیعت سقوط کرده و خفه خواهد شد؛ مگر اینکه دست عنایتی به شکل خارق العادهیی او را برهاند. برای روشن شدن حقیقت مذکور به تمثیل زیر توجه کن: اگر بر چهار دیوار این اتاق زیبا و مزیّن چهار آیینه تمام قد مخصوص هر یک از ما وجود داشته باشد، پنج اتاق خواهیم داشت؛ یکی از آنها حقیقی و عمومی، و چهارتای دیگر مثالی و خصوصی ... هر یک از ما توسط آیینه خودمان میتوانیم شکل و شمایل و رنگ اتاقمان را تغییر دهیم. اگر با رنگ سرخ رنگ آمیزی کنیم سرخ و اگر با سبز رنگ آمیزی کنیم آن را سبز خواهیم دید؛ و هکذا ... با تصرف در آیینه وضعیتهای مختلفی میتوانیم به وجود آوریم؛ اتاق را میتوانیم زشتتر یا زیباتر کنیم و آن را به شکلهای متعددی در آوریم. اما در اتاق بیرونی و عمومی نمیتوانیم به راحتی تصرفی کنیم و تغییری در آن بدهیم. اتاق بیرونی و خصوصی در حقیقت یکیست، اما دارای احکام جداگانهیی میباشند. تو میتوانی با یک انگشت اتاق خصوصی خودت را ویران کنی، اما حتی یک سنگ اتاق دیگر را که عمومیست نمیتوانی جا به جا کنی. دنیا منزل مزیّنیست. زندگانی هر یک از ما در این دنیا همچون آیینهیی تمام قد است. هر کدام از ما در این دنیا، دنیا و عالم خاص خود را داریم. لیکن ستون، مرکز و درگاه دنیای خاصمان همان حیات ماست. عالم و دنیای خصوصی ما صحیفهیی و حیاتمان قلمیست ... با این قلم بسیاری چیزها نگاشته میشود که وارد صحیفه اعمالمان میگردد. ما دنیایمان را دوست داریم؛ ولی میبینیم چون بر روی حیاتمان بنا شده فانی و زایل و بیثبات است؛ پس علاقهی ما به دنیا به سوی نقشهای زیبای اسمای الهی میچرخد و به جلوههای اسمای الهی انتقال مییابد که دنیای خصوصی ما آینه و منعکس کنندهی آنهاست. همچنین اگر درک کنیم که دنیای خصوصی ما نهالستان موقتی برای آخرت و بهشت است و احساساتی چون حرص و طلب و علاقهی وافرمان نسبت به آن را به فواید اخروی آن معطوف کنیم که نتیجه و ثمره و سنبل آن میباشد آنگاه عشق مجازی تبدیل به عشق حقیقی خواهد شد؛ در غیر این صورت اگر مظهر سرّ آیهی: نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟فَاسِقُونَ (حشر:19) شده و با فراموش کردن خویش، و نیندیشیدن به زوال حیات، دنیای خصوصی بیثبات را عین دنیای عمومی ثابت پنداریم، خود را لایموت دانسته، و به دنیا دل ببندیم، و با احساسات شدید شیفتهاش شویم، در [مرداب] دنیا خفه شده از بین خواهیم رفت. چنین علاقه و وابستگی برای فرد بینهایت بلا و عذاب است، زیرا شفقتی یتیمانه و رقّتی مأیوسانه را نتیجه میدهد. چنین کسی دلسوز همهی ذی حیاتان میشود و حتی در برابر همه مخلوقات زیبا و محکوم به زوال احساس رقت و فراق کرده و چون قادر به انجام کاری نیست در ناامیدی مطلق متحمل درد و رنج میشود. اما فردی که از غفلت رهایی مییابد و پیشتر به او اشاره کردیم در مواجهه با درد و رنج آن شفقت، پادزهری عُلوی مییابد که موجب میگردد در مشاهده موت و زوال ذی حیاتان که برایشان دلسوزی میکرد آیینه ارواح را که جلوه های دائمی اسمای ذاتی باقی هستند پا بر جا و ماندگار ببیند، در نتیجه شفقت او مُبدل به شادی و سرور میشود. او همچنین در ورای مخلوقات زیبای محکوم به زوال و فنا، نقش و تحسین و صنعت و تزیین و احسان و تنویری دائمی را میبیند که جمالی منزه و حُسنی مقدس را بروز میدهند. لذا در مییابد که زوال و فنای مزبور عاملیست برای نو شدن و افزایش حُسن و زیبایی، تجدید لذت و به نمایش در آمدن صنعت الهی، پس لذت و اشتیاق و حیرتش فزونی میگیرد. اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

