بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ برادران عزیزم!
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Fifteenth Letter
این بود که صحابه چرا نتوانستند با نظر ولایت خویش مفسدان را شناسایی کنند تا منجر به شهادت سه تن از خلفای راشدین نشود؟ مگر نه این است که کم مرتبهترین اصحاب از بزرگترین اولیا هم بزرگترند؟ پاسخ: در توضیح این مطلب دو مقام به شرح زیر وجود دارد:
با بیان یکی از اسرار دقیق ولایت مسأله حل میشود. ولایت صحابه که آن را «ولایت کبری» مینامند از وراثت نبوت منشأ میگیرد و بدون مواجه شدن با برزخ طرق گوناگون مستقیماً از ظاهر به سوی حقیقت عبور میکند. این نوع از ولایت مرتبط با تظاهر اقربیت الهیست و با اینکه مسیرش به غایت کوتاه است اما مرتبهاش بسیار متعالی میباشد. خوارقاش کم اما مزیتهایشان بسیار است. کشف و کرامت در آن به ندرت دیده میشود. وانگهی کرامات اولیا غالباً اختیاری نیست. از جایی که انتظار نمیرود خرقی به عنوان اعطای الهی به دست آنها ظاهر میشود. بیشتر این کشف و کرامات نیز وقتی در زمان سیر و سلوک از برزخ طریقت گذشتند و از وضعیت عادی بشری تا حدودی مجرد شدند به صورت حالات خلاف عادت در آنها ظهور میکند. و امّا صحابه به موجب انعکاس و انجذاب و اکسیر مصاحبت نبوت، مجبور به طی دایره عظیم سیر و سلوک در طریقت نیستند. آنها در یک گام و در یک مصاحبت میتوانند از ظاهر به حقیقت عبور کنند؛ همچنان که مثلاً برای رسیدن به شب قدری که دیشب بود دو راه وجود دارد: راه اول: اینکه یک سال را گشته و پشت سر بگذاری تا اینکه به شب قدر برسی. اینجا برای به دست آوردن قربیت مذکور باید مسافتی یک ساله را طی کنی. این راه و روش اهل سلوک است و بیشتر کسانی که اهل طریقتاند چنین می کنند. راه دوم: بیرون آمدن از پوسته جسم مادی که مقید به زمان است و ارتقا یافتن روح به واسطه تجرد، در نتیجه حاضر دیدن شب قدر اخیر با شب عیدی که پیش روست؛ همانطور که امروز را میبینی. این بدان دلیل است که روح مقید به زمان نیست. احساسات انسانی هنگامی که به مرتبه روح صعود میکند زمان حال منبسط میشود. اوقاتی که نسبت به دیگران گذشته و آینده خوانده میشود برای او حکم زمان حال را مییابد. طبق این تمثیل برای رسیدن به شب قدری که دیشب بود باید به مرتبه روح صعود کرد تا گذشته را در مرتبه زمان حال مشاهده نمود. اساس این سرّ غامض ظهور اقربیت الهیست. برای نمونه خورشید به ما نزدیک است چرا که نور و گرما و عکس آن در آیینه و دست ما است، لیکن ما از خورشید دور هستیم. اگر ما از نقطه نظر نورانیت، اقربیت خورشید را احساس کنیم و به نسبتمان با تمثال مثالیاش در آیینهیی که در دست داریم پی ببریم و به این واسطه آن را بشناسیم و معنای نور و گرما و شکل و شمایلش را دریابیم اقربیتش برای ما ظاهر میگردد و آن را نزدیک خود دانسته با آن مرتبط خواهیم شد. اما اگر از نقطه نظر بُعدیتمان بخواهیم به خورشید نزدیک شویم و آن را بشناسیم مجبور به سیر فکری و سلوک عقلی مفصلی میشویم. در این حالت میبایست به کمک قوانین علمی، در عالم فکر و اندیشه به سماوات برویم و خورشیدی را که در آسمان است در ذهن خویش تصور کنیم، بعد، نور و حرارتی را که در ماهیت آن وجود دارد و همینطور رنگهای هفتگانهیی را که در نور خورشید است با بررسیهای مفصل علمی بشناسیم تا بتوانیم قربیت معنویای را که فرد نخست با اندک تفکری در آیینه خویش به دست آورده بود، به دست آوریم. به همین ترتیب نبوت و ولایت موجود در وراثت نبوت، نظر بر ظهور سرّ اقربیت دارد. سایر ولایتها نیز غالباً مبتنی بر اصل قربیت میباشند و رهروان آنها در بسیاری از مراتب مجبور به سیر و سلوک هستند.
کسانی که موجب آن حوادث شدند و فساد کردند تنها چند یهودی نبودند تا با کشفِ آنها جلوی فساد گرفته شود. با ورود ملتهای متعدد و مختلف به جرگه اسلام جریانها و افکار بسیاری که ضد و مخالف یکدیگر بودند در هم آمیختند. مخصوصاً غرور ملی برخی از این ملتها به واسطه ضربات حضرت عمر t به طرز دهشتناکی خدشهدار شده بود، لذا فطرتاً دنبال فرصتی برای انتقام بودند، زیرا هم دین سابق آنها ابطال شده و هم دولت و سلطنتی که مدار افتخارشان بود برچیده شده بود. به همین سبب آگاهانه یا ناآگاهانه حساً طرفدار انتقام گرفتن از حاکمیت اسلام بودند. لذا نقل شده است بعضی از منافقان که چون یهودیان زیرک و دسیسهگر بودند از وضعیت اجتماعی به وجود آمده سوء استفاده کردند. پس باید گفت ممانعت از وقوع آن حوادث با اصلاح حیات اجتماعی آن دوره و اندیشههای مختلف امکانپذیر بوده، وگرنه این کار با کشف و شناسایی یکی دو مفسد شدنی نبوده است. اگر گفته شود چگونه است که حضرت عمر خطاب به یکی از فرماندهانش به نام «ساریه» که فاصلهیی یک ماهه با او داشت بر منبر گفت:« يَا سَارِيَةُ اَلْجَبَلَ اَلْجَبَلَ» و این موجب پیروزی او شد اما فیروز را در کنارش ندید؟ با همان بیان حضرت یعقوب (ع) پاسخ میدهیم. از حضرت یعقوب (ع) پرسیدند «چهطور شد بوی پیراهن یوسف را از مصر استشمام کردی، اما او را در چاه کنعان که فاصله زیادی با تو نداشت ندیدی؟» او در پاسخ گفت: «حال ما چون رعد و برق است گاه دیده میشود گاه نهان است. بعضی اوقات در بالاترین مراتب مینشینیم و هر سو را میبینیم و گاه حتی نمیتوانیم پشت پای خود را ببینیم.» نتیجه: انسان هر قدر هم که فاعل مختار باشد، براساس سرّ وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَن۟ يَشَٓاءَ اللّٰهُ (تكوير: ٢٩) مشیت الهی اصل و تقدیر حاکم میباشد. مشیت الهی بر مشیت انسانی سبقت دارد و حکم « اِذَا جَاءَ الْقَدَرُ عُمِىَ الْبَصَرُ» را اجرا میکند. هر گاه قدر(الهی) به سخن در آید اقتدار بشر سخنی نمیگوید و اختیار جزیی او سکوت اختیار میکند.
این است که ماهیت جنگهایی که در زمان حضرت علی (رض) آغاز شد چیست؟ محاربان و کسانی را که در آن جنگها کشتند و کشته شدند چه میتوان نامید؟ پاسخ: واقعه جمل یعنی جنگی که میان حضرت علی و حضرت طلحه و حضرت زبیر و عایشه صدیقه (رض) در گرفت رو در رویی عدالت محض و عدالت اضافی بود. حضرت علی عدالت محض را اساس قرار داد و برای اینکه بر همان اساس طبق آنچه در زمان شیخین بود عمل کند اجتهاد کرد. اما مخالفانش میگفتند عدالت محض با صفا و اخلاص اسلامی زمان شیخین همخوانی و مناسبت داشت، اما بعدها اقوام مختلفی که از لحاظ اسلامی ضعیفتر بود به مرور زمان وارد حیات اجتماعی اسلام شدند، لذا اجرای عدالت محض بسیار سخت و دشوار شد؛ این بود که آنها براساس عدالت نسبی که «اختیار اهون شر» خوانده میشود اجتهاد کردند. مناقشه در اجتهاد وارد سیاست شد و جنگ و محاربه را نتیجه داد؛ مادام که اجتهاد صرفاً برای خدا و منافع اسلام صورت گرفته و موجب جنگ و قتال شده، تردیدی نیست که میتوانیم بگوییم هم قاتل، هم مقتول اهل بهشتاند و هر دو ثواب میبرند. هر قدر هم که اجتهاد حضرت علی درست و به جا و اجتهاد آنان که در مقابلش بودند خطا بوده باشد باز هم آنها مستحق عذاب نیستند، زیرا برای کسی که اجتهاد میکند در صورتی که حق را بیابد دو ثواب وجود خواهد داشت و اگر نیابد ثواب اجتهاد را که نوعی عبادت است کسب خواهد کرد. در این صورت خطای او معذور است. یکی از محققان خطه ما که بسیار سرشناس است و کلامش را حجت میدانند به کردی میگوید: ژٖى شَرِّ صَحَابَان۟ مَكَه قَالُ و قٖيل۟ لَو۟رَا جَنَّتٖينَه قَاتِلُ و هَم۟ قَتٖيل۟ یعنی درباره جنگ صحابه قیل و قال مکن، چرا که هم قاتل، هم مقتول هر دو اهل بهشتاند. توضیح عدالت محض و عدالت اضافی چنین است: براساس معنای اشاری آیهی مَن۟ قَتَلَ نَف۟سًا بِغَي۟رِ نَف۟سٍ اَو۟ فَسَادٍ فِى ال۟اَر۟ضِ فَكَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمٖيعًا (مائده: ٣٢) حق فرد بیگناه را نمیتوان حتی برای تمام خلق زیر پا گذاشت. به همین ترتیب نمیتوان یک نفر را فدا کرد تا سلامت عموم تأمين شود. در نظر رحمتآمیز حضرت حق، حق، حق است و کوچک و بزرگ ندارد. نمیتوان به خاطر بزرگ، کوچک را نادیده گرفت. نمیتوان برای سلامت جماعتی، حیات و حق کسی را بدون رضایتش فدا کرد. البته اگر با رضایت فرد و به نام حمیت و غیرت چنین کاری صورت بگیرد امر دیگریست. اما عدالت اضافی برای سلامت کل، جزء را فدا میکند. به خاطر جماعت توجهی به حق فرد نمیکند. معتقدان چنین اندیشهیی تلاش میکنند نوعی عدالت اضافی را که «اهون شر» نامیده میشود اجرا کنند. البته اگر امکان اجرای عدالت محض وجود داشته باشد نباید درصدد اجرای عدالت اضافی بر آمد. کسی که چنین کند مرتکب ظلم میشود. امام علی (رض) معتقد بود عدالت محض را میتواند همچون زمان شیخین اجرا نماید، لذا خلافت اسلامی را بر آن اساس بنا میکرد، اما معارضان و کسانی که در برابر او قرار داشتند میگفتند: «عدالت محض قابل اجرا نیست و عمل به آن مشکلات فراوانی دارد.» پس براساس عدالت اضافی اجتهاد کردند. سایر اسبابی که تاریخ از آنها یاد میکند اسباب حقیقی نیستند، بهانهاند. اگر بگویی: امام علی با اینکه در امر خلافت اسلامی از اقتدار فوق العاده، هوش و نبوغ خارق العاده و شایستگی بالایی برخوردار بود، چرا نسبت به اسلاف خود چندان موفق نبود؟ پاسخ این است که آن ذات مبارک بیش از سیاست و سلطنت، شایسته مسؤولیتهای مهم دیگری بود. اگر موفقیت کامل در سیاست و سلطنت میبود عنوان پر معنا و کاملاً بر حق «شاه ولایت» را نمیتوانست به دست آورد؛ در حالی که او استاد کل شد و سلطنتی معنوی کسب کرد که بسیار برتر از خلافت ظاهری و سیاسی بود. سلطنت معنوی او تا قیامت ماندگار شد. اما جنگ حضرت امام علی با طرفداران حضرت معاویه در واقعه صفین نیز رویارویی خلافت و سلطنت بود، یعنی حضرت امام علی احکام دین و حقایق اسلام و آخرت را مبنا قرار میداد و بعضی از قوانین سلطنت و مقتضیات بیرحمانه سیاست را فدای آنها میکرد. اما حضرت معاویه و طرفدارانش برای تقویت حیات اجتماعی اسلام با سیاستهای سلطنت، عزیمت را در این مسیر رها کرده و در پی رخصت رفتند. آنها در عالم سیاست خود را مجبور و تحت فشار میپنداشتند، لذا رخصت را ترجیح دادند و دچار خطا و اشتباه شدند. لیکن مبارزه حضرت حسن و حضرت حسین در برابر امویها جنگ دین و ملیت بود. بدین معنا که امویها دولت اسلامی را بر ملیت عرب استوار میکردند و در مقابل پیوندهای اسلامی به روابط مبتنی بر ملیت اولویت میدادند، لذا از دو لحاظ [بر جامعه اسلامی] زیان وارد کردند: اول: سایر ملتها را رنجیده خاطر کرده، موجب فاصله گرفتن آنها از اسلام شدند. و دیگر اینکه: چون ملیت و عنصریت عدالت و حق را نتیجه نمیدهد ناچار به ظلم و حق کشی منجر میشود. ملیت در پی عدالت نمیرود زیرا حاکمی که مشوق و حامی قومیت است بهطور طبیعی حق را به هم وطن خود میدهد و عدالت را زیر پا میگذارد. براساس فرمان قطعی «اْلاِسْلاَمِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ لاَ فَرْقَ بَيْنَ عَبْدٍ حَبَشِىٍّ وَسَيِّدٍ قُرَيْشِىٍّ اِذَا اَسْلَمَا» نمیتوان به جای پیوندهای دینی، روابط قومی و ملی را اصل قرار داد که اگر چنین شود به عدالت عمل نخواهد شد و حق نادیده گرفته خواهد شد. بنابراین حضرت حسین روابط دینی را مبنا قرار داد و در حالی که بر حق بود تا آنجا با آنها مبارزه کرد که به شهادت رسید. اگر گفته شود: با اینکه امام حسین محق بود و براساس حقیقت گام بر میداشت چرا موفق نشد؟ و تقدیر و رحمت الهی چرا چنین عاقبت فجیعی را برای او رقم زد؟ پاسخ میدهیم: حکمت عاقبت فجیع از نقطه نظر تقدیر (الهی) چنین است: حسن و حسین و سلاله و نسلشان نامزد سلطنتی معنوی بودند. جمع سلطنت دنیا و سلطنت معنوی به غایت دشوار است. این است که (حق) چهره زشت و پلید دنیا را به آنها نشان داد و کاری کرد از دنیا روی گردان شوند و در دل آنها هیچ علاقهیی به دنیا باقی نمانَد. دست آنها از سلطنتی گذرا و صوری کوتاه شد، اما برای سلطنتی معنوی و دائمی برگزیده شدند و به جای برخورداری از مقامات عادی دنیوی مرجع اقطاب اولیا گردیدند.
«حکمت رفتارهای فجیع و بیرحمانه که با آن ذوات مبارک کردند چیست؟» پاسخ: همچنان که پیشتر بیان کردیم سه دلیل موجب رفتارهای بیرحمانه و فجیع سلطنت امویان که معارض حضرت حسین بودند میشد: دلیل اول: در سیاست خشن و بیرحمانه این یک اصل است که «برای دوام دولت و تأمين آرامش و امنیت میتوان اشخاص را فدا کرد.» دلیل دوم: سلطنت آنان [امویان] بر ملیت و قوم گرایی بنا شده بود و این یک اصل ستمگرانه در ملیتگراییست که: «برای دوام و سلامت ملت میتوان همه چیز را فدا کرد.» دلیل سوم: رگ رقابت دیرینه امویان با هاشمیان در اشخاصی چون یزید وجود داشت، لذا او قابلیت ظالمانه و بیرحمانه خود را بروز داد. دلیل چهارمی هم در مورد طرفداران حضرت حسین هست: امویان ملیت عرب را اساس قرار داده و سایر ملتها را «مملوک» مینامیدند؛ با چشم برده به آنها نگاه میکردند و غرور ملیشان را نادیده میگرفتند. این امر موجب تحریک بیشتر عصبیت قومی امویان میشد، لذا فاجعه مشهور را در نهایت بیرحمی و شقاوت پدید آوردند. چهار دلیلی که بیان شد ظاهری هستند. اگر از لحاظ تقدیر (الهی) این مسأله بررسی شود خواهیم دید، که نتایج اخروی و سلطنت روحانی و ترقیات معنوییی که به سبب آن فاجعه نصیب حضرت حسین و یارانش گردید چنان ارزشمند است که زحمت و مشقتی که متحمل شدند در برابر آن سهل و ناچیز میباشد؛ همچنان که اگر کسی بر اثر یک ساعت شکنجه شهید شود چنان مرتبهیی به دست میآورد که اگر فرد دیگری ده سال تلاش کند شاید به آن درجه برسد. اگر امکان سؤال و جواب پس از شهادت آن فرد وجود میداشت قطعاً میگفت: به موجب پرداخت چیزی اندک، نتایج بسیاری به دست آوردم.
این معنا را در بردارد که در آخر الزمان بعد از آنکه حضرت عیسی (ع) دجال را از پا در میآورد بیشتر انسانها به دین حق میگروند؛ در حالی که در روایات آمده است « تا وقتی کسانی بر روی زمین هستند که الله الله میگویند قیامت بر پا نمیشود.» چگونه ممکن است انسانها بعد از آنکه به صورت عمومی ایمان آوردند به صورت عام و فراگیر کافر شوند؟ پاسخ: کسانی که ایمانشان ضعیف است این روایت را که در حدیث صحیح آمده است بعید میدانند «حضرت عیسی (ع) خواهد آمد و به شریعت اسلام عمل خواهد کرد و دجال را خواهد کشت.» اگر حقیقت این حدیث بیان شود جایی برای استبعاد باقی نمیماند. معنای حدیث مذکور و احادیث دیگر مربوط به سفیان و مهدی (ع) این است که در آخر الزمان دو جریان الحاد قوت خواهند گرفت: جریان اول: شخص دهشتناکی به نام سفیان که زیر پرده نفاق قرار دارد و رسالت احمدیه (ع) را انکار میکند در رأس منافقان قرار گرفته و برای تخریب شریعت اسلامی تلاش خواهد کرد. در مقابل، شخصیتی نورانی به نام «محمد مهدی» از آل بیت که به سلسله نورانی آل بیت نبوی متصل است در رأس اهل ولایت و کمال قرار میگیرد و جریان نفاق را که شخص معنوی سفیان است در هم می شکند و از بین میبرد. جریان دوم نیز حرکت نمرودانهییست که زاده فلسفه طبیعی و مادیست و به تدریج به واسطه فلسفه مادی در آخر الزمان گسترش یافته قوت میگیرد و به جایی میرسد که منکر الوهیت میشود. همچنان که فردی وحشی قادر نیست پادشاه مملکتی را بشناسد و قبول کند که فرماندههان و افراد حاضر در ارتش، سربازان او هستند، و همه افراد موجود و تک تک سربازان را پادشاه و حاکم میپندارد، افراد جریان منکر خداوند نیز هر یک در حکم نمرودی کوچکاند که نفس خویش را رب و پروردگار خود قلمداد میکنند. بزرگ آنان دجال هم که در رأس آنها قرار دارد و قادر به انجام کارهای عجیبی از نوع اسپریتیسمی و مانیتیسمی میباشد گستاختر شده حکومت صوری و ستمگرانهاش را نوعی ربوبیت تصور کرده، و الوهیت خویش را اعلام میدارد. ادعای الوهیت انسان عاجزی که مغلوب مگسی میشود و قادر نیست حتی بال مگسی را ایجاد کند معلوم است که تا چه حد احمقانه و تمسخرآمیز است. در چنین دورهیی، و در زمانی که جریان مذکور بسیار قدرتمند دیده میشود مسیحیت واقعی که عبارت است از شخصیت معنوی حضرت عیسی (ع) ظهور میکند؛ به عبارت دیگر از آسمان رحمت الهی نازل میشود، مسیحیت فعلی در مقابل حقیقت مذکور تصفیه شده، و از خرافات و تحریفات پاک میگردد و با حقایق اسلامی یکپارچه میشود و در واقع مسیحیت معناً تبدیل به نوعی اسلام شده، به قرآن اقتدا میکند. جنبه معنوی مسیحیت تابع و اسلام متبوع شده و دین حق بر اثر این اتصال و پیوند قدرت فوق العادهیی مییابد. مسیحیت و اسلام که در حالت جدا بودن از هم مغلوب جریان الحاد بودند این توانایی را دارند که در نتیجه اتحاد بر آن غلبه یابند و آن را از بین ببرند، لذا مُخبری صادق با استناد به وعده قادر کُلِّ شی، خبر داده است که در چنین اوضاعی حضرت عیسی (ع) که با جسم بشری خود در عالم سماوات به سر میبرد میآید و در رأس جریان دین حق قرار میگیرد. حال که مُخبر صادق این خبر را داده است قطعاً خبر درست و بر حقیست و مادام که قادر کُلِّ شی وعده این مطلب را داده است حقیقتاً آن را مُحقق خواهد کرد. آری، حکیم ذوالجلالی که فرشتگان را همواره از آسمانها به زمین میفرستد و گاهی فرشتهیی را به صورت انسان در میآورد (همچنان که حضرت جبرئیل را صورت دحیه داد) یا ارواح را از عالم روحانیت گسیل میدارد و به صورت بشر متمثل میکند و حتی روح بسیاری از اولیای درگذشته را با پیکر مثالی روانه دنیا میکند؛ نه تنها حضرت عیسی (ع) را که زنده است و در آسمان زمین با جسمانیتش حضور دارد برای حُسن خاتمه مهمترین دینش روانه دنیا میکند که حتی اگر در دورترین گوشه عالم آخرت هم میبود و اگر واقعاً هم مرده بود برای تأمين نتیجهیی چنین عظیم باز هم جامه جسمانیت بر او میپوشاند و به دنیا میفرستاد. این از حکمت آن حکیم دور نیست. حکمت او چون اقتضای چنین چیزی را دارد، چنین وعدهیی داده و چون وعده داده است حتماً او را خواهد فرستاد. زمان آمدن حضرت عیسی (ع) لازم نیست همه بدانند که او عیسای حقیقیست. خواص و مقربان او با نور ایمان او را خواهند شناخت. اینطور نیست که دیگران به سادگی و بالبداهه او را بشناسند. سؤال: در روایت آمده است: «دجال بهشت دروغینی دارد که پیروان خود را به آنجا میاندازد. نیز جهنم دروغینی دارد که غیر پیروان را روانه آنجا میکند. گفته میشود یکی از گوشهای مرکبش را بهشتی و دیگری را جهنمی کرده است و قدرت بدنیاش فلان قدر است...» پاسخ: ظاهر دجال همچون انسان است. چون مغرور بوده و رفتاری فرعون مآبانه دارد و خدا را فراموش کرده، شیطانی احمق و انسانی دسیسهگر است که حاکمیت جبارانه و صوریاش را الوهیت مینامد. لیکن جریان بزرگ بیدینی که تشکیل دهنده شخص معنوی اوست بسیار عظیم است. توصیفات شگفت انگیزی که از دجال در روایات موجود است، بر آن اشاره دارد. زمانی تصویر فرمانده کل ژاپن را طوری کشیده بودند که یک پای او در اقیانوس آرام و پای دیگرش در قلعه پورت آرتور قرار داشت که با آنجا ده روز فاصله داشت. با تصویر آن فرماندهی کوچک ژاپنی بدین شکل، شخصیت معنوی لشکر او را نشان دادند. اما بهشت دروغین دجال همان امور جذاب لهوی و فانتزی تمدن امروز «غرب» است. مرکب او نیز وسیلهیی چون قطار است که در یک سرش اجاق آتش قرار دارد و کسانی را که از او پیروی نمیکنند به درون آتش میاندازد. یک گوش آن مرکب یعنی سر دیگر قطار را چون بهشت فرش کردهاند و پیروان او را در آنجا مینشانند. در واقع قطار که از وسایط مهم تمدن غدار و بیبند و بار میباشد حامل بهشت دروغینی برای اهل دنیا و بیبند و بارهاست. برای اهل دیانت و مسلمانان بیچاره نیز قطار مانند فرشتهی جهنمی در دستان تمدن هلاکت به بار آورده و آنان را به اسارت و پریشانی میکشاند. اگر چه دین حقیقی مسیحیتی که در آخر الزمان ظهور کرده مبدل به اسلام میشود نورانیتش را بر اکثریت مطلق مردم جهان میگستراند، اما نزدیک وقوع قیامت باز هم جریان الحاد و بیدینی سر بر میآورد و غلبه مییابد و بر مبنای اصل «حکم از آن اکثریت است» بر روی زمین کسی باقی نخواهد ماند که «ﯳ، ﯳ« گوید. به عبارت دیگر از بین جماعت مهمی که برروی زمین حاکم میشوند و موقعیتهای مهمی مییابند، کسی در میان آنان کلمه «ﯳ« را بر زبان نمیراند؛ وگرنه طرفداران حق که مغلوب شده یا در اقلیت ماندهاند تا قیامت باقی خواهند ماند، اما هنگام وقوع قیامت، برای آنکه اهل ایمان شاهد صحنههای وحشتناک آن نباشند بر اثر رحمت الهی روحشان پیشتر قبض میشود و قیامت برای کافران وقوع مییابد.
این است که «آیا ارواح باقی از حوادث قیامت متأثر خواهند شد؟» پاسخ: نسبت به درجاتشان متأثر خواهند شد. آنها نیز مانند متأثر شدن فرشتگان در تجلیات قهریه، متأثر خواهند شد. همچنان که انسان اگر در جای گرمی باشد و کسانی را ببیند که در بیرون بر اثر برف و بوران میلرزند به اعتبار عقل و وجدان متأثر میشود. به همین ترتیب ارواح باقی که ذی شعورند چون با کائنات مرتبطاند نسبت به درجاتشان از حوادث عظیم عالم متأثر میشوند؛ چنان که اشارات قرآنی نشان میدهد اهل عذاب با درد و الم، و اهل سعادت با شگفتی و متحیرانه و شاید از بعضی لحاظ بشارتآمیز متأثر میشوند. قرآن حکیم از عجایب قیامت همیشه به صورت تهدید یاد میکند، و میگوید « ... خواهید دید» در حالی که شاهدان قیامت با جسم انسانی، کسانی هستند که به قیامت میرسند. پس باید گفت ارواحی که کالبدهایشان در قبر میپوسد نیز از این تهدید قرآنی سهمی دارند.
این است که آیا آیه كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ (قصص: ٨٨) آخرت و بهشت و جهنم و اهالی آنها را نیز در بر میگیرد یا نه؟ پاسخ: این مسأله مورد بحث بسیاری از اهل تحقیق و ولایت و مکاشفه بوده است. پاسخ را باید از آنان شنید. در ضمن این آیه گستردگی و مراتب متعددی دارد. اکثر اهل تحقیق گفتهاند آیه شامل عالم بقا نمیشود. گروه دیگری گفتهاند آنها نیز در زمانی کوتاه، در یک آن، نوعی هلاکت را تجربه میکنند. این زمان چنان کوتاه خواهد بود که احساس نمیکنند به فنا رفته و بازگشتهاند. اما حکم فنای مطلق برخی از کسانی که اهل کشفاند و در عین حال اندیشههای افراطی دارند، حقیقت نیست، زیرا مادام که ذات اقدس الهی سرمدی و دائمیست بیتردید دارای اسما و صفات سرمدی و دائمی نیز میباشد. و مادام که اسما و صفات حضرت حق دائمی و سرمدیست، شکی نیست که اهل بقا و همه آنچه در عالم بقا باقیاند و آیینهها و جلوهها و نقشها و مظاهر اسما و صفات میباشند نیز ضرورتاً فانی مطلق نمیشوند. در حال حاضر دو نقطه از فیض قرآن حکیم به خاطرم رسید که اجمال آن را به شرح زیر بیان میکنم: نقطه اول: حضرت حق چنان قدیر مطلقیست که عدم و وجود نسبت به قدرت و ارادهاش همچون دو منزل است؛ بسیار سهل و آسان موجودات را به هر یک از این دو منزل میفرستد و باز میگرداند. بسته به خواست خود، در یک روز یا در یک لحظه موجودی را از این دو منزل باز میگرداند. نیز عدم مطلق اساساً وجود ندارد، زیرا علمی محیط وجود دارد؛ همچنین دایره علم الهی خارجی ندارد که چیزی واردش شود. عدمی هم که در دایره علم وجود دارد عدم خارجیست و عنوانیست که پرده و حجاب وجود علمی شده است. حتی برخی از اهل تحقیق این موجودات علمی را «اعیان ثابته» نامیدهاند؛ بنابراین معنای رفتن به سوی فنا این است که فرد لباس خارجی را موقتی از تن در آورده و وارد وجود معنوی و علمی میشود. به عبارت دیگر کسانی که هالک و فانی میشوند دست از وجود خارجی شسته و ماهیتشان وارد وجودی معنوی میشود؛ یعنی آنها از دایره قدرت خارج شده وارد دایره علم میشوند. نقطه دوم: همچنان که در بسیاری از «کلامها» توضیح دادهایم هر چیزی با معنای اسمی و با وجه ناظر بر خودش هیچ است. در ذات خویش وجودی مستقل و بالذاته ثابت ندارد و به تنهایی از حقیقتی قائم به خویش محروم است، اما از وجهی که ناظر به حضرت حق میباشد یعنی براساس معنای حرفیاش، هیچ نیست، زیرا اسمای باقیهیی هست که جلوهاش در او مشاهده میشود. معدوم نیست، زیرا حامل سایهی وجودی سرمدیست. دارای حقیقت بوده، و ثابت و متعالیست؛ چرا که به نوعی سایهی ثابت اسمی باقیست که مظهرش شده؛ همچنین آیهی كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ شمشیریست که دست انسان را از ماسوی قطع میکند؛ این آیه در دنیای فانیای که دل در گروی حضرت حق ندارد؛ شمشیریست که علاقه به امور فانی را ریشه کن میکند؛ حکم این آیه ناظر بر امور فانی این دنیا است؛ بنابراین اگر فرد یا چیزی به حساب الله و دارای معنای حرفی و لوجه الله باشد داخل در ماسوی نمیشود و شمشیر كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ قاطع او نخواهد بود. نتیجه: فرد یا چیزی اگر برای الله باشد و الله را بیابد، غیری باقی نمیماند که نیاز به قطع آن باشد. اگر کسی خدا را نیابد و لوجه الله (به امور) ننگرد همه چیز غیر خواهد بود. باید شمشیر كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ را به کار گرفت، پرده و حجاب را کنار زد تا او را یافت ...! اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

