اَلَّذٖينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَد۟ جَمَعُوا لَكُم۟ فَاخ۟شَو۟هُم۟ فَزَادَهُم۟ اٖيمَانًا وَ قَالُوا حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ ( آل عمران: 173) این مکتوب مظهر سرّ فَقُولَا لَهُ قَو۟لًا لَيِّنًا قرار گرفته و به دور از شدت و خشونت نوشته شده است. پاسخ سؤالیست که به لحاظ معنا و به صراحت توسط بسیاری مطرح شده است. دادن این پاسخ برای من دلنشین نیست و به بیانش علاقهیی ندارم. من در هر چیز به حضرت حق توکل کرده بودم، اما مرا در حال و روزم و دنیای خویش آسوده نگذاشتند و چهرهام را به سوی دنیا برگرداندند؛ این است که نه از زبان سعید جدید، که به ناچار به زبان سعید قدیمی، و نه برای شخص خودم، بلکه برای نجات دوستان و تألیفاتام از اوهام و آزار اهل دنیا، به منظور بیان حقیقت حال خویش به دوستانم، به اهل دنیا و اهل حکمت «پنج نقطه» را به شرح زیر بیان میکنم.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Sixteenth Letter
گفتهاند: «چرا سیاست را کنار گذاشتی و چرا اصلاً به آن نزدیک نمیشوی؟» پاسخ: سعید قدیمی 9 سال، 10 سال پیش، تا حدودی وارد سیاست شد، و با این اندیشه که ممکن است به سبب دخالت در سیاست به دین و علم خدمت کند خود را بیهوده خسته نمود. دید راه مذکور، راهی مشکوک، پر از مشکلات، بیهوده و برای مسیری که پیمودن آن لازم میباشد پر از موانع و خطر است. سیاست، اغلب دروغگوییست و احتمال این هست که فرد، نادانسته بازیچهی دست اجانب قرار گیرد. کسی که وارد سیاست میشود یا موافق میشود یا مخالف. من اگر موافق باشم (و در عین حال مشغول سیاستورزی)، چون کارمند و نماینده (و امثال آن) نیستم سیاست برایم امر بیهوده و بیمعنایی خواهد بود؛ نیازی نیست که بیدلیل خود را داخل این کارها کنم. حال اگر وارد سیاستهای مخالفت جویانه شوم یا با فکر و اندیشه است یا با قدرت و نیرو. با فکر و اندیشه که نیازی به من نیست؛ زیرا مسایل بهطور کامل توضیح داده شده و همه به اندازه من از مسایل باخبرند. سخن گفتن بیهوده، امر بیمعناییست. اگر بنا باشد با قدرت و توان و شورش به مخالفت بپردازم این احتمال هست که در مسیر رسیدن به مقصدی که حصولش مشکوک است مرتکب هزاران گناه شوم. به خاطر یک نفر، بسیاری دچار بلا شوند. نیز از هر 10 احتمال، بنا بر یکی دو احتمال وارد شدن در گناهان، و بیگناهان را دچار معصیت کردن، چیزی بود که سعید قدیمی گفت وجدانم نمیپذیرد، لذا همراه با سیگار، روزنامهها و سیاست و صحبتهای دنیوی مربوط به سیاست را کنار گذاشت. گواه قطعی این مطلب آن است که از آن زمان تاکنون که 8 سال میگذرد حتی یک روزنامه را هم نه خواندهام و نه شنیدهام. اگر کسی مدعیست روزنامهیی خواندهام یا مطالبش را شنیدهام برخیزد و بگوید. این در حالیست که سعید قدیمی گاه روزی 8 روزنامه مطالعه میکرد؛ همچنین 5 سال است که با تمام دقت و توجه اوضاع و احوال من را زیر نظر دارند. اگر کسی کوچکترین اقدام سیاسی در من مشاهده کرده است بگوید. این هم در حالیست که اندیشه کسی چون من که عصبی مزاج است و بر اساس قاعده «اِنَّمَا الْحِيلَةُ فِى تَرْكِ الْحِيَلِ» بزرگترین حیله را ترک هر حیلهیی میداند، آدم بیپروا و فاقد هر نوع وابستگی، نه 8 سال که 8 روز هم پنهان نمیماند. چنین فردی اگر علاقه و تمایلی به سیاست داشت بی آنکه نیازی به تحقیق و بررسی باقی بگذارد چون گلوله توپ صدا میکرد.
سعید جدید چرا تا این حد از سیاست کناره میگیرد؟ پاسخ: بهخاطر اینکه تلاش و کوشش برای حیات ابدیِ میلیارد ساله را بیفایده و بیهوده به یکی دو سال حیات دنیوی مشکوک آلوده نکند و فدای آن نسازد، نیز به علت مهمترین، ضروریترین، شفافترین و حقیقیترین خدمت که خدمت ایمانی و قرآنیست به شدت از سیاست گریزان است؛ چرا که میگوید: «من در حال پیر شدنم، نمیدانم چند سال دیگر زندگی خواهم کرد.» لذا مهمترین کار برای من، تلاش برای حیات جاودان است. در کسب حیات ابدی نخستین واسطه، و کلید سعادت ابدی، ایمان است؛ باید در آن مسیر تلاش کرد، لیکن به اعتبار علم و دانش، چون برای بهرهمند کردن انسانها از نظر شرعی مکلف به خدمت هستم لذا درصدد انجام این کار میباشم. اما اگر خدمت مذکور مربوط به حیات اجتماعی و دنیوی باشد از عهده من خارج است؛ ضمن اینکه در این زمانهی پر آشوب خدمت اساسی و درستی نمیتوان کرد، و من نیز آن را رها کرده، متوجه مهمترین، ضروریترین و سالمترین خدمت که خدمت به ایمان است شدم و آن را ترجیح دادم. برای آنکه حقایق ایمانیای را که برای نفس خویش کسب کردهام و علاجهای معنوی تجربه شده در نفس خویش را در اختیار سایر انسانها قرار دهم، درِ مذکور را باز میگذارم، شاید حضرت حق این خدمت را قبول کرده و کفارهی گناهانم قرار دهد. جز شیطان رانده شده، هیچ کس مؤمن یا کافر، صدیق یا زندیق حق ندارد با این خدمت مقابله کند، زیرا بیایمانی به چیزهای دیگر شباهت ندارد. ممکن است در ظلم، فسق، و گناهان کبیره لذت شیطانی منحوسی وجود داشته باشد، اما در بیایمانی هیچ لذتی وجود ندارد. الم در الم است، ظلمت در ظلمت است، عذاب در عذاب است. دیوانگان نیز میتوانند بفهمند، که رها کردن خدمت به نوری قدسی چون ایمان و عدم کار کردن برای زندگی نامحدود جاوید، و پرداختن به اسباببازیهای سیاسی بیهوده و خطرناک برای من سالمند که ارتباطاتی ندارم، تنها هستم و در جستجوی کفاره برای گناهان گذشته، تا چه حد دیوانگی و خلاف عقل و حکمت است. اما اگر بگویی «خدمت ایمانی و قرآنی چرا مانع پرداختن تو به مسایل سیاسی میشود؟» در پاسخ میگویم: حقایق قرآنی و ایمانی، هر یک در حکم الماسی هستند، و اگر من به سیاست آلوده میشدم عوامی که مستعد اغفال شدن هستند میگفتند شاید این الماسها تبلیغاتی سیاسی هستند برای جلب طرفدار (بیشتر)؟ در آن صورت ممکن است به آن الماسها به دیده تکه شیشههای عادی بنگرند. در چنین حالتی من با پرداختن به سیاست مزبور، به این الماسها ظلم کرده و آنها را بیارزش خواهم کرد. حال ای اهل دنیا! با من چهکار دارید؟ چرا به حال خویش رهایم نمیکنید؟ اگر بگویید: اما شیوخ گاه در کارهای (سیاسی) ما دخالت میکنند و تو را نیز بعضاً شیخ مینامند ...! پاسخ میدهم: آقایان! من شیخ (طریقت) نیستم ... من روحانیام ... دلیلش هم آن است که من مدت 4 سال است در این جایم؛ اگر در این مدت فقط به یک نفر رهنمودهای طریقتی داده بودم حق داشتید تردید کنید. من به همه کسانی که نزدم میآمدند میگفتم: ایمان لازم است، اسلام لازم است، امروز زمان طریقت نیست. اگر بگویید: تو را سعید کُردی مینامند [و این نشان از آن دارد که] احتمالاً دارای اندیشههای قومیت گرایی هستی؛ و این به کار ما نمیآید. به شما میگویم: ای آقایان! آنچه سعید قدیمی و سعید جدید نوشتهاند در دسترس است. گواه آنچه میگویم این است که بر اساس فرمان قطعی «اَلْاِسْلاَمِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ« از گذشته تاکنون ملی گرایی و قومیتپرستی منفی را از آنجا که نوعی بیماری غربگرایی و اروپاگراییست، زهری کُشنده میدانستهام. اروپا آن بیماری فرنگی را وارد جهان اسلام کرد، تا تفرقه ایجاد کند، مسلمانها را به جان هم اندازد و آنها را برای بلیعده شدن آماده کند. طلبههایم و کسانی که با من در ارتباط بودهاند میدانند که از گذشته درصدد مداوای آن بیماری فرنگی بودهام. حال که چنین است میگویم ای حضرات! دلیل آنکه هر رویدادی را بهانه قرار داده و به من فشار میآورید چیست؟ این چه معنایی دارد که سربازی در شرق مرتکب خطایی شود و شما در غرب به دلیل خدمت نظام وظیفه برای سربازی دیگر ایجاد زحمت کنید و او را شایسته مجازات بدانید ... یا مثلاً پیشهوری در استانبول جنایت میکند و شما در بغداد دکانداری را به این دلیل که پیشهور و کاسب است محکوم میکنید. کاری که شما با من میکنید از همین نوع است و در هر حادثه دنیوی مرا تحت فشار و آزار قرار میدهید؛ این بر اساس کدام اصول و قواعدی انجام میشود. کدام وجدان بر چنین چیزی حکم میکند؟ و کدام مصلحت اقتضای چنین روشی را دارد؟
دوستانم که نگران آرامش و آسایش من هستند و از سکوت توأم با صبرم در برابر همه مصایب حیرت میکنند میپرسند: «چگونه آزارها و فشارهایی را که به تو میآورند، تحمل میکنی؟ در حالی که در گذشته بسیار عصبی و زود رنج بودی و کوچکترین تحقیری را نمیتوانستی تحمل کنی؟» پاسخ: دو حادثه و حکایت مختصر را بشنوید و پاسختان را بگیرید: حکایت اول: دو سال پیش مدیری بیسبب سخنان تحقیرآمیز و موهنی درباره من و در غیابم گفته بود. به من اطلاع دادند. یک ساعتی با خُلق و خوی سعید قدیمی متأثر بودم. آنگاه بهواسطه رحمت حضرت حق، حقیقتی بر قلبم خطور کرد، تأثر مزبور را از بین برد و طوری شد که فرد مذکور را حلال کردم. آن حقیقت چنین بود: خطاب به نفسام گفتم: اگر سخن تحقیرآمیز او و قصوری که درباره من گفته است مربوط به شخص من و نفسم باشد، خداوند از او راضی باشد که عیوب نفسم را بیان کرده است. اگر درست گفته باشد مرا بهسوی تربیت نفس سوق میدهد و کمکی خواهد بود برای اینکه خود را از غرور بِرَهانم و اگر دروغ گفته باشد کمکی خواهد بود به من برای نجات از ریا، و شهرت کاذبی که پایه و اساس ریاست. آری، من با نفسم مصالحه نکرده، چرا که تربیتش ننمودهام. اگر کسی به من بگوید روی گردن یا گریبانم عقربی هست یا آن را مثلاً نشانم دهد، نباید از او دلگیر شوم، بلکه باید از او خرسند گردم. تحقیرهای آن فرد اگر مربوط به صفت خدمتکاری ایمان و قرآن من باشد، طبیعتاً مربوط به خود من نمیشود، پس او را به صاحب قرآن میسپارم که مرا به خدمت گرفته است؛ او عزیز و حکیم است، اما اگر سخن او صرفاً از نوع ناسزا گفتن و تحقیر کردن و تخریب من باشد آن هم به من مربوط نمیشود. چون من فردی تبعیدی، در بند، غریب، دردمند و اسیر هستم، مسؤولیت تصحیح آنچه درباره اعتبار و حیثیتم گفته شده متوجه من نیست؛ بلکه چون در این منطقه مهمان هستم مسؤولیت بر عهده حاکمان این روستا، بخش و استان است که مرا زیر نظر خود دارند. تحقیر یک انسان مربوط به کسی میشود که در دستش اسیر است، یعنی به صاحبش مربوط میشود، اوست که باید از اسیرش دفاع کند. وقتی حقیقت را فهمیدم قلبم آرام گرفت. گفتم: وَاُفَوِّضُ اَم۟رٖٓى اِلَى اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ بَصٖيرٌ بِال۟عِبَادِ (غافر:44) تو گویی آن اتفاق رخ نداده است؛ آن را فراموش کردم. متأسفانه بعد از مدتی معلوم شد که قرآن فرد مذکور را حلال نکرده است... حکایت دوم: امسال شنیدم اتفاقی افتاده است. با اینکه بعد از رخداد آن اتفاق از خبرش به اجمال مطلع شده بودم، با رفتاری مواجه شدم که گویی در آن حادثه مقصر بودهام. در واقع مکاتبه و مخابرهیی نداشتم اگر هم بود بهندرت مسألهیی ایمانی را برای دوستی مینوشتم. من حتی در طول چهار سال فقط یک نامه برای برادرم نوشتم. از مراوده با دیگران، هم خودم را منع میکردم و هم اهل دنیا مانعام میشدند. صرفاً هفتهیی یکبار میتوانستم با یکی دو تن از دوستان دیداری داشته باشم. مهمانانی هم که به روستا میآمدند ماهی یکی دو نفرشان به مدت یکی دو دقیقه برای سؤال از یک مسأله آخرتی با من دیدار میکردند. در چنین غربتی، غریب و تنها و بیکس، در روستایی که کار کردن برای تأمين مخارج در آن برای چون منی مناسب نبود، از دیدار با هر کس و هر چیزی منع شده بودم. با اینکه چهار سال پیش مسجد تخریب شدهیی را مرمت و تعمیر کرده بودم و در حالی که مجوز وعظ و امامت جماعت در شهر خود را داشتم و با اینکه مدت چهار سال امامت مسجد مذکور بر عهدهام بود (خداوند قبول کند) در رمضانی که گذشت موفق نشدم به مسجد بروم. غالباً نمازم را به تنهایی خوانده و از 25 ثواب و خیر نماز جماعت محروم میماندم. در مورد این دو حادثهیی که برایم پیش آمد مانند همان صبر و تحملی که دو سال پیش در برابر رفتار آن مأمور (دولت) از خود نشان دادم، صبر کردم؛ و انشاالله آن را ادامه هم خواهم داد. با خود میاندیشم و میگویم اگر این اذیتها و فشارها و تنگناها که توسط اهل دنیا بر من وارد میشود به سبب نفس معیوب و قاصرم است، حلالشان میکنم. نفسم ممکن است به این ترتیب خود را اصلاح کند، و این فشارها احتمالاً کفارة الذنوب نفسم شوند. من صفای مسافرخانه دنیا را بسیار دیدهام، حال اگر کمی هم شاهد جفای آن باشم باز هم شکر خواهم کرد. اگر اهل دنیا به دلیل خدمتی که به ایمان و قرآن میکنم تحت فشارم قرار میدهند، اینجا دفاع کردن به من مربوط نمیشود، به عزیز جبار مربوط است. اگر مرادشان این است که توجه مردم را نسبت به من از بین ببرند تا شهرت کاذبی را که بیاساس بوده و باعث ریا و نابود کننده اخلاص است بشکنند، رحمت بر آنها باد! چرا که در کانون توجه مردم بودن و کسب شهرت، به گمانم برای کسانی چون من ضرر دارد. آنهایی که با من ارتباط دارند، میدانند که خواهان احترام دیگران نیستم و از اینکه به من احترام بگذارند متنفرم. طوری که پنجاه بار موجب تکدر خاطر یکی از دوستان ارزشمندم شدم که به من بسیار احترام میگذاشت. اگر مرادشان از اینکه مرا تخریب کرده و نزد مردم تحقیر کنند و زمین بزنند مربوط به فعالیتیست که در راه حقایق قرآنی و ایمانی میکنم، کار بیهودهییست، زیرا نمیتوان ستارگان قرآن را زیر حجاب قرار داد. «کسی که چشمانش را میبندد، فقط خودش نمیبیند، نه اینکه دیگران نبینند.»
پاسخ به چند پرسش وهم آلود
اهل دنیا به من میگویند:«معاشت چگونه تأمين میشود؟ با اینکه شغلی نداری هزینههایت را چگونه تأمين میکنی؟ ما در کشورمان به افراد سست عنصری که زندگیشان با سعی و تلاش دیگران تأمين میشود، نیازی نداریم...!» پاسخ: من با میانهروی و برکت زندگی میکنم. منت کسی جز روزی دهندهام را قبول نمیکنم و تصمیم هم گرفتهام هیچگاه قبول نکنم. آری، کسی که در روز با صد پارا و شاید با چهل پارا زندگی خود را میگذراند زیر بار منت کسی نمیرود. دوست نداشتم در اینباره توضیح دهم. بیان این مطلب با این احتمال که ممکن است غرور و انانیت تعبیر شود برایم بسیار ناخوشایند است، لیکن چون اهل دنیا دربارهاش بسیار سؤال میکنند من هم میگویم: از کودکی تاکنون از کسی پول و مال و اموالی قبول نکردهام (ولو زکات بوده باشد)؛ همچنین حقوق هم قبول نکردهام (به استثنای یک دو سالی که به اجبارِ دوستانم در دارالحکمةُ الاسلامیه پذیرفتم که حقوق بگیرم)؛ نیز هیچ وقت برای معیشت دنیوی زیر بار منت نرفتهام و اینها در تمام عمرم قواعد زندگی من بوده است. همشهریها و کسانی که مرا میشناسند این را میدانند. در پنج سال گذشته که در تبعید بودهام، بسیاری از دوستان مُصرانه خواستهاند هدایایی به من دهند اما قبول نکردم. حال اگر بپرسید:«خب پس چگونه امرار معاش میکنی؟» میگویم: من با برکت و اکرام الهی زندگی میکنم. هر چند نفسم استحقاق هر حقارت و اهانتی را دارد اما به موجب کرامت خدمت قرآنی، مظهر برکتی هستم که در خصوص رزق و روزی، اکرام الهیست. بر اساس سرّ وَ اَمَّا بِنِع۟مَةِ رَبِّكَ فَحَدِّث۟ از آنچه حضرت حق نسبت به من احسان کرده یاد میکنم و چند نمونه آن را به لحاظ شُکر معنوی بیان میدارم. هر چند این امر شکر معنویست اما میترسم که با احساس غرور و ریا، برکت مبارک مزبور قطع شود، زیرا اظهار و افشای افتخار آمیز برکتی پنهان موجب قطع آن میگردد، اما چه کنم که مجبور به بیان آن شدهام. مورد اول: در شش ماه اخیر یک کیلا گندم که میتوان از آن 36 گرده نان تهیه کرد برای من کافی بوده است. نانها هنوز هم هست و تمام نشده؛ نمیدانم تا چه زمان کفایت خواهد کرد. مورد دوم: در ماه مبارک رمضان اخیر فقط از دو خانه برای من غذا آوردند که هر دو هم مرا بیمار کرد. فهمیدم که از خوردن غذای دیگران منع شدهام. تنها یک خانواده بود که در طول ماه مبارک به من رسیدگی میکرد؛ صاحب آن خانه دوست صادقم عبدالله چاووش گواهی میدهد که در آن ماه سه نان و یک کیّه برنج برای من کفایت کرد. برنج مذکور حتی 15 روز بعد از ماه رمضان تمام شد. مورد سوم: مدت سه ماه من و مهمانانم در کوه، یک کیّه کره را هر روز با نان میخوردیم و در این مدت برایمان کافی بود. حتی مهمان ارجمندی به نام سلیمان داشتم که نان او و من در حال اتمام بود؛ روز چهارشنبهیی به او گفتم: برو نان بیاور. در مسافتی دو ساعته در آن اطراف، کسی نبود که از او نان بگیرد. گفت دوست دارم شب جمعه را با تو در این کوهستان دعا بخوانم. من هم گفتم: بمان «تَوَكَّلْنَا عَلَى اللّٰهِ» بعد بدون دلیل و بهانهیی هر دو به راه افتادیم و به بلندترین نقطه تپهیی رفتیم. چای و تکهیی قند و در کوزه مختصری آب داشتیم. گفتم:«برادر، چای آماده کن.» او مشغول این کار شد و من هم زیر یک درخت قطران که مُشرف به درهیی عمیق بود نشستم. متأسفانه چنین اندیشیدم: تکه نان کپک زدهیی داریم که نهایتاً برای خوراک امشبمان کافیست. برای دو شب دیگر چه باید بکنیم و من به این مهمان خوش قلب چه جوابی باید بدهم؟ در همین فکرها بودم که احساس کردم سرم را بر میگردانند. سر برگرداندم و نان بزرگی را دیدم که میان شاخههای درخت قطران در مقابل دیدگانمان است. گفتم: «سلیمان مژده! حضرت حق به ما روزی داد.» نان را برداشتیم و دیدیم پرندگان و حیوانات وحشی کاری با آن نداشتهاند. یک ماهی میشد که هیچ کس بالای آن تپه نرفته بود. نان برای دو روزِ هر دوی ما کفایت کرد. نهایتاً هنگامی که مشغول خوردن نان بودیم و نان در حال تمام شدن، دوست صادقم در چهار ساله گذشته یعنی سلیمان درستکار را دیدیم که در حال بالا آمدن بود و نان در دست داشت. مورد چهارم: پالتویی را که بر تن دارم هفت سال پیش از کهنه فروشی خریده بودم. در طول پنج سال گذشته فقط چهار و نیم لیر صرف البسه، لباس زیر، پاپوش و جوراب کردهام. برکت، میانهروی و رحمت الهی برایم کافی بود. موارد متعددی مانند نمونههای ذکر شده هست و برکت الهی جوانب گوناگونی دارد. مردم این روستا بسیاری از آن موارد را میدانند، لیکن زینهار گمان نکنید اینها را از باب فخر و مباهات بیان میکنم؛ بدانید که مجبور به بیان آنها شدم؛ همچنین تصور نکنید که موارد مذکور برای من مدار نیکی بوده است. این برکتها یا احسانیست به دوستانم که نزد من میآیند؛ یا عطاییست در برابر خدمت قرآنی؛ یا از منافع بابرکت میانهرویست، یا روزیِِ چهار گربهییست که پیش مناند و «یا رحیم یا رحیم» گویان ذاکرند؛ و به صورت برکت نازل میشود و من از آن بهرهمند میگردم. آری، اگر «میو میوهای» حزینشان را با دقت گوش کنی خواهی فهمید که «یا رحیم یا رحیم» میگویند. صحبت از گربه شد موضوع مرغ به خاطر آمد. یک مرغ دارم. زمستان، همچون دستگاه تولید تخم مرغ، هر روز با فاصلهیی کم، تخم مرغی به من میداد. یک بار در یک روز دو تخم گذاشت و من متحیر شدم. از دوستانم پرسیدم آیا چنین چیزی متداول است؟ گفتند: ممکن است احسان الهی باشد. همین مرغ جوجه کوچکی داشت که در تابستان به دنیا آمده بود. ابتدای ماه رمضان شروع به تخم گذاشتن نمود و این وضع تا چهل روز ادامه پیدا کرد. برای من و کسانی که به من خدمت میکنند شکی باقی نماند که واقع شدن این وضع در زمستان و در ماه رمضان و با کوچکی جثه حیوان، اکرامی الهیست. نیز وقتی تخم گذاشتن مادرش قطع شد او بلافاصله شروع کرد و مرا بیتخم مرغ نگذاشت.
اهل دنیا میگویند چگونه میتوانیم مطمئن شویم که با دنیای ما کاری نخواهی داشت؟ اگر آزاد بگذاریمت در امور دنیایی ما دخالت میکنی. از کجا بدانیم که حیله نمیکنی؟ چگونه بدانیم حیله و مکر نمیکنی تا خود را تارک دنیا وانمود کرده و در ظاهر کاری به اموال مردم نداشته اما در خفا دارایی آنها را میگیری؟ پاسخ: وضعیت من در دادگاه حکومت نظامی و پیش از دوره آزادی، که برای بسیاری معلوم و مشخص است، و دفاعیاتی که تحت عنوان «شهادتنامه دو مکتب مصیبت» در دادگاه نظامی داشتم به یقین نشان میدهند که زندگیام نه تنها عاری از حیلهگری بوده بلکه حتی به کمترین مکری نیز فکر نکردهام. اگر حیلهیی در کار بود در این پنج سال میبایست با تملق به شما مراجعه میکردم. فرد حیلهگر (با مکر و فریب) کاری میکند دیگران او را دوست بدارند نه اینکه از دیگران فاصله بگیرد. او همواره در مسیر اغفال و فریب دیگران میکوشد؛ در حالی که من در برابر مهمترین حملهها و انتقادهایی که به من میشد دچار ذلت و حقارت نشدم. گفتم «تَوَكَّلْنَا عَلَى اللّٰهِ» و به اهل دنیا پشت کردم. همچنین کسی که آخرت را قبول داشته و پی به حقیقت دنیا برده باشد، در صورت خردمند بودن، پشیمان نشده و دوباره سرگرم امور دنیوی نمیشود. آدمی تنها و بیکس، بعد از پنجاه سال، زندگی جاویدش را فدای زیبایی یکی دو ساله دنیا و فریبکاری آن نمیکند. چنین آدمی زیرک نیست مجنونی ابله است. دیوانهیی ابله چه میتواند بکند که دیگران به او بپردازند. اما شُبههی «در ظاهر تارک دنیا و در باطن طالب آن بودن»؛ در اینباره باید بگویم بر اساس سرّ آیهی وَمَٓا اُبَرِّئُ نَف۟سٖٓى اِنَّ النَّف۟سَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ (یوسف: 53) من نفسم را تبرئه نمیکنم؛ نفس خواهان هر بدیست، لیکن در این دنیای فانی و در این مسافرخانه موقتی، در زمان پیری، و طی عمری کوتاه، از دست دادن زندگی و سعادت ابدی و دائمی به بهای لذتی اندک کار عاقلان نیست، و چون خردمندان و صاحبان ادراک، در آن نفعی نمیبینند نفس امارهام خواه ناخواه به پیروی از عقل پرداخته است.
اهل دنیا میپرسند تو ما را دوست داری؟ اصلاً ما را قبول داری؟ اگر دوستمان داری چرا قهر میکنی و با ما اختلاط نمیکنی؟ اگر هم دوستمان نداری و قبولمان نداری پس معارض و دشمن ما هستی و ما دشمن را زیر پا له میکنیم. پاسخ: من نه تنها شما، بلکه دنیایتان را اگر دوست میداشتم، دست از آن نمیکشیدم. نه شما را میپسندم نه دنیایتان را، اما کاری به کارتان ندارم، زیرا من هدف دیگری دارم چیزهای دیگری قلبم را تسخیر کردهاند و جایی برای فکر کردن به امور دنیوی باقی نگذاشتهاند. وظیفه شما نگاه کردن به دستهاست نه قلبها؛ چرا که در فکر آسایش و آرامشتان هستید. وقتی دست دخالتی در کار ندارد چه حقی دارید با عدم شایستگی بگویید «از عمق دل باید ما را دوست داشته باشد.» و در کار قلب دخالت کنید؟ من در این زمستان تمنای آمدن بهار را دارم، دوست دارم بهار بشود، اما قادر به انجام کاری در اینباره نیستم؛ از دستم کاری ساخته نیست؛ به همین ترتیب علاقمندم اوضاع جهان اصلاح شود دعا میکنم و خواهان اصلاح اهل دنیا هستم، اما کاری نمیتوانم بکنم؛ از عهدهام خارج است. در عمل نمیتوانم کاری کنم، زیرا نه وظیفه من است کاری کنم و نه قدرتش را دارم...
اهل دنیا میگویند بلاهایی دیدهایم که دیگر به هیچکس اطمینان نداریم. چگونه میتوانیم به تو اعتماد کنیم که اگر فرصت یافتی در امورمان دخالت نخواهی کرد؟ پاسخ: نقطههای بیان شدهی پیشین به شما اطمینان میدهد؛ با این حال باید بگویم من وقتی در شهر خود و در میان طلبهها و خویشانم بودم، در بین کسانی که به سخنانم گوش میدادند و در زمانی که حوادث هیجان انگیزی رخ میداد، در امور دنیای شما دخالتی نکردم، اینک چگونه ممکن است کسی که در غربت بهسر میبرد، تنها و غریب و بیکس و ضعیف و ناتوان است و با تمام توان متوجه آخرت میباشد و از اختلاط با دیگران، و مخابره، منع شده؛ و صرفاً دورا دور برخی از آخرت اندیشان را به سبب ایمان و آخرت دوست خود برگزیده و بقیه را بیگانه میبیند و دیگران نیز به او چون بیگانه مینگرند. در مسایل دنیای بیثمر و خطرناک شما دخالتی کند؟ اگر چنین کند باید دیوانه باشد ...
شامل پنج مسألهی مختصر به شرح زیر است:
اهل دنیا به من میگویند «چرا طبق اصول مدنیتمان، طرز زندگانی و نحوه لباس پوشیدن ما رفتار نمیکنی؟ لابد دشمن ما هستی؟» من هم میگویم: آقایان! شما مرا از حقوق مدنی محروم نموده و به شکل ظالمانهیی پنج سال است به اقامت در روستایی مجبور کرده و از هر گونه ارتباط و خبر رسانی منعام نمودهاید. اینک به چه حقی عمل به اصول تمدنتان را به من پیشنهاد میکنید؟ تبعیدیهای دیگر را در شهرها کنار دوستان و خویشاوندانشان قرار میدهید، به آنها مجوز داده ولی مرا بیدلیل و علتی محکوم به تنها بودن کرده و جز یکی دو نفر، از دیدار با همشهریهایم منع میکنید. ظاهراً مرا جزو افراد ملت و رعیت نمیدانید. چگونه به من پیشنهاد میکنید به قوانین مدنیت شما عمل کنم؟ دنیا را برای من زندان کردهاید. به کسی که در زندان است چنین چیزهایی پیشنهاد نمیکنند. شما درِ دنیا را به روی من بستید و من درِ آخرت را زدم؛ رحمت الهی آن را گشود. چگونه میتوان به کسی که در آستانه آخرت است، عمل به اصول و عرف و عاداتِ در هم بر هم دنیا را پیشنهاد کرد؟ هر گاه مرا رها کرده و به شهرم بازگرداندید میتوانید عمل به اصولتان را از من بخواهید.
اهل دنیا میگویند ما ادارهیی رسمی داریم که احکام دینی و حقایق اسلامی را به ما تعلیم میدهد. تو با چه صلاحیتی کتاب دینی منتشر میکنی؟ تو تا وقتی محکوم به تبعید هستی حق دخالت در این کارها را نداری. پاسخ: اولاً حق و حقیقت به انحصار در نمیآید. ایمان و قرآن را چگونه میتوان به انحصار در آورد؟ شما اصول و قوانین دنیایتان را میتوانید به انحصار خود در آورید، اما به حقایق ایمانی و موضوعات اساسی قرآن نمیتوان شکل رسمی داد و آن را مانند معاملات دنیوی در مقابل دستمزد به انجام رساند؛ اینها اسراریست که موهبت الهی میباشد و با نیتی خالص و با کناره گیری از دنیا و لذات نفسانی چنین فیضهایی نصیب آدمی میگردد؛ در ضمن همان اداره رسمی شما، وقتی در شهر خودم بودم مرا به عنوان واعظ پذیرفت و در سمت مشخصی تعیین کرد. من مسؤولیت وعظ را پذیرفتم ولی حقوقش را قبول نکردم. مجوزش را دارم. با مجوز پرداختن به وعظ و امامت جماعت، در هر جایی میتوانم این کارها را بکنم؛ چرا که تبعید من ظالمانه بوده است؛ مادام که تبعیدیان به خانه و کاشانه خود برگشتند، اعتبار مجوزهای قبلی من نیز پا برجاست. ثانیاً: حقایق ایمانی را که نوشتهام مستقیماً خطاب به نفسم بوده است. اینطور نیست که همه را دعوت کنم. کسانی که روحهای نیازمند و دلهای مریضی دارند در جستجوی آن علاج قرآنی بر میآیند و آن را مییابند. برای امرار معاشم فقط یکی از رسالههایم درباره حشر را پیش از مطرح شدن حروف جدید الفبا منتشر نمودم. استاندار بیانصافِ سابق با اینکه تحقیق و بررسی زیادی کرد، اما چون موردی برای اعتراض و انتقاد نیافت در این مورد هم نتوانست کاری کند.
برخی از دوستان، به دلیل نگاه مشکوک اهل دنیا به من، از من دوری کرده، و حتی انتقاد میکنند تا مورد پسند آنها واقع شوند؛ در حالی که اهل دنیای مکار، تبری و اجتناب آنها را از من نه به عنوان صداقت در برابر اهل دنیا، که نوعی ریا و بیوجدانی میبینند و به دوستان مذکور با نظر بد مینگرد. من هم میگویم: ای دوستان آخرتیام! از خدمتهای قرآنی من روی بر نگردانید و نگریزید، زیرا ان شاء الله از من ضرری متوجه شما نخواهد بود. اگر به فرض مصیبتی پیش آید یا به من ظلم کنند شما نمیتوانید با تبرّی از من خود را نجات دهید... در چنان وضعیتی بیشتر شایسته مصیبت و سیلی خوردن خواهید بود. اصلاً مگر چه شده است که گرفتار اوهام میشوید؟
در این دوره تبعید میبینم برخی از انسانهای ریاکار که گرفتار باتلاق سیاست شدهاند، با طرفداری [از دیگران] به عنوان رقیب به من نگاه میکنند؛ طوری که گمان میکنی من هم مانند آنها به امور دنیایی علاقمندم. آقایان! من به جریان ایمان تعلق دارم. در مقابلم نیز مسأله بیایمانی قرار دارد و با امور دیگر هم هیچ ارتباطی ندارم. برخی از کسانی که در برابر دست مزد کار میکنند شاید خود را تا حدودی معذور بدانند، اما اینکه کسی بیجیره و مواجب، به نام حمیّت پرستی در مقابل من طرفدارانه و رقیبانه رفتار کند و آزارم دهد، خطا و اشتباه بسیار زشتیست. زیرا چنان که قبلاً ثابت کردم من با سیاست دنیا هیچ ارتباطی ندارم و تمام وقت و زندگیام را به حقایق ایمانی و قرآنی اختصاص داده و وقف کردهام. حال که چنین است کسانی که مرا آزار میدهند و چون رقیبی اذیتم میکنند باید فکر کنند و بیندیشند که رفتارشان مقابله با ایمان، تحت نام زندقه و بیایمانیست.
مادام که دنیا فانیست؛ مادام که عمر انسان نیز کوتاه است؛ مادام که مسؤولیتهای به غایت لازم فراواناند؛ مادام که حیات ابدی در همینجا کسب خواهد شد؛ و مادام که عالم بیصاحب نیست؛ و مادام که مسافرخانه دنیا مُدبّری به غایت حکیم و کریم دارد؛ مادام که نه نیکی بیپاسخ میماند و نه بدی؛ نیز مادام که بر اساس سرّ لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَف۟سًا اِلَّا وُس۟عَهَا (بقره:286) تکلیف فراتر از توان وجود ندارد؛ و مادام که راه بیضرر و زیان بر راه پر خطر ترجیح دارد. و مادام که دوستیها و رتبههای دنیوی تا دروازه قبر معتبر است. البته و بیتردید سعادتمندترین فرد کسیست که آخرت را برای دنیا فراموش نکرده، و آن را فدای دنیا نکند، حیات ابدی را بهخاطر حیات دنیوی خراب ننماید، عمر خویش را با پرداختن به چیزهای بیمعنا تلف نکند، خود را مسافر بداند و طبق اوامر صاحب مسافرخانه حرکت کند، به سلامت دروازه قبر را گشوده و وارد سعادت ابدی گردد. * * *
بِاس۟مِهٖ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اهل دنیا بیدلیل درباره فرد ناتوان و غریبی چون من دچار توهم شده و خیال میکنند قدرت هزاران نفر را دارم؛ لذا زیر قید و بند فراوانی قرارم دادهاند. اجازه ندادند یکی دو شب در کوهی در «بارلا» و «بدره» که یکی از محلات بارلاست بمانم. شنیدم میگویند: «سعید به اندازه 50 هزار نفر قدرت دارد؛ این است که آزادش نمیکنیم.» من هم میگویم: ای اهل دنیای بدبخت! با اینکه با تمام توان برای دنیا کار میکنید چرا سر از کار دنیا در نمیآورید؟ و چون دیوانگان حکم میکنید. اگر ترس شما از شخص من است رها کنید این 50 هزار نفر را، حتی یک نفر هم میتواند کارهایی پنجاه بار بیشتر از من انجام دهد، یعنی میتواند مقابل درِ اتاقم بایستد و بگوید: نمیتوانی بیرون بیایی. اگر از مسلک من و تبلیغی که برای قرآن میکنم یا از نیروی معنوی ایمان واهمه دارید، بدانید که اشتباه میکنید، به اعتبار مسلک، نه 50 هزار نفر که قدرت 50 میلیون نفر را دارم، زیرا با تکیه بر قدرت قرآن با وجود بیدینانی چون شما، همه اروپا را هم به مبارزه میخوانم. با تمام انوار ایمانی که منتشر کردهام قلعههای محکم آنان را که فنون مثبت و طبیعت مینامند نابود کردهام. بزرگترین فیلسوفان بیدین آنها را در مرتبهیی پایینتر از حیوان قرار دادهام. اگر همه اروپاییان به اضافه بیدینان شما جمع شوند به توفیق الهی نمیتوانند مرا از یکی از مسایل مسلکم منصرف کنند و ان شاء الله نخواهند توانست مغلوبم کنند …! مادام که چنین است من در دنیای شما دخالتی نمیکنم شما هم با آخرت من کاری نداشته باشید، که اگر هم داشته باشید بیهوده است، زیرا: تقدیر الهی با قدرت بازو تغییر نمیکند شمعی را که مولا روشن کند با فوت کردن خاموش نمیشود. اهل دنیا درباره من به شکلی استثنایی دچار توهم شده و در هراس بهسر میبرند. به خیال پردازی درباره چیزهایی میپردازند که در من وجود ندارد و اگر وجود هم داشته باشد جرم سیاسی نیست و نمیتواند موجب اتهام گردد؛ در نتیجه دچار توهم شدهاند، چیزهایی مانند شیخ بودن، بزرگ قوم بودن، داشتن خاندان عریض و طویل و عشیره، بانفوذ بودن، داشتن پیروان فراوان، دیدار کردن با همشهریها، علاقمند بودن به اوضاع و احوال دنیا، وارد سیاست شدن، حتی مخالف [دولت] بودن. زمانی که درباره عفو کسانی که در زندان یا بیرون زندان هستند مذاکره میکنند، کسانی که به قول خودشان قابل عفو نیستند، مرا از همه چیز منع میکنند. فردی فانی و بد، سخنی زیبا و باقی دارد، میگوید: ظلم اگر توپ و گلوله و قلعه دارد حق هم بازویی دارد که خم نمیشود و چهرهیی که بر نمیگردد من هم میگویم: اگر اهل دنیا حُکم و شوکت و قدرت دارد به فضل قرآن خادمش نیز علم یقینی دارد و کلامی که سکوت بردار نیست و قلبی دارد که خطا نمیکند و نوری دارد که خاموش نمیگردد. بسیاری از دوستان و فرماندهی که مراقب من بود پرسیدند چرا برای دریافت اجازه نامه مراجعه نمیکنی؟ چرا درخواستی به مقامات دولتی ارائه نمیدهی؟ پاسخ: به هشت دلیل زیر مراجعه نمیکنم و نمیتوانم بکنم: دلیل اول: من در کار اهل دنیا دخالتی نکردهام که محکوم آنها شوم، و به آنها مراجعه کنم. من محکوم تقدیر الهیام و در برابر خداوند کوتاهیهایی دارم، لذا به او مراجعه میکنم. دلیل دوم: من به یقین باور کردم و دانستم که این دنیا مسافرخانهییست که خیلی زود تغییر وضع میدهد، لذا نمیتوان آن را وطن حقیقی دانست؛ همه جا مانند هم است؛ مادام که در وطن خود باقی نخواهم ماند کوشش بیهوده برای رفتن به زادگاهم فایدهیی ندارد. حال که همه جا مسافرخانه است اگر رحمت صاحب این مسافرخانه یار گردد همه یار و همهجا خوش آیند خواهند بود؛ در غیر این صورت هر جا ناخوشآیند و هر کس دشمن است. دلیل سوم: کار مراجعه (و درخواست دادن) در دایره قانون انجام میشود؛ در حالی که رفتاری که در شش سال گذشته با من شده سلیقهیی و خلاف قانون بوده است. طبق قانون تبعیدیها با من برخورد نشد، به نحوی با من رفتار کردند که همواره از حقوق مدنی و حتی انسانی محروم بودهام. مراجعه به نام قانون نزد اینان که رفتارهای خلاف قانون دارند بیمعناست. دلیل چهارم: مدیر اینجا امسال به نمایندگی من مراجعهیی کرد تا برای تغییر آب و هوا چند روزی را به قریه بدره بروم که در حکم یکی از محلههای بارلا است اجازه ندادند. چگونه میتوان نزد کسانی مراجعه کرد که به نیازهای چنین کوچکی پاسخ رد میدهند؟ چنین مراجعهیی، خوارشدنی بیفایده در عین ذلت است. دلیل پنجم: طلب حق از کسانی که ناحق را حق جلوه میدهند و مراجعه به آنها ناحقیست، نادیده گرفتن حرمت حق است. من خواهان چنین ظلمی نیستم و نمیخواهم چنین بیاحترامی به حق کنم. والسلام. دلیل ششم: فشاری که اهل دنیا به من میآورند به دلیل مسایل سیاسی نیست، چون آنها هم میدانند که من در سیاست دخالت نمیکنم و از آن گریزانم. آنها دانسته یا نادانسته به حساب زندقه و به دلیل فعالیتهای دینی مرا آزار میدهند، لذا مراجعه به آنها به معنای اظهار ندامت از دینداری و ستایش مکتب زندقه خواهد بود. من اگر به آنها مراجعه کنم و دست به دامان آنها شوم تقدیر عادلانه الهی مرا به دست ظالمانه آنها تعذیب خواهد کرد، زیرا آنها به دلیل مناسبات دینی مرا تحت فشار قرار میدهند و تقدیر نیز به دلیل نقصانهایم در دیانت و اخلاص و به دلیل ریاکاریهایی که در برابر اهل دنیا دارم گه گاه تحت فشار قرار میدهد؛ بنابراین فعلاً از فشارهای مذکور خلاصی ندارم. اگر به اهل دنیا مراجعه کنم تقدیر خواهد گفت:«ای ریاکار! جزای این مراجعه را ببین!» و اگر مراجعه نکنم اهل دنیا خواهند گفت:«ما را به رسمیت نمیشناسی، پس بمان زیر این فشار!» دلیل هفتم: مشخص است وظیفه یک مأمور (دولت) این است که مانع اشخاصی گردد که به اجتماع ضرر میزنند و در عین حال باید به کسانی که برای جامعه مفیدند کمک کند. اما مأموری که من تحت نظارتش بودم وقتی به سراغم آمد که در حال توضیح ذوق لطیفی از ایمان موجود در «ﮤﮥﮦﮣ« برای مهمان سالمندی بودم که پایش لب گور بود. با اینکه مدت زمان زیادی نزد من نیامده بود طوری رفتار کرد که گویی در حال ارتکاب جرم مشهودی هستم و کار قبیحی انجام میدهم. مهمان بیچارهیی را که با اخلاص در حال شنیدن مطالب بود از شنیدن ادامه مطلب محروم کرد و موجب عصبانیت من شد. در آنجا کسان دیگری هم بودند، اما او به آنها اهمیتی نداد. وقتی هم شروع به بیادبی کردند و رفتاری نمودند که برای زندگی اجتماعی در روستا چون زهر است، متوجه آنها شد و از آنها تقدیر کرد. این هم روشن است که زندانی اگر مرتکب صد جنایت هم شده باشد؛ فرقی نمیکند مراقب زندان سرباز باشد یا افسر، هر موقع که بخواهد میتواند او را ببیند. اما یک سال است دو فرد مهم که هم مدیرند و هم توسط دولت ملی مأمور نظارت شدهاند با اینکه بارها از کنار اتاق من عبور کردهاند نه کمترین دیداری با من داشتهاند و نه حالم را پرسیدهاند. من ابتدا گمان کردم به دلیل عداوتشان است که به من نزدیک نمیشوند، اما بعدها معلوم شد به علت تصورات نادرستشان بوده است؛ طوری از من میگریختند که گویی میخواهم آنها را ببلعم. اگر حکومتی را که مأموران و کارگزارانش چنیناند، مرجعی رسمی بدانیم و به آن مراجعه کنیم کار غیر عقلایی کرده و ذلتی بیهوده را کشیدهایم. اگر سعید قدیمی بود هم چون عنتره میسرود: مَاءُ ال۟حَيَاةِ بِذِلَّةٍ كَجَهَنَّمَ وَ جَهَنَّمُ بِال۟عِزِّ فَخ۟رُ مَن۟زِلٖى اما در حال حاضر خبری از سعید قدیمی نیست و سعید جدید نیز سخن گفتن با اهل دنیا را بیمعنا میداند، او میگوید:«دنیا بر سرشان خراب شود! بگذار هر چه میخواهند انجام دهند! در محکمه کبرا با آنها محاکمه خواهیم شد.» و سکوت میکند. هشتمین دلیل عدم مراجعتم (به مقامات دولتی): براساس این قاعده که «نتیجه محبت نامشروع، عداوتی بیرحمانه است.» قَدَر الهی که عادل است مرا به سبب تمایل به اهل دنیا که شایستگی ندارند، با دستان ظالمشان عذاب میدهد. من نیز که خود را مستحق این عذاب میدانم سکوت میکنم، زیرا در جنگ جهانی به عنوان فرمانده داوطلب هنگ دو سال تلاش کردم و جنگیدم. بهواسطه تقدیرهای فرمانده ارتش و «انور پاشا»، دوستان و طلاب ارزشمند خود را فدا کردم. زخمی شدم و به اسارت در آمدم. بعد از اسارت با نگارش آثاری چون «خطوات سته» خود را به خطر انداختم و در زمانی که انگلیسها بر استانبول مسلط بودند بر سرشان کوبیدم. در واقع به کسانی که اینک بیسبب و توأم با شکنجه مرا به اسارت در آوردهاند کمک کردم. اینک آنها نیز پاداش یاری مذکور را چنین میدهند. آزار و فشاری را که در طول سه سال اسارت در روسیه متحمل شدم دوستانم در اینجا در سه ماه چشاندند. روسها به من به چشم کُرد بیرحمی نگاه میکردند که فرمانده داوطلب هنگ است و قزاقها و اسیران را از دم تیغ میگذراند؛ با اینحال آنها مرا از درس دادن منع نکردند. به بیشتر از 90 نفر افسری که اسیر شده و دوستم بودند درس میدادم. یک بار فرمانده روس آمد و درسهایم را شنید. چون ترکی نمیدانست گمان کرد درس سیاسی میدهم. آن یکبار از درس دادن منعام کرد. باز اجازه داد. در همان اردوگاه اطاقی را مسجد کردیم، و من امامت جماعت را نیز بر عهده داشتم. به هیچ وجه مداخلهیی نکردند؛ از گفتگو و مراوده با دیگران منعام نکرده و مانع مکاتبهام با دیگران نشدند. اما این دوستان که هموطن و همکیش من هستند، کسانی که برای منافع ایمانی آنها کوشیدهام، بیهیچ سببی و با اینکه میدانند ارتباطم را با دنیا و سیاست قطع کردهام، شش سال تحت اسارتی دردآور قرارم داده و از مراوده با دیگران منعام کردند. با اینکه مجوز دارم از درس دادنم، حتی از تدریس خصوصی در اتاقم جلوگیری کردند و مانع مکاتبهام با دیگران شدند. با وجود اینکه مجوز داشتم مانع ورودم به مسجدی شدند که خودم آن را بازسازی کرده و چهار سال امام جماعتش بودم. هنوز هم برای اینکه از ثواب نماز جماعت محرومم کنند اجازه نمیدهند امامت جمع همیشگی، مخصوصاً سه نفر از دوستان آخرتیام را بر عهده داشته باشم. اگر کسی برخلاف میلم از من تعریفی کند مأموری که مسؤولیت نظارت مرا دارد بر اثر حسادت عصبانی میشود و برای از بین بردن نفوذم تدابیر ظالمانهیی اتخاذ کرده، و برای جلب توجه رؤسایش اذیتم میکند. آدمی که در چنین وضعی بهسر میبرد جز حضرت حق به چه کسی میتواند مراجعه کند؟ قاضی اگر خود، شاکی باشد قطعاً نمیتوان شکایت را نزد او برد. حالا شما بگویید در چنین اوضاعی چه باید کرد؟ شما هر چه میخواهید بگویید، اما من میگویم: بین این دوستان منافقان زیادی وجود دارد. منافق بدتر از کافر است. لذا کاری را که روسها با من نکردند اینها میکنند… ای بدبختها! مگر من به شما چه کردم و چه میکنم؟ من خادم نجات ایمان و سعادت ابدی شما هستم! معلوم میشود خدمتم خالصانه نبوده که چنین عکس العملهایی نتیجه میدهد. شما در مقابل خدمات من، مدام و در هر فرصتی آزارم میدهید. قطعاً در محکمه کبرا همدیگر را خواهیم دید. حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ نِع۟مَ ال۟مَو۟لٰى وَنِع۟مَ النَّصٖيرُ اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

