بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ (این مکتوب عبارت از سه مسأله بااهمیت است)
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Eighteenth Letter
اولیای نامداری چون محیی الدین عربی (ع) صاحب «فتوحات مکیه» و سید عبدالکریم (ع) صاحب کتاب مشهور «انسان کامل» از طبقات هفتگانه کره زمین و از ارض بیضایی که در آن سوی کوه قاف قرار دارد و نیز در «فتوحات مکیه» از عجایبی که «مشمشیه» نامیده میشود بحث میکنند و میگویند «اینها را دیدیم.» حال باید پرسید گفته اینان واقعاً درست است و حقیقت دارد؟ چگونه میتواند درست باشد؛ در صورتی که مکانهای یاد شده بر روی زمین جایی ندارند. جغرافیا و اصولاً علم نمیتواند گفته آنها را قبول کند. این مطالب اگر درست نباشد آنها چگونه میتوانند ولی باشند؟ کسی که به این صورت خلاف واقع و حق بگوید چگونه میتواند اهل حقیقت باشد؟ پاسخ: آنها اهل حق و حقیقتاند؛ نیز اهل ولایت و شهودند. آنچه را که دیدهاند، درست دیدهاند لیکن چون حق نداشتهاند در خصوص حالت شهود که قابل احاطه نیست و تعبیر مشاهدات رؤیا گونهی خود حکم صادر کنند، نسبتاً دچار خطا شدهاند. کسی که در حال دیدن رؤیاست نمیتواند رؤیای خود را تعبیر کند؛ به همین ترتیب کسانی چون نامبردگان نیز که اهل کشف و شهودند نمیتوانند در حال مشاهده، مشاهدات خویش را تعبیر کنند. تعبیر مشاهدات مذکور بر عهده محققانیست که وارث نبوتاند و «اصفیا» نامیده میشوند. البته آن قسم از اهل شهود نیز وقتی به مرتبه اصفیا رسیدند با ارشاد کتاب و سنت پی به خطاهای خود میبرند و آنها را تصحیح میکنند و کردهاند. حکایت تمثیلی زیر را در توضیح حقیقت مذکور بشنو: روزگاری دو شبان که اهل دل بودند میزیستند. آنها شیر دوشیدند و آن را در کاسهیی چوبی کنار خود گذاشتند. نی خود را که «کاوال» مینامیدند نیز روی همان کاسه شیر گذاشتند. یکی از آنها میگوید خوابم میآید، و میخوابد. مدتی را در خواب بهسر میبرد. دیگری به او نگاه میکند و میبیند چیزی مانند مگس از بینیاش بیرون آمد به کاسه شیر نگاهی کرد سپس از یک سوی نی وارد و از سوی دیگرش خارج شد؛ آنگاه داخل سوراخی در زیر یک بوته گون ناپدید شد. مدتی بعد، همان چیز دوباره بازگشت؛ از داخل نی گذشت وارد بینی فردی شد که در خواب بود؛ و او نیز بیدار شد. وقتی از خواب بیدار شد رو به دوستش گفت: «عجب خوابی دیدم رفیق.» دوستش میگوید: «خیر است ان شاء الله، چه خوابی دیدی؟» میگوید:«دریایی از شیر دیدم که پلی شگفت انگیز بر رویش بود. پل سر پوشیده بود و پنجرههایی داشت. از آن پل عبور کردم. جنگل بلوطی دیدم با شاخههای نوک تیز. همانجا متوجه غاری شدم؛ داخل آن رفتم و گنجی پر از طلا دیدم. فکر میکنی تعبیر این خواب چیست؟» دوستش میگوید:«دریای شیری که دیدی همین کاسهی چوبیست. پل هم همین نی خودمان است. جنگل بلوطی هم که درختانش دارای شاخههای نوک تیز بود این گون است. غار هم این سوراخ کوچک است. حالا بلند شو کلنگ را بیاور تا گنج را هم نشانت دهم.» کلنگ را میآورد و زیر گون را میکَنند و گنجی به دست میآورند که هر دوی آنها را در دنیا خوشبخت میکند. آنچه را شبان خفته در خواب دید درست بود. او درست دیده بود. اما چون در حال خواب فاقد احاطه بر امور بود حق تعبیر نداشت و چون قادر به تفکیک عوالم مادی و معنوی از یکدیگر نبود حکمش نسبتاً اشتباه بود که گفت: من دریایی واقعی و مادی دیدم. اما مرد بیدار چون قادر به تفکیک عالم مثال از عالم مادی بود حق داشت رؤیای او را تعبیر کند و بگوید:«آنچه در عالم رؤیا دیدی درست است، اما دریا، دریای واقعی نیست؛ کاسه شیرمان را در عالم خیال دریا پنداشتهیی و نی را نیز پل دیدهیی و هکذا ...» پس باید گفت تفکیک عالم مادی از عالم روحانی لازم است. در صورت امتزاج این دو، احکامشان اشتباه دیده میشود. برای نمونه فرض کن اتاق کوچکی داری که هر چهار دیوارش را با آیینه پوشاندهاند. وقتی وارد این اتاق محدود و کوچک میشوی آن را به وسعت میدانی بزرگ خواهی دید. حال اگر بگویی اتاقم را به وسعت یک میدان دیدم. درست گفتهیی، اما اگر حکم کنی که «اتاق من به اندازه یک میدان وسیع است» خطا خواهد بود، زیرا عالم مثال را به عالم حقیقی در آمیختهیی. پس تصویرهایی که برخی از اهل کشف بدون سنجش براساس میزان کتاب و سنت درباره طبقات هفتگانه کره زمین بیان کردهاند صرفاً عبارت از وضعیتی مادی از نظر جغرافیا نیست. برای مثال گفتهاند: «یک طبقه از زمین متعلق به جن و عفریت است و به اندازه هزاران سال وسعت دارد.» در حالی که زمین ما را میتوان در یکی دو سال دور زد و گنجایش چنان طبقات عجیبی را ندارد. لیکن اگر زمین را چون دانهی درخت کاج فرض کنیم در عالم معنا و مثال و برزخ و ارواح، درخت مثالیِ تمثل و تشکل یافته از آن نسبت به دانه اولی بسیار بزرگ خواهد بود، لذا برخی از اهل شهود در سیر روحانی خود تعدادی از طبقات زمین را در عالم مثال بسیار فراخ میبینند و مشاهده میکنند که در فاصلهیی هزاران ساله قرار دارند. آنچه آنها میبینند درست است، لیکن چون عالم مثال به عالم مادی شباهت دارد دو عالم مذکور را امتزاج یافته و در هم میبینند و چنان تعبیر میکنند که دیدیم. آنها پس از بازگشت به عالم صحو (هوشیاری) مشهودات نگاشته شده خود را چون فاقد میزان بوده خلاف حقیقت تلقی میکنند؛ همچنان که دیدن وجود مثالی سرا و باغی بزرگ در آیینهیی کوچک امکانپذیر است وجود مثالی و حقایق معنوی نیز با مسافتی هزار ساله و وسعتی هزاران ساله در عالم مادی امکانپذیر میباشد. خاتمه: از این مسأله دانسته میشود که درجه شهود در مرتبهیی بسیار پایینتر از درجه ایمان به غیب قرار دارد، یعنی مکاشفاتِ فاقد احاطهی برخی از اهل ولایت که صرفاً بر شهودشان استناد میکنند در سطح پایینتری از احکام مبتنی بر حقایق ایمانی محققین و اصفیا که وارث نبوتاند قرار دارد؛ چرا که حقایق بیان شده توسط آنان غیبی اما زلال، محیط و درست است و نه بر شهود که بر قرآن و وحی استوار است. پس باید گفت میزان همه حالها و مکاشفهها و ذوقها و مشاهدات کتاب و سنت است و معیار نیز فرامین قدسی کتاب و سنت و قوانین واردات [قلبی] اصفیای محققین میباشد.
سؤال: بسیاری مسأله وحدت وجود را بالاترین مقام میدانند. حال آنکه در میان صحابه که دارای ولایت کبری بودند و در رأسشان خلفای اربعه؛ نیز در میان ائمه اهل بیت و خمسه آل عبا که در رأس آنها هستند همچنین در میان مجتهدان و تابعان و در رأس آنها امامان چهارگانه، مشرب وحدت وجود به صورتی که گفته میشود به صراحت وجود نداشته است. آیا اخلاف آنان پیشرفت بیشتری کرده و طریق کاملتری یافتهاند؟ پاسخ: حاشا! هیچ کس توان آن را ندارد که از اصفیایی که نزدیکترین ستارهها به شمس رسالت و نزدیکترین ورثه اویند پیشتر برود. مسیر اصلی متعلق به آنان است. وحدت وجود، مشرب، حال و مرتبهیی ناقص است. لیکن چون لذتبخش و دلنشین است بسیاری از کسانی که در سیر و سلوک بدان مرتبه میرسند علاقهیی به بیرون آمدن از آن ندارند، همانجا میمانند و آن را مرتبه پایانی میپندارند. اگر صاحب این مشرب دارای روحی باشد که از مادیات و واسطهها مجرد شده و پرده اسباب را به سویی نهاده و مظهر شهودی استغراقی شده باشد، وحدت وجودی حالی نه علمی، و نشأت گرفته از وحدت شهود نه وحدت وجود، میتواند کمال و مقامی برای او ایجاد کند. چنین شخصی حتی میتواند به حساب خداوند تا درجهی انکار کائنات هم پیش برود؛ در غیر این صورت اگر غرق در اسباب و گرفتار مادیات باشد و دم از وحدت وجود بزند ممکن است به حساب کائنات تا انکار خداوند پیش برود. آری، مسیر اصلی، راه صحابه و تابعین و اصفیاست. عبارت «حَقَائِقُ اْلاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ» قاعدهی کلی آنها میباشد و حضرت حق براساس آیه لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ شبیه هیچ چیز نیست. خداوند منزه از تحیّز و تجزی [داشتن جا و جزء] است. ارتباط او با موجودات بر مبنای خالقیت میباشد. موجودات چنان که وحدت وجودیان میگویند عبارت از اوهام و خیالات نیستند. همهی چیزهایی که دیده میشوند نیز آثار حضرت حقاند. «همه اوست» غلط است؛ اندیشه درست این است که گفته شود «همه از اوست.» اینطور نیست که هر چیزی او باشد، بلکه همه چیزها از اویند. زیرا «حادث» ها نمیتوانند عین «قدیم» شوند. سعی میکنیم این مسأله را با دو تمثیل زیر تفهیم کنیم: تمثیل اول: فرض کنید پادشاهی هست که براساس اسم حاکم عادلِ خویش اداره عدلیهیی دارد و این عدلیه جلوهیی از آن اسم است. اسم دیگر او خلیفه است و ادارهیی هم تحت عنوان مشیخت و رسیدگی به امور علمی مظهر این اسم میباشد. اسم دیگر او فرمانده کل است و با این اسم در دوایر نظامی فعال بوده، و لشکر، مظهر این اسم است. حال اگر کسی مدعی شود: «پادشاه مذکور فقط حاکم عادل است و ادارهیی جز دایره عدلیه وجود ندارد.» ناچار میبایست اوصاف و احوال علمایی را که در دایره مشیخت هستند به صورت اعتباری و نه حقیقی بر کارکنان عدلیه تطبیق کرد و به طرزی ظلی و خیالی در درون دایره عدلیه اداره مشیختی تبعی و خیالی را تصور نمود؛ همچنین احوال پادشاه و مراوداتش با دایرهی نظامی را نیز به صورت فرضی میبایست در میان کارگزاران عدلیه تصور کرد و یک اداره نظامی غیر حقیقی را اعتبار نمود و هکذا ... در این حال اسم حقیقی پادشاه و حاکمیت راستین او از اسم حاکمِ عادل نشأت میگیرد و عبارت از همان حاکمیتیست که در عدلیه وجود دارد. اسمهایی چون خلیفه و فرمانده کل و سلطان هم اعتباریاند نه حقیقی. این در حالیست که ماهیت پادشاهی و حقیقت سلطنت به صورت حقیقی اقتضای همه اسما را دارد. اسمهای حقیقی نیز مستلزم دوایر حقیقیست و اقتضای آن را دارد. لذا سلطنت الوهیت به طور حقیقی اقتضای بسیاری از اسمای مقدسی چون «رحمان، رزاق، وهاب، خلاق، فعال، کریم و رحیم» را دارد. اسمای حقیقی مذکور نیز اقتضای آیینههای حقیقی را دارند. حال که وحدت وجودیان «لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ» میگویند در واقع حقیقت اشیا را تا مرتبه خیال تنزل میدهند. اسمهای «واجب الوجود و موجود و واحد و احد» حضرت حق جلوهها و دوایر حقیقی دارند. این آیینهها و دوایر حتی اگر حقیقی هم نباشند و خیالی و عدمی باشند ضرری برای اسمای مذکور نخواهند بود. اگر در آیینهی وجودِ حقیقی رنگِ وجود نباشد، زلال و درخشانتر میشود، اما در آن صورت تجلی اسمایی چون «رحمان، رزاق، قهار، جبار و خلاق» اعتباری خواهد بود نه حقیقی؛ در حالی که اسمای مذکور مانند اسم موجود حقیقتاند و نمیتوانند سایه باشند؛ اصیلاند و نمیتوانند تبعی باشند. پس صحابه و اصفیای مجتهدین و ائمه اهل بیت وقتی میگویند: «حَقَائِقُ اْلاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ» منظورشان این است که حضرت حق با تمام اسمای خود به صورت حقیقی تجلیاتی دارد. همه اشیا به واسطه ایجاد او دارای وجود عارضی هستند. این وجود نیز گرچه نسبت به وجود واجب الوجود سایهییست بسیار ضعیف و بیثبات اما وهم و خیال هم نیست. حضرت حق با اسم خلاق خود افاضه وجود میکند و آن را تداوم می بخشد. تمثیل دوم: فرض کنیم چهار آیینه قدی چهار دیوار اتاقی را پوشانده باشد. اتاق هر قدر هم که با سه آیینهی دیگر در هر یک از آیینهها ارتسام مییابد و دیده میشود، اما هر کدام از آیینهها با توجه به رنگ و هیأتشان اشیا را در درون خود منعکس نموده و در حکم اتاقی مثالی میشوند. حالا دو نفر وارد اتاق مذکور میشوند و یکی از آنها به یکی از آیینهها نگاه میکند و مدعی میشود که همه چیز در این آیینه جمع است. وقتی او را از آیینههای دیگر و صورتهای موجود در آنها آگاه میکنند شنیدههایش را که حالا تغییر کرده، حقیقت آن محدودتر شده و تصویرِ تصویر اتاق است در گوشه کوچکی از آیینه مذکور تطبیق میدهد و میگوید: «من چنین میبینم پس حقیقت همین است.» نفر دوم به او میگوید:«بله تو میبینی و هر آنچه را هم میبینی حقیقت دارد، اما در نفس الامر، صورت حقیقیِ حقیقت چنان نیست که تو میبینی. آیینههای دیگری نیز مانند آیینهیی که تو بدان دقت و توجه کردهیی وجود دارند که مانند آنچه دیدهیی کوچک و سایهی سایه نیستند.» به همین ترتیب هر یک از اسمای الهی نیز خواهان وجود آیینههای جداگانهیی هستند. مثلاً اسمهای «رحمان و رزاق» چون حقیقی و اصلاند موجودات شایسته خود و نیازمند رزق و مرحمت را طلب میکنند؛ همچنان که رحمان، ذی روحان واقعی نیازمند رزق را در دنیای حقیقی طلب میکند، رحیم نیز طالب بهشتی چنان حقیقیست. اگر صرفاً اسمهای «موجود، واجب الوجود و واحد احد» را حقیقی دانسته و اسمهای دیگر را سایههایی در درون آنها بپنداریم در حق اسمای مذکور ظلم خواهد بود. براساس این سرّ است که جادهی کبرا، مسیر صحابه و اصفیا و تابعین و ائمه مجتهدین و ائمه اهل بیت است که صاحب ولایت کبری و اولین طبقه شاگردان بیواسطه قرآن هستند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ (آل عمران: ٨) اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
مسأله مهمیست که با عقل و حکمت نمیتوان آن را حل کرد كُلَّ يَو۟مٍ هُوَ فٖى شَا۟نٍ فَعَّالٌ لِمَا يُرٖيدُ (رحمن: ٢٩)؛ (بروج: ١٦) سؤال: حکمت و راز این فعالیت حیرت انگیزی که همواره در کائنات دیده میشود چیست؟ به چه دلیل متحرکها از حرکت باز نمیمانند و همواره در چرخش و حرکتاند؟ پاسخ: توضیح این حکمت نیازمند هزار صفحه مطلب است. پس، از بیان تفصیلی آن صرفنظر کرده، مختصر آن را در دو صفحه خواهیم گنجاند. اگر کسی مسؤولیت فطری یا وظیفه اجتماعی خود را انجام داده، و برای انجام آن نیز جدیت به خرج دهد، آنان که متوجه هستند خواهند دانست که دو عامل موجب انجام وظیفه او شده است: عامل اول: مصالح، ثمرات و فایدههای مترتب بر وظیفه که به آن «علت غایی» میگویند. عامل دوم: محبت، اشتیاق و لذتی موجب شده است که وظیفه مذکور را با شور و هیجان انجام بدهد، از آن نیز به «داعی و مقتضی» تعبیر میکنند. برای مثال خوردن غذا را در نظر بگیرید. لذت و اشتیاق ناشی از اشتهاست که انسان را به خوردن غذا سوق میدهد؛ همچنین نتیجه غذا خوردن تغذیه بدن و تداوم زندگانیست. به همین ترتیب وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فعالیت لایتناهی، حیرتآور و دهشت انگیزی که در عالم مشاهده میشود در استناد به دو قسم از اسمای الهی و به سبب دو حکمت واسعه است که هر کدام از این حکمتها هم بینهایتاند: حکمت اول: اسمای حسنای حضرت حق تجلیات گوناگونی دارد که به حد و حساب نمیآید. تنوع مخلوقات از گوناگونی تجلیات مذکور سرچشمه میگیرد و اسمای مزبور نیز ظهور دائمی را طالباند، یعنی خواهان نشان دادن نقشهایشان میباشند. به عبارت دیگر علاقمندند جلوه جمالشان را در آیینهی نقشهایشان ببینند و نشان دهند، یعنی میخواهند کتاب کائنات و مکتوبات موجودات را لحظه به لحظه نو کنند و نو به نو مطالب معنادار بنویسند و هر مکتوب را علاوه بر ذات مقدس و مسمای اقدس در معرض مطالعه همه ذی شعوران بگذارند تا ببینند و بخوانند. سبب و حکمت دوم: همچنان که فعالیت موجود در مخلوقات از اشتها، اشتیاق و لذتی سرچشمه میگیرد؛ بیشک در هر فعالیتی نیز لذتی وجود دارد و حتی هر فعالیت خود نوعی لذت است؛ در واجب الوجود نیز به طرزی که شایستهاش است و متناسب با استغنای ذاتی و غنای مطلقش میباشد و با کمال مطلقش همخوانی دارد، شفقتی مقدس و بیانتها و همینطور محبتی مقدس و بیپایان وجود دارد. نیز شوق مقدسی هست که از شفقت و محبت مقدسی که گفتیم سرچشمه میگیرد. باز سرور مقدسی وجود دارد که ریشهاش در همان شوق مقدس است. از آن سرور مقدس نیز (اگر بیانش جایز باشد) لذت مقدس بیانتهایی وجود مییابد. ترحم بیپایانی نیز در آن لذت مقدس هست که موجب (اگر بیانش جایز باشد) رضایت مقدس و افتخار بینهایتی میشود که از رضایت و کمال مخلوقات بر میآید که ریشه در فعالیت مخلوقات درون قدرت و از قوه به فعل آمدن استعدادهایشان و تکامل یافتن آنها دارد و از آنِ ذات رحمان رحیم میباشد. این رضایت مقدس و افتخار بینهایت به صورت لایتناهی فعالیتی بیحد و حصر را اقتضا دارد. فلسفه و علم و حکمت از این مطلب آگاهی ندارند به همین علت طبیعت فاقد شعور و تصادف کور و اسباب جامد را در این فعالیتِ به غایت علیمانه، حکیمانه و بصیرانه دخیل دانسته، گرفتار ظلمات گمراهی شده و نور حقیقی را نیافتهاند. قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَر۟هُم۟ فٖى خَو۟ضِهِم۟ يَل۟عَبُونَ رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى كَاشِفِ طِل۟سِمِ كَائِنَاتِكَ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ ال۟مَو۟جُودَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ مَا دَامَ ال۟اَر۟ضُ وَ السَّمٰوَاتُ اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

