بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ عبارت توحیدی فوق ضمن این که «یازده کلمه» را درخود جای داده، به روایتی صحیح، مرتبه اسم اعظم را نیز شامل میشود، و تکرار آن بعد از نماز صبح و مغرب، فضیلت فراوانی دارد. در هر یک از کلمههای آن، هم مژده و بشارت، هم مرتبه توحید ربوبیت و هم به سبب رابطهی آن با اسم اعظم، کبریای وحدت و کمال وحدانیت وجود دارد. این حقایق بزرگ و والا درسایرکلامهای «رساله نور» شرح داده میشوند، و فقط در این جا بنا بر وعدهیی که داده بودیم، به شکل فهرست و به صورت مختصر و خلاصه و ضمن یک «مقدمه» و «دو مقام» به شرح آن میپردازیم.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Twentieth Letter
بدان! و مطمئن باش! که ایمان به ِالله و الاترین هدف خلقت و بزرگترین نتیجهی فطرت است. و معرفت اللهِِ درون مایه ایمان به الله، والاترین مرتبه انسانیت و بزرگترین مقام بشریت است. و محبت اللهِِ درون مایه معرفتالله، درخشندهترین سعادت وشیرینترین نعمت برای جن و انس میباشد. و لذت روحانیِ درون مایه محبت الله، بیآلایشترین سُرور برای روح بشر و پاکترین شادی برای قلب انسان است. آری، به درستی که تمام سعادتهای حقیقی و سُرور ناب ونعمتهای شیرین ولذتهای پاک در معرفت الله و محبت الله میباشد و کسب آن، بدون این دو امکان پذیر نیست. انسان خداشناس و دوستدار خداوند، یا «بِالقوه» یا «بِالفعل» مشمول سعادت، نعمت، انوار و اسرار میباشد، و شخصی که او را نشناسد، و دوستدار او نباشد، به سختیهای فراوان و دردها و مصایب،- هم معنوی و هم مادی- گرفتار میشود. آری، انسان مسکین و عاجز، در این دنیای پریشان، آواره در میان بشریت، درحیاتی بیثمر، بیصاحب و بیحامی به سر میبرد، که اگر سلطان تمام دنیا باشد، بیفایده و بیارزش است. پس همه این را درک خواهند کرد، که انسان، در این دنیای بیارزش و فانی اگر صاحبش را نشناسد، و مالکش را نیابد، سرگردان و بیچاره است. اما اگر صاحبش را بیابد، و مالکش را بشناسد، آن وقت رحمتش را پناهگاه و قدرتش را تکیهگاه خود خواهد کرد؛ در نتیجه، وحشتگاه دنیا به تفرجگاه و مکانی برای سعادت تبدیل خواهد شد.
در هر یک از «یازده کلمه» موجود در این کلام توحیدی، مژدهییست، و در هرکدام از این مژدهها، شفا و در هر کدام از این شفاها، لذّت معنوی وجود دارد.
«لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» مژده میدهد: روح انسان که به نیازهای بیپایانی گرفتار است، و در تیررس هجوم دشمنان بسیاریست، این لفظ جلاله وسیلهيی برای طلب یاری واستمداد او میشود، بر او درِگنجینه رحمتی را باز کرده، که تمام نیازمندیهایش را تأمین میکند، و تکیهگاهی میشود که معبود وخالق خود را - که صاحب قدرت مطلق است، و روح انسان را از شر تمام دشمنانش نجات داده، وامنیت میبخشد- میشناساند، و معرفی میکند، و صاحبش را نشان میدهد، و میگوید، که مالکش کیست. و با اِرائه آن، قلب انسان را از وحشتی مطلق و فراگیر و روح انسان را از حزن و اندوه نجات میدهد، و شادمانی ابدی و سروری دایمی میبخشد.
«وَحْدَهُ» در این لفظ جلاله مژدهیی شفادهنده و سعادت بخش وجود دارد. روح بشر و قلب انسان که با اکثر موجودات در کائنات در ارتباط است، و به سبب این علاقهمندی و ارتباط، پریشانی و کشمکشهای او به حد اشباع رسیده، در لفظ جلاله «وَحْدَهُ» پناهگاه و نجاتدهندهیی مییابد، که او را از تمام آن پریشانیها و کشمکشها نجات میدهد، یعنی لفظ جلاله «وَحْدَهُ» در معنا میگوید: «همانا خداوند یکتاست، با پناه بردن به دیگران خود را خسته نکن! و نزد آنها خودت را کوچک نکن منت مکش! و گردنات را با چاپلوسی خم نکن! و با التماس به آنها به خود زحمت نده! و از آنها نترس! زیرا همانا سلطان کائنات یکیست، تمام کلیدها در دست او و همه چیز تحت مهار اوست، همه چیز با امر او انجام میشود. اگر او را یافتی، تمام خواستههایت را خواهی یافت، و از زیر بار منت و ترس بسیاری نجات مییابی.»
«لاَ شَرِيكَ لَهُ» یعنی از آن جایی که در الوهیت و سلطنتش شریکی نداشته، و الله یکیست، و چندین الله وجود ندارد، در ربوبیت و اجراییات و ایجاداتش نیز شریکی ندارد. البته گاه دیده میشود، با این که سلطان یکیست، و درسلطنتش شریکی ندارد، اما مأمورهای اجرایی او در قسمت اجرایی، شریک او محسوب میشوند، و اجازهی حضور به هر کسی نمیدهند، و مانع میشوند، و میگویند: «به ما هم مراجعه کنید.» وتنها نکته قابل ذکراین است، همانگونه که حضرت حق، که سلطان أزل وابد میباشد، درسلطنتش شریکی ندارد، دراجراییات ربوبیتش نیز به شریک و دستیار محتاج نیست. اگر امر و اراده و حُول و قوّت او نباشد، هیچ کس نمیتواند در کار دیگری مداخله کند، و هر کس میتواند مستقیم و بیواسطه به او مراجعه نماید، و به دلیل نبود شریک و دستیار نمیتوان به شخص مراجعه کننده گفت: «ممنوع است، نمیتوانید به حضور ایشان بروید!» پس این لفظ جلاله به روح بشر چنین مژده میدهد: روح بشر که سلاح ایمان را در دست دارد، میتواند بدون مانع، بدون مداخله، بیپرده، در هر حالتی، با هرآرزویی، در هر زمانی و در هر جایی به حضور جمیل ذوالجلال و قدیر ذوالکمال -که صاحب خزینههای سعادت و مالک گنجینههای رحمت است - برود، و نیازهایش را عرضه بدارد، و با یافتن رحمت و تکیه بر قدرتش، میتواند کمال سعادت و خشنودی و فرح را به دست آورد.
«لَهُ الْمُلْكُ» یعنی او صاحب ملک و هر آن چه در اوست، میباشد، و شخص تو، هم ملک و هم مملوک او هستی، و هم این که در ملک او مشغول به کار میباشی. این لفظ جلاله مژدهیی شفابخش میدهد و میگوید: ای انسان! تو خود را مالک خویش ندان، زیرا قادر به ادارهی خود نیستی، و آن بار سنگینی ست، و نمیتوانی ازخود محافظت کنی، نمیتوانی بلاها را از خود دفع کرده، و نیازهایت را مهیا نمایی، پس خود را بیهوده مضطرب نکن، و عذاب نده، صاحب مُلک کس دیگری ست، آن مالک، هم قدیراست، وهم رحیم. تکیه به قدرت او کن، و به رحمتش اتهام نبند، غم را رها کن، و لذت ببر، زحمت را دور انداز، و صفا را بیاب. و میگوید: حال که این کائنات - که دوستدار و علاقمند آن هستی و از فانی بودنش، پریشان شدهیی، و قادر به اصلاح آن نبودهیی- مُلک یک قدیر رحیم است، پس ملک را به صاحبش تسلیم کن، و به دست او بسپار، و درعوض جفا، صفای آن را بچش. او حکیم است و رحیم، هر آن چه بخواهد، در مُلکش انجام میدهد، و اداره میکند، و زمانی که ترس، وجودت را فرا گرفت، همچون ابراهیم حقّی بگو: مولا گُورَه لیم نِیلَر نِیلَرسِه گُوزَل اِیلَر یعنی «درکرده حق بنگر، هرآن چه انجام دهد، جلوهگر و زیبا باشد.» و از پشت پنجره نگاه کن و وارد جزییات نشو.
«لَهُ الْحَمْدُ» یعنی حمد و ثنا، مدح و منّت مخصوص او و شایستهی اوست. اینک که او صاحب نعمتهاست، و از خزینه او میآیند، و خزینه هم دایمیست، پس این لفظ جلاله مژده میدهد، و میگوید: ای انسان! از زوال نعمت درد نکش، زیرا گنجینه رحمتش بیانتهاست، و به زوال لذت فکر نکن، و فریاد سر مده، زیرا آن میوهی نعمت، ثمرهی رحمتِ بیانتهاست، چون درختش دایمیست، اگر میوهی آن چیده شود، دوباره از نو سبز میشود. با سپاس و اندیشه در لطف و التفات رحمتی، که در لذتِ نعمت نهفته است، و از آن صدها بار شیرینتر است، میتوانی آن لذت را به یکباره چندین برابرکنی. آنگونه که پادشاه با هدیه سیب به تو، حسّ لذتِ عنایت و توجه شاهانهی خود را - که ازصدها بلکه هزاران سیب لذتبخشتراست- در تو زنده میکند، و به تو احسان مینماید؛ همانگونه نیز با لفظ جلاله «لَهُ الْحَمْدُ» یعنی با حمد و شکر، یعنی با ایجاد حسّ انعامِ نعمت، یعنی با شناخت منعم و تفکر در انعام، یعنی با تفکردرعنایتِ رحمت و جلب توجه به شفقت و دایمی بودن نعمت، دَریچه یک لذت معنوی را که چندین برابراز خود نعمت لذیذتر است، بر روی تو باز میکند.
«يُحْيِى» یعنی زندگی بخش و حیات دهنده اوست، و کسی که حیات را با رزق و روزی دوام میبخشد، اوست، ومهیا کنندهی نیازهای حیات نیز اوست، و اهداف والای حیات متعلق به اوست، و نتیجههای مهم آن و نود و نه درصد ثمره حیات، نظر به او دارد. پس این لفظ جلاله، بشرعاجز وفانی را صدا میزند، و مژده میدهد و میگوید: ای انسان! تکالیف سنگین حیات را به دوش مگیر، و خود را زحمت مده، به نابودی حیات فکر مکن، و اندوهگین مشو، و در آمد و رفت این دنیا، تنها با فکرکردن به میوههای بیارزش دنیوی پشیمانی درپیش مگیر. آن ماشین حیات موجود در سفینه وُجودت، متعلق به حی قیّوم است، او لوازم مورد نیاز را تدارک میبیند، و اهداف ونتیجههای فراوانی درحیات وجود دارد، که همه متعلق به اوست. تو ناخدای آن سفینه هستی، وظیفهات را به خوبی انجام بده، و پاداشت را بگیر، و لذت ببر، و به ارزش آن سفینه حیات و به فواید زیبای آن و به کریم و رحیم بودن ذات صاحب سفینه فکرکن، و با خوشحالی شکرکن، و بدان! زمانی که وظیفهات را با استقامت انجام دهی، از جهتی تمام نتایج آن سفینه در دفتر اعمال تو ثبت میشود، و حیات جاودانی را برای تو در پیدارد، و با احیای همیشگی تو، به تو جاودانگی میبخشد.
«وَ يُمِيتُ» یعنی مرگ و میر از طرف اوست؛ هم چنین اوست که از وظیفه حیات ترخیص میکند، و جایگاه تو را از دنیای فانی تغییر داده، و از تکلف و خدمت آزاد میکند، یعنی تو را از حیات فانی به حیات باقی میبرد، پس این لفظ جلاله بر جنّ و انس فانی فریاد برمیکشد، و میگوید: مژده و بشارت بر شما باد! مرگ اعدام نیست، هیچ و پوچ شدن نیست، نابودی نیست، انقراض نیست، خاموشی نیست، فراق ابدی نیست، عدم نیست، تصادف نیست، نیست شدن بدون فاعل نیست، بلکه ترخیص و تبدیل مکانیست، از طرف فاعل حکیمِِ ِرحیم، جذب و کششیست، به سوی سعادت ابدی و وطن اصلی آنها، دَریست، برای وصال اکثر دوستانمان در برزخ.
«وَ هُوَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ» یعنی در عوض کمال و حُسن و احسانی که در تمام موجودات هستی دیده میشود، و دلیل محبت داشتن به آنهاست، صاحب جمال و کمال و احسانی بیپایان و به مراتب والاتر دیگری وجود دارد، و معبود لم یزل و محبوب لا یزالیهست، که تنها یک جلوه از جمال او در برابر تمام آن محبوبان کافی میآید، و صاحب حیاتی دایمی -که ازلی و ابدیست- بوده، ومنزه از زوال - که نشانه ناقص بودن است- میباشد، و از فنا و نشانههای نقص و قصور مبّراست، پس این لفظ جلاله به جن و انس و تمام ذی شعوران و اهل محبت و عشق اعلام میدارد: بر شما مژده باد! یک محبوب باقی دارید، که درد جدایی را درمان میکند، و بر آن مرهم مینهد. حال که او را دارید، و ابدیست، به چیزهای دیگر فکر نکنید، و نگران نشوید. حُسن و احسان، فضل و کمالی که سبب محبت به محبوبانتان شده بود، سایهی ضعیفی از سایهی آن محبوب باقیست، که آن سایه در پشت پردههای جلوه جمال باقی او پنهان میباشد. زوال و نابودی آنها شما را اندوهگین نکند، زیرا آنان به منزلهی آیینههایی هستند، که عوض کردن این آیینهها، برق جلوههای جمال را تازه و زیباتر میکند. حال که او هست، همه چیز هست.
«بِيَدِهِ الْخَيْرُ» یعنی همه خیر در دست اوست. تمام اعمال خیرتان به دفتر او وارد شده، و تمام اعمال صالحتان نزد او ثبت میشود، پس این لفظ جلاله جنّ و انس را صدا میزند، و مژده میدهد: ای بیچارگان و درماندگان! زمانی که به قبرستان کوچ کردید، نگویید: «ای وای! سرمایهمان بر باد رفت، سعی بیخود کردیم، و تنها یک وجب خاک، از این دنیای زیبا و بزرگ نصیبمان شد.» با ناله و فریاد، مأیوس نشوید، زیرا از تمام آن چه داشتهاید، محافظت خواهد شد، و اعمالتان نوشته شده است، و همهی خدمات شما ثبت شده است. ذات ذوالجلالی که پاداش دهندهی خدمات بوده، و هر خیری در دست اوست، و قادر به انجام هر خیریست، شما را به سوی خود میکشد، و موقت در زیر زمین نگه میدارد، سپس به حضور خود میپذیرد. خوشا به سعادت شما که خدمات و وظیفه خود را به اتمام رساندید، زحمتهای تان به پایان رسید، و به سوی آسایش و رحمت میروید، خدمت و سختی و رنج تمام شد، میروید، تا پاداش بگیرید. آری، قدیر ذوالجلالی که بذر و هسته بهار گذشته را که در حکم برگههای دفتر اعمال و صندوقچهی خدمات آن به شمار میرود، محافظت میکند، و در بهار بعدی به صورتی خیره کننده، و حتی به مراتب پر برکتتر از اصل آن حفظ کرده، و سبب رشد و نمو آن میشود، البته نتیجهی حیات شما را نیز به همان شکل محافظت کرده، و پاداش خدمتهای تان را بسیار گسترده خواهد داد.
«وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» یعنی او واحد است و احد، او برهر چیز تواناست، هیچ چیز برای او سنگینی ندارد برای او خلق یک بهار به اندازهی خلق یک گل آسان است، و خلق بهشت نیز به اندازهی خلق بهار، برایش سهل است. مصنوعات پایان ناپذیری که در هر روز و در هر سال و در هر عصر، یکی پس از دیگری ایجاد کرده است، قدرت بینهایت او را با زبانهای کثیری شهادت میدهند، این لفظ جلاله نیز مژده میدهد: ای انسان! خدمات و عبودیتی که انجام داده بودی، بیخود و بیثمر نخواهد بود، برایت دارِمکافات و دارِسعادت حاضر شده است. در عوض این دنیای فانی، بهشت باقی منتظرتوست. به وعدههای خالق ذوالجلالی که عبادتش کردهیی، و او را میشناسی، ایمان داشته باش، و اعتماد کن. محال است، خلاف وعدهاش عمل کند. قدرتش از هر نظر بینقص و بیعیب است، و عجز، قدرت مداخله درکارهایش را ندارد. همانگونه که باغچه خانهات را خلق کرده است، بهشت را نیز میتواند برایت خلق کند، و خلق کرده، و وعده داده، و چون وعده داده است، بیشک تو را نیز به آنجا خواهد برد. حال که به وضوح میبینیم، حضرت حق بیشتر از سیصد هزار نوع از انواع مختلف حیوانات و نباتات را در هرسال و برروی زمین و با کمال انتظام و میزان و با کمال سرعت و سهولت حشر میکند، و نشر میدهد، پس بیشک چنین قدیرذوالجلالی، به انجام وعدههایش مقتدراست. نیز قدیرمطلق در هر سال، نمونههای حشر و بهشت را به گونههای مختلفی ایجاد میکند و با فرمانهای آسمانی، سعادت ابدی را وعده کرده، و مژدهی بهشت میدهد. و تمام اجراییات و شئونات او، حق و حقیقت است، و با صدق و جدیت است. و با شهادت آثارش، تمام کمالات به کمالات بینهایت او شهادت میدهند، و دلالت میکنند، و در او هیچگونه نقص و قصوری نیست. و میدانیم، بد قولی، خلاف، کذب و فریب از بدترین خصلتهاست، و نقص و قصور به شمار میآید، پس البته، آن قدیر ذوالجلال وحکیم ذوالکمال و رحیم ذوالجمال به وعدهاش عمل کرده، و دَرهای سعادت ابدی را بازخواهد نمود، و شما را به بهشت، به وطن اصلی پدرتان حضرت آدم - ای اهل ایمان! - داخل خواهد کرد.
«وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ» یعنی انسانها که برای تجارت و انجام مأموریت به این دنیا - یعنی به این دارامتحان- فرستاده شدهاند، و وظایف مهمی به دوش دارند، تجارتشان را انجام میدهند، و وظایف خود را به اتمام میرسانند، و بعد از به پایان رساندن خدماتشان، دوباره نزد خالق ذوالجلالی برخواهند گشت، که فرستاننده آنها بود، و با مولای کریم خود ملاقات خواهند کرد، یعنی از این دار فانی گذشته، و در مکانی باقی به حضور کبریایی پروردگار مشرف خواهند شد، و از موجبات پریشانی نجات مییابند، و پردههای تاریکِ واسطه برداشته خواهد شد، و در مقر سلطنت ابدی، بیپرده با رب رحیمشان ملاقات خواهندکرد، هر کس مستقیم و بیواسطه خالق، معبود، رب، سیّد و مالک خود را شناخته و مییابد، پس این لفظ جلاله بشارتی خوشتر از تمام مژدههای داده شده، میدهد، و میگوید: ای انسان! آیا میدانی، به کجا میروی، و به کجا کشیده میشوی؟ همان طورکه در قسمت آخر «کلام سی و دوم» گفته شده است، بدان! یک ساعت زندگی در بهشت با هزار سال زندگی سعادتمندانهی دنیا برابری میکند، و یک ساعت رؤیت جمال جمیل ذوالجمال با هزارسال زندگی در بهشت برابری میکند، و اینک تو برای نایل شدن به مقام دیدارجمال و به دایره رحمت آن ذات جمیل ذوالجمال میروی، و به جایگاه حضور یک معبود لم یزال و یک محبوب لایزالی میروی، که حُسن و جمال تمام موجودات دنیوی و تمام محبوبان مجازی -که مبتلا و مفتون و مشتاق آنها هستی - تنها سایهیی از جلوه جمال و حُسن اسماء اوست، و تمام بهشت با تمام لطایفش، یک جلوه رحمت اوست، وتمام اشتیاقها، محبتها، جذابیتها و جاذبهها، پرتوی از محبت او میباشند، و به بهشت، و به ضیافتگاه ابدی خود دعوت میشوید، حال که چنین است، نه این که گریان، بلکه خندان به دروازه قبر وارد شوید. این لفظ جلاله همچنین مژده میدهد، و میگوید: ای انسان! تصور نکن، به سوی فنا، به عدم، به نیستی، به ظلمات، به نسیان، به پوسیدگی، به ویرانی و نابودی میروی، و در (عالم) کثرت به نابودی و خفگی محکومی! شما نه به فنا، بلکه به بقا میروید، و نه به عدم، بلکه به سوی وجود دایمی کشیده میشوید، و نه به ظلمات، بلکه به عالم نور وارد میشوید، و به سوی صاحب و مالک حقیقی میروید، و به پایتخت سلطان ازلی بازخواهید گشت، و در (عالم) کثرت محکوم به نبودن وخفگی نیستید، بلکه در دایره وحدت نَفَس خواهید کشید و نه به جدایی، بلکه به وصال خواهید رسید.
(اشارتیست مختصر در بحث اسم اعظم و اثبات توحید)
در «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» توحید الوهیت و معبودیت هست. به یکی از براهین بسیار قوی این مرتبه به شرح زیر اشارهیی میکنیم. در این عالم مخصوصاً بر روی زمین فعالیت و تحرک منظمی مشاهده میشود؛ همچنین خلاقیتی بسیار حکیمانه را هم میبینیم. به همین ترتیب فتاحیتی با نظم و ترتیب به چشم میخورد؛ یعنی صورتبندی و شکلدهی شایسته هر چیز را به عین الیقین مشاهده میکنیم. نیز وهابیت و احسانی بسیار مهربانانه، کریمانه و دلسوزانه هم به چشم میخورد. لذا وضعیت و کیفیت مذکور، بالضروره وجوب وجود و وحدت ذات ذوالجلالی را اثبات میکند که فعال و خلاق و فتاح و وهاب است و موجب میگردد فرد، این وضع را [به طور ملموس] احساس کند. زوال و نو شدن مداوم موجودات نشان میدهد که آنها جلوههای اسمای قدسی صانعی قدیرند و سایه انوار اسما و اثر افعال و نقشها و صحیفههای قلم قَدَر و قدرت او و آیینههای جمال کمال اویند. همچنان که صاحب عالم هستی این حقیقت عظیم و مرتبهی والای توحید مذکور را با همه کتابها و صُحف مقدساش به نمایش میگذارد تمام اهل حقیقت و کاملین نوع بشر نیز همان مرتبه توحیدی را با تحقیقات و کشفیات خود نشان میدهند. کائنات نیز با تمام فقر و عجزی که دارد به شهادت معجزات دائمی صنعت الهی و خوارق اقتدار و خزائن ثروت که محل نمایش آنان است به همان مرتبهی توحید اشارت دارد. پس باید گفت شاهد ازلی با تمام کتب و صُحف خود و اهل شهود با همه تحقیقات و مکاشفات خود و عالم شهادت با تمام احوال منظم و شئونات حکیمانهاش همگی در آن مرتبه توحید اتفاق دارند. کسی که آن واحد احد را قبول ندارد یا باید الههای بیشمار را قبول کند یا همچون سوفسطاییان نادان وجود خود و عالم هستی را انکار نماید.
«وَحْدَهُ» کلمهییست که مرتبهیی صریح از توحید را نشان میدهد. با اشاره به برهانی بسیار محکم از آن، که این مرتبه را نیز بهطور کامل اثبات میکند میگوییم: آنچه به محض گشودن چشم و دیدن ظاهر عالم هستی نظر ما را جلب میکند نظامی کامل و فراگیر و میزانی حساس و شامل است. همه چیزها را در نظمی دقیق و میزان و معیاری حساس میبینیم. کمی که بیشتر دقت میکنیم متوجه تنظیم و توزینی نو شونده میشویم، یعنی متوجه میشویم که کسی نظام مذکور را با نظم و ترتیب تغییر میدهد و میزان مزبور را با سنجشی نو میکند. هر چیز را الگویی مییابیم که ملبس به صورت های موزون و منظم بسیار فراوانی میشود. بیشتر که توجه میکنیم، میبینیم تحت آن تنظیم و توزین، حکمت و عدالتی هست، و در هر اقدام و حرکتی حکمت و مصلحتی مورد نظر است و حق و فایدهیی دنبال میشود. دقیقتر که نگاه میکنیم در متن فعالیتی حکیمانه نمودهای قدرتی را میبینیم و متوجه جلوههای علمی میشویم که بر همه چیز کاملاً محیط است و تمام شئونات هر چیزی را در بردارد. در واقع نظام و میزان موجود در همه موجودات، تنظیم و توزینی عام را به ما نشان میدهد و با درک تنظیم و توزین مذکور نیز پی به وجود حکمت و عدالتی فراگیر میبریم و از طریق حکمت و عدالت هم متوجه قدرت و علم میشویم. پس به چشم عقل، قدیر کل شی و علیم کل شیای در پس این پردهها دیده میشود؛ همچنین هنگامی که به اول و آخر هر چیزی توجه میکنیم مخصوصاً در نوع ذی حیاتان، میبینیم آغاز، اصل، ریشه، میوه و نتایج آن به شکلیست که گویا اصل و بذر آنها دارای برنامه تعریف شدهییست و همه اعضا و جوارح آن موجود را در بر میگیرد. به همین ترتیب به نظر میرسد عصاره تمامِ معنای ذی حیات مذکور در نتیجه و میوه آن جمع شده و در برگیرنده تاریخچه حیات آن است. گویا هسته که اصل آن است مجموعهیی از قواعد ایجادیاش میباشد. میوه و ثمرهاش را نیز همچون فهرستی از اوامر ایجادیاش میبینیم. بعد، به ظاهر و باطن آن ذی حیات توجه میکنیم و با تصرفات قدرتی به غایت حکیم و تصویرات و تنظیمات ارادهیی نافذ روبهرو میشویم. یعنی قوت و قدرتی ایجاد میکند و امر و ارادهیی لباس صورت میپوشاند. به این ترتیب به ابتدای هر یک از موجودات که نگاه کنیم معرفی نامهی یک علم را میبینیم، و در آخرش طرح و بیان نامه یک صانع، و در ظاهرش حُلهی کاملاً متناسب و هنرمندانهی فاعلی مختار و مرید، و در باطنش دستگاه بسیار منظمِ خالقی قدیر را مشاهده میکنیم. این وضع و کیفیت بالضروره و بالبداهه اعلام میدارد که هیچ چیز، هیچ زمان و مکانی نمیتواند از قبضه تصرف صانع واحد ذوالجلال بیرون باشد. هر شی، و تمام اشیا با تمام شئوناتشان، در قبضه تصرف قدیری مرید، تدبیر میشوند و به واسطه لطف و تنظیم رحمانی رحیم، صورت زیبا مییابند و با تزیینات حنانی منان، دارای زینت میشوند. آری، عالم هستی و نظم و میزان و تنظیم و توزینی که در موجودات هست ذات حکیمی را که بی نظیر و یکتا و واحد و احد و قدیر و مُرید و علیم است به کسی که در سر دارای شعور و در صورت دارای چشم میباشد در مرتبه وحدانیت نشان میدهد. آری در همهی چیزها وحدت وجود داشته، و وحدت نیز نشان از واحد دارد. برای مثال خورشید که به منزله چراغ این جهان است واحد است. پس مالک این دنیا هم واحد است. یا مثلاً خادمان ذیحیاتان روی زمین یعنی هوا و آتش و آب واحدند، لذا کسی که آنها را استخدام کرده و مُسخر ما نمود نیز واحد است.
لَا شَرٖيكَ لَهُ ؛ مقام نخست در کلام «سی و دوم» این کلمه را به غایت محکم و درخشان اثبات کرده است، لذا بدانجا ارجاع میدهیم. بیش از آن نمیتوان چیزی بیان کرد و اصولاً به بیان و توضیح بیشتر هم نیازی نیست و قابل توضیح نیست.
لَهُ ال۟مُل۟كُ یعنی از فرش تا عرش؛ از ثری تا ثریا؛ از ذرات تا سیارات؛ از ازل تا ابد؛ همه موجودات، آسمانها و زمین، دنیا و آخرت؛ همه چیز مُلک اوست. مرتبه عظمای مالکیت در صورت توحید اعظم از آن اوست. یکی از حجتهای کبرای مرتبه عظمای مالکیت و مقام اعظم توحید، در زمانی دلنشین طی خاطرهیی لطیف و به زبان عربی بر ذهن این عاجز القا شد. به یاد آن خاطره لطیف، عین عبارات عربی را به شرح زیر نوشته، سپس معنای آن را خواهیم آورد: «لَهُ الْمُلْكُ ِلاَنَّ ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبِيرَ كَهذَا الْعَالَمِ الصَّغِيرِ * مَصْنُوعَا قُدْرَتِهِ مَكْتُوبَا قَدَرِهِ * اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ صَيَّرَهُ مَسْجِدًا * اِيجَادُهُ لِهذَا صَيَّرَهُ سَاجِداً * اِنْشَاؤُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مِلْكًا * اِيجَادُهُ لِهذَا صَيَّرَهُ مَمْلُوكًا * صَنْعَتُهُ فِى ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتَابًا * صِبْغَتُهُ فِى هذَا تَزَاهَرَتْ خِطَابًا * قُدْرَتُهُ فِى ذَاكَ تُظْهِرُ حِشْمَتَهُ * رَحْمَتُهُ فِى هذَا تُنَظِّمُ نِعْمَتَهُ * حِشْمَتُهُ فِى ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ * نِعْمَتُهُ فِى هذَا تُعْلِنُ هُوَ اْلاَحَدُ * سِكَّتُهُ فِى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَاْلاَجْزَاءِ * خَاتَمُهُ فِى هذَا فِى الْجِسْمِ وَ اْلاَعْضَاءِ»
«ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبِيرَ... الخ» یعنی عالم اکبر که کائنات نامیده میشود و عالم اصغر که مثال مُصغّر آن است و انسان خوانده میشود، دلایل وحدانیت آفاقی و انفسی را نشان میدهند که با قلم قدرت و قَدَر نوشته شده است. آری، نمونهی صنعت منظم کائنات در مقیاسی کوچکتر در انسان وجود دارد. صنعت در آن دایره کبرا بر صانع واحد گواهی میدهد؛ به همین ترتیب صنعت مختصری که در مقیاس کوچکتر در انسان وجود دارد نیز بر همان صانع دلالت دارد و وحدتاش را نشان میدهد؛ همچنان که انسان مکتوب ربانی و به غایت معنادار و قصیدهیی با نظم و ترتیب است کائنات نیز قصیده منظم قَدَریست که با همان قلم تقدیر نگاشته شده با این تفاوت که کتابتش در مقیاسی بزرگتر انجام شده است. آیا امکان دارد در کار سکه وحدتی که در سیمای انسان است و با علایم بیشمارِ متمایز کننده، ناظر بر تمام انسانها میباشد و در خاتم وحدتی که بر فراز کائنات است و همه موجودات را دوش به دوش و دست به دست درکنار هم قرار میدهد، چیزی جز واحد احد دخالت داشته باشد؟
معنای « اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ... الخ» این است که صانع حکیم، عالم اکبر را طوری بدیع آفرید و آیات کبرایش را طوری بر این عالم نقش زد که کائنات را به مسجدی بزرگ تبدیل کرد و انسان را نیز چنان خلق نمود تا با عقل و خردی که به او عطا کرده در برابر معجزات صنعت و قدرت بدیعاش سجدهی حیرت کند، و چنان کرد که انسان آیات کبرا را بخواند و کمربسته عبودیتاش شود؛ و او را در آن مسجد کبیر بر فطرت عبدی ساجد آفرید. آیا امکان دارد معبود حقیقی ساجدان و عابدان این مسجد کبیر کسی جز صانع واحد احد باشد؟
«اِنْشَاؤُهُ لِذَاكَ... الخ» یعنی آن مالکُ الملک ذوالجلال، عالم اکبر مخصوصاً روی کره زمین را با چنان سیمایی خلق و انشا کرد که شامل دوایر متداخل بیشماریست؛ و هر دایره در حکم مزرعهییست؛ گاه گاه و فصل فصل و عصر به عصر در آنها کشت کرده و درو نموده، و محصول برداشت میکند. ملک خود را همواره به کار میگیرد و در آن تصرف میکند. ذرات عالم را که بزرگترین دایره را تشکیل میدهند نیز مزرعهیی قرار داده و محصولاتی به بزرگی کائنات را با قدرت و حکمت در آن میکارد و درو میکند و برداشت میکند. از عالم شهادت روانه عالم غیب کرده، و از دایره قدرت به دایره علم میفرستد. بعد، روی زمین را که دایره متوسطیست به همان ترتیب مزرعهیی قرار داد که فصل به فصل عالمها و انواع را در آن میکارد و برداشت میکند. محصولات معنویاش را نیز به عوالم غیبی، اخروی، مثالی و معنوی میفرستد. باغی را هم که دایره کوچکتریست باز صدبار، هزار بار با قدرت پُر و با حکمت خالی میکند. از ذی حیاتی که دایرهیی کوچکتر است مثلاً از یک درخت یا از یک انسان، محصولاتی صدبار بزرگتر و بیشتر از خودش برداشت میکند. در حقیقت مالک الملک ذوالجلال همهی چیزها، اعم از کوچک و بزرگ یا جزیی و کلی را، چون الگویی خلق کرد و به صدها طریق منسوجات صنعتاش را که منقوش به نقش و نگارهای نو و تازهاند بر آنها میپوشاند و به این ترتیب جلوه اسما و قدرت معجزاتش را نمایان میسازد. او در ملک خود هر چیز را در حکم صحیفهیی ایجاد نمود و در هر صحیفه مکتوبات معنادار خود را به صدها شکل نگاشت؛ آیات حکمت خویش را نمایان ساخت و در اختیار ذی شعوران قرار داد تا آن را بخوانند. عالم اکبر را به شکل مُلک آفرید و در عین حال انسان را به صورتی خلق کرد و چنان ابزار و وسایل و حواس و احساسات، مخصوصاً نفس و هوا و نیاز و اشتها و حرص و ادعایی در اختیارش گذاشت که در مُلک فراخش حکم مملوکی را گرفت که نیازمند تمام مُلک میباشد. آیا جز مالک الملک ذوالجلالی که همه عوالم از عالم ذرات که عالم بسیار بزرگیست تا مگس را مُلک و مزرعه خود قرار داده است و انسان کوچک را برای آن مزرعه بزرگ ناظر و مفتّش و مزرعهدار و بازرگان و منادی قرار داده و او را برای خویش مهمانی ارجمند و مخاطبی محبوب قرار داده است، امکان دارد کسی دیگر در این مُلک تصرف کند و سیّد آن مملوک قرار گیرد؟
عبارت « صَنْعَتُهُ فِى ذَاكَ ... الخ» است و معنایش چنین می باشد: صنعت صانع ذوالجلال در عالم اکبر چنان بامعناست که آن صنعتش به صورت کتابی ظهور یافت و کائنات را در حکم کتابی کبیر قرار داد، لذا عقل بشر کتابخانه فن حقیقی حکمت را از آن اخذ کرد و طبق آن نگاشت؛ و آن کتاب حکمت چنان با حقیقت درآمیخت و از حقیقت مدد گرفت که به صورت قرآن حکیم که نسخهییست از کتاب مبین بزرگ اعلام شد. نیز همچنان که صنعت او در کائنات به دلیل کمال نظم و انتظامش صورت کتاب گرفت، صبغه و نقش حکمتش در انسان نیز شکوفه خطاب را گشود، یعنی صنعت مذکور تا آنجا زیبا و حساس و معنیدار است که وسایل آن دستگاه ذی حیات مانند گرامافون به سخن آمد و به سخن وا داشته شد. در چنان احسن تقویمی صبغه ربانی عطا کرد که گُلِ بیان و خطاب که معنوی و غیبی و زنده است در ذهنی مادی و جسمانی و جامد شکفت. نیز چنان ابزارهای متعالی و استعدادی در اختیار قابلیت نطق و بیان انسان گذاشت که در مقام مخاطب سلطان ازلی ظهور و بروزش داد و موجب ترقی او شد. به عبارت دیگر صبغه ربانی موجود در فطرت انسان گل خطاب الهی را شکوفاند. آیا امکان دارد کسی جز واحد احد بتواند در صنعت همه موجودات که به درجه کتاب رسیده و در صبغه موجود در انسان که به مقام خطاب رسیده دخالتی کند؟ حاشا !...
عبارت « قُدْرَتُهُ فِى ذَاكَ ... الخ» است که چنین معنایی دارد: قدرت الهی در عالم اکبر، حشمت ربوبی خود را نشان میدهد. رحمت ربانی نیز در انسان که عالم اصغر است نعمتها را تنظیم میکند. یعنی قدرت صانع، کائنات را از منظر کبریا و جلال به شکل کاخی چنان باشکوه ایجاد می کند که با خورشید چون لامپی بزرگ، ماه همچون مشعل، و با ستارگان مانند شمع هایی تزیین میکند. زمین را مانند سفرهیی، مزرعهیی، باغی، و قالیای قرار داد؛ کوهها را چون مخزن و ستون و قلعه کرد و ... همه چیز را در مقیاسی بزرگ مانند لوازم آن کاخ عظیم بنا کرد و ربوبیت خویش را بسیار باشکوه به نمایش گذاشت؛ به همین ترتیب از منظر جمال نیز رحمت او انواع نعمت را در اختیار همه ذی روحان حتی کوچکترین ذیحیات قرار داده، و امور را به این شکل تنظیم میکند ... لذا همه هستی را از بالا تا پایین با نعمتهایش زیور داده، و با لطف و کرم تزیین میکند و جمال رحمتش را در برابر حشمت جلالیه اش با همان زبانهای کوچک در مقابل آن زبان بزرگ ظاهر میسازد. یعنی: اجرام عظیمی چون خورشید و عرش، هنگامی که به زبان حشمت «یا جلیل یا کبیر یا عظیم» میگویند، ذی حیاتان کوچکی چون مگس و ماهی نیز با زبان رحمت «یا جمیل یا رحیم یا کریم» میگویند و نغمات لطیفشان را به آن موسیقی کبرا میآمیزند و آن را دلنشینتر میکنند. آیا امکان دارد کسی جز آن جلیل ذوالجمال و آن جمیل ذوالجلال بتواند در ایجاد این عوالم اکبر و اصغر دخالتی کند؟ حاشا! ...
عبارت «حِشْمَتُهُ فِى ذَاكَ ... الخ» است که معنایش چنین میباشد: حشمت ربوبی که در هیأت مجموعه کائنات ظهور مییابد وحدانیت الهی را اثبات و نمایان میسازد؛ نعمت ربانی نیز که ارزاق منظم تک تک جزئیات ذی حیاتان را عطا مینماید احدیت الهی را اثبات و نمایان میکند. واحدیت یعنی همهی آن موجودات متعلق به یکیست و ناظر بر یکیست و ایجاد یکیست، اما منظور از احدیت این است که بیشتر اسمای خالق کل شی، در هر چیزی تجلی میکند. برای نمونه نور خورشید از آن حیث که تمام سطح زمین را در بر میگیرد مثالیست برای واحدیت، اما این که نور خورشید، حرارت و هفت رنگ آن با نوعی سایهاش در هر جزء شفاف و قطرههای آب موجود است نمونهی احدیت میباشد. تجلی اکثر اسمای صانع (عالم) در هر چیز مخصوصاً در ذی حیات و به ویژه در هر انسانی، نشان دهنده احدیت است. این فراز اشاره دارد: حشمت ربوبیت و ربوبیت الهی که در کائنات تصرف میکند خورشید عظیم را برای موجودات روی زمین خادم و منبع روشنایی و گرما قرار داد، و کره زمین را نیز با این گستردگی گهواره و مأمن و محل داد و ستد آنها کرد، آتش را دوست و آشپزی در هر جا، و ابر را آبکش و مرضعه، کوهها را مخزن و انبار، هوا را وسیلهیی برای تنفس ذیحیات و بادبزنی برای مخلوقات، و آب را چون دایهیی که به تازه حیات یافتگان شیر میدهد و چون شربتدهندهیی که به حیوانات آب حیات میدهد، قرار داد تا وحدانیت الهی را آشکارا نشان دهد. آری، جز آفریننده یکتا چه کسی میتواند خورشید را خادم مُسخر زمینیان کند؟ جز او که واحد احد است چه کسی قادر است هوا را در دست گرفته و وظایف گوناگونی بر عهده اش بگذارد و در روی زمین خدمتکاری چست و چابکاش کند؟ جز آن واحد احد چه کسی را یارای آن هست که آتش را طباخ قرار دهد و کاری کند آتشی به اندازه سر یک کبریت هزاران من از اشیا را فرو برد و هکذا ... هر چیز، هر عنصر، و هر یک از اجرام آسمانی از نقطه نظر حشمت ربوبی، واحد ذوالجلال را نشان میدهد. همچنان که در منظر جلال و حشمت، واحدیت مشاهده میشود، در منظر جمال و رحمت نیز نعمت و احسان از احدیت الهی خبر میدهد، زیرا در ذیحیات و به ویژه در انسان، در درون صنعتی جامع، چنان اعضا و حواسی برای درک انواع بیشمار نعمت و قبول و طلب آن وجود دارد که مظهر جلوه همه اسمای تجلی یافته «الهی» در عالماند و گویی چون نقطهیی کانونی با آیینهی ماهیتش همه اسمای حُسنی را نشان میدهند و با آن احدیت الهی را اعلام میدارند.
عبارت «سِكَّتُهُ فِى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَاْلاَجْزَاءِ خَاتَمُهُ فِى هذَا فِى الْجِسْمِ وَ اْلاَعْضَاءِ»؛ معنایش چنین است: همانطور که صانع ذوالجلال در هیأت مجموعه عالم اکبر سکه کبرایی دارد در هر یک از اجزا و انواع آن نیز سکه وحدتی گذاشته است. همانگونه که بر جسم و صورت انسان که عالم اصغر است خاتم وحدانیت زده در هر یک از اعضایش نیز مهر وحدتی دارد. آری، آن قدیر ذوالجلال در هر چیزی، اعم از کلیات و جزییات، ستارگان و ذرات، سکه وحدتی گذاشته است که بر وجود او گواهی میدهند. بر هر یک از آنها مُهر وحدانیتی زده است که بر او دلالت می کنند. شرح این حقیقتِ بسیار عظیم در کلامهای «بیست و دوم»، «سی و دوم» و در سی و سه پنجره مکتوب «سی و سوم» به صورت قطعی و درخشان آمده و اثبات شده است، لذا علاقمندان را بدانجا ارجاع داده، سخن را در اینجا خاتمه میدهیم.
لَهُ ال۟حَم۟دُ یعنی کمالات موجود در همه مخلوقات که موجب مدح و ثنا میشوند از اوست، لذا حمد نیز متعلق به اوست. همه مدح و ثناهایی که از ازل تا ابد توسط هر کسی نسبت به هرکسی صورت گرفته یا خواهد گرفت متعلق به اوست، زیرا نعمت و احسان و کمال و جمال که سبب مدح شده، و همه چیزهایی که عامل حمد و سپاس میشوند به او تعلق دارد. آری، براساس اشارات آیههای قرآن آنچه مداوم از سوی همه موجودات به سوی درگاه الهی میرود عبودیت، تسبیح، سجده، دعا و حمد و ثناست؛ این موارد دائماً راهی درگاه الهیاند. در زیر به برهان عظیمی اشاره می کنیم که حقیقت توحیدی مذکور را اثبات میکند: وقتی به عالم هستی نگاه میکنیم آن را گلستانی میبینیم که سقفش با ستارگان علوی زینت یافته و زمیناش با موجودات مزیّن تزیین شده است. هر یک از اجرام علوی منظم و نورانی، و موجودات حکیمانه و زینت بخش سفلی در این گلستان به زبان مخصوص خود میگویند: ما معجزه قدرت قدیری ذوالجلال هستیم و بر وحدت خالقی حکیم و صانعی قدیر گواهی میدهیم. وقتی به کره زمین در گلستان عالم نگاه میکنیم آن را باغی می بینیم تزیین شده با صدها هزار نوع گیاه با گل های رنگارنگ و با صدها هزار نوع حیوان که در آن پراکندهاند. همه گیاهان تزیین شده و حیوانات زینت یافته در باغ کره زمین با صورتهای منظم و اشکال موزون خود اعلام میکنند که هر یک از ما معجزه و امری خارقالعاده از صنعت صانع حکیم، و منادی و گواه وحدانیت (او) هستیم. سر شاخههای درختان این باغ را از نظر میگذرانیم و گلها و میوههایی را میبینیم که شکلهای مختلفی دارند و به غایت علیمانه، حکیمانه، کریمانه، لطیفانه و جمیلانه ایجاد شدهاند. همه اینها با یک زبان اعلام میدارند که ما هدایای معجزه نما و احسانهای حیرت انگیز رحمانی ذوالجمال و رحیمی ذوالکمال هستیم. اجرام و موجودات گلستان عالم هستی، نباتات و حیوانات باغ کره زمین، و شکوفهها و میوههای درختان و گیاهان با رساترین صدا و در مرتبهیی عالی گواهی میدهند و اعلام میکنند که قدیر ذوالجمال، حکیم بیمثال و کریم پر احسان که خالق و مُصور و اهدا کننده ماست بر انجام هر کاری قادر است. انجام هیچ کاری برای او سخت و دشوار نیست. هیچ چیز نمیتواند بیرون از دایره قدرت او قرار گیرد. ذرهها و ستارهها نسبت به قدرت او مساویاند. کلی به میزان جزیی سهل و آسان است. جزء در نزد او به قدر کل ارزشمند است. بزرگترین چیز در نسبت با قدرت او به اندازه کوچکترین چیز آسان است. هر چیز کوچک به اندازه هر چیز بزرگ از صنعت او برخوردار است. بلکه برخی چیزهای کوچک از نظر صنعت، بزرگتر از بزرگ هم میباشد. همه وقایع زمان گذشته که حکایت از شگفتیهای قدرت او دارند گواهی میدهند که آن قدیر مطلق بر انجام همه کارهای شگفت انگیز ممکن در آینده قادر است. ذات قدیری که دیروز را ایجاد کرد، فردا را نیز ایجاد میکند؛ به همین ترتیب خالق گذشته، آینده را نیز به وجود میآورد. صانع حکیمی که دنیا را آفرید آخرت را هم میآفریند. آری، همچنان که معبود بالحق فقط و فقط آن قدیر ذوالجلال میباشد محمود بالاطلاق نیز هموست. همانطور که عبادت مخصوص اوست حمد و ثنا هم ویژه او میباشد. مگر امکان دارد صانع حکیمی که آفریننده زمین و آسمانهاست انسان را که مهمترین نتیجه خلقت زمین و آسمانها و کاملترین ثمره کائنات است به حال خود رها کند و او را دستخوش اسباب و تصادف قرار دهد و حکمت آشکار خود را بیهوده نماید؟ حاشا! ... مگر امکان دارد ذاتی حکیم و علیم درختی را در نهایت دقت تدبیر و تصویر کند و با حکمتی بیانتها اداره و پرورش دهد و با میوه آن درخت که غایت و فایده آن است کاری نداشته باشد و اهمیتی به آن ندهد تا به دست شروران افتد و در امور بیفایده توزیع گردد و ضایع شود؟ بیتردید توجه نکردن و اهمیت ندادن به درخت مذکور غیر ممکن است، زیرا توجه و رسیدگی به درخت برای میوه آن است. ذی شعور این کائنات و کاملترین میوه و نتیجه و غایتاش انسان است. مگر ممکن است صانع حکیمِ این عالم حمد و عبادت و شکر و محبت را که ثمرات این میوه های ذی شعور است متوجه دیگران کرده و حکمت آشکارش را عبث نماید یا قدرت مطلقاش را به عجز مبدل کند و یا علم محیطاش را به جهل تبدیل نماید؟ صدهزار بار حاشا! ذی شعور در بنای کاخ این عالم مدار مقاصد ربانیست و نوع انسان تاج سر ذی شعوران است. حال آیا امکان دارد شکر و عبادت انسان در برابر نعمتهایی که از آنها بهرهمند میشود متوجه کسی دیگری جز صانع کائنات گردد؟ و آن صانع ذوالجلال نیز اجازه دهد شکر و عبادت مذکور که غایت الغایات میباشد متوجه کسی دیگر شود؟ آفریننده جهان با انواع نعمتهای خود کاری میکند که همه ذی شعوران او را دوست داشته باشند، و با بیشمار معجزات صنعتش خود را به آنها میشناساند. حال آیا امکان دارد او کاری کند که شکر و عبادت، حمد و محبت و معرفت و منتداری ذی شعوران به اسباب و طبیعت متوجه شود، و به آنها اهمیتی ندهد، کاری کند که حکمت مطلقهاش را انکار کنند، و سلطنت ربوبیاش را بیارزش سازد؟ صدهزار بار حاشا و کلا !… مگر ممکن است کسی که قادر به خلق بهار نیست و همهی میوهها را نمیتواند بیآفریند و همه سیبهای روی زمین را که مُهر واحدی بر آنهاست نمیتواند ایجاد کند، سیبی را که نمونه کوچک آنهاست خلق نماید و به عنوان نعمت آن را به کسی بخوراند و شکر و سپاس او را کسب کند و از نظر حمد و سپاسگزاری با محمود بالاطلاق مشارکت داشته باشد؟ حاشا !… زیرا آفریننده یک سیب کسیست که قادر است همه سیبهای دیگر جهان را خلق کند؛ چرا که اینها همه مُهر واحدی دارند. همان کسی که همه سیبهای عالم را میآفریند آفریننده تمام حبوبات و ثمرات دنیا نیز میباشد که مدار رزقاند. پس کسی که جزییترین نعمت را به جزییترین ذی حیات عطا میکند مستقیماً آفریننده عالم هستیست و رزاق ذوالجلال است. لذا شکر و حمد مستقیماً متعلق به اوست؛ بنابراین، حقیقت کائنات همواره با زبان حق میگوید: « لَهُ الْحَمْدُ مِنْ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ اْلاَزَلِ اِلَى اْلاَبَدِ».
«يُحْيِى» یعنی تنها اوست که حیات و زندگانی عطا میکند. پس آفریننده هر چیزی نیز اوست، زیرا روح و نور و مایه اصلی و اساس و نتیجه و خلاصه کائنات، حیات است. هر کس که عطا کننده حیات باشد خالق کائنات هم اوست. عطا کننده حیات بیتردید اوست که حی و قیوم است. به برهان اعظم این مرتبه از توحید چنین اشاره میکنیم: همچنان که در کلامی دیگر توضیح داده شده و اثبات گردیده است، لشکر ذی حیاتانِ باشکوهی را میبینیم که در روی زمین چادرهایشان افراشته شده است. آری، به عینه میبینیم که در هر بهار، لشکری از لشکریان بیشمار حی و قیوم از نو به زیر سلاح فرا خوانده میشوند و از غیب سر بر میآورند. لشکر مذکور را میبینیم که شامل بیش از دویست هزار طایفه از نباتات است و بیش از صد هزار نوع از اقوام مختلف ملت حیوانات را در بر میگیرد. لباس و ارزاق و تعلیمات و ترخیصات و سلاحها و مدت خدمت هر ملت و طایفهیی متفاوت است؛ با این حال فرمانده واحد بزرگی با قدرت و حکمت بیپایان و علم و ارادهی بیانتها و رحمت لایتناهی و خزانه تمام نشدنی بدون آنکه فردی را فراموش کرده یا اشتباهی کند یا التباس نماید یا تأخیری ایجاد نماید... ارزاق و لباس و سلاح آن ملتها و طوایف را که بیش از سیصد هزار هستند در کمال نظم و ترتیب با نظم کامل در زمان مشخص و به تفکیک عطا کرده، و آنها را تحت تعلیم قرار داده و مرخص میکند؛ فرد بینا این حقایق را بالمشاهده میبیند و کسی که دارای قلب است آن را به عین الیقین تصدیق می کند. واقعاً آیا ممکن است کسی به غیر از صاحب علم محیط و قدرت مطلقی که بر همهی شئونات لشکر مزبور احاطه دارد و این لشکر را با تمام لوازمش اداره میکند، بتواند در امر احیا و اداره و تربیت و خورد و خوراک آفریدگان دخالت کند و بتواند دستی در آن برد و سهمی داشته باشد؟ صد هزار بار حاشا! … آشکار است که اگر در یک گردان، سربازانی از ده ملت وجود داشته باشد تجهیز هر یک از آنان به قدر یک گردان دشوار خواهد بود، لذا انسانهای ناتوان خواه ناخواه مجبور به تجهیز یکسان آنان شدهاند. اما خداوند حی و قیوم در لشکر باشکوهش برای ملتهایی که شمارشان بیش از سیصد هزار نوع است تجهیزات حیاتی جداگانهیی تأمين میکند. این تجهیزات را نیز به راحتی، بدون مشکل، به طرزی سهل و ساده و به غایت حکیمانه و با نظم و ترتیب عطا مینماید. او این لشکر عظیم را بر آن میدارد که با زبانی واحد هُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى بگویند و جماعت بزرگشان در مسجد کائنات اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟حَىُّ ال۟قَيُّومُ لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَ لَانَو۟مٌ … الخ الی آخر آیه سر دهند.
وَ يُمٖيتُ یعنی دهنده مرگ اوست. یعنی او همانطور که عطا کننده حیات است قبض کننده حیات و دهنده موت نیز هست. آری، مرگ، فقط خاموشی و از بین رفتن نیست که متوجه اسباب باشد و به طبیعت نسبت داده شود؛ همچنان که بذری در ظاهر میپوسد و از بین میرود اما در اصل و در باطن برای حیات و جوانه زدن سنبلهیی مهیا میشود، یعنی از حیات جزیی بذر بودنش به حیات کلی سنبله بودن عبور میکند؛ موت نیز در ظاهر از بین رفتن و خاموش شدن دیده میشود، اما در حقیقت عنوان و مقدمه و مبدأیی برای حیات ماندگار و جاودان انسان است. پس قدیر مطلقی که حیات را عطا و اداره میکند تردیدی نیست که موت را نیز هم اوست که ایجاد میکند. به برهان اعظم مرتبه عظمای توحید در این کلمه به شرح زیر اشاره میکنیم؛ همچنان که در پنجره «بیست و چهارم» مکتوب «سی و سوم» بیان شده است موجودات عالم به واسطه اراده الهی سیالاند. کائنات به امر ربانی سیّار است. مخلوقات به اذن الهی همواره در نهر زمان جاریاند؛ آنها از عالم غیب فرستاده شده، و در عالم شهادت ملبس به وجود ظاهری میشوند آنگاه با نظم و ترتیب به عالم غیب باریدن میگیرند و نازل میشوند. نیز به امر ربانی همواره از آینده میآیند سری به حال میزنند و تنفسی کرده، و به گذشته میریزند. سَیَلان مخلوقات در دایره رحمت و احسان، کاملاً حکیمانه انجام میشود، و سیرانشان نیز در دایره حکمت و نظم، بسیار علیمانه میباشد؛ همچنین جریانشان در دایره شفقت و میزان به غایت رحیمانه، و از سر تا پا با حکمتها و مصلحتها و نتایج و غایات سامان میگیرند. پس قدیری ذوالجلال و حکیمی ذوالکمال با قدرت خویش همواره به طوایف موجودات و جزییات موجود در میان هر طایفهیی و عوالم شکل گرفته از آن طوایف حیات میبخشد و آنها را موظف کرده، آنگاه با حکمت ترخیصشان میکند و مظهر موت قرارشان داده، و به عالم غیب میفرستد. به سخن دیگر آنها را از دایره قدرت راهی دایره علم میکند. مگر ممکن است ذاتی که قادر به اداره هیأت مجموعه این کائنات نیست و حُکمش در همه دورهها و زمانها اعتباری ندارد و قدرتی ندارد که همهی عالمها را مثل فردی بمیراند و زنده کند، کسی که نتواند بهارها را همچون گلی حیات بخشد و بر سطح زمین بگستراند و بعد با موت آن را بچیند، صاحب موت و میراندن باشد؟ آری، ضروریست که موتِ حتی جزییترین ذی حیات نیز همچون حیات و زندگانیاش با قانون و اذن و فرمان و قدرت و علم ذاتی صورت پذیرد که همه حقایق حیات و انواع موت در اختیار اوست.
وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ یعنی اینکه حیات او دائمی، ازلی و ابدیست. موت و فنا، و عدم و زوال عارض بر او نمیشوند، زیرا حیات برای او ذاتیست. آنچه ذاتیست زوال نمی یابد. آری، آنچه ازلیست بی تردید ابدی هم هست. آنچه قدیم است بی شک باقی نیز هست. آنچه واجب الوجود است البته سرمدیست. آری، عدم چگونه میتواند عارض حیاتی شود که سراسر عالم وجود با تمام انوارش سایه و ظل او میباشد؟ حیاتی که وجودی واجب لازمه و عنوان آن است عدم و فنا به هیچوجه نمیتواند بر او عارض شود. حیاتی که همه حیاتهای دیگر همواره با جلوه او ظهور مییابند و همه حقایق ثابت عالم هستی مستند به اویند، و قیامشان به اوست، شکی نیست که فنا و زوال به هیچوجه نمیتوانند بر او عارض شوند. آری، حیاتی که پرتوی از جلوهاش با عطای وحدتی به اشیای کثیرهی در معرض فنا و زوال، آنها را مظهر بقا می سازد و از متلاشی شدن نجات میدهد و وجودشان را محافظت و مظهر نوعی بقا میکند؛ یعنی حیات، وحدتی به کثرت عطا کرده و آن را ماندگار و جاودان میسازد. همین حیات اگر از میان برخیزد کثرت مذکور متلاشی شده و فانی میگردد. بیتردید فنا نمیتواند به چنین حیات واجبی که لمعات بیحد و حصر حیاتیه یکی از جلوههایش است نزدیک شود. شاهد قاطع این حقیقت زوال و فنای این عالم است، یعنی موجودات همچنان که با وجود و حیاتشان بر حیات و وجوب وجود حیات آن حی لایموت دلالت میکنند و گواهی میدهند به همان ترتیب با موت و زوال خود نیز بر بقای آن حیات و سرمدیتش دلالت کرده و شهادت میدهند، زیرا بعد از زوال یافتن موجودات، از پی آنها موجودات دیگری که مثل آنها مظهر حیاتاند به جای آنها پا به عرصه وجود میگذارند و این نشان میدهد که ذی حیاتی دائمی هست که جلوه حیاتش را متمادیاً تجدید میکند. حبابهایی را در نظر بگیرید که در نهرِ جاری در برابر خورشید، میدرخشند و خاموش میشوند. حبابهای بعدی که از پس آنها میآیند، همان درخشش را نشان داده و خاموش میشوند. این درخشش و خاموشی بر وجود خورشیدی دائمی و بلند مرتبه دلالت دارد. به همین ترتیب نیز حیات و ممات موجودات بر سیاره زمین که به نوبت میآیند و میروند بر بقا و دوام ذاتی که حی و باقیست دلالت دارد. آری، موجودات آیینههایی هستند و همانطور که ظلمت، آیینه نور میشود و به میزان شدت ظلمانیت درخشش نور را نشان میدهد، موجودات نیز از بسیاری جهات از بُعد ضدیت، آیینهداری میکنند. مثلاً همچنان که موجودات با عجز و ناتوانی خود آیینهداری قدرت صانع را میکنند با فقر خود نیز آیینهدار غنای او میشوند. به همین ترتیب با فنای خود نیز بقای او را آیینهداری میکند. آری، وضعیت فقیرانه سطح زمین و درختان در زمستان و ثروت و غنای پر فروغ آنها در بهار به یقین، قدرت و رحمت قدیری مطلق و غنیای علی الاطلاق را آیینهداری میکنند. آری، همه موجودات گویی با زبان حال مانند اویس قرنی چنین مناجات میکنند: خداوندا! پروردگار ما تو هستی! چرا که ما عبد و بندهایم و از تربیت نفس خویش عاجزیم. پس تربیت کننده ما تو هستی!… خالق و آفریننده هم تو هستی، زیرا ما آفریدهایم و خلق میشویم… رزاق و روزی دهنده هم تو هستی؛ چرا که ما نیازمند روزی هستیم و دستمان به آن نمیرسد. پس خالق و روزی دهندهی ما تو هستی… زیرا ما مملوکیم و کسی جز ما در ما تصرف میکند. پس تو مالک ما هستی... تو عزیزی، و صاحب عزت و عظمت. ما بر ذلت خویش مینگریم و جلوههایی از عزت در ماست. پس ما آیینه عزت تو هستیم... نیز غنی مطلق تو هستی! چون ما فقیریم و غنایی به ما داده میشود که دست فقرمان به آن نمیرسد. پس غنی و عطا کننده تو هستی... همچنین تو حی باقی هستی؛ چرا که ما میمیریم. در مرگ و حیاتمان جلوه حیات دهندهیی دائمی را میبینیم. تو باقی هستی! زیرا ما در فنا و زوالمان دوام و بقای تو را میبینیم... پاسخ دهنده و عطا کننده تویی! چون ما همه موجودات، با زبان حال و قال همواره فریاد میکشیم، طلب و التماس میکنیم. آرزوهای مان برآورده شده، و به مقصودمان میرسیم. پس تویی جواب دهنده ما و هکذا !... هر یک از موجودات اعم از کلی و جزیی مانند اویس قرنی از نوعی آیینهداری به صورت مناجات معنوی برخوردارند و با عجز و فقر و قصورهای خود قدرت و کمال الهی را اعلام میدارند.
بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ یعنی همه خیرها در دست او، همه حسنات در دفتر او و همه احسانها در خزانه او میباشد. در این صورت کسی که خواهان خیر است باید از او طلب کند و کسی که در پی نیکیست باید با التماس از او بخواهد... برای نشان دادن حقیقت این کلمه به صورت قطعی، به لمعات و علایم یک دلیل گسترده از دلایل بیشمار علم الهی اشاره میکنیم و میگوییم: صانعی که با افعال مشهود خود در این عالم تصرف کرده، و اقدام به ایجاد مینماید دارای علمی محیط است. این علم نیز خاصهی لازمهی ضروری ذات اوست و انفکاکش محال میباشد؛ همچنان که امکان ندارد ذات خورشید موجود باشد و روشناییاش وجود نداشته باشد؛ هزاران مرتبه بیش از آن امکان ندارد علم ذات آفریننده این موجوداتِ دارای نظم و ترتیب از او منفک شود. این علم محیط همچنان که لازمه آن ذات است به سبب تعلق نیز برای هر چیزی لازم است، یعنی امکان ندارد چیزی پوشیده از او باشد. اشیای روی زمین که در برابر خورشید حجابی ندارند غیر ممکن است که خورشید را نبینند؛ به همین ترتیب و هزاران درجه بیشتر، پنهان ماندن اشیا در برابر نور علم آن علیم ذوالجلال محال و غیر ممکن است، زیرا حضور وجود دارد، یعنی هر چیزی در دایره نظر و در مقابل او و در دایره شهودش قرار داشته و او در همه چیز نفوذ دارد. اگر این خورشید جامد، این انسان عاجز، و این نورهای فاقد شعور مانند اشعه ایکس، با این که حادث و ناقص و عارضی هستند میتوانند هر چیزی که در برابرشان باشد را دیده و به آن نفوذ کنند؛ لذا شکی نیست که هیچ چیزی نمیتواند در برابر نور علم ازلی که واجب و محیط و ذاتیست پنهان بماند و در واقع نمیتواند بیرون از آن قرار بگیرد. کائنات علایم و آیات بیحد و حصری دارد که بر این حقیقت اشارت دارد. از جمله: تمام حکمتهایی که در همه موجودات دیده میشود بر آن علم اشاره دارند، زیرا انجام کار حکیمانه مستلزم داشتن علم است؛ همچنین همه عنایات و تزیینات بر آن علم اشاره دارند. کسی که با عنایت و لطف کار میکند البته داناست و براساس دانایی کار را به انجام میرساند. نیز همه موجودات منظم و مرتب که هر کدامشان دارای میزانی هستند؛ همچنین هیأتهای دارای معیار و میزان که هر کدامشان دارای نظم و ترتیب میباشند بر آن علم محیط اشاره دارند، زیرا کار منظم با وجود علم و دانایی ممکن است. کسی که صنعتکارانه با سنجش و معیار کار انجام میدهد شکی نیست که کارش را مستند به علمی محکم به انجام میرساند. مقدارهای دقیقی که در همه موجودات دیده میشود، شکلهایی که براساس حکمت و مصلحت طراحی شدهاند، و اوضاع و هیأتهای دارای ثمر که با فرمان قضا و پرگار قدر تنظیم گردیده، همه بر وجود علمی محیط دلالت دارند. آری، اعطای صورتهای منظم و جداگانه به موجودات، و شکلی مخصوص به همه آفرینندگان که شایسته مصالح حیاتی و هستی آنها باشد با برخورداری از علمی محیط امکانپذیر میباشد و جز این ممکن نیست. همچنین اعطای روزی همه ذی حیاتان در زمان مناسب و هنگامی که اصلاً فکرش را هم نمیکنند و به طرزی که شایسته هر یک از آنها باشد با وجود علمی محیط ممکن است، زیرا تأمين کننده رزق و روزی باید نیازمندان به روزی را بشناسد و بداند و از زمان نیازشان آگاهی داشته باشد و احتیاجاتشان را درک کند، تا بتواند روزیشان را به طرز شایسته تأمين نماید. اجل و مرگِ همه ذی حیاتان که به قانون معیّنی، زیر عنوان ابهام وابسته است بر وجود علمی محیط صحه میگذارد، زیرا هر چند، وقت مشخص فرا رسیدن اجل افراد در ظاهر معلوم نیست اما به هر حال زمان مرگ طوایف محدود به زمانی معین در میان دو حد است. محافظت از نتیجه و میوه و هستهی هر چیز برای آن که در پی مرگ آن چیز، مسؤولیتش را ادامه دهد و بخشش حیاتی جدید به آن نشان از همان علم محیط دارد. تلطیفهای رحمت در حق همه موجودات طوری که شایسته هر موجود باشد نیز نشان میدهد علمی محیط در رحمتی واسعه وجود دارد، زیرا مثلاً کسی که اطفال ذیحیاتان را با شیر تغذیه کرده و با باران به گیاهان روی زمین که نیازمندِ آباند کمک میکند تردیدی نیست که اطفال و کودکان را میشناسد، از نیازهایشان آگاه است، گیاهان مذکور را میبیند و میداند که باران برای آنها لازم است، لذا برایشان باران را میفرستد و هکذا ... بنابراین جلوههای بیشمار رحمت حکیمانه و عنایت بخش او خبر از وجود علمی محیط میدهد. اهتمام و تصویرهای خلاقانه و تزیینات ماهرانه در صنعتهای همهی موجودات نیز نشاندهنده علمی محیط است، زیرا در بین هزاران وضعیت محتمل، انتخاب وضعیتی پر صنعت، حکیمانه و منظم و زینت یافته، با وجود علمی عمیق امکانپذیر است. این طرز انتخاب که در همه موجودات وجود دارد بر وجود علمی محیط دلالت میکند. کمال سهولت در ایجاد و ابداع اشیا نیز بر وجود علمی اکمل دلالت دارد، زیرا آسانی در کاری و سهولت در وضعیتی، با درجه علم و مهارت نسبت دارد. فرد هر قدر زیاد بداند به همان میزان کار را باسهولت بیشتری انجام میدهد. براساس همین سرّ وقتی به موجودات که هر کدامشان معجزهیی در آفرینشاند نگاه میکنیم، میبینیم با سهولت و راحتی حیرت انگیز، و بیدردسر و بیدغدغه در زمانی کوتاه امّا معجزهوار خلق میشوند. معلوم میشود علمی لایتناهی وجود دارد که اینان چنین سهل و آسان آفریده میشوند و هکذا ... هزاران علامت صادقه همچون نشانههای مذکور وجود دارند که نشان میدهند ذاتی که در این عالم تصرف میکند علم محیطی دارد، و از همه چیز با همه شئوناتشان آگاه است و آنگاه میآفریند. مادام که صاحب این عالم از چنین علمی برخوردار است شکی نیست که انسانها و اعمالشان را میبیند و میداند که آنها شایسته و مستحق چه چیزی هستند، لذا به مقتضای حکمت و رحمت با آنها رفتار میکند و خواهد کرد. ای انسان! عقلات را به کار انداز و دقت کن! به این بیندیش که چه ذاتی از تو آگاه است و تو را میببیند، بدان و هشیار باش! اگر گفته شود علم به تنهایی کافی نیست اراده هم لازم است؛ اگر اراده نباشد علم کفایت نخواهد کرد. پاسخ میدهیم: همه موجودات همچنان که بر وجود علمی محیط دلالت میکنند و گواهی میدهند، بر ارادهی کلی صاحب آن علم محیط نیز دلالت میکنند. به این ترتیب که دادن احتمالی معین در بین احتمالات مشوش فراوان به هر چیز مخصوصاً به هر یک از ذی حیاتان، و مشخص کردن راهی نتیجه بخش در میان راههای فراوان بینتیجه برای او و اعطای تشخّصی دقیق و منظم به او در حالی که در میان امکانات بیشمار متردد است از جهات بیشماری ارادهیی کلی را نشان میدهد، زیرا در میان امکانات و احتمالات فراوانی که وجود هر چیزی را احاطه کرده است و در میان راههای بیثمر و بینتیجه و جریان عناصر جامدی که مدام چون سیل جاری میباشند، صورت موزون و تشخّصی منظم با معیاری به غایت حساس، میزانی بسیار دقیق، نظمی به غایت ظریف و نظامی نازنین عطا میشود، که بالضروره و بالبداهه و بلکه بالمشاهده نشان میدهد اثر ارادهیی کلی است، زیرا انتخاب وضعیتی در میان وضعیتهای بیشمار با تخصیص و ترجیح و قصد و اراده ممکن میشود و با عمد و خواست تخصیص مییابد. تردیدی نیست که تخصیص، اقتضای مُخصِّصی را دارد. ترجیح مستلزم مُرجِّح است. مُخصِّص و مُرجِّح نیز اراده است. برای مثال ایجاد موجودی چون انسان از قطرهیی آب، انسانی که در حکم دستگاهی با صدها آلات و ابزار گوناگون است، یا به وجود آوردن پرندهیی از تخمی ساده، پرندهیی که صدها عضو مختلف دارد؛ به همین ترتیب خلق درختی از یک دانه، درختی که به صدها قسمت مختلف تقسیم میشود، همانطور که بر قدرت و علم گواهی میدهند، به غایت قطعی و ضروری بر وجود ارادهیی کلی در صانع آنها دلالت دارند که با آن اراده هر چیز آن موجود را به آن تخصیص داده، و به هر جزء و عضو و قسمتاش شکلی خاص و وضعیتی مشخص میدهد. نتیجه: در موجودات و مثلاً در حیوانات، توافق و تشابهی که در اعضای مهم به اعتبار نتایج و بنیانها وجود دارد و مهر وحدت یگانهیی که اظهار میدارند به یقین دلالت دارد بر اینکه صانع عموم حیوانات یکیست، واحد و احد است. به همین ترتیب تشخصّهای جداگانه حیوانات و تعیّن و تمیّزهای حکیمانه و جداگانه در سیمای آنها دلالت میکند که صانع واحد آنها فاعل مختار است و دارای اراده می باشد، هر آنچه را که بخواهد انجام میدهد و هر آنچه را که نخواهد انجام نمیدهد و با قصد و اراده کار میکند. مادام که به تعداد موجودات و بلکه به عدد شئونات موجودات برای علم الهی و اراده ربانی دلالت و شهادت وجود دارد، نفی اراده الهی توسط گروهی از فیلسوفان و انکار قَدَر توسط عدهیی از اهل بدعت و ادعای برخی از اهل ضلالت مبنی بر عدم اطلاع صانع واحد از جزئیات و این که برخی از طبیعتگرایان بعضی از موجودات را به طبیعت و اسباب مستند میکنند دروغگویی و فریبی مضاعف به عدد موجودات است و به تعداد شئونات موجودات، ضلالت و جنون مضاعف می باشد، زیرا تکذیب کنندهی بینهایت گواهی صادق، در واقع مرتکب بی نهایت فریبکاری میگردد. حال قیاس کن کسی که به جای گفتن «إن شاء الله، إن شاء الله» در برابر اموری که به واسطه مشیت الهی پدید میآیند دانسته و آگاهانه «طبیعی، طبیعی» بگوید تا چه حد دچار خطا شده و مخالف حقیقت است ...
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ یعنی انجام هیچ کاری برای او دشوار نیست. هر قدر که در دایرهی امکان اشیا وجود داشته باشد او میتواند لباس وجود را در نهایت سهولت بر تنشان کند. این کار برای او آن قدر سهل و راحت است که براساس اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا … الخ گویی فقط امر میکند و کار بلافاصله انجام میگیرد؛ همچنان که صنعتکاری بسیار ماهر به محض اقدام به کاری به طرزی کاملاً سهل و آسان مانند یک دستگاه آن کار را انجام میدهد. برای بیان آن سرعت و مهارت نیز گفته میشود: کار و صنعت مذکور چنان مُسخر اوست که گویی با امر او و به محض این که دستی برآرَد انجام میشود و صنعتها پدید میآیند. به همین ترتیب آیه اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ به این نکته اشاره دارد و میفرماید که همه چیز در نهایت درجه، مُسخر و مطیع قدرت قدیر ذوالجلال اند و قدرت مذکور در نهایت درجه بدون زحمت و با سهولتِ تمام کار را به انجام میرساند. پنج سرّ از اسرار بیشمار این حقیقت عظما را در قالب پنج نکته به شرح زیر بیان میکنیم:
بزرگترین چیز نسبت به قدرت الهی همچون کوچکترین چیز سهل و آسان است. ایجاد یک نوع با تمام افرادش مانند ایجاد یک فرد، راحت و بدون زحمت میباشد. آفریدن بهشت همچون آفریدن بهار آسان است. به وجود آوردن بهار به اندازه به وجود آوردن یک گل ساده است. در پایان کلام دهم که پیرامون حشر است و سرّ مذکور را توضیح داده و اثبات میکند نیز در بیان اساس دوم بحث حشر که در کلام «بیست و نهم» آمده و مربوط است به ملائکه و بقای روح و حشر؛ «سرّ نورانیت»، «سرّ شفافیت»، «سرّ مقابله»، «سرّ موازنه»، «سرّ انتظام»، و «سرّ اطاعت» با شش تمثیل به اثبات رسیده و نشان داده شده است که خلقت ستارگان در نسبت با قدرت الهی مانند خلقت ذرات ریز، آسان است و ایجاد افراد بیشمار مانند ایجاد فقط یک فرد، آسان و بی مشقت میباشد. چون شش سرّ مذکور در دو کلام یادشده اثبات شده است، سخن را در اینجا کوتاه میکنیم و علاقمندان را به دو مبحث ذکرشده ارجاع میدهیم.
دلیل قاطع و برهان ساطع بر اینکه همه چیز در نسبت با قدرت الهی مساوی میباشد این است که با چشم خویش در سخاوت و کثرت لایتناهی موجود در ایجاد حیوانات و نباتات، اتقان و حُسن صنعت بیپایانی را مشاهده میکنیم. نیز در اختلاط و آمیختهگیهای بیحد و حصر، بینهایت امتیاز و تفریق دیده می شود؛ همچنین در درون گستردگی و بذل و بخشش بیپایان، ارزشمندی بینهایتی را در صنعت و زیبایی بیانتهایی را در خلقت مشاهده میکنیم. اینها در عین حال که بینهایت صنعتکارانه بوده، و به زمان و ابزار و آلات بسیاری نیازمندند، بسیار آسان و به سرعت ایجاد میشوند. تو گویی این معجزاتِ صنعت از هیچ و ناگهانی وجود یافتهاند. این فعالیت قدرت که آن را بالمشاهده در هر فصل بر روی زمین میبینیم به قطع دلالت دارد که بزرگترین چیز در نسبت با قدرتی که منبع همه افعال میباشد به اندازه کوچکترین چیز آسان است و ایجاد و اداره افراد بیشمار به اندازه ایجاد یک فرد راحت میباشد.
در این عالم، بزرگترین کل در نسبت با قدرت صانع قدیری که به واسطه تصرفات و افعالِ قابل مشاهده حکم میکند، به اندازه کوچک ترین جزء سهل و ساده است. ایجاد کلیای در برگیرنده افراد کثیر به اندازه ایجاد یک جزیی، سهل و آسان است. در عادیترین جزیی نیز میتوان بیشترین ارزش صنعت و آفرینش را نشان داد. سرّ حکمت این حقیقت از سه منبع زیر استخراج میشود: اول: از امداد واحدیت دوم: از یُسر وحدت سوم: از تجلی احدیت منبع اول یعنی امداد واحدیت: منظور این است که اگر هر شی و تمام اشیا، مُلک ذاتی واحد باشند، به خاطر واحدیت میتواند قدرت همهی چیزها را پشت هر چیزی جمع و گرد آورد. در این صورت همه اشیا را میتوان همچون شیای واحد به آسانی اداره نمود. برای تقریب این سرّ به ذهن ، با تمثیلی میگوییم: مثلاً همچنان که اگر سرزمینی، پادشاه واحدی داشته باشد، این پادشاه به سبب قانون وحدت سلطنت، میتواند قدرت معنوی لشکری را پشت فقط یک سرباز گرد آورد؛ به همین دلیل همان یک سرباز قادراست شاهی را به اسارت در آورد و به نام پادشاهش در رتبهیی بالاتر از آن شاه حکم براند. پادشاه مذکور به واسطه سرّ واحدیت سلطنت، همچنان که می تواند سرباز یا کارگزاری را به کار گیرد همه لشکریان و کارمندانش را نیز میتواند اداره کند. گویا به واسطه سرّ واحدیت سلطنت، هر کس و هر چیزی را میتواند به یاری و امداد یک فرد گسیل دارد؛ و هر فردی از افرادش قادرخواهند بود به قدرتی چون قدرت همه افراد استناد کنند و به عبارت دیگر از آنها یاری بگیرند. اگر آن واحدیت سلطنت از میان برود و هرج و مرج شود در آن صورت هر سربازی قدرت بیپایان را از دست داده از مقامی عالی برای نفوذ و تأثیرگذاری سقوط کرده و در مرتبه فردی عادی قرار خواهد گرفت. در این صورت به خدمت گرفتن و اداره نفرات دیگر به تعداد افراد دارای مشکل خواهد شد. درست به همین ترتیب؛ وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى صانع عالم هستی چون واحد است اسمایی را که متوجه همه اشیا میباشند در برابر هر شی گرد میآورد و با صنعتی بیانتها به صورت ارزشمندی خلق میکند، و در صورت لزوم با تمام اشیا متوجه فقط یک شی میشود، یا همه چیز را ناظر بر فقط یک چیز کرده، مدد میرساند و قدرتمند میکند. نیز همه چیزها را براساس سرّ واحدیت همچون شیای واحد ایجاد، و در آن تصرف، و اداره میکند. براساس سرّ همین امداد واحدیت است که در عالم هستی به رغم فراوانی و ارزانی، کیفیتی عالی و برتر در صنعت و قیمت مشاهده میشود. یُسر وحدت که منبع دوم است: منظور اموریست که با یک قانون و توسط یک دست و براساس اصول وحدت در یک مرکز انجام میشود و موجب سهولتی فوق العاده میگردد. امور اگر به مراکز و قوانین و دستهای متعدد سپرده شود مشکلاتی پدید میآید. مثلاً اگر کارهای اساسی مربوط به تجهیز همه سربازان یک ارتش از یک مرکز، براساس یک قانون و با فرمان یک فرمانده انجام شود به اندازه انجام کارهای یک سرباز آسان خواهد بود، اما اگر وسایل و تجهیزات همان ارتش در کارخانهها و مراکز مختلف تولید شود همه کارخانههای مورد نیاز برای تأمين تجهیزات یک ارتش برای تأمين تجهیزات یک سرباز لازم خواهد بود. پس اگر کار، مستند به وحدت شود انجام کار یک ارتش به قدر یک نفر سهل و آسان میشود. اگر وحدت در کار نباشد یک سرباز در امر کارهای اساسی مربوط به تجهیز به اندازه یک ارتش مشکل خواهد داشت؛ به همین ترتیب اگر براساس وحدت و به استناد یک مرکز، یک قانون و یک ریشه به میوههای درختی، ماده حیاتی داده شود، ایجاد هزاران میوه به اندازه میوهیی واحد ساده و آسان میشود. اگر میوهها به مراکز جداگانهیی متصل شده و مواد حیاتی آنها از جاهای مختلفی دریافت شود، امور هر میوه به اندازه مسایل کل درخت دشوار و مشکل خواهد شد، زیرا مواد حیاتی مورد نیاز کل درخت برای میوه هم لازم خواهد بود. همانند آنچه در دو تمثیل فوق بیان شد وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى صانع کائنات چون واحد احد است کارها را با وحدت پیش میبرد و چون کارها را با وحدت پیش میبرد امور مربوط به همهی چیزها مانند امور مربوط به یک چیز ساده و سهل میشود. نیز شی واحدی را از نظر صنعت میتواند مانند همه اشیا ارزشمند کند؛ همچنین افراد بیشمار را میتواند بسیار ارزشمند ایجاد کرده با زبان فراوانی و ارزانی بیانتهایی که مشاهده میکنیم جود مطلقاش را به نمایش بگذارد و سخاوت بیحد و خلاقیت بیپایانش را آشکارسازد. منبع سوم؛ تجلی احدیت: منظور این است که صانع ذوالجلال چون جسم و جسمانی نیست زمان و مکان نمیتواند او را مقید سازد؛ و کَوْن و مکان قادر به مداخله در شهود و حضور او نخواهد بود، و وسایط و اجرام نمیتوانند در برابر فعل او پردهیی بکشند. توجهاش تجزی و انقسامی ندارد؛ و چیزی مانع چیزدیگر نمیشود. افعال بیحد و حصرش را چون فعلی واحد انجام میدهد، لذا همانطور که درخت بزرگی را به لحاظ معنا در هستهیی مندرج میکند عالمی را نیز در فردی میتواند قرار دهد. همه جهان چون شیای واحد در ید قدرت او تدبیر میشود. این سرّ را در کلامهای دیگر توضیح دادهایم، لذا در اینجا میگوییم: تصویر و انعکاس خورشید که به لحاظ نورانیت تاحدی بیقید میباشد در هر شی درخشنده و جلاداری تمثل مییابد. اگر هزاران و میلیونها آیینه را در مقابل نور خورشید قرار دهند جلوه مثالیاش همانطور که در آیینهی واحدی بدون اینکه انقسام یابد منعکس میشود، در همه آیینههای دیگر نیز بالذّات متبلور میشود و انقسام نمییابد. اگر آیینه استعداد لازم را داشته باشد، خورشید میتواند با عظمت خود آثارش را در آن نشان دهد. چیزی نمیتواند مانع چیزی شود. هزاران چیز مانند یک چیز میشوند و به سادگی ورود به یکجا میتواند وارد هزاران جا شود. هر جایی به اندازهی هزاران جا مظهر جلوه خورشید میشود. آری، وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ صانع ذوالجلال این عالم با همه صفاتش که نور است و اسمای نورانیاش و با سرّ توجه احدیتاش چنان تجلیای دارد که در هیچ جا نیست، اما در همه جا حاضر و ناظر است. در توجهاش وجود انقسام امکان ندارد. او همزمان و در هر جا و بدون سختی و مزاحمتی هر کاری را که بخواهد انجام میدهد. به واسطه سرّ امداد واحدیت، و یُسر وحدت، و تجلی احدیت است که وقتی همه موجودات به صنعت یکتا سپرده میشوند انجام امور همه موجودات مذکور مانند انجام امور موجودی واحد، سهل و آسان میشود، لذا هر موجود براساس حُسن صنعت میتواند به ارزشمندی همه موجودات شود؛ همچنان که باوجود فراوانی بینهایت موجودات میتوان دقایق بیپایان صنعت را در هر فرد مشاهده کرد؛ و این نشان از حقیقت مزبور دارد. اگر موجودات یاد شده مستقیماً به صانع واحد نسبت داده نشوند آن وقت سامان یافتن امور هر موجودی به میزان همه موجودات مشکل خواهد داشت و ارزش و بهای همه موجودات نیز به اندازه قیمت موجودی واحد سقوط خواهد کرد و نزول خواهد یافت. در این وضع یا چیزی به وجود نمیآید یا اگر به وجود هم بیاید بیارزش خواهد بود و قیمتش به هیچ سقوط خواهد کرد. براساس همین سرّ است که سوفسطائیان به عنوان پیشقراولان فلسفه از راه حق رخ برتافتند و متوجه طریق کفر و ضلالت شدند و دیدند که مسیر شرک صدهزاربار بیشتر از طریق حق و توحید دارای مشکلات است و بینهایت غیرِ معقول است. این است که ناچار منکر وجود همه چیز شدند و از عقل و درایت استعفا دادند.
ایجاد بهشت برای قدرت ذات قدیری که با افعال قابل مشاهده خود در کائنات تصرف میکند مانند ایجاد بهار، آسان و ایجاد بهار همچون آفریدن یک گل، سهل و ساده است. محاسن صنعت و لطایف خلقت یک گل نیز میتواند به قدر بهار بالطافت و ارزشمند باشد. سرّ این حقیقت، سه چیز است: سرّ نخست: تجرد توأم با وجوب صانع سرّ دوم: عدم تقیّد توأم با مباینت ماهیت او سرّ سوم: عدم تجزی توأم با عدم تحیّز سرّ نخست: وجوب و تجرد موجب سهولتی بیپایان و آسانیای بیحد و حصر میشود و این سرّی عمیق است. فهم این مطلب را با ذکر تمثیلی، سادهتر میکنیم: مراتب وجود، مختلف و عوالم وجود نیز جداگانه است؛ به دلیل همین جداگانه بودن است که ذرهیی رسوخ یافته در وجود از طبقات وجود به قدر کوهی از طبقه خفیفترِ وجود است و آن کوه را در بر میگیرد. مثلاً قوه حافظه که به قدر خردلی در مغز انسان قراردارد و به عالم شهادت متعلق است وجودی به اندازهی یک کتابخانه را از عالم معنا در خود جای میدهد. یا آیینهیی به اندازه ناخن که از عالم خارجیست شهر بزرگی از طبقه عالم مثال وجود را در بر میگیرد. آیینه و حافظه مذکور که متعلق به عالم خارجاند اگر دارای شعور و قوه ایجاد میبودند با توان وجود خارجیشان که ذرهییست میتوانستند در وجود معنوی و مثالی یاد شده تصرفات و تحولات بیحد و حصری اعمال کنند. پس باید گفت به میزانی که وجود، رسوخ مییابد توان و قدرت فزونی میگیرد و چیزی اندک، حکم بسیار مییابد. مخصوصاً بعد از آنکه وجود رسوخ کامل یافت اگر مجرد از ماده باشد و مقید به قیدی هم نباشد جلوهیی جزیی از آن قادر به اداره عوالم گوناگونی از سایر طبقات خفیف وجود خواهد بود. وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى ؛ صانع ذوالجلال این کائنات واجب الوجود است، یعنی وجود او ذاتی، ازلی، و ابدیست و عدمش ممتنع و زوالش محال است و راسخترین و اساسیترین و قدرتمندترین و کاملترین طبقه از طبقات وجود میباشد. سایر طبقات وجود نسبت به وجود او درحکم سایهیی به غایت ضعیفاند. وجود واجب چنان راسخ و منطبق بر حقیقت، و وجود ممکنات آن قدر خفیف و ضعیف است که بسیاری از اهل تحقیق مانند محیی الدین عربی سایر طبقات وجود را اوهام و خیال دانسته و گفتهاند:«لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ» یعنی نسبت به وجود واجب به چیزهای دیگر نباید وجود گفت؛ یعنی حکم کردهاند که آنها شایسته عنوان وجود نیستند. وجود حادث و عارضی موجودات، و ثبوت بیقدرت و متزلزل ممکنات، در برابر قدرت واجب و ذاتیِ واجب الوجود بیشک در نهایت آسانی و خفیف بودن است. احیای همه ارواح در حشر اعظم و داوری درباره آنان به اندازه حشر و نشر برگ و گل و میوهها در بهار و باغ و درخت، آسان و سهل است. سرّ دوم: دلیل این که مباینت ماهیت و عدم تقیّد سبب سهولت میشود این است که: صانع کائنات البته و بیتردید از جنس کائنات نیست. ماهیت او به هیچ ماهیتی شباهت ندارد. پس: موانع و قیود موجود در دایره کائنات مانع او نمیشوند و نمیتوانند در برابر کارهای او محدودیتی ایجاد کنند. او قادر است به یکباره در همه کائنات تصرف کرده آن را بگرداند. اگر تصرفات و افعالی که در سطح کائنات دیده میشود به کائنات ارجاع شود موجب چنان مشکلات و در هم ریختگیهایی میشود که نه تنها هیچ نظمی باقی نمیمانَد بلکه هیچ چیز در عالم وجود باقی نمیماند و حتی نمیتواند به وجود آید. مثلاً همچنان که اگر استادی و مهارت در ساخت گنبدهای مقوّس، به سنگهای آن گنبد، و اداره یک گردان که میبایست به دست افسری باشد به سربازان نسبت داده شود، یا گنبد و گردانی شکل نمیگیرد یا وجودشان توأم با مشکلات و در هم ریختگی بوده و وضع نامنظمی حاصل خواهد شد؛ در حالی که اگر برای دادن وضعیت به سنگهای گنبد مذکور کار به استادی که از جنس سنگ نیست داده شود و اداره سربازان یک گردان نیز به افسری سپرده شود که به اعتبار درجه و مرتبه حایز مرتبه افسریست، هم صنعت، ساده و آسان میشود و هم تدبیر و اداره با سهولت خواهد بود، زیرا سنگها و سربازها مانع هم میشوند اما استاد و افسر بدون مانعی ناظر بر همه جهات خواهند بود و کار را به نحو درست اداره خواهند کرد. وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ ماهیت قدسی واجب الوجود از جنس ماهیت ممکنات نیست؛ و تمام حقیقتهای کائنات شعاعهای اسم حقاند که از اسمای حسنای آن ماهیت میباشد. مادام که هم ماهیت مقدسهاش، واجب الوجود است و هم مجرد از ماده میباشد و هم مخالف با همه ماهیتهاست پس مثل و مثال و نظیری ندارد. البته اداره و پرورش همه کائنات نسبت به قدرت ازلی آن ذات ذوالجلال به اندازه یک بهار و حتی یک درخت سهل و ساده است. ایجاد حشر اعظم و جهان آخرت و بهشت و جهنم مانند احیای دوباره درختان مرده در پاییز ساده و آسان است که در فصل بهار صورت میگیرد. سرّ سوم: سرّ این که عدم تحیّز و عدم تجزی موجب بینهایت سهولت میگردد: مادام که صانع قدیر منزه از مکان است بیشک با قدرت خویش در همه جا حاضراست؛ و مادام که تجزی و انقسام ندارد تردیدی نیست که قادر است در برابر هر چیزی با تمام اسمای خود ناظر و متوجه باشد؛ و مادام که در همه جا حاضر و متوجه همه چیز است هیچ یک از موجودات و وسایط و اجرام نمیتوانند مانع افعال او شده و کارهای او را به تعویق اندازند. با فرض اینکه لازم باشد (در صورتی که لزومی ندارد) اشیا همچون سیمهای برق و شاخههای درخت و شریانهای انسان، وسیله تسهیلات و واسطه وصول حیات و سبب سرعت افعال میشوند، نه تنها بحث به تعویق انداختن و ایجاد تقیید و منع و مداخله موضوعیت نخواهد داشت بلکه حکم تسهیل و تسریع را یافته و وسیله وصل و اتصال نیز خواهند بود. پس معلوم میشود در موضوع اطاعت و انقیاد هر چیزی در برابر تصرفات قدرت قدیر ذوالجلال، اگر نیازی باشد وسیله سهولت خواهند شد. ولی نیازی نیست. نتیجه: صانع قدیر، هر چیز را بدون سختی و زحمت، و به سرعت و سهولت همچنانکه لایق آن چیز است می آفریند. او کلیات را نیز به میزان جزییات، آسان خلق میکند. جزییات را هم به قدر کلیات هنرمندانه میآفریند. آری، همان کسی که کلیات و آسمانها و زمین را میآفریند جزییات و افراد ذی حیاتِ در آسمانها و زمین را هم او خلق میکند و کسی جز او قادر به این کار نیست، زیرا جزییات کوچک مذکور، میوه و هسته و نمونه کوچک همان کلیاتاند. نیز آفریننده جزییات یاد شده، عناصر و آسمانها و زمین احاطه کننده جزییات را هم آفریده است، زیرا میبینیم که جزییات نسبت به کلیات همچون هسته یا نسخهیی مجملاند. پس عناصر کلی و آسمانها و زمین نیز میبایست تحت اختیار ذاتی باشند که جزییات مذکور را خلق میکند؛ تا با قواعد حکمت و موازین علم بتواند چکیده و معانی و نمونههای آن موجودات کلی و محیط را در جزئیات که در حکم نمونههای کوچکاند درج کند. آری، جزئیات از نظر عجایب صنعت و غرایب آفرینش چیزی از کلیات کم ندارند، مثلاً گلها کمتر از ستارهها نیستند؛ هستهها در مرتبه پایینتر از درختان نیستند؛ حتی میتوان گفت درخت معنویای که نقش قَدَر بوده و در هسته موجود است از درخت موجود در باغ که صورت تجسم یافته قدرت است شگفتانگیزتر میباشد. خلقت انسان نیز از خلقت عالم عجیبتر است. اگر با ذرات اثیری روی جوهر فرد ، قرآن حکمتی نگاشته شود، میتواند ارزش به مراتب بیشتری از قرآن عظیمی که با ستارگان پهنه آسمانها نوشته میشود داشته باشد؛ به همین ترتیب جزییات بسیار کوچکی وجود دارند که به لحاظ معجزهی صنعت از کلیات برترند.
حکمتها و اسرار موجود در آسانی بیپایان، سرعت خارق العاده، سرعت بینهایت افعال و سهولت بینهایتی که در ایجاد مخلوقات مشاهده میشود را در بیانات سابق تا حدودی نشان دادیم. وجود اشیا که با سرعت بینهایت و سهولت بیپایانی توأم است چنین اندیشهیی را نصیب اهل هدایت میکند: نسبت به قدرت ذاتی که موجودات را میآفریند آفرینش بهشتها به قدر بهارها، بهارها به قدر باغها، و باغها به قدر گلها آسان است. حشر و نشر نوع بشر براساس سرّ مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ مانند میراندن و احیای یک نفر، سهل و آسان است. به تصریح آیهی اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُم۟ جَمٖيعٌ لَدَي۟نَا مُح۟ضَرُونَ زنده کردن همه انسانها در قیامت به آسانی آن است که بخواهید با نواختن شیپور، نفرات لشکری را که برای استراحت پراکنده شده اند یکجا جمع کنید. این سهولت بینهایت و سرعت بیپایان بالبداهه دلیل قطعی و برهان یقینی بر کمال قدرت صانع و آسان بودن انجام هر چیزی نسبت به اوست؛ با این حال این امر باعث شده اهل ضلالت دچار اشتباه شده ایجاد و تشکیل اشیا با قدرت صانع را که در حد وجوب سهل است نپذیرفته و با اینکه هزار بار محال است، تصور کنند هر چیز به خودی خود شکل گرفته است.. یعنی چون دیدهاند که به وجود آمدن برخی چیزها بسیار ساده است تشکیل آنها را تشکّل پنداشتهاند، یعنی این قبیل چیزها ایجاد نمیشوند، بلکه خود به خود وجود مییابند. اینک بیا و شاهد درجات بیانتهای حماقت باش که دلیل قدرتی بینهایت را دلیل عدمش میپندارند و دروازه محالهای بیپایان را میگشایند، زیرا در آن صورت اوصاف کمالیهیی چون قدرت بینهایت و علم محیط را که لازمه صانع عالم است میبایست به ذرهیی از هر مخلوق داد، تا بتواند خود به خود شکل بگیرد و به وجود آید.
وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ یعنی قرار است از دار فانی به دار باقی بازگردیم؛ قرار است راهیِ مقر سلطنتِ ابدیِ قدیمِ باقی شویم؛ از کثرت اسباب وارد دایره قدرت واحد ذوالجلال شویم؛ به عبارت دیگر از دنیا به آخرت برویم، یعنی اینکه مرجع شما درگاه اوست؛ ملجأتان رحمت اوست و هکذا ... این کلمه حقایق فراوانی مانند آنچه بیان شد در بردارد. در میان این حقایق، حقیقتی که میگوید با سعادت ابدی به بهشت باز خواهید گشت با دوازده برهان قطعی و یقینی در کلام «دهم» و شش اساس در کلام «بیست و نهم» که دلایل قاطع متعددی را در بر میگیرند چنان قطعی و محکم اثبات شده است که به بیان مطلب دیگری نیازی نیست. دو کلام مذکور مانند قطعیت خورشیدی که امروز غروب میکند و فردا صبح از نو طلوع خواهد کرد اثبات کرده است که حیات نیز که خورشید معنوی این جهان است بعد از غروبی که با نابودی جهان صورت میگیرد در صبح حشر برای همیشه طلوع خواهد نمود؛ و گروهی از جن و انس مظهر سعادت ابدی و گروه دیگر گرفتار شقاوت ابدی خواهند شد. مادام که کلامهای «دهم» و «بیست و نهم» این حقیقت را بهطور کامل اثبات کردهاند سخن را بدانجا ارجاع داده، و فقط میگوییم: همانطور که در بیانهای پیشین به صورت قطعی اثبات شد صانع حکیم این جهان و آفریننده مهربان انسانها که دارای علم محیط و بینهایت، اراده کلی بیانتها و قدرت مطلقهی بیحد و حصر میباشد با همه کتابهای آسمانی و دستوراتش، بهشت و سعادت جاودان را به مؤمنان وعده داده، و مادام که خداوند چنین وعدهیی داده است تردیدی نیست که آن را عملی خواهد کرد، زیرا خلف وعده برای او مُحال بوده و عمل نکردن به وعده نیز نقصانی بسیار زشت به شمار میرود و کامل مطلق از نقصان، منزه و مقدس است. عملی نکردن وعده یا ریشه در جهل دارد یا در عجز و ناتوانی، این در حالیست که تصور جهل و عجز درباره آن قدیر مطلق و علیم کل شی، محال است، لذا خلف وعده او نیز محال میباشد. همه انبیا و اولیا و اصفیا و اهل ایمان و در رأس تمام آنها فخر عالم (ع) همواره از آن رحیم کریم، سعادت ابدیِ وعده داده شده را، با التماس درخواست کرده و می کنند. آنها این امر را همراه با تمام اسمای الحسنی طلب میکنند، زیرا در رأس همه شفقت و رحمت، عدالت و حکمت، سلطنت و ربوبیت، و اسمایی چون رحمان و رحیم، عادل و حکیم، رب و الله و اکثر اسمای حسنایش مقتضای دایره آخرت و سعادت ابدی هستند و وجود آنها را لازم میدارند؛ نیز بر تحققشان شهادت داده، و دلالت میکنند؛ همچنان که در کلام «دهم» اثبات شد همه موجودات با تمام حقایقشان بر دار آخرت اشاره دارند؛ همچنین قرآن حکیم که فرمان اعظم است با هزاران آیه روشن و برهان صادق قطعی، حقیقت مذکور را نشان و آموزش میدهد. حبیب اکرم (ع) که مایه مباهات نوع بشر است با استناد به هزاران معجزه درخشان با تمام توان خود در سراسر زندگیاش حقیقت یادشده را به انسانها آموخت، اثبات کرد، اعلام نمود، دید و به دیگران نشان داد. «اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ عَلَيْهِ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اَهْلِ الْجَنَّةِ فِى الْجَنَّةِ وَ احْشُرْنَا وَ نَاشِرَهُ وَ رُفَقَائَهُ و َصَاحِبَهُ سَعِيدًا وَ وَالِدِينَا وَ اِخْوَانَنَا وَ اَخَوَاتِنَا تَحْتَ لِوَائِهِ وَارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ آلِهِ وَ اَصْحَابِهِ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ» آمِينَ آمِينَ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ رَبِّ اش۟رَح۟ لٖى صَد۟رٖى وَيَسِّر۟ لٖٓى اَم۟رٖى وَاح۟لُل۟ عُق۟دَةً مِن۟ لِسَانٖى يَف۟قَهُوا قَو۟لٖى رَبَّنَا تَقَبَّل۟ مِنَّا اِنَّكَ اَن۟تَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ وَ تُب۟ عَلَي۟نَا اِنَّكَ اَن۟تَ التَّوَّابُ الرَّحٖيمُ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اَلَا بِذِك۟رِ اللّٰهِ تَط۟مَئِنُّ ال۟قُلُوبُ (رعد:28) ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فٖيهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ (زمر:29) سؤال: در بسیاری از جاها گفتهیی:«در وحدت، بینهایت سهولت هست و کثرت و شرک بینهایت مشکلات دارند. آسانی و سهولتی در مرتبه وجوب در وحدت وجود دارد، اما در شرک صعوبتی در مرتبه امتناع هست.» این در حالیست که مشکلات و محالاتی که از آنها بحث میکنی در مسألهی وحدت هم وجود دارد. برای مثال میگویی:«ذرات اگر مأمور نبودند باید در هر ذره علمی محیط قدرتی مطلقه یا مطبعهها و ماشینهای بیشمار معنوی قرار میدادند؛ و این صدها بار محال است.» اما واقع مطلب این است که ذرات مذکور حتی اگر مأمور الهی هم باشند باز هم همان مظهریت لازم است... تا بتوانند وظایف منظم و بیشمار خود را به انجام برسانند. این سؤال را پاسخ دهید. پاسخ: در بسیاری از کلامها توضیح داده و اثبات کردهایم که اگر کار همه موجودات به صانعی واحد واگذار شود آسانی و سهولتی چون رسیدگی به کار فقط یک موجود مطرح خواهد بود، اما اگر امور به اسباب متعدد و به طبیعت نسبت داده شود مسایل مربوط به یک مگس به اندازه مسایل آسمان ها و مسایل یک گل به قدر یک بهار و یک میوه به میزان مسایل یک باغچه، سخت و توأم با مشکلات میشد. این مسأله در کلامهای دیگر توضیح داده شده و به اثبات رسیده است، لذا شما را بدانجا ارجاع میدهم و فقط با سه اشارت، سه تمثیل را به شرح زیر بیان میکنم تا در برابر آن حقیقت، اطمینان نفس نصیبتتان شود:
برای نمونه ذره شفاف و درخشان کوچکی را در نظر بگیرید که اگر به حال خود رها شود نمیتواند روشناییِ به اندازه سر یک کبریت را در خود جای دهد و حتی نمیتواند برای به وجود آمدن آن منشأ اثر شود. بالذات به اندازه جرم و به مقدار ماهیتاش و به قدر ذرهیی جزیی میتواند نور داشته باشد، اما همین ذره اگر منتسب به خورشید گردد، دیده بگشاید و متوجه خورشید شود، میتواند خورشید با عظمت را با نورانیت و الوان هفتگانهاش، با حرارت و حتی مسافتش در خود جای دهد و مظهر نوعی از تجلی اعظم آن شود. پس اگر ذره یاد شده به حال خود باقی بماند در نهایت میتواند کارکردی به قدر یک ذره داشته باشد، اما اگر همین ذره را مأمور و منسوب و آیینه خورشید به حساب آوریم مانند خورشید میتواند برخی از نمونه های جزیی کارهای خورشید را به نمایش بگذارد. وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ هر موجود، و حتی هر ذرهیی اگر فرض شود خود به خود تشکیل شده، یا به کثرت و شرک و اسباب و طبیعت نسبت داده شود یا باید دارای علمی محیط و قدرتی مطلق باشد یا میبایست مطبعهها و ماشینهای بیشمار معنوی درونش شکل بگیرد، تا بتواند وظایف شگفتی را که بر عهدهاش میگذارند به انجام برساند. حال اگر این قبیل ذرات به واحد احد نسبت داده شوند هر مصنوع و ذرهیی منتسب به او خواهد بود و حکم مأمور او را خواهد داشت. این انتساب موجب میشود ذرهی مذکور مظهر تجلی گردد. ذره به موجب این انتساب و مظهریت به علم و قدرت بینهایتی تکیه میدهد و با قدرت آفرینندهاش و براساس سرّ انتساب و استناد مذکور، کارها و وظایفی میلیونها بار بیشتر از قدرت ذاتی خود را به انجام میرساند.
غیرت و وطن دوستیست. در زمان وقوع جنگی برادری که به خود مطمئن بود، بدون انتساب به دولت درصدد برآمد تا کارها را به تنهایی پیش ببرد، پس مجبور شد اسباب و وسایلی را که موجب توانمندی او میشدند بر پشت خویش حمل کند. لذا تجهیزات و مهماتش را به اندازه قدرت و توان خود میتوانست حمل کند. او با توان مختصر و شخصی خود در نهایت توانست با گروهبانی از لشکر دشمن مقابله کند و کار بیشتری از او برنیامد. دو برادر را فرض کنید که یکی از آنها جسور و دارای اعتماد به نفس و دیگری فرد با برادر دیگر که آن چنان اطمینانی به خود نداشت و خود را ناتوان و فاقد قدرت لازم میدانست، به پادشاه انتساب یافت و در ارتش نام نویسی کرد. با آن انتساب لشکری بزرگ نقطه اتکا و استنادش شد؛ با همّت پادشاه نیروی معنوی ارتشی را پشت سر خویش احساس کرده و وارد جنگ شد. تا اینکه با یکی از صاحب منصبان لشکر شکست خورده دشمن روبهرو شد و به نام سلطان و پادشاه خود، به او گفت:«تو را اسیر میکنم با من بیا» و به این ترتیب او را به اسارت درآورد و همراه خود آورد. سرّ و حکمت این قضیه چنین است: فرد سرکش اول، چون مجبور بود تجهیزات و منبع قدرتش را خود حمل کند توانست کاری به غایت جزیی را انجام دهد، اما فرد مأمور چون اجباری درحمل وسایلی که منشأ قدرتش بود نداشت و بلکه ارتش و پادشاه متکفل کارهایش بودند، لذا همانطور که هر کس میتواند دستگاه تلفنش را با سیمی ناچیز به سیم تلگراف و تلفن وصل کند او نیز با انتسابش، خود را با قدرتی بیپایان مرتبط نمود. وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ اگر هر آفریده و ذرهیی مستقیماً به واحد احد نسبت داده شود و منسوب به او گردد با قدرتی که از این انتساب حاصل میشود و با توان و دستور مولا، مورچهیی میتواند قصر فرعونی را بر سرش خراب و ویران کند... پشهیی میتواند نمرود را از بین برده روانه جهنم کند... میکروبی شقیترین ستمگر را سرنگون میکند... هسته درخت کاج که به قدر دانه گندمیست حکم دستگاه و ماشین درخت کاج به بزرگی کوه را مییابد... و ذرهیی از هوا میتواند در امور مختلف و شکل گیری هر یک از گلها و میوهها به صورت منظم نقش ایفا کند. تمام این سهولت، بالبداهه از مأموریت و انتساب سرچشمه می گیرد. اگر کار به بینظمی سپرده شده، و در اختیار اسباب و کثرت قرار گیرد و به خودی خود رها شود و در مسیر شرک پیش رود، در آن صورت هر چیز فقط می تواند به قدر جرم و شعور خود کار انجام دهد.
دو دوست را فرض کنیم که می خواهند درباره اوضاع کشوری که هیچوقت آن را ندیدهاند گزارشی آماری مبتنی بر جغرافیا تهیه کنند. یکی از آنها به پادشاه آن کشور منسوب میشود و وارد اداره تلگراف و تلفن میگردد. با سیمی چند لیرهای، دستگاه تلفن خود را به سیم دولت وصل میکند؛ با هر استان تماس میگیرد، خبر میفرستد و اطلاعات کسب میکند و در انتها اثری ماهرانه و بسیار کامل و منظم درباره آمار جغرافیایی مینویسد. دوست دیگر یا باید پنجاه سال بگردد و با مشکلات فراوان همه جا را ببیند و از هر واقعهیی مطلع شود یا با صرف میلیونها لیره دستگاه تلگراف و تلفنی مانند دولت تهیه کند و چون پادشاه دارای تأسیسات تلگراف شود تا بتواند مانند دوستاش گزارش کاملی بنویسد. به همین ترتیب وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ اگر اداره امور اشیا و مخلوقات بیحد و حصر به واحد احد داده شود به واسطه ارتباطی که برقرار میشود هر چیز یک مظهر خواهد بود؛ و با مظهریت تجلی آن شمس ازلی با قوانین حکمت، قواعد علمیه و نوامیس قدرت او ارتباط مییابد. آنگاه مظهر یکی از جلوههای ربانی میشود و با حول و قوت الهی چشمی خواهد داشت که با آن همه چیز را میبیند، چهرهیی خواهد داشت که رو به هر سو دارد، و سخنی خواهد داشت که در هر چیز نفوذ خواهد کرد. اما اگر این ارتباط قطع شود شی یا مخلوق مذکور از همه چیز بریده شده و گرفتار محدودیتی در حد جرماش میشود. در این حال باید صاحب الوهیتی مطلق گردد تا بتواند کارهای وضعیت پیشین را به انجام برساند. نتیجه: در راه وحدت و ایمان، سهولت و راحتیای در مرتبه وجوب هست. در شرک و اسباب نیز مشکلات و صعوبتی در مرتبه امتناع وجود دارد، زیرا واحد یکتا بدون هیچ مشکلی وضعیتی به اشیای کثیر داده، و نتیجهیی کسب میکند. اگر وضعیت مذکور و تحصیل نتیجه یاد شده به اشیای کثیر سپرده شود وضعیت و نتیجه مذکور فقط با صعوبت بسیار و تحرکات فراوان حاصل می شود. برای مثال همانطور که در مکتوب سوم بیان شد به حرکت درآوردن لشکر ستارگان در میدان آسمانها تحت فرماندهی شمس و قمر و اعطای جریان و سیرانی باشکوه و تسبیحکارانه درهرشب و هر سال به آنها و در نتیجه آن، وضعیت دوست داشتنی آسمان و وقوع مصالح بزرگی چون تغییر فصول که نتیجه علوی و حکمتآمیز زمین است اگر به وحدت سپرده شود سلطان ازل مأمور و سربازی چون کره زمین را به راحتی برای کسب وضعیت و نتیجه مذکور فرمانده اجرام علوی قرار میدهد. درآن صورت زمین پس از دریافت فرمان از شادی و خرسندی حاصل از مأموریت، چون مولوی به ذکر و سماع بر میخیزد، و با کمترین هزینهیی وضعیت مطلوب مذکور حاصل میگردد و نتیجه مهم یاد شده به دست میآید. اگر به زمین گفته شود: «تو صبر کن، و دخالتی نداشته باش» و تحصیل آن نتیجه و وضعیت هم به آسمانها ارجاع گردد، و از وحدت به کثرت و شرک سپرده شود، میبایست در هر روز و هر سال میلیون ها ستاره را که هزاران بار بزرگتر از کره زمیناند به حرکت درآورد و میلیاردها سال مسافت را در بیست و چهار ساعت و در یک سال طی نمود.
قرآن و اهل ایمان، اداره امور مصنوعات بیحد و حصر را متوجه صانع واحد میدانند و هر امری را مستقیماً به او نسبت میدهند. اینان در مسیری سهل و آسان در مرتبه وجوب پیش میروند و دیگران را نیز پیش میبرند، اما اهل شرک و طغیان، مصنوعی واحد را به اسبابی بیحد و حصر نسبت میدهند، لذا در مسیری سخت و دشوار در مرتبه امتناع قرار دارند. به این ترتیب همه مصنوعات ذکرشده در راه قرآن با مصنوع واحدی در راه ضلالت برابر میشود. حتی صدور تمام اشیا از واحد به مراتب از صدور شی واحد از اشیای بیشمار آسانتر و سهلتر است؛ همچنان که یک افسر تدبیر امور هزار سرباز را همچون یک سرباز به راحتی به انجام می رساند و اگر تدبیر امور یک سرباز به هزار افسر سپرده شود به اندازه هزار نفر مشکلات به وجود میآید و سبب کشمکش میگردد. آیهی عظیمه ذیل همین حقیقت را بر سر اهل شرک میکوبد: ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فٖيهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَل۟ يَس۟تَوِيَانِ مَثَلًا اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ بَل۟ اَك۟ثَرُهُم۟ لَا يَع۟لَمُونَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ ال۟كَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ وَال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَا صَمَدُ يَا مَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ يَا مَن۟ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ وَ يَا مَن۟ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ يَا مَن۟ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ يَا مَن۟ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ يَا مَن۟ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ بِحَقِّ اَس۟رَارِ هٰذِهِ ال۟كَلِمَاتِ اِج۟عَل۟ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَعٖيدًا مِنَ ال۟مُوَحِّدٖينَ ال۟كَامِلٖينَ وَ مِنَ الصِّدّٖيقٖينَ ال۟مُحَقِّقٖينَ وَ مِنَ ال۟مُؤ۟مِنٖينَ ال۟مُتَّقٖينَ اٰمٖينَ اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سِرِّ اَحَدِيَّتِكَ اِج۟عَل۟ نَاشِرَ هٰذَا ال۟كِتَابِ نَاشِرًا لِاَس۟رَارِ التَّو۟حٖيدِ وَ قَل۟بَهُ مَظ۟هَرًا لِاَن۟وَارِ ال۟اٖيمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ ال۟قُر۟اٰنِ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

