بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ عُم۟رِكَ وَذَرَّاتِ وُجُودِكَ برادر عزیز، غیرتمند، اهل حق و حقیقت، با اخلاص و با درایتم! اختلاف زمان و مکان مانعی برای همصحبتی و همدمی برادران حقیقی و آخرتیای چون ما نیست. اگر یکی در شرق و دیگری در غرب باشد یا یکی در گذشته و دیگری در آینده یا یکی در دنیا و دیگری در آخرت هم باشد باز هم میتوان آنها را با هم دانست و آنها میتوانند با هم صحبت کنند. مخصوصاً آنان که در راه هدفی واحد، وظیفه و مسؤولیت واحدی دارند عین یکدیگرند. من شما را هر روز صبح در کنار خود تصور میکنم و بخشی از آنچه که را به دست آوردهام، یعنی یک سوماش را خداوند قبول کند به شما میدهم. در دعا با عبدالمجید و عبدالرحمن با هم هستید. ان شاء الله همواره سهمتان را اخذ میکنید. به خاطر تو، برخی مشکلات دنیایی شما مرا تا حدودی متأثر کرد، لیکن مادام که دنیا باقی نیست و در مصایب، نوعی خیر وجود دارد به نیابت از شما بر قلبم خطور کرد که «این هم خواهد گذشت.» به «لاَ عَيْشَ اِلاَّ عَيْشُ اْلآخِرَةِ» اندیشیدم و اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِرٖينَ (بقره: ١٥٣) را خواندم و گفتم: اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ (بقره: ١٥٦) . لذا به جای شما تسلی خاطر یافتم. حضرت حق اگر بندهیی را دوست داشته باشد کاری میکند از دنیا روی برگرداند؛ دنیا را در چشم او زشت میکند. ان شاء الله شما هم از گروه همان محبوبان هستید. ازدیاد موانعی که بر سر راه انتشار «کلامها» هست شما را متأثر نکند. ان شاء الله آن هستههای نورانی وقتی مظهر رحمتی شدند به همان مقداری که منتشر کردهاید شکوفههای فراوان و با برکتی خواهند داد. سؤالهایی پرسیده بودید. برادر عزیزم! غالب کلامها و مکتوبها بیاختیار من بهصورت دفعی و آنی بر قلب خطور میکرد و زیبا میشدند. من اگر بخواهم سؤالها را با اختیار و مانند سعید قدیمی با تکیه بر قوه علمی پاسخ دهم کم تأثیر و ناقص خواهد شد. مدتیست واردات قلبی متوقف شده و تازیانه حافظه از کار افتاده است اما برای بیپاسخ نماندن این سؤالها جوابی بسیار مختصر خواهیم داد:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Twenty-Third Letter
بهترین دعای مؤمن برای مؤمن چگونه باید باشد؟ پاسخ: باید در دایره اسبابِ قبول باشد، زیرا دعا تحت برخی شرایط مقبول میشود. به نسبت بیشتر شدن شرایط قبول، احتمال اجابت فزونی میگیرد، مثلاً هنگامی که کسی میخواهد دعا کند ابتدا باید با استغفار، طهارت معنوی کسب نماید، بعد، صلوات شریف را که دعای مقبولیست باید چون شفیع ذکر نمود و در پایان دعا نیز باز هم باید صلوات فرستاد. زیرا دعا در بین دو دعای مقبول، اجابت خواهد شد؛ همچنین «بِظَهْرِ الْغَيْبِ» یعنی در غیاب کسی برایش دعا کرد و میبایست با دعاهای مأثور در حدیث و قرآن باشد، مثلاً با دعاهای جامعی چون آن چه در زیر میآید باید دعا کرد: اَللّٰهُمَّ اِنّٖى اَس۟ئَلُكَ ال۟عَف۟وَ وَ ال۟عَافِيَةَ لٖى وَ لَهُ فِى الدّٖينِ وَ الدُّن۟يَا وَ ال۟اٰخِرَةِ رَبَّنَٓا اٰتِنَا فِى الدُّن۟يَا حَسَنَةً وَفِى ال۟اٰخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ (بقره: ٢٠١) نیز با خلوص و خشوع و حضور قلب باید دعا کرد؛ همچنین در اتمام نماز مخصوصاً پس از نماز صبح، نیز در مکانهای مبارک مخصوصاً در مساجد، در نماز جمعه و بهویژه در ساعت اجابت، در ماههای سه گانه و مخصوصاً در شبهای مشهور، در ماه رمضان، بهویژه در شب قدر استجابت دعا به احتمال قوی، قرین پذیرش رحمت الهی خواهد بود. اثر دعای مقبول یا دقیقاً در دنیا دیده میشود یا در جهت آخرت و حیات ابدیِ کسی که برایش دعا کردهاند مقبول واقع میگردد. پس اگر آنچه خواسته شده عیناً بر آورده نشود نمیتوان گفت دعا پذیرفته نشد، بلکه باید گفت حتماً به صورت بهتری مقبول واقع شده است.
با توجه به اینکه برای حضرات صحابه کرام از تعبیر «رضی الله عنه» استفاده می شود آیا این عبارت را برای دیگران نیز میتوان به کار برد؟ پاسخ: بله میتوان. زیرا ترکیب «رضی الله عنه» مانند «علیه الصلاة و السلام» که تعبیری ویژه رسول اکرم (ع) است عبارتی مخصوص صحابه نیست، بلکه برای ائمه اربعه، و ذواتی چون شاه گیلانی، امام ربانی و امام غزالی که مانند صحابه در ولایت کبرایند و آن وراثت نبوت خوانده میشود و به مقام رضا رسیدهاند به کار میرود، اما در عرف علما برای صحابه، از تعبیر «رضی الله عنه»، برای تابعین و تبع تابعین، «رَحِمَهُ الله»، و برای اعقاب آن ها «غَفَرَهُ الله» و برای اولیا از تعبیر «قُدِّسَ سِرُّهُ» استفاده میشود.
امامان مجتهد عظام برترند یا شاهان و اقطاب طریقت؟ پاسخ: نه همه مجتهدین، بلکه «ابوحنیفه، مالک، شافعی، و احمد ابن حنبل» برتر از شاهان و اقطاب هستند، لیکن در فضایل خصوصی برخی اقطابِ عالی مانند «شاه گیلانی» از جهتی دارای مقام درخشانتری هستند. البته فضیلت کلی از آنِ امامان است. نیز بعضی از شاهان طریقت مجتهد بودهاند، لذا نمیتوان گفت عموم مجتهدان برتر از اقطاب بودهاند. البته میتوان گفت که ائمه اربعه بعد از صحابه و مهدی فاضلتریناند.
حکمت و غایت موجود در اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِرٖينَ چیست؟ پاسخ: حضرت حق به مقتضای اسم حکیم در وجود اشیا ترتیبی چون پلههای نردبان قرار داده است. انسان بیصبر و حوصله چون بدون تأنی حرکت میکند پلهها را یا چند تا یکی طی کرده سقوط میکند و یا نادیده میگیرد و نمیتواند به بام مقصود برسد، لذا حرص سبب محرومیت است اما صبر کلید مشکلات میباشد. این است که عبارت زیر ضرب المثل شده است: «اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ وَالصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ» پس عنایت و توفیق حضرت حق شامل انسانهای صبور میشود، زیرا صبر سه نوع است: نوع اول: صبر کردن و دور نگاه داشتن خود از معصیت. این صبر، تقواست و انسان را مظهر سرّ این آیه میکند: اِنَّ اللّٰهَ مَعَ ال۟مُتَّقٖينَ (بقره: ١٩٤ ) نوع دوم: صبر در برابر مصایب که توکل و تسلیم است. این صبر انسان را مظهر افتخار اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ ال۟مُتَوَكِّلٖينَ (آل عمران: ١٥٩) اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الصَّابِرٖينَ میکند. صبر نکردن در این موضع در برگیرنده شکوه و گلایه از خداوند است. از دل این بیصبری انتقاد به افعال خداوند و متهم کردن رحمت او و نپسندیدن حکمتش بیرون میآید. آری، شکی نیست که انسان ناتوان و ضعیف در برابر ضربه مصیبت به صورت گلایه آمیزی گریه میکند. اما باید مراقب بود که شکوه و گلایه از او نباشد بلکه به او باشد. باید مانند حضرت یعقوب (ع) بود که گفت: اِنَّمَا اَش۟كُوا بَثّٖى وَ حُز۟نٖى اِلَى ال (يوسف: ٨٦) یعنی باید از مصیبت نزد خداوند شکوا نمود نه این که انگار از خدا نزد انسانها شکایت کنی و بگویی:«ای وای، ای داد، ای بیداد؛ من چه کردم که چنین چیزی بر سرم آمد» گفتن این قبیل عبارات و تحریک حس ترحم انسانها بیمعنا و مُضر است. نوع سوم: صبر در عبادت است که فرد را تا مقام محبوبیت ارتقا میدهد. این صبر انسان را به سوی عبودیت کامل که والاترین مقام است سوق میدهد.
اینگونه مطرح میشود که سن تکلیف پانزده سال است. حضرت پیامبر (ع) پیش از نبوت چگونه عبادت میکرد؟ پاسخ: بر اساس آنچه از دین حضرت ابراهیم (ع) باقی مانده و زیر پردههای گوناگون در عربستان جریان داشت؛ البته نه به صورت فرض و واجب بودن بلکه عبادتهای او شکل اختیاری و استحبابی داشته، البته بیان این حقیقت مفصل است، و ما فعلاً سخن را کوتاه میکنیم.
حکمت اینکه در سن چهل سالگی یعنی در زمان کمال به پیامبری رسید و عمر مبارکشان شصت و سه سال بود چیست؟ پاسخ: حکمتهای فراوانی دارد. یکی از حکمتهایش این است که نبوت تکلیفی بزرگ و به غایت سنگین است. با تکمیل و ظهور ملکات عقلی و استعدادهای قلبیست که میتوان آن تکلیف سنگین را تحمل کرد. زمان تکمیل شدن فوق نیز چهل سالگیست. دوره شباب و جوانی نیز که زمان هیجان هوسهای نفسانی و جوشش خواستههای غریزی و فوران حرصهای دنیویست با مسؤولیتهای نبوت که الهی و اخروی و قدسیست موافقت و تناسب ندارد. فرد اگر پیش از چهل سالگی شخص جدی و خالصی هم باشد ممکن است دیگران چنین توهم کنند که او برای شهرت طلبی و شأن و شرف دنیا تلاش میکند، لذا رهایی از چنین اتهاماتی آسان نخواهد بود. لیکن بعد از دوره چهل سالگی شیب حرکت به سوی قبر شروع میشود و فرد بیش از دنیا به فکر آخرت می باشد، لذا در افعال و اعمال اخروی به سرعت از اتهامهای مذکور رهایی یافته و موفق میشود. مردم نیز از سوء ظن نجات یافته و آسوده میشوند. اما یکی از حکمتهای بیشمار سن حضرت رسول (ع) که شصت و سه سال بود این است که اهل ایمان طبق تعالیم شریعت موظفاند رسول اکرم (ع) را به غایت دوست داشته باشند، به او احترام گذاشته، و از هیچ چیز او متنفر نباشند و همه احوالات او را نیکو و زیبا ببینند، لذا خداوند حبیب مکرم خود را دچار سالمندی مصیبت بار و پر مشقت بعد از شصت سالگی نمیکند و در شصت و سه سالگی که عمر غالب امتی که امامت آن بر عهدهی اوست میباشد او را به ملاء اعلا نزد خود میبرد و نشان میدهد که او از هر لحاظ امام و پیشوای آنان است.
آیا «خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَشَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ» حدیث است؟ مراد از آن چیست؟ پاسخ: من به عنوان حدیث شنیدهام. مراد از آن هم این است که «بهترین جوان کسیست که مانند سالمندان به مرگ بیندیشد و برای آخرتش بکوشد، اسیر هوسهای جوانی و گرفتار غفلت نشود و بدترین سالمندان شما کسیست که در غفلت و هوسها بخواهد مانند جوانها شود و کودکانه از هوسهای نفسانی پیروی میکند.» صورت صحیح قسمت دومی که تو در لوحهات دیدی چنین است؛ من آن را به عنوان یک لوحهی حکمت آمیز بالای سرم آویختهام. هر صبح و شام به آن نگاه میکنم و درس میگیرم: «اگر خواهان دوست هستی خدا کافیست.» آری، اگر خدا با ما دوست باشد همه چیز دوست خواهد بود. «اگر خواهان یار و یاوری هستی قرآن کافیست.» آدمی با انبیا و ملائکی که در قرآن ذکرشان رفته است در عالم خیال دیدار میکند، رفتارهایشان را میبیند و با آنها انس میگیرد. «اگر خواهان مال هستی قناعت کافیست.» کسی که قناعت کند میانهرو خواهد بود؛ و دارایی انسان میانهرو برکت مییابد. «اگر خواهان دشمن هستی، نفس برای این منظور کافیست.» آدم خودخواه دچار بلا و دردسر میشود و آدمی که خودخواه نیست صفا را مییابد و به سوی رحمت روانه میگردد. «اگر خواهان نصیحت هستی مرگ کافیست.» کسی که به مرگ بیندیشد از حب دنیا نجات مییابد و بهطور جدی برای آخرتش تلاش میکند.
یکی دو روز پیش یکی از حافظان قرآن، عُشری از سوره یوسف را تا تَوَفَّنٖى مُس۟لِمًا وَ اَل۟حِق۟نٖى بِالصَّالِحٖينَ (يوسف: ١٠١) قرائت کرد. یکباره به صورت ناگهانی نکتهیی بر قلبم الهام شد: همه چیزهای مربوط به ایمان و قرآن ارزشمند است؛ حتی به ظاهر هر قدر کوچک هم باشند، از نظر ارزش و بها، بزرگاند. آری، یاری کنندهی سعادت ابدی، خرد و ناچیز نیست، لذا نمیتوان گفت این نکته، مطلب ناچیزیست؛ ارزش ایضاح و اهمیت را ندارد. البته اولین طلبه و مخاطب در این قبیل مسایل ابراهیم خلوصیست که نکته قرآنی را تقدیر میکند و خواهان شنیدن آن است. پس گوش کن که زیباترین نکتهی زیباترین قصه است. آری، یکی از نکات عالی، لطیف و بشارت دهنده آیهی تَوَفَّنٖى مُس۟لِمًا وَ اَل۟حِق۟نٖى بِالصَّالِحٖينَ که خبر از خاتمه احسن القصص، قصه یوسف (ع) میدهد این است: تلخی و الم اخبار زوال و فراق پایانی در سایر داستانهای شاد و توأم با خوشبختی، لذت خیالی حاصل از قصه را تلخ میکند و از بین میبرد. مخصوصاً وقتی از (قهرمان داستان) خبر میدهد که در کمال خوشی و سعادت است و درست در همان موقع از مرگ و فراق او یاد میکند، موضوع دردناکتر میشود. (طبیعیست که) شنونده در این موقعیت آه خواهد کشید. آیه مذکور در درخشانترین بخش قصه یوسف(ع) یعنی در زمانی که او عزیز مصر است، با پدر و مادرش دیدار کرده، و با برادرانش آشنا شده و ملاقات صمیمانهیی داشته است، به عبارت دیگر در زمانی که بیشترین شادی و سعادت را احساس میکند، مرگ حضرت یوسف (ع) را خبر میدهد و میگوید: حضرت یوسف برای برخوردار شدن از وضعیتی درخشانتر و شادمانهتر از این وضع سعادتمندانه و خوشحال کننده، از حضرت حق طلب مرگ میکند؛ فوت میکند و از سعادت یاد شده برخوردار میشود. معلوم میشود در آن سوی قبر، وضعیتی شادمانهتر و سعادتی جذابتر از سعادت لذت بخش دنیوی وجود دارد که فرد حقیقت بینی چون حضرت یوسف(ع) در وضع به غایت لذت بخش دنیوی خواهان مرگی می شود که (در ظاهر) به غایت دردناک و تلخ است؛ تا از سعادت دیگر برخوردار شود. حال به بلاغت قرآن حکیم بنگر که خاتمه قصه یوسف را به چه صورت خبر میدهد. در این خبر، شنونده به جای الم و تأسف مملو از بشارت و سرور میشود. همچنین ارشاد میکند که برای آن سوی مرگ بکوشید، سعادت و لذت حقیقی در آنجاست. نیز صدیق بودن متعالی حضرت یوسف را نشان میدهد و می گوید: حتی درخشانترین و شادمانهترین حالت این دنیا هم موجب غفلت او نمیشود؛ او را مفتون نمیکند و او همچنان خواهان آخرت است. اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

