بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ يَف۟عَلُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ وَ يَح۟كُمُ مَا يُرٖيدُ سؤال: تربیت مُشفقانه، تدبیر مصلحت آمیز و تلطیف محبت آمیز که مقتضی نامهای رحیم و حکیم و ودود از اعاظم اسمای الهیست چگونه و به چه صورت با موت و عدم که وحشت انگیز و دهشتآور است و با زوال و فراق، و مشقت و مصیبت سازگاری دارد؟ قبول؛ طی طریق انسان در راه مرگ را از این لحاظ که راهی سعادت ابدیست نادیده بگیریم، اما اگر درختان، انواع گیاهان و گلهایشان را که ذی حیاتانی ظریف و نازنین هستند در نظر بگیریم و به طوایف مختلف حیوانات که شایسته هستی و شیفته حیات و مشتاق بقا میباشند توجه کنیم باید بپرسیم در فنای متوالی آنها که حتمی و تغییر ناپذیر است، و در نیستی به غایت سریعشان که حتی گاه اجازه نمیدهد چشم بگشایند، و در تلاش و تقلای پر مشقتشان که اجازه نفس کشیدن هم به آنها نمیدهد، و در تغییرات ناشی از مصیبتهایی که هیچ کدامشان را آسوده نمی گذارد و بدون استثنا همه آنها را از بین میبرد، و در زوال و نیستی همه آنها که نمی گذارد احدی از آنان صبر کنند، و در فراقهایی که سبب ناخرسندی آنهاست، چه شفقت و مرحمتی هست، چه حکمت و مصلحتی وجود دارد و کدام لطف و مرحمتی را در بر میگیرد؟ پاسخ: با بیان پنج رمز به شرح زیر که نشان از داعی و مقتضی دارد و با پنج اشارت که غایات و فواید را نشان میدهد تلاش خواهیم کرد حقیقت عظمایی را که بسیار گسترده و عمیق و متعالیست و سؤال مذکور را پاسخ میدهد از فاصلهیی دور به مخاطب نشان دهیم:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Twenty-Fourth Letter
شامل پنج رمز به شرح زیر میباشد:
همچنان که در بخشهای پایانی کلام «بیست و ششم» بیان شد صنعتکار ماهری را فرض کنید که برای تهیه جامهیی قیمتی، مُرصع و منقش، فرد بیچارهیی را در برابر دستمزد مناسب، مدل قرار میدهد و برای نمایش هنرش جامه مذکور را بر قامت فرد مسکین اندازه میگیرد، میبُرد، کوتاه و بلند میکند، نیز مدل خود را مینشاند، بلند میکند و وضعیتهای مختلفی به او میدهد؛ در چنین وضعی آیا فرد مسکین مذکور حق دارد به صنعتکار فوق بگوید: «چرا لباسی را که مرا زیباتر جلوه میدهد کوتاه و بلند میکنی» یا این که «چرا مرا مینشانی و بلند میکنی و راحتیام را از بین میبری؟» درست به همان صورت، صانع ذوالجلال ماهیت هر نوع از موجودات را الگویی قرار داد و برای اینکه کمالات صنعتاش را با نقوش اسمایش نشان دهد، لباسِ وجودی مزین به حواس را بر هر چیز مخصوصاً ذی حیات پوشاند و با قلم قضا و قدر نقشهایی بر آن ترسیم نمود و جلوه اسمائش را نمایان ساخت. به هر موجود نیز کمال و لذت و فیضی شایسته آن به عنوان دستمزد داد. اینک کدام موجودی حق دارد در برابر صانع ذوالجلالی که مظهر سرّ «مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ» است بگوید:«موجب زحمت من میشوی؛ و آرامشم را از بین میبری» حاشا! موجودات در برابر واجب الوجود هیچ حقی ندارند و نمیتوانند ادعایی داشته باشند؛ آنها صرفاً باید با شکر و ستایش دائم، حقِ مراتب وجودِ عطا شده از جانب واجب الوجود را ادا کنند، زیرا همه مراتب عطا شده وجود، واقع شدهاند و نیازمند علتاند. البته مراتب عطا نشده، ممکناند؛ و ممکن نیز عدم بوده و هم بینهایت است. عدم نیز حاجتی به علت ندارد و نمیتواند علت امر بینهایت شوند. برای مثال معادن نمیتوانند گلایه کرده بگویند:«ما چرا نباتی نشدیم؟» آنها باید به این دلیل که مظهر وجود معدنی شدهاند شکرگزار خالق فاطرشان باشند؛ به همین ترتیب نباتات نیز نمیتوانند اعتراض نموده بگویند:«ما چرا حیوان نشدیم؟» بلکه میبایست به دلیل برخورداری از وجود و حیات حضرت حق را ستایش کنند. حیوان هم نمیتواند لب به اعتراض بگشاید که «من چرا انسان نشدم؟» به دلیل روح جوهریِ ارزشمندی که همراه حیات و وجود به او عطا شده است، و براساس حقی که برگردن دارد، باید شکر بگوید. موارد دیگر را نیز به همین منوال قیاس کن. ای انسان شاکی! تو در عدم نماندی، از نعمت وجود برخوردار شدی، حیات را چشیدی، جامد نماندی، حیوان نشدی، از نعمت اسلام بهرهمند شدی، در گمراهی و ضلالت نماندی، و از نعمت صحت و سلامت برخوردار شدی و هکذا… ای قدرنشناس! چهطور به خود حق میدهی در برابر مرتبههای مختلف وجود که نعمت محضاند و حضرت حق نصیبات کرده است او را ستایش نکنی و به دلیل نعمتهای متعالی دیگری که از جنس امکان و عدم اند و به تو داده نشدهاند چرا که شایستگی آنها را نداشتهیی با حرصی باطل در مقابل خداوند لب به شکایت بگشایی و کفران نعمت کنی؟ آیا بیانصافی نیست کسی مانند اینکه بر فراز منارهیی رفته باشد، و در مرتبه بلندی با درجات عالی قرار بگیرد و مقام قابل توجهی به دست آورد و در هر پله با نعمت عظیمی مواجه گردد و با این حال شکر عطا کننده نعمت را به جا نیاورد و بگوید:«چرا نتوانستم به جایی بالاتر از آن مناره صعود کنم؟» و گلایه و آه و ناله سر دهد؟ همه، حتی دیوانگان نیز میفهمند که چنین کسی تا چه حد بیانصافی کرده، و دچار کفران نعمت شده، و دست به چه جنونی میزند. ای انسان غافل، حریص بیقناعت و ناحق شاکی و اهل اسراف و زیادهروی! به یقین بدان که قناعت، شکری سودمند است و حرص، کفرانی پر خسارت. نیز میانهروی احترامیست نیکو و مفید در برابر نعمت؛ و اسراف تحقیر نعمت است به بدترین و مضرترین صورت؛ اگر عاقل و خردمند هستی در راه قناعت بکوش و سعی کن قانع باشی. اگر قادر به تحمل نیستی «یا صبور» بگو و صبر بخواه، به حق خود راضی باش و شکایتی مکن. به هوش باش که شکایتِ چه کسی را در برابر چه کسی میکنی؛ پس سکوت اختیار کن. اگر خواهان شکایتی، شکایت نفسات را نزد حضرت حق ببر، زیرا قصور از نفس است.
همچنان که در انتهای واپسین مسأله مکتوب «هجدهم» بیان شد خالق ذوالجلال با فعالیت ربوبی خود به صورت حیرت آور و دهشت انگیزی هستی موجودات را متمادیاً تبدیل و تجدید میکند؛ در توجیه یکی از حکمتهای این امر باید گفت؛ همچنان که فعالیت و جنبش در مخلوقات از میل و اشتیاق و لذت و محبتی سرچشمه میگیرد، به نحوی که میتوان گفت در هر فعالیت، نوعی لذت وجود دارد، و در واقع هر فعالیت نوعی لذت بوده، و لذت نیز متوجه کمالیست و به عبارت بهتر خود نوعی کمال است. مادام که فعالیت، بر کمال و لذت و جمالی اشارت دارد و مادام که واجب الوجود، این کمال مطلق و کامل ذوالجلال در ذات و صفات و افعال خود جامع تمام کمالات میباشد؛ البته از شفقت مقدس بیپایان و محبت منزه بینهایتی برخوردار است که شایسته وجوب وجود و قدسیت آن ذات واجب الوجود میباشد و با استغنا ذاتی و غنای مطلق او موافقت دارد و مناسب کمال مطلق و تنزه ذاتیاش است، البته او دارای شوق مقدس لایزالیست که ریشه در آن شفقت مقدس و آن محبت منزه دارد. نیز از سرور مقدس بیپایانی برخوردار میباشد که ناشی از همان شوق مقدس است؛ همچنین اگر بتوان گفت لذت مقدسی وجود دارد که ریشهاش در سرور مقدس مذکور است، البته همراه لذت مقدس مزبور، در متن فعالیت قدرت او و به لحاظ رحمت بیپایانش، استعدادهای مخلوقات از قوه به فعل در میآیند و کامل میگردند، لذا اگر جایز باشد میتوان گفت رضایت مقدس و افتخار قدسیِ بیپایانی که منبعث از رضایت و کمال آفریدگان است و متعلق به ذات رحمان و رحیم میباشد، به صورت بیانتها، اقتضای فعالیتی لایتناهی را دارد؛ همچنین فعالیت بیپایان مذکور هم اقتضای تبدیل و تغییر و تحویل و تخریب بیحد و حصری را دارد. تغییر و تبدیل مذکور نیز اقتضای موت و عدم، و زوال و فراق را دارد. زمانی فوایدی که حکمت بشری در غایات مصنوعات [الهی] نشان میداد در نظرم بسیار بیاهمیت جلوه کرد، لذا دانستم که حکمت مزبور راه نافرجامی را میپیماید؛ به همین دلیل است که پیشرفتگان در فلسفه یا گرفتار ضلالت طبیعت شده، یا سوفسطایی میشوند، یا اختیار و علم صانع را انکار میکنند و یا خالق را «موجب بالذات» مینامند. همان موقع بود که رحمت الهی، اسم حکیم را به یاریام فرستاد و غایات عظیم مصنوعات را به من نیز نشان داد. دانستم که هر مصنوع، چنان مکتوب ربانیست که عموم ذی شعوران آن را مطالعه میکنند. درک این غایت یک سالی کفایتم کرد. آنگاه موارد خارق العاده در آفرینش برایم ظهور و بروز یافت؛ لذا غایت مذکور دیگر برایم کافی نبود. هدف بسیار بزرگ دیگری را نشانم دادند. دانستم که مهمترین غایات در هر مصنوع متوجه صانع آن است؛ و عرضه کمالات صنعت، نقوش اسما، مُرصعات حکمت و مواهب رحمت او در برابر نظرش و آیینه شدن برای جمال و کمالش مهمترین غایت است. این غایت و هدف مدتها برای من کافی بود، تا اینکه معجزات قدرت و شئونات ربوبیت یعنی تغییر و تبدیل بسیار شتابانی که در متن فعالیت حیرت انگیز صنعت و ایجاد اشیا هست برایم ظاهر گردید. در آن موقع احساس کردم غایت مذکور نیز برایم بسنده نیست. دانستم که داعی و مقتضایی به عظمت همان غایت نیز لازم است، لذا مقتضیات رمز دوم و غایات موجود در اشارات آتی را نشانم دادند و به یقین دانستم که «فعالیت قدرت (الهی) در عالم وجود و سیر و سیلان اشیا چنان معنادار است که صانع حکیم به واسطه فعالیت مذکور، انواع کائنات را به سخن وا میدارد.» گویا موجودات متحرک و حرکات آسمانها و زمین، کلمات سخن آنهایند و تحرک نیز تکلم و سخن گفتن است. پس دانستم حرکتها و زوال ناشی از فعالیت، در حقیقت تکلمهای تسبیحی هستند؛ و فعالیت موجود در کائنات نیز در واقع سخن گفتن و به سخن وا داشتنی خاموش در عالم هستی و انواع آن است.
اشیا به سمت زوال و عدم نمیروند، بلکه از دایره قدرت به دایره علم عبور میکنند و از عالم شهادت به عالم غیب میروند؛ از عالم تغییر و فنا راهی عالم نور و بقا میشوند. جمال و کمال موجود در اشیا از نقطه نظر حقیقت، متعلق به اسمای الهیاند و در واقع نقوش و جلوه آنهایند. مادام که اسما مذکور باقیاند و جلوههایشان دائمی، تردیدی نیست که نقشهایشان تجدد یافته، و نو و زیبا میشوند. آنها رهسپار عدم و فنا نیستند؛ بلکه صرفاً تعینات اعتباری آنها تغییر یافته و حقیقتها و ماهیات و هویت مثالیشان که مدار حُسن و جمال است و مظهر فیض و کمال باقیست. حسن و جمال موجود در غیر ذی روحان مستقیماً متعلق به اسمای الهیست، افتخار و شرف برای آنهاست، و مدح و ثنا به نام آنان است، زیبایی برای آنهاست و محبت متوجه آنها میباشد. با تغییر این آیینهها ضرری به آنها نمیرسد. موجود اگر ذی روح باشد و از ذوی العقول به شمار نرود زوال و فراقش عدم و فنا نیست، بلکه با مرگ از وجود جسمانی و دغدغه وظیفه حیات رهایی مییابد و ثمره وظایفی را که کسب کرده است به روحش که باقیست میسپارد. لذا ارواح باقیِ چنین موجوداتی در استناد به اسمی از اسمای الهی ادامه مییابد و به سوی سعادتی شایسته خود پیش میرود. حال اگر ذی روحانی که گفتیم از ذوی العقول باشند، مرگشان در واقع سیر و سفریست به سوی سعادت ابدی و عالم بقا که مدار کمالات مادی و معنویست، نیز سفریست به منازل و ممالک دیگر آن صانع حکیم مانند عالم برزخ و عالم مثال و عالم ارواح که از عالم دنیا بسیار زیباترند. آری، مرگ آنان موت و عدم و زوال و فراق نیست، بلکه رسیدن به کمالات است. نتیجه: مادام که صانع ذوالجلال، هست و باقیست و صفات و اسمائش دائمی و سرمدی میباشد بیشک نقشها و جلوههای آن اسما در متن بقایی معنوی تجدد یافته و تخریب و فنا، اعدام و زوال نخواهند بود. بدیهیست که انسان به دلیل انسانیتش با بیشتر موجودات پیوند دارد. از سعادت آنها خرسند و از هلاکتشان متألم میشود. او مخصوصاً به واسطه آلام ذی حیات، و به ویژه نوع بشر و باز مخصوصاً به واسطه دردهای اهل کمالی که دوستشان دارد و تحسینشان میکند احساس درد بیشتری میکند و با خشنودی و سرورِ آنها خرسند و شاد میشود. او حتی مانند مادری مهربان راحت و آرامش خود را فدای سعادت آنها میکند. هر مؤمنی بسته به درجهاش با نور قرآن و سرّ ایمان می تواند از سعادت و خوشبختی تمام موجودات و بقا و رهاییشان از پوچی و از این لحاظ که هر کدامشان مکتوبات ارزشمند ربانی هستند مسعود شود و نورانیتی به قدر دنیا کسب کند. هر کس بسته به مرتبهاش میتواند از این نور استفاده کند. اگر اهل ضلالت و گمراهی باشد همراه با آلام خویش با هلاکت و فنا و اعدام ظاهری موجودات دیگر و دردهای ذی روحان متألم میشود. به عبارت دیگر کفر او دنیایش را پر از عدم کرده، و بر سرش آوار میکند و در واقع پیش از رفتن به جهنم، به جهنم میرود.
همچنان که در جاهای بسیاری گفتهایم پادشاه، عناوین و صفات مختلفی چون سلطان و خلیفه و حاکم و فرمانده دارد که براساس هر یک از آنها دارای دوایر و تشکیلاتی میباشد. اسمای حسنای حضرت حق نیز به همین ترتیب انواع و اقسام تجلیات دارد که قابل شمارش نیست. تنوع و تفاوت مخلوقات از تنوع همین تجلیات نشأت میگیرد. هر صاحب جمال و کمالی ذاتاً علاقمند است جمال و کمال خویش را ببیند و به دیگران بنمایاند؛ بر همین اساس اسمای گوناگون مزبور نیز چون دائمی و سرمدیاند به نام ذات اقدس خواهان ظهور دائمیاند، یعنی خواهان دیدن نقشهای خود میباشند؛ به عبارت دیگر علاقمندند جلوه جمال و بازتاب کمال خود را در آیینه نقشهایشان ببینند و به دیگران نشان دهند؛ یعنی اقتضای آن را دارند که کتاب کبیر کائنات و مکتوبات مختلف موجودات، آن به آن نو گردند و همواره از نو پر معنی نگاشته شوند؛ یعنی اقتضای نگاشتن هزاران مکتوب مختلف را بر صحیفه واحدی دارند و خواهان آنند که هر مکتوب را در نظر شهود ذات مقدس و مسمای اقدس اظهار نمایند و در عین حال در معرض مطالعه همه ذی شعوران قرار دهند تا آن را بخوانند. به شعر منطبق بر حقیقت زیر توجه کن که بر حقیقت مذکور اشاره دارد: كتابِ عالمڭ ياپراقلرى، أنواعِ نامعدود حروف ايله كلماتى دخى، أفرادِ نامحدود يازيلمش دستگاهِ لوحِ محفوظِ حقيقتده مجسّم لفظِ معنيداردر، عالمده هر موجود. »تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلاَِ اْلاَعْلى اِلَيْكَ رَسَائِلُ»
حاوی دو نکته به شرح زیر است:
مادام که حضرت حق هست، پس همه چیز هست. مادام که انتساب به حضرت واجب الوجود وجود دارد همه اشیا برای هر شیای وجود دارد؛ چرا که هر موجود با نسبت به واجب الوجود و براساس سرّ وحدت با تمام موجودات ارتباط پیدا میکند. پس هر موجودی که نسبتش را با واجب الوجود بداند یا نسبتش با واجب الوجود دانسته شود، براساس سرّ وحدت با همه موجوداتی که منسوب به واجب الوجودند مرتبط میشود. به عبارت دیگر هر چیزی از نقطه نظر انتساب مذکور میتواند مظهر انوار بیشمار وجود گردد. در آنجا از فراقها و زوالها خبری نیست. زیستن در لحظهیی سیال، مدار انوار بیپایان وجود است. حال اگر انتساب مورد بحث، نباشد یا دانسته نشود، موجود، مظهر فراقها و زوالها و عدمهای بیپایان خواهد شد، زیرا در چنان حالتی، در برابر هر موجودی که میتواند با او مرتبط گردد، فراق و زوال و افتراقی خواهد داشت. به سخن دیگر عدمها و فراقهای بیشماری بر وجود شخصی او بار میشود. بدون نسبتی که گفتیم حتی اگر یک میلیون سال هم در دایرهی وجود بماند به قدر یک لحظه حیات با نسبت نخواهد بود. این است که اهل حقیقت گفتهاند:«یک لحظه وجود منور سیال بر یک میلیون سال وجود ابتر ترجیح دارد.» یعنی «یک لحظه وجود منتسب به وجود واجب، بر یک میلیون سال وجود فاقد نسبت مُرجح است.» براساس همین سرّ است که اهل تحقیق گفتهاند:« انوار وجود نیز در گرو شناخت واجب الوجود است.» یعنی « در این حالت، کائنات مملو از فرشتگان و روحانیات و ذی شعوران که غرق انوار وجودند دیده خواهد شد؛ در غیر این صورت ظلمات عدم، و آلام فراق و زوال، همه موجودات را احاطه خواهند کرد و دنیا در نظر چنین کسی وحشتکدهیی خالی و تهی خواهد بود.» آری، همچنان که هر یک از میوه های یک درخت با همه میوههای درخت دارای نسبتیست و این نسبت موجب دوستی و برادری میشود، میتوان گفت که هر میوه به تعداد دیگر میوههای درخت دارای وجودهای عارضیست. هر گاه میوه مذکور از شاخه درخت چیده شود در نسبت با میوههای دیگر فراق و زوالی حاصل میگردد. در این صورت میوههای دیگر برای آن در حکم معدوماند. ظلمت عدمی خارجی برایش ایجاد میشود؛ به همین ترتیب از نقطه نظر انتساب به قدرت احد صمد، همهی اشیا برای هر شیای وجود دارد، اما اگر انتسابی در کار نباشد برای هر چیز، به تعداد اشیا، عدمهای خارجی وجود دارد. لذا براساس این رمز به عظمت انوار ایمان توجه کن و ظلمات دهشتناک ضلالت و گمراهی را ببین. پس ایمان عنوان حقیقت عالیهی نفس الامر ذکر شده در این رمز است و فرد میتواند با ایمان از آن استفاده کند. اگر ایمان نباشد؛ همچنان که هر چیزی برای نابینا و ناشنوا و گنگ و فرد بیخرد معدوم میباشد برای فرد بیایمان نیز همه چیز حکم معدوم و امر ظلمانی را خواهد داشت.
دنیا و اشیا سه چهره به شرح زیر دارند: چهره نخست: ناظر بر اسمای الهیست و آیینه آنها می باشد. زوال و فراق و عدم در این چهره راهی ندارد و در آن نو شدن و تجدد مطرح است. چهره دوم: ناظر بر آخرت است و نظر بر عالم بقا دارد و درحکم مزرعه آن است. در این چهره بحث از حصول ثمرات و میوههای باقیست؛ و از خدمت به بقا سخن گفته میشود؛ این چهره چیزهای فانی را حکم باقی میدهد. در اینجا نیز به جای موت و زوال جلوههایی از بقا و حیات موجود است. چهره سوم: ناظر بر فانیان یعنی ناظر بر ماست. معشوقه فانیان و اهل هوس، محل داد و ستد اهل شعور و ادراک، و عرصه آزمایش وظیفهداران میباشد. در برابر تلخیها و جراحات حاصل از فنا و زوال و موت و عدم موجود در چهره سوم، صورت باطنی آن چون مرهمی از جلوههای بقا و حیات برخوردار است. نتیجه: موجودات سیال و مخلوقات متحرک عالم هستی در واقع آیینههایی متحرک و مظاهری متغیر برای نو کردن ایجاد و وجود انوار واجب الوجودند.
شامل یک مقدمه و پنج اشارت است، که مقدمه حاوی دو مبحث زیر میباشد:
دو مبحث
در هر یک از پنج اشارتی که بیان میشود برای رصد شئونات ربوبی، تمثیلهایی کم نور در حکم دوربینی کوچک برای دیدن ارائه میشود. این تمثیلها البته حقیقت شئونات ربوبی را در بر نمیگیرند، احاطه نمیکنند و نمیتوان آنها را مقیاس قرار داد اما میتوان به واسطه آنها متوجه شئونات ربوبی شد. در تمثیلهایی که بیان میشود؛ همچنین در رمزهایی که بیان گردید، تعبیرات نامناسب با شئونات ذات اقدس، ریشه در نارسایی تمثیلها داشته و دارند. برای نمونه: معانی لذت و سرور و خرسندی که برای همه ما معلوم و روشن است قادر به بیان کامل شئونات مقدس نمیباشند، لیکن هر کدام آنها عنوانی برای ملاحظه و مرصادی برای تفکر هستند. نیز تمثیلهای مذکور با نشان دادن بخش کوچکی از قانون عظیم و محیط ربوبی در مثالی خرد و کوچک، حقیقت آن قانون را در شئونات ربوبیت اثبات میکنند؛ مثلاً میگویند گلی، وجود خویش را از دست میدهد، اما هزاران وجود از خود به جا میگذارد، لذا با آن قانون، ربوبیت عظیمی را نشان می دهد که این قانونِ ربوبیت در همه بهار و حتی در تمام موجودات عالم جریان دارد. آری، خالق رحیم با همان قانونی که جامه پرنیان پرندهیی را عوض و نو میکند، آن صانع حکیم هر سال لباس کره زمین را هم تغییر داده، و نو میکند. با همان قانون شکل جهان را نیز در هر عصر و زمانهیی تغییر داده، و باز با همان قانون صورت کائنات را در هنگامه قیامت تغییر میدهد. «خداوند» با هر قانونی که ذره را چون مولوی به حرکت در میآورد، کره زمین را نیز با همان قانون مانند مولوی مجذوب میکند، به سماع وا میدارد و میچرخاند؛ آری، خداوند با همان قانون عوالم را میگرداند و منظومه شمسی را سیر میدهد. «آفریدگار عالم» با همان قانونی که ذرات سلولهای بدن تو را تجدید و ترمیم و تجزیه میکند، باغ تو را نیز هر سال تجدید حیات و بارها در هر فصل نو مینماید. با همان قانون است که در فصل بهار سطح زمین را نو کرده، و نقابی تازه بر آن میکشد. صانع قدیر با همان قانون حکیمانهیی که مگس را حیات میبخشد درخت چنار مقابل دیدگان ما را نیز در هر بهار احیا کرده، و با همان قانون کره زمین را در آن بهار زنده میکند و با همان قانون مخلوقات را در حشر بر میخیزاند. قرآن در اشاره به همین سرّ است که می فرماید: مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: ٢٨) و خود بدین منوال قیاس کن. قوانین ربوبیت فراوانی چون موارد ذکر شده وجود دارند که در ذره تا مجموع عالم جاریاند. به عظمت قوانینی توجه کن که در فعالیت ربوبی وجود دارند و به وسعت آنها دقت کن و سرّ وحدتی را که در آنهاست ببین و بدان که هر قانون برهانی بر وحدت است. آری، هر یک از این قوانین بسیار کثیر و بسیار عظیم جلوهیی از علم و اراده است؛ علاوه بر این، قوانین مذکور چون واحد و محیطاند وحدانیت و علم و اراده صانع را به صورت قطعی اثبات میکنند. غالب تمثیلهای ذکر شده در بیشتر«کلامها» با مثالی جزیی گوشههایی از قوانین مذکور را نشان میدهند و بر وجود همان قانون مورد مدعا اشارت دارند. مادام که تحقق قانون با تمثیل نشان داده میشود مدعا را چون برهانی منطقی به صورت یقینی اثبات میکند. پس باید گفت هریک از تمثیلهای بیان شده در «کلامها» در حکم برهانی یقینی و حجتی قاطعاند.
همچنان که در حقیقت دهم از «دهمین کلام»، بیان شده است درخت هر قدر میوه و شکوفه که داشته باشد هر میوه و شکوفهاش به همان میزان حکمت و غایت دارد. حکمتهای مذکور سه قسماند: قسمی از آنها ناظر بر صانعاند و نقشهای اسمائش را نشان میدهند. قسم دیگر ناظر بر ذی شعوراناند و در نظر آنها مکتوبات ارزشمند و کلمات بامعنا میباشند. قسم سوم ناظر بر نفس و حیات و بقای خود هستند و اگر برای انسان مفید باشند نسبت به منافع انسان دارای حکمتهایی هستند. زمانی به این موضوع فکر میکردم که هر موجود غایاتی چنین کثیر دارد؛ مطلب عربی زیر به خاطرم رسید که بر غایات کلی اشاره دارد و درحکم یادداشتی برای پایههای اشارات پنجگانه آتی است: وَهٰذِهِ ال۟مَو۟جُودَاتُ ال۟جَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَن۟وَارِ اٖيجَادِهٖ سُب۟حَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ ال۟اِع۟تِبَارِيَّةِ اَوَّلًا : مَعَ اِس۟تِح۟فَاظِ ال۟مَعَانِى ال۟جَمٖيلَةِ وَال۟هُوِيَّاتِ ال۟مِثَالِيَّةِ وَثَانِيًا : مَعَ اِن۟تَاجِ ال۟حَقَائِقِ ال۟غَي۟بِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّو۟حِيَّةِ وَثَالِثًا : مَعَ نَش۟رِ الثَّمَرَاتِ ال۟اُخ۟رَوِيَّةِ وَال۟مَنَاظِرِ السَّر۟مَدِيَّةِ وَرَابِعًا : مَعَ اِع۟لَانِ التَّس۟بٖيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظ۟هَارِ ال۟مُق۟تَضَيَاتِ ال۟اَس۟مَائِيَّةِ وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّب۟حَانِيَّةِ وَال۟مَشَاهِدِ ال۟عِل۟مِيَّةِ پایههای اشاراتی که درباره آنها بحث خواهیم کرد در این پنج فقره موجود است. آری، موجودات خصوصاً ذی حیاتان دارای حکمتها و غایات پنجگانه جداگانهیی هستند. همانطور که شاخههای درختی میوه دار به ترتیب و تفکیک میوه می دهند هر ذی حیات نیز دارای پنج طبقه از غایات و حکمتهاست. ای انسان فانی! اگر میخواهی حقیقتات که در حکم هستهیی جزییست به شجرهیی باقی و پر ثمر تبدیل شود و ثمرات و انواع غایات دهگانهیی را که طی پنج اشارت بیان میکنیم به دست آوری باید ایمان حقیقی را حاصل کنی؛ در غیر این صورت علیرغم محروم ماندن از همه آنها، در درون هسته مذکور محبوس و پوسیده میشوی.
فَاَوَّلاً: بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ اْلاِعْتِبَارِيَّةِ مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ بیان فقره فوق چنین است که وقتی موجودی هستی را ترک میکند در ظاهر روانه عدم و فنا میگردد، لیکن معناهایی که افاده میکند باقی میماند و محفوظ است. هویت مثالی و صورت و ماهیتش نیز در عالم مثال و در الواح محفوظه که نمونههای عالم مثالاند همچنین در قوه حافظهها که نمونههای الواح محفوظهاند باقی میماند. به عبارت دیگر وجودی صوری را از دست میدهد و صدها وجود معنوی و علمی به دست میآورد. مثلاً حروف چاپخانهیی را در نظر بگیرید که با ترتیب و تنظیمی که به آن میدهند عامل طبع صفحهیی میشود و این صفحه نیز صورت و هویت خود را به برگههای متعدد چاپ شده میدهد و به این ترتیب بعد از نشر معانیاش نزد عقول فراوان، نظم و ترتیب حروف مذکور نیز تغییر میکند؛ چرا که دیگر نیازی به آن شکل از حروف نیست و از طرفی میبایست صفحات دیگری (با وضعیت خاص دیگری) منتشر گردد. موجودات زمینی به ویژه نباتات نیز درست به همین ترتیب است و قلم تقدیر الهی ترتیب و وضعیت خاصی به آنها میدهد. قدرت الهی آنها را در صفحه بهار ایجاد میکند و بعد از آنکه معانی زیبایشان را نمایاندند و صورتها و هویتهایشان چون عالم مثال وارد دفتر عالم غیب شد حکمت الهی اقتضا میکند که وضعیت مذکور تغییر کند تا صفحه بهاری که از نو خواهد آمد نگاشته شود و آن نیز معانی خود را افاده نماید.
وَثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ این فقره اشاره دارد که هر چیز اعم از این که جزیی باشد یا کلی، وقتی عالم وجود را ترک کرد مخصوصاً اگر ذی حیات باشد حقایق غیبیه فراوانی را نتیجه میدهد؛ علاوه برآن، بر روی لوح مثالی که در دفاتر عالم مثال قرار دارد صورتهایی به عدد اطوار حیاتیاش را ترک میکند و براساس همین صور، سرگذشت حیاتی اش را که بامعناست و مقدرات حیاتی نیز نامیده میشود مینگارند تا محل مطالعه موجودات روحانی گردد؛ همچنان که مثلاً یک گل، عالم وجود را ترک میکند، اما صدها تخم گل را باقی میگذارد و ماهیتش نیز در همان تخم ها باقی میماند؛ علاوه بر آن هزاران صورت از خود را در لوحهای محفوظ کوچک و در حافظهها که نمونههای کوچک الواح محفوظاند باقی میگذارد و با اطوار حیاتی خود که برای ذی شعوران بیان میکند موجب میگردد تسبیحات ربانی و نقوش اسماییاش را مطالعه کنند؛ آنگاه میرود؛ به همین ترتیب موسم بهار که با مصنوعاتی زیبا در گلدان سطح زمین نقاشی میشود چون گلیست که در ظاهر زوال مییابد و راهی دیار عدم میشود اما واقع این است که بهار، حقایق غیبیهیی را که به تعداد تخمها و هویت مثالیای که به عدد گلها و حکمتهای ربانیای که به تعداد موجوداتش افاده میکند به جای خود در عالم وجود باقی میگذارد و از دیدگان ما پنهان میشود. نیز با رفتن یک بهار جا برای بهارهای دیگر که دوست آناند باز میشود تا بیایند و به وظیفه و مسؤولیت خود عمل کنند. پس باید گفت بهار مورد بحث یک وجود ظاهری را کنار میگذارد، اما در حقیقت از هزار وجود برخوردار میگردد.
وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ اْلاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ این فقره بیان میدارد: دنیا دستگاه یا مزرعهییست که محصولات مناسب با بازار آخرت را تولید میکند. در بسیاری از «کلامها» اثبات کردهایم؛ همچنان که اعمال جن و انس روانه بازار آخرت میشود سایر موجودات دنیا نیز وظایف بیشماری برای آخرت به انجام رسانده و محصولات فراوانی فراهم میکنند. شاید اصولاً کره زمین برای آنها میچرخد و بتوان گفت به همین دلیل در گردش است. این سفینه ربانی مسافتی بیست و چهار هزار ساله را در یک سال طی میکند و پیرامون میدان حشر در گردش است. برای مثال، اهل بهشت قطعاً آرزو میکنند ماجراهایی را که در دنیا داشتهاند به یاد آورده و برای یکدیگر نقل کنند. آنها حتماً علاقمندند الواح و تمثال ماجراهای مذکور را ببینند. شکی نیست که اگر آنها الواح و وقایع گذشته خویش در دنیا را بسان پرده سینما مشاهده کنند بسیار لذت خواهند برد. حال که چنین است باید گفت براساس اشارت عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلٖينَ (حجر: ٤٧) بحث درباره ماجراهای دنیوی و مناظر پیش آمده در زندگی دنیا در بهشت که دار لذت و منزل سعادت است در منظرههای سرمدی تحقق خواهد یافت. به نظر میرسد ظاهر شدن این موجودات زیبا و سپس ناپدید شدن آنها در یک لحظه و گذر آنها از پی هم، برای تشکیل منظرههای سرمدی، آنها را بسان دستگاههای یک کارخانه میکند. مثلاً همانطور که اهل تمدن برای ماندگار کردن حوادث فانی و گذرا و به یادگار گذاشتن آنها برای آیندگان، صورتهای زیبا یا غریب امور را ثبت و توسط صنعت سینما به آیندگان میسپارند، و گذشته را در حال و آینده نمایش میدهند و درج میکنند؛ صانع حکیم این موجودات بهاری و دنیوی نیز غایات متعلق به عالم بقای آنها را پس از سپری کردن عمر کوتاهشان در عالم باقی ثبت میکند؛ البته ثبت وظایف حیاتی و معجزات سبحانیای که در اطوار زندگانی و منظرههای سرمدی و عالم ابدی ایفا میکنند در مناظر سرمدی اقتضای اسم حکیم و رحیم و ودود میباشد.
وَرَابِعًا : مَعَ اِعْلاَنِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ اْلاَسْمَائِيَّةِ این فقره نیز بیان میدارد که موجودات با اطوار حیاتی خود به طرق گوناگون تسبیحات ربانی میگویند. نیز حالاتی که مستلزم و مقتضای اسمای الهیست نشان میدهند که مثلاً اسم رحیم خواهان مهربانی کردن است؛ اسم رزاق اقتضای رزق و روزی دادن را دارد؛ لازمه اسم لطیف، لطف کردن است؛ به همین صورت تک تک همه اسمای الهی مقتضایی دارند؛ بنابراین هر ذی حیاتی با وجود و حیات خود مقتضای اسمای مذکور را نشان میدهد؛ علاوه بر این به عدد اعضا و جوارحش صانع حکیم را تسبیح میگوید. برای نمونه انسان میوههای نیکو تناول میکند؛ میوهها در معده او متلاشی شده و در ظاهر محو میشوند و از بین میروند، اما حقیقت این است که به جز دهان و معده همه سلولهای بدن لذت و ذوقی همراه با فعالیت و تکاپو میبرند؛ همچنین میوهها مدار حکمتهای فراوانی چون تغذیهی حیات و وجود در سراسر بدن و ادامه حیات میشوند. میوهیی که انسان مصرف میکند خود نیز از وجود نباتی به حیات انسانی ارتقا و ترقی مییابد. به همین صورت زمانی که موجودات در پس پرده زوال پنهان میشوند تسبیحات بسیار زیاد آنها به جایشان باقی مانده، و گذشته از آن، نقوش و مقتضیات بسیاری از اسمای الهی را به دست اسمای مذکور میسپارند؛ یعنی آنها را به وجودی باقی سپرده آنگاه راهی میشوند. اینک میپرسیم اگر وجودی فانی و گذرا از میان برود و به جای آن هزاران وجود ناظر بر بقا باقی بماند، آیا میتوان افسوس خورد و متأسف شد، آیا می توان گفت حیف شد و این مخلوق دوست داشتنی چرا از بین رفت؛ آیا میتوان شکوه و گلایهیی کرد؟ واقعیت این است که رحمت و حکمت و محبت که شامل حال او شده چنین اقتضا میکند و میبایست چنین شود؛ در غیر این صورت برای ممانعت از یک ضرر باید هزاران فایده را از دست داد؛ که این هم در حقیقت نتیجهاش هزاران ضرر است. پس اسمهای رحیم و حکیم و ودود با زوال و فراق در تعارض نیستند، بلکه مستلزم و مقتضی آنها میباشند.
وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ این فقره بیان میدارد که «موجودات خصوصاً ذی حیاتان در نقل مکان از وجود صوری، موارد باقی فراوانی از خود به جا میگذارند و میروند.» همچنان که در رمز دوم بیان داشتیم محبتی بیانتها، شفقتی بینهایت، افتخاری لایتناهی، (اگر بتوان گفت) رضایت و سروری مقدس و بیکران، و اگر کلام قاصر نباشد لذت مقدسی بیپایان و نوعی شادمانی پاک و منزه، شایسته و مناسب قدسیت و استغنای کمال ذات واجب الوجود در شئونات ربوبیت او وجود دارد که آثارشان بالمشاهده دیده میشود. همین شئونات در فعالیت حیرت انگیزی که اقتضایش را دارند موجودات را با تغییر و تبدیل و به سرعت به سوی زوال و فنا سوق میدهند و متمادیاً از عالم شهادت روانه عالم غیب میکنند. مخلوقات موجود تحت جلوههای شئونات مذکور در سیلانی دائمی و در میان حرکت و جولانی همیشگی در تلاطماند و واویلای فراق و زوال را به گوش اهل غفلت و ولوله ذکر و تسبیح را به گوش اهل هدایت میرسانند. براساس این سرّ، هر موجودی، معانی، کیفیات و حالاتی را که مدار دائمی ظهور شئونات باقی واجب الوجود خواهند بود در وجود رها نموده و میرود. نیز موجود مزبور اطوار و احوالی را که در طول زندگانی از سر گذرانده و وجود مفصلی را که هستی خارجیاش را نمایندگی میکند در دوایر وجود علمی همانند امام مبین، کتاب مبین و لوح محفوظ که عناوین علم ازلیاند باقی گذارده، و میرود؛ بنابراین هر موجود فانی وجودی را ترک کرده، و هزاران وجود باقی را کسب و برای دیگران بر جای میگذارد. برای مثال همچنان که برخی از مواد عادی را داخل دستگاه کارخانهیی بزرگ میریزند و میسوزانند و این مواد در ظاهر از بین میروند اما در صافیهای آن کارخانه تبدیل به مواد و عناصر شیمیایی ارزشمند میشوند؛ به قوت و قدرت و بخار همین مواد است که چرخهای کارخانه مزبور به گردش در میآید، مثلاً منسوجاتی تولید شده، یا کتابی چاپ و منتشر میگردد یا چیزهای باارزشی چون قند تولید میشود، و هکذا ... پس بدیهیست که با سوختن مواد عادی و نابودی ظاهری آنها هزاران چیز دیگر به وجود میآید، به عبارت دیگر چیزی عادی می رود و وجودات عالی فراوانی را بر جای میگذارد. در چنین حالتی آیا میتوان برای آن ماده عادی افسوس خورد؟ آیا میتوان لب به شکایت گشود که چرا صاحب کارخانه به حال آن ماده عادی ترحم نکرد و آن را سوزاند و چنین ماده دوست داشتنیای را از بین برد؟ درست به همین ترتیب است که وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى (النحل: ٦٠) آفریدگار حکیم و رحیم و ودود به اقتضای رحمت و حکمت و ودودیت خود کارخانه کائنات را به حرکت در میآورد؛ هر وجود فانی را هستهیی برای وجودهای باقی بیشمار قرار می دهد، مدار مقاصد ربانیهاش کرده، مظهر شئونات سبحانیهاش میکند، به عنوان مُرکب قلم تقدیر خود برگزیده و ماکویی برای بافتن قدرتش میکند و برای بسیاری از غایات متعالی و مقاصد عالی که ما از آنها اطلاعی نداریم با فعالیت قدرت خویش کائنات را به حرکت و جنبش در میآورد. ذرات را به جولان، موجودات را به سیران، حیوانات را به سیلان، و سیارات را به دوران در میآورد و کائنات را به سخن وا میدارد و کاری میکند که آیاتش را بیصدا بیان کند و بنگارد؛ و از نقطه نظر ربوبیتش مخلوقات زمینی چون هوا را برای امر و اراده خود نوعی عرش قرار داد، و عنصر نور را برای علم و حکمتش عرشی دیگر، و آب را عرشی برای احسان و رحمتش، و خاک را نیز به لحاظ حفظ و احیا نوعی عرش کرد. سه مورد از عرشهای مذکور را بر فراز مخلوقات زمینی میگرداند. به یقین بدان! حقیقت درخشانی که در این پنج رمز و پنج اشارت نشان داده شد به نور قرآن دیده میشود و با قوت ایمان میتوان از آن بهرهمند شد؛ در غیر این صورت ظلماتی به غایت وحشتناک جای آن حقیقت باقی را خواهد گرفت. دنیا برای اهل ضلالت پر از فراقها و زوالها و مملو از عدمها میباشد. کائنات برای فرد گمراه حکم جهنمی معنوی را دارد. هر چیز برای او وجودی آنی دارد و عدمی بیکران او را در برگرفته است. سراسر گذشته و آینده در نظر او پر از ظلمات عدم است. او فقط در زمان کوتاه و مختصر حال، از نور وجودی حزین بهرهمند است، اما با سرّ قرآن و نور ایمان میتوان از ازل تا ابد نور وجود را مشاهده کرد، با آن مرتبط شد و با آن سعادت ابدی خود را تأمين نمود.
به سبک و شیوه یک شاعر مصری میگوییم: تا زمانی که نَفَس دریا شود و قفس شکسته شود و این صدا خاموش گردد ندا سر خواهم داد: یا حق و یا موجود، یا حی و یا معبود، یا حکیم و یا مقصود، یا رحیم و یا ودود !... و فریاد سرخواهم داد: لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ال۟مَلِكُ ال۟حَقُّ ال۟مُبٖينُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ ال۟وَع۟دِ ال۟اَمٖينُ و مؤمنانه اثبات خواهم کرد: اِنَّ ال۟بَع۟ثَ بَع۟دَ ال۟مَو۟تِ حَقٌّ وَ ال۟جَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اِنَّ السَّعَادَةَ ال۟اَبَدِيَّةَ حَقٌّ وَ اِنَّ اللّٰهَ رَحٖيمٌ حَكٖيمٌ وَدُودٌ وَ اِنَّ الرَّح۟مَةَ وَ ال۟حِك۟مَةَ وَ ال۟مَحَبَّةَ مُحٖيطَةٌ بِجَمٖيعِ ال۟اَش۟يَاءِ وَ شُؤُنَاتِهَا اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟ اٰمٖينَ. وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ. سُب۟حَانَ مَن۟ جَعَلَ حَدٖيقَةَ اَر۟ضِهٖ، مَش۟هَرَ صَن۟عَتِهٖ، مَح۟شَرَ خِل۟قَتِهٖ، مَظ۟هَرَ قُد۟رَتِهٖ، مَدَارَ حِك۟مَتِهٖ، مَز۟هَرَ رَح۟مَتِهٖ، مَز۟رَعَ جَنَّتِهٖ، مَمَرَّ ال۟مَخ۟لُوقَاتِ، مَسٖيلَ ال۟مَو۟جُودَاتِ، مَكٖيلَ ال۟مَص۟نُوعَاتِ، فَمُزَيَّنُ ال۟حَي۟وَانَاتِ، مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ، مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ، مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ، مُع۟جِزَاتُ عِل۟مِهٖ خَوَارِقُ صُن۟عِهٖ، هَدَايَاءُ جُودِهٖ، بَرَاهٖينُ لُط۟فِهٖ، دَلَائِلُ ال۟وَح۟دَةِ، لَطَائِفُ ال۟حِك۟مَةِ، شَوَاهِدُ الرَّح۟مَةِ، تَبَسُّمُ ال۟اَز۟هَارِ مِن۟ زٖينَةِ ال۟اَث۟مَارِ، تَسَجُّعُ ال۟اَط۟يَارِ فٖى نَس۟مَةِ ال۟اَس۟حَارِ، تَهَزُّجُ ال۟اَم۟طَارِ عَلٰى خُدُودِ ال۟اَز۟هَارِ، تَزَيُّنُ ال۟اَز۟هَارِ، تَبَرُّجُ ال۟اَث۟مَارِ فٖى هٰذِهِ ال۟جِنَانِ، تَرَحُّمُ ال۟وَالِدَاتِ عَلَى ال۟اَط۟فَالِ الصِّغَارِ فٖى كُلِّ ال۟حَي۟وَانَاتِ وَ ال۟اِن۟سَانِ ، تَعَرُّفُ وَدُودٍ، تَوَدُّدُ رَح۟مَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ، تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِل۟جِنِّ وَ ال۟اِن۟سَانِ وَ الرُّوحِ وَ ال۟حَي۟وَانِ وَ ال۟مَلَكِ وَ ال۟جَانِّ.
بِاس۟مِهٖ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ قُل۟ مَا يَع۟بَؤُا بِكُم۟ رَبّٖى لَو۟لَا دُعَٓاؤُكُم۟ (فرقان: ٧٧) یعنی «ای انسانها اگر دعاهایتان نباشد چه اهمیتی دارید.» اینک پنج نکته در مورد آیه فوق را بشنو:
دعا یکی از اسرار عظیم عبودیت و حتی روح عبودیت است؛ همچنان که در بسیاری جاها ذکر کردهایم دعا سه نوع است: نوع اول دعا: با زبان استعداد است؛ همچنان که همه حبوبات و دانهها به زبان استعداد به درگاه فاطر حکیم دعا میکنند و میگویند:«برای نشان دادن تفصیلی نقوش اسمائت، نشو و نما نصیبمان کن و حقیقت خُردمان را به سنبله و حقیقتِ بزرگ درخت تبدیل فرما». یکی دیگر از انواع دعا که با همین زبان استعداد بیان میشود چنین است: اجتماع اسباب دعاییست بر ایجاد مُسبَّب، یعنی اسباب وضعیتی را اختیار میکنند که در حکم زبان حال به شمار رفته و دعا کنان مُسبَّب را از قدیر ذوالجلال طلب میکنند. مثلاً آب، حرارت، خاک، و نور در اطراف یک دانه وضعیتی را کسب مینمایند که زبان دعاست و می گویند:«پروردگارا این دانه را درخت کن!» زیرا درخت که معجزه خارق العادهی قدرت است به مواد بیادراک، جامد و بسیط سپرده نمیشود و این امر محال است، پس اجتماع اسباب خود نوعی دعاست. دومین نوع دعا: با زبان نیاز فطریست. دعاییست که همه ذی حیاتان برای بر آورده شدن حاجات و درخواستهایی که در دایره اقتدار و اختیارشان نیست از خالق رحیم به نحوی طلب میکنند که در وقت مناسب از جایی که فکرش را هم نمی کنند در اختیارشان بگذارد. لذا حکیمی رحیم این نوع خواستهها را که خارج از اقتدار و اختیار ذی حیاتان است از جایی که به آن علم ندارند و در وقت مناسب تأمين میکند. دست آنان کوتاه است، لذا احسان الهی مذکور در نتیجه دعا حاصل میشود. نتیجه: آنچه از سراسر کائنات متوجه درگاه الهیست دعاست. آنان که اسباباند مُسبَّبات را از خداوند طلب میکنند. سومین نوع دعا: دعای ذی شعوران در دایره نیاز است؛ که این هم دو قسم است: قسم نخست: دعایی که به مرتبه اضطرار میرسد، یا کاملاً با نیاز فطری مناسبت دارد، یا به زبان استعداد نزدیک شده است، یا با زبان قلبی صاف و خالص بیان میشود؛ اکثریت مطلق این قبیل درخواستها اجابت میشود. قسم اعظم پیشرفتها و اکتشافات بشر در نتیجه نوعی دعا حاصل میگردد. ترقیها و اکتشافاتی که خوارق تمدن نامیده میشوند و اموری که گمان میرود مدار افتخار بشراند در نتیجه دعایی معنوی حاصل شدهاند. این نوع درخواستها با زبان خالص استعداد درخواست شده؛ در نتیجه مورد خواسته شده به آنها عطا گردیده است. دعاهایی که با زبان استعداد و زبان نیاز فطری بر زبان رانده شوند نیز در صورتی که مانعی وجود نداشته باشد، و به شرط دارا بودن شرایط، همواره مقبول خواهند بود. قسم دوم: دعای مشهور است؛ که آن هم دو نوع میباشد: فعلی و قولی. مثلاً شخم زدن زمین دعایی فعلیست. رزق از خاک طلب نمیشود، بلکه خاک دری از درهای خزانه رحمت به شمار میرود و فرد، خاک را که درِ رحمت است با گاو آهن به صدا در میآورد. از بیان تفصیلی سایر قسمها صرف نظر میکنیم و فقط یکی دو سرّ از اسرار دعای قولی را طی دو سه نکته بیان خواهیم کرد.
تأثیر دعا عظیم است. مخصوصاً دعا اگر کلیت کسب کند و تداوم یابد به احتمال زیاد نتیجه خواهد داد و دائمی خواهد بود. حتی میتوان گفت که یکی از دلایل آفرینش جهان نیز دعاست، یعنی بعد از خلقت کائنات، دعای نوع بشر و در رأس آن دعای جهان اسلام و در رأس آن دعای معظم محمد عربی (ع) یکی از دلایل خلقت عالم بوده است، یعنی آفریدگار جهان دانست که ذات پیامبر در آینده به نام نوع بشر و حتی به حساب همه موجودات خواهان سعادت ابدی و مظهریت اسمای الهی خواهد شد، لذا دعای مربوط به آینده را اجابت فرمود و کائنات را آفرید. مادام که دعا اهمیت و وسعتی تا این درجه عظیم دارد، مگر ممکن است شخصیتهای مبارکی اعم از سیصد میلیون نفر از نوع بشر و تعداد بیشماری از جن و انس و ملک و روحانی در هر لحظه از هزار و سیصد سالی که [از زمان پیامبر] تاکنون میگذرد با هم در حق ذات محمدی (ع) و برای سعادت ابدی و حصول مقصود به پیشگاه رحمت عظمای الهی دعا کنند و دعایشان برآورده نشود؟ آیا به هیچ وجه ممکن است دعای آنان رد شود؟ این دعا مادام که این حد از کلیت و وسعت و دوام را کسب نموده به مرتبه زبان استعداد و نیاز فطری رسیده است. البته ذات محمد عربی (ع) در نتیجه دعا به مقام و مرتبهیی رسید که اگر همه عقول گرد هم آیند و عقل واحدی شوند حقیقت آن مقام را کاملاً در نخواهند یافت. اینک ای مسلمان! تو در روز محشر چنین شفیعی داری. برای جلب شفاعت این شفیع از سنتاش پیروی کن. اگر بگویی: او که حبیب الله است به این همه صلوات و دعا چه نیازی دارد؟ پاسخ میدهم: ذات محمدی (ع) با سعادت عموم امتش مرتبط و در هر نوع از سعادت افراد امتش سهیم است و با هر نوع از مصیبتهایشان نگران میباشد. کسی که از مراتب بیشمار سعادت و کمالات برخوردار است و در عین حال انواع سعادتها را برای همه آحاد امتش در همه زمانها با جدیت آرزو کرده و از همه سختیها و دشواریهایشان متأثر میشود، معلوم است که شایسته و نیازمند صلوات و رحمت و دعاهای بیپایان میباشد. اگر بگویی: گاه برای اموری که تحققشان قطعیست دعا میکنند مانند دعایی که در نماز خسوف و کسوف هست و گاه برای چیزهایی که قطعاً محقق نمیشوند دعا میکنند… میگویم: همچنان که در «کلامها»ی دیگر توضیح داده شده دعا نوعی عبادت است. عبد، عجز و فقر خود را با دعا اعلام میکند. مقاصد ظاهری نیز در حقیقت، اوقات آن دعا و عبادتِ دعائیهی مذکوراند نه فواید حقیقی آن. فایده عبادت ناظر بر آخرت است. اگر مقاصد دنیوی حاصل نشد نباید گفت «دعا قبول نشده است»؛ بلکه باید گفت «وقت دعا هنوز به انتها نرسیده است». مگر امکان دارد سعادت ابدی که همه مؤمنان در همه زمانها و همواره با کمال خلوص و اشتیاق و دعا طلب میکنند به آنها داده نشود و آن کریم مطلق و رحیم مطلق که تمام کائنات بر رحمت بیپایانش گواهی میدهند دعای آنان را نپذیرد و سعادت ابدی به وجود نیاید؟
اجابت دعای قولی اختیاری، به دو صورت است: یا عین مطلوب بر آورده میشود یا اولی و برتر از آن عطا میگردد. برای مثال کسی دعا میکند فرزند پسری داشته باشد. حضرت حق دختری مانند حضرت مریم به او عطا میکند. اینجا نمیتوان گفت «دعای او مستجاب نشد.» باید گفت «به صورت بهتر و برتری مستجاب شد.» گاه نیز فرد برای سعادت دنیوی خود دعا می کند و دعایش برای آخرت مقبول می شود. اینجا هم نمیتوان گفت «دعایش رد شد.» بلکه باید گفت: «به شکل سودمندتری اجابت شد.» و هکذا ... مادام که حضرت حق حکیم است؛ ما از او طلب می کنیم و او نیز اجابت می کند، اما او متناسب با حکمت با ما رفتار میکند. بیمار نمیتواند حکمت طبیب را زیر سؤال ببرد. ممکن است خواهان عسل باشد و طبیب حاذق برای برطرف کردن تب او داروی تب بُر تجویز کند. او در اینجا نمیتواند بگوید «طبیب به خواسته من اعتنایی نکرد.» چرا که طبیب آه و فغان او را شنیده و اجابت کرده و بهتر از مقصودش را به جا آورده است.
زیباترین و لطیفترین و دلنشینترین و حاضرترین ثمره دعا این است که فرد دعا کننده میداند کسی هست که صدایش را میشنود، دردش را درمان کرده و به او مهربانی میکند، و دست قدرت او بر انجام هر کاری تواناست. او در کاروانسرای بزرگ این دنیا تنها نیست، ذات کریمی هست که به او توجه دارد و با او مأنوس است. او خود را در حضور ذاتی تصور میکند که میتواند نیازهای بیشمار او را اجابت و دشمنان فراوان او را دفع کند؛ لذا احساس نشاط و راحتی نموده، باری به سنگینی دنیا را از دوش خود بر زمین انداخته اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ خواهد گفت.
دعا روح عبودیت و نتیجه ایمانی خالص است. زیرا فرد دعا کننده با دعای خود نشان میدهد کسی هست که بر همه عالم حکمرانی میکند، کسی که از کوچکترین کارهایم آگاه است و میداند، کسی که میتواند دورترین اهداف مرا بر آورده کند، کسی که حال و روز مرا میبیند و صدایم را میشنود. پس معلوم می شود او صدای همه موجودات را میشنود که صدای مرا هم میشنود. همه کارها را او به انجام میرساند که من کوچکترین کارهایم را هم از او میخواهم. بر گستردگی توحید خالص که نتیجه دعاست دقت کن و حلاوت و صفای نور ایمانی را که نشانمان میدهد ببین: قُل۟ مَا يَع۟بَؤُا بِكُم۟ رَبّٖى لَو۟لَا دُعَٓاؤُكُم۟ (فرقان: ٧٧) را درک کن و فرمان وَ قَالَ رَبُّكُمُ اد۟عُونٖٓى اَس۟تَجِب۟ لَكُم۟ (غافر: ٦٠) را بشنو همچنان که گفتهاند:« اگر نخواهی داد، ندادی خواه» در صورتی که نمیخواست بدهد، خواستن را عطا نمی کرد. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ ال۟اَزَلِ اِلَى ال۟اَبَدِ عَدَدَ مَا فٖى عِل۟مِ اللّٰهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟ سَلِّم۟نَا وَ سَلِّم۟ دٖينَنَا اٰمٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
(در مورد معراج نبویست) بِاس۟مِهٖ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَلَقَد۟ رَاٰهُ نَز۟لَةً اُخ۟رٰى عِن۟دَ سِد۟رَةِ ال۟مُن۟تَهٰى عِن۟دَهَا جَنَّةُ ال۟مَا۟وٰى اِذ۟ يَغ۟شَى السِّد۟رَةَ مَا يَغ۟شٰى مَا زَاغَ ال۟بَصَرُ وَمَا طَغٰى لَقَد۟ رَاٰى مِن۟ اٰيَاتِ رَبِّهِ ال۟كُب۟رٰى (نجم: ١٣ ١٨) در بخش معراج مولود نبوی پنج نکته را به شرح زیر بیان میکنیم:
سلیمان افندی از نویسندگان مولود نبوی درباره بُراقی که از بهشت آورده شده بود ماجرای عشق حزینی را بیان میکند. او چون اهل ولایت بود و مطلب را براساس روایت بیان کرده، قطعاً حقیقتی را بدان شکل و صورت نقل نموده است. حقیقت باید چنین باشد: آفریدگان عالم بقا با نور رسول اکرم (ع) کاملاً در ارتباط هستند، زیرا بهشت و جهان آخرت به واسطه نوری که او آورد توسط جن و انس زینت خواهد یافت. اگر او نبود آن سعادت ابدی نمیبود و جن و انس که مستعد استفاده از همه مخلوقات بهشتاند بهشت را زینت نمیدادند. لذا بهشت چون ویرانهیی بیصاحب میماند؛ همچنان که در شاخه چهارم کلام «بیست و چهارم» بیان شد داستان عاشقانه بلبل نسبت به گل، اعلان نیاز شدید طایفه حیوانات که تا مرتبه عشق پیش رفته نسبت به طایفه نباتات میباشد. نباتاتی که از خزانه رحمت بیرون میآیند و ارزاق حیوانات را حمل میکنند، لذا بلبل به عنوان خطیبی ربانی در رأس حیوانات، و بلبلهای دیگر در میان گونههای دیگر انتخاب گردیده و نغماتشان بر شاخههای زیباترین نباتات به صورت حُسن استقبال و خوش آمدی از نوع تسبیح و تشویق اظهار میگردد. درست به همین صورت همچنان که حضرت جبرائیل (ع) که از فرشتگان است در برابر ذات محمد عربی (ع) که سبب خلقت افلاک و وسیله سعادت دو عالم و حبیب رب العالمین میباشد با کمال محبت خدمتگزاری میکند؛ و انقیاد و اطاعت و راز سجود ملائکه در برابر حضرت آدم (ع) را نشان میدهد، بهشتیان نیز، حتی قسم حیوانات بهشت هم، علاقه خود را به پیامبر با احساسات عاشقانهی بُراقی نشان میدهند که مرکب حضرت رسول بود.
یکی از ماجراهای معراج نبوی تعبیر «عاشق تو شدهام» است که نشان از محبت منزهیی دارد و توسط حضرت حق خطاب به رسول اکرم (ع) بیان شده است. این گونه تعبیرات در معانی عرفی خود با قدسیت و استغنای واجب الوجود سازگار نیست. نعت سروده شده میلاد نبی توسط «سلیمان افندی» مورد توجه عامه قرار گرفته است و این نشان میدهد که او اهل ولایت و حقیقت بوده و بیشک معنایی که بیان داشته صحیح است، اما معنا[ی مورد نظر در حقیقت] این است که: ذات واجب الوجود، جمال و کمال بینهایتی دارد، زیرا همه انواع جمال و کمال که بر تمام اقسام موجود در کائنات تقسیم شدهاند در واقع اشارات، آیات و امارههای جمال و کمال اویند. لذا همچنان که هر دارنده جمال و کمالی به طور بدیهی جمال و کمال خود را دوست دارد، ذات ذوالجلال نیز جمال خویش را بسیار دوست میدارد، البته با محبتی شایسته خویش دوست میدارد؛ همچنین اسمای خود را که شعاعهای جمالش هستند دوست دارد. و مادام که اسمای خود را دوست دارد صنعت خود را نیز که نشان دهنده جمال اسمائش است دوست میدارد، پس مصنوعات خود را نیز که آیینه جمال و کمالاش هستند دوست میدارد. و مادام که نشان دهندگان جمال و کمالاش را دوست دارد بیتردید محاسن مخلوقاتش را که بر جمال و کمال اسمائش اشاره دارند دوست دارد. آیات قرآن حکیم بر این پنج نوع محبت اشاره دارد. مادام که رسول اکرم (ع) در میان مصنوعات کامل ترین فرد و در میان مخلوقات ممتازترین شخص است؛ و صنعت الهی را با ولولهیی از ذکر و تسبیح تشهیر و تحسین میکند. و خزاین جمال و کمال موجود در اسمای الهی را با زبان قرآن گشوده است. و دلالت آیات تکوینی کائنات بر کمال صانع را به صورت درخشان و قطعی و به زبان قرآن بیان میکند. و با بندگی کلی خود آیینهداری ربوبیت الهی را میکند. و با جامعیت ماهیت خویش مظهر اَتَمّ همه اسمای الهی شده است. به همین دلیل میتوان گفت جمیل ذوالجلال با دوست داشتن جمال خود کاملترین آیینه ذی شعور آن جمال یعنی محمد عربی (ع)را دوست میدارد. و با دوست داشتن اسمای خود، درخشانترین آیینهی اسما یعنی محمد عربی (ع) را دوست میدارد؛ همچنین کسانی را که شبیه محمد عرب (ع) هستند بسته به درجاتشان دوست دارد. نیز چون صنعت خود را دوست دارد حتماً کسی را که صنعت او را با رساترین صدا به گوش همه جهانیان میرساند و گوش آسمانها را مینوازد و بر و بحر را به جذبه در میآورد و ولولهیی از ذکر و تسبیح بر پا میکند، یعنی محمد عربی (ع) و پیروانش را هم دوست میدارد. نیز به دلیل دوست داشتن مصنوعاتش، ذی حیات را که کاملترین مصنوع میباشد و ذی شعور را که کاملترین ذی حیات است و انسان را که افضل ذی شعوران میباشد و بیشک محمد عربی (ع) را که همه اتفاق نظر دارند که کاملترین فرد انسانیست بیشتر دوست میدارد. همچنین به دلیل دوست داشتن محاسن اخلاقی آفریدگانش، محمد عربی (ع) را که همه متفق القولاند دارای برترین رتبه در محاسن اخلاقیست دوست دارد و کسانی را که شبیه او هستند نیز بسته به درجات و مراتبشان دوست دارد. پس باید گفت محبت حضرت حق هم مانند رحمتش کائنات را احاطه کرده است. لذا بالاترین مقام در میان هر یک از وجوه پنجگانهی مذکور که درباره محبوبان بیشمار نام بردیم به محمد عربی (ع) اختصاص دارد؛ به همین دلیل به او لقب «حبیب الله» دادهاند. سلیمان افندی همین بالاترین مقام محبوبیت را با تعبیر «عاشق تو شدهام» بیان نموده است. تعبیر مذکور واسطه تفکر بوده و از فاصلهیی دور به این حقیقت اشاره دارد. با این حال تعبیر مذکور معنایی را به ذهن متبادر میکند که متناسب شأن ربوبیت نیست و بهتر است به جای آن گفته شود: «من از تو راضی شدهام».
ماجراهای نقل شده در معراجیه با معانیای که میدانیم نه تنها بیانگر حقایق قدسی و پاک نیست، بلکه هر کدام از آن گفتگوها عنوانی برای ملاحظه است و انسان را به فکر وا میدارد و اشاراتی به حقایق والا و عمیق است و قسمی از حقایق ایمان را یادآور میگردد و کنایههاییست به معانیای که قابل تعبیر نمیباشند نه این که ماجراهایی باشند براساس معانی معلوم و آشکار ما. ما با قوه خیال خود نمیتوانیم حقایق مورد نظر را از گفتگوها و محاورههای مزبور دریافت کنیم، بلکه میتوانیم با قلب خود ذوقی ایمانی و پر هیجان و نشئهیی روحانی و نورانی اخذ کنیم، زیرا همچنان که حضرت حق در ذات و صفات نظیر و شبیه و مثل و مانندی ندارد در شئونات ربوبی هم نظیری ندارد؛ همانطور که صفات حضرت حق شباهتی به صفات مخلوقات ندارد محبتش هم مانند محبت آفریدگانش نیست. پس تعبیرات مذکور را از جنس متشابهات تلقی کرده میگوییم: ذات واجب الوجود متناسب با وجوب وجود و قدسیتاش و موافق استغنای ذاتی و کمال مطلقاش، شئوناتی چون محبت دارد که در ماجرای معراج آن را یادآوری میکند. کلام «سی و یکم» که پیرامون معراج نبویست حقایق معراج را در دایره اصول ایمان توضیح داده است. به همان مطلب اکتفا نموده و این بحث را در اینجا به اختصار به پایان میبریم.
این تعبیر که «در پس هفتاد هزار پرده، حضرت حق را دید» بُعد مکان را بیان میکند؛ در حالی که واجب الوجود منزه از مکان است و به هر چیز از چیز دیگر نزدیکتر است. پس منظور از تعبیر مذکور چیست؟ پاسخ: این حقیقت با همه براهینش در کلام «سی و یکم» به تفصیل بیان شده است. اینجا همین قدر میگوییم: حضرت حق به ما بسیار نزدیک است و ما از او به غایت دور هستیم؛ همچنان که خورشید به واسطه آیینهیی که در دست داریم کاملاً به ما نزدیک است و هر شی شفاف بر روی زمین نوعی عرش و قسمی منزل برای آن است. اگر خورشید دارای شعور میبود توسط آیینهیی که گفتیم با ما وارد مخابره میشد. لیکن ما چهار هزار سال از خورشید دور هستیم. بلا تشبیه و بلا تمثیل، شمس ازلی از هر چیزی به هر چیز دیگر نزدیکتر است؛ چرا که واجب الوجوب است و از مکان منزه. هیچ چیز حجاب او نمیشود، اما هر چیز بینهایت از او دور است. دوری مسیر معراج و براساس سرِّ بیفاصلگی در آیهی وَ نَح۟نُ اَق۟رَبُ اِلَي۟هِ مِن۟ حَب۟لِ ال۟وَرٖيدِ (ق: ١٦) سرّ این که رسول اکرم (ع) در رفتن به معراج مسافت زیادی طی کرد، اما در لحظهیی بازگشت، نیز همین است. معراج رسول اکرم (ع) سیر و سلوک و عنوان ولایت اوست؛ همچنان که اهل ولایت با سیر و سلوک روحانی خود با پیشرفتی که در چهل روز تا چهل سال به دست میآورند به درجه حق الیقینِ درجات ایمانی میرسند. به همان ترتیب، سلطان اولیا رسول اکرم (ع) نه تنها با قلب و روح که با تمام جسم و حواس و لطایف خود، در برابر چهل سال با معراجی که کرامت کبرای ولایتش بود فقط در چهل دقیقه جاده کبرایی گشود و به عالیترین مراتب حقایق ایمان دست یافت و با نردبان معراج تا عرش صعود کرد و در مقام «قاب قوسین» ایمان «بالله» و ایمان «بالآخرت» را که در صدر حقایق ایمان است با چشم عین الیقین مشاهده نمود، وارد بهشت شد، سعادت ابدی را دید، و جاده کبرایی را که به واسطه دروازه معراج گشوده بود باز گذاشت و اینک تمام اولیای امتاش با سیر و سلوک و با توجه به مراتب و درجاتشان با مشی روحانی و قلبی تحت سایه معراج او پیش میروند.
مطالعه ماجرای معراج با مولود نبوی عادتی به غایت سودمند و زیباست، عادتی اسلامی و نیکو؛ حتی لطیف ترین و درخشانترین و دلنشینترین مدار مصاحبت در حیات اجتماعی اسلام است؛ همچنین برای تذکر و یادآوری حقایق ایمانی، شیرینترین و زیباترین درس است و مهیج ترین و مؤثرترین واسطه برای تحریک و نشان دادن انوار ایمان و محبت الله و عشق نبوی میباشد؛ امید است حضرت حق این عادت را تا ابد تداوم دهد و نویسندگان مولود نبی مانند «سلیمان افندی» را غرق رحمت خود و فردوس برین را جایگاهشان گرداند. آمین...
مادام که آفریدگار جهان در میان هر نوعی فرد ممتاز و کامل و جامعی خلق کرده و آن را مدار فخر و کمال آن نوع قرار میدهد شکی نیست که با تجلی اسم اعظم خویش نیز میبایست فرد ممتاز و کاملی را در نسبت با کائنات خلق کند. (خداوند) همچنان که اسم اعظمی در بین اسمائش دارد در میان مصنوعاتش نیز میبایست فرد اکملی وجود داشته باشد تا همه کمالات موجود در کائنات را در او جمع نموده و او را مدار نظر خویش قرار دهد. فرد مذکور لاجرم میبایست از ذیحیاتان باشد، زیرا کاملترین موجود در میان انواع موجود کائنات، ذی حیات است. فرد مذکور در میان ذی حیاتان نیز میبایست از ذی شعوران باشد؛ چرا که کاملترین نوع در میان انواع ذی حیاتان، ذی شعور است. در نهایت فرد فرید مذکور بایستی انسان باشد، زیرا در میان ذی شعوران انسان است که مستعد پیشرفت و ترقیهای بیپایان است. در میان انسانها هم فرد یاد شده باید محمد (ع) باشد؛ چرا که از زمان حضرت آدم تاکنون هیچ تاریخی، فردی چون او را نشان نداده و نمیتواند نشان دهد. زیرا او نیمی از کره زمین و یک پنجم نوع بشر را تحت سلطنت معنوی خود گرفته و اقتدار معنوی خویش را هزار و سیصد و پنجاه سال با کمال حشمت و شکوه ادامه داده و برای همه اهل کمال در انواع حقیقتها، حکم «استاد کل» را یافته است. دوست و دشمن اتفاق نظر دارند که او از بالاترین مرتبه اخلاق نیکو برخوردار بود. او در بدایت امر به تنهایی تمام جهان را به مبارزه خواند. ذاتی که قرآن معجز البیان را که در هر دقیقه بیش از صد میلیون نفر ورد زبان دارند ارائه کرد، قطعاً همان فرد ممتاز است و جز او کسی نمیتواند باشد. هسته و میوه این عالم هموست. «عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ اَلصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ بِعَدَدِ اَنْوَاعِ الْكَائِنَاتِ وَ مَوْجُودَاتِهَا» آری، بدان! که گوش دادن به مولود و معراج چنین کسی، شنیدن مبدأ و منتهای ترقیهای او و به سخن دیگر آگاهی از تاریخچه حیات معنوی او برای مؤمنانی که او را رئیس و سید و امام و شفیع خود میدانند بزرگداشتی دینی و باشکوه همراه با ذوق و افتخار و نورانیت و خیر و لذت است. پروردگارا! به حرمت حبیب اکرم (ع) و به حق اسم اعظم، قلب آنانی را که این رساله را منتشر میکنند و قلب دوستانشان را مظهر انوار ایمان، قلمهایشان را ناشر «اسرار» قرآن و مسیرشان را صراط مستقیم قرار ده! آمین. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

