بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ الٓرٰ كِتَابٌ اُح۟كِمَت۟ اٰيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت۟ مِن۟ لَدُن۟ حَكٖيمٍ خَبٖيرٍ (هود: ١) به نمونههایی از حقایقی اشاره خواهیم کرد که در حکم پلههایی هستند برای قلبهایی که میبایست به درک برخی از حقایق والا و متعالی قرآن حکیم، و حدیث به عنوان مفسر حقیقی قرآن نایل آیند اما در تسلیم و انقیاد دچار نقصاناند؛ در انتها نیز درسی عبرتانگیز و رازی عنایتآمیز بیان میشود. نمونههایی از حقایق مذکور پیرامون حشر و قیامت، در گفتار «دهم» بهویژه در حقیقت «نهم»، ذکر شده است لذا لزومی به تکرار آنها نیست. ما فقط به عنوان نمونههایی از سایر حقایق «پنج مسأله» را ذکر میکنیم: مسأله اول: مثلاً خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ (هود: ٧)؛ به این معنی که «آسمانها و زمین را در شش روز آفریدیم»؛ با ایام قرآنیای که عبارت از زمانی طولانی چون هزار سال و پنجاه هزار سالاند، به آن اشاره دارد که دنیای انسان و عالم حیوانی شش روز حیات خواهند داشت؛ برای قبولاندن این حقیقت علوی عوالم سیال، کائنات در سیر و حرکت، و جهانهای گذرایی که در هر عصر و سال و روزی که حکم یک روز را دارند و توسط فاطر ذوالجلال آفریده شدهاند را به نظر شهود نشان میدهیم. گویا دنیاها نیز مانند انسانها، مسافرند. به فرمان ذات ذوالجلال، عالم در هر فصلی پر و خالی می شود. مسأله دوم: مثلاً همچنان که آیاتی مانند آياتي چون: وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍٍ اِلاَّ فِى كِتَابٍ مُبِينٍٍ (انعام: ٥٩)؛ و وَكُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِين (يس: ١٢ )؛ و لاَ يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّموَاتِ وَلاَ فِى اْلاَرْضِ وَلاَ اَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلاَ اَكْبَرُ اِلاَّ فِى كِتَابٍ مُبِينٍ (يونس: ٦١) بیان میدارند «وضعیت همه چیزها با تمام احوالشان پیش از به وجود آمدن، پس از موجود شدن و بعد از رفتن از این عالم، نوشته شده، میشود و در حال نوشته شدن است.» برای اعتقاد یافتن به این حقیقت عالیه به این مطلب توجه کن که نقاش ذوالجلال در هر فصلی مخصوصاً در بهار، بر صفحه روی زمین، چکیده و خلاصه وجود مخلوقات منتظم و بینهایت و تاریخچه حیات و قواعد حرکتشان را به صورت معنوی در هستهها، تخمها و ریشهها درج و محافظت میکند؛ نیز پس از زوال، عیناً با قلم قَدَر و به صورت معنوی در میوهها و دانههای بسیطشان مینویسد، به نحوی که حتی در هر بهارگذرا، تر و خشک و هرچه را که هست در دانهها و کُندههای مرده که حکم ذرات محدود و استخوان را دارند با کمال نظم محافظت میکند. گویا هر بهار چون گلی واحد و به غایت موزون و منظم توسط دستی جمیل و جلیل بر سطح زمین نصب شده، بعد چیده میشود و گذاشته شده سپس برداشته میشود؛ در حالی که حقیقت چنین است، عجیبترین گمراهی بشر آن است که کتابت فطری، نقش صنعت، و مسطر منفعل حکمت، موسوم به طبیعت که فشرده صنعت ربانی و تنها یک جلوه از انعکاس لوح محفوظ به عنوان صفحه قلم تقدیر میباشد در لسان اهل غفلت طبیعت مؤثر خوانده شده مصدر و فاعل تلقی میگردد. «اَيْنَ الثَّرَی مِنَ الثُّرَيَّا» حقیقت کجاست و تلقی اهل غفلت کجاست؟ مسأله سوم: مخبر صادق در خصوص حاملان عرش، ملائکه موکل در زمین و آسمانها و قسمی از سایر فرشتگان، تصویرهایی ارائه کرده است. مثلاً میگوید آنها دارای چهل هزار سرند؛ هر سر، چهل هزار زبان دارد، و هر زبان به چهل هزار صورت تسبیح میگوید؛ برای درک این حقیقت که نظم و کلیت و گستردگی بندگی آنان را نشان میدهد به مطلب زیر توجه کن: ذات ذوالجلال با آیاتی مانند تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ (اسراء: ٤٤)؛ اِنَّا سَخَّر۟نَا ال۟جِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّح۟نَ (ص: ١٨)؛ اِنَّا عَرَض۟نَا ال۟اَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَال۟جِبَالِ (احزاب: ٧٢) تصریح میکند که بزرگترین و کلیترین موجود نیز نسبت به کلیت خود و متناسب با عظمتاش، تسبیح خوان بودن خود را نشان میدهد و همانطور هم دیده میشود. آری، همچنانکه کلمات تسبیحی آسمانها که چون دریاهای تسبیح خواناند، خورشیدها و ماهها و ستارگان میباشند، الفاظ تحمیدی زمین که پرندهییست حمد کننده و تسبیح خوان نیز حیوانات و نباتات و اشجار هستند، یعنی همچنان که هر یک از درختها و ستارگان تسبیحاتی جزیی دارند، زمین و هر قطعهیی در زمین، هر کوه و رود و بر و بحر، هر یک از افلاک آسمانها و هر برجی از بروج، تسبیحی کلی دارند. در هر یک از سَرهای زمینی که هزاران سَر دارد، هزاران زبان هست؛ و فرشته موکلی دارد که گلهای تسبیحات و میوههای تحمیدات را در عالم مثال، متناسب با هر زبان به صد هزار صورت ترجمان شده و در عالم ارواح نمایندگی و اعلام میکند. آری، اشیای متعدد اگر به صورت یک گروه واحد درآیند دارای شخصیتی معنوی میگردند. اگر این گروه امتزاج یابند و به اتحاد درآیند، فرشته موکلی خواهند داشت که به عنوان شخصیت و روح معنوی، آنها را نمایندگی کند و مسئولیت تسبیحی آنها را به جا آورد. به عنوان مثال مقابل اتاق ما به درخت چناری نگاه کن که کلمه عظیمه دهان بارلا و زبان این کوه است. ببین بر هر یک از سَرهای سه گانه این درخت چند صد شاخه وجود دارد که به منزله زبان آناند؛ و زبانها را ببین که چند صد میوه کلمهوار منظم و موزون بر آنهاست؛ به هر میوه توجه کن و دانههای موزون حرف گونه و چند صد بالدار آن را ببین، همچنان که تسبیح فصیح و مدح بلیغ آن را میشنوی و میبینی که متوجه صانع ذوالجلال و مالک امر كُنْ فَيَكُونُ میباشد، فرشته موکلاش نیز تسبیحاتاش را متناسب با آن و در عالم معنا و با زبانهای متعدد، نمایندگی مینماید، حکمت ایجاب میکند که چنین هم باشد. مسأله چهارم: مثلاً بر اساس حقایق برتری که آیاتی مانند اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ( یس: 82) و وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ (نحل: ٧٧) و و َنحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ(ق: ١٦) و تَعْرُجُالْمَلئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ ( معارج: ٤) مطرح میکنند، قادر مطلق اشیا را چنان سهل و سریع و بدون مداخله مستقیم و بیمباشرت خلق میکند که به نظر میرسد و چنین دانسته میشود که این کار را صرفاً با یک فرمان انجام میدهد؛ همچنین آن صانع قدیر با اینکه به مخلوقات بینهایت نزدیک است؛ مخلوقات از او بینهایت دورند؛ همچنین او با کبریای بیانتهایش، امور به غایت جزیی و ناچیز را هم بااهمیت [شمرده] و از دایره تنظیم خود و حسن خلقت بیرون نمینهد. نظم کامل توأم با سهولت مطلقی که در موجودات مشهود میباشد بر حقیقت قرآنی مذکور گواهی میدهد و تمثیل بعدی سرّ حکمت آن را نشان خواهد داد. مثلاً براساس (وَ لِلّهِ الْمَثَلُ اْلاَعْلَى)؛ خورشید در حکم یکی از آینههای کثیف اسم نور از اسمای حسنای صانع ذوالجلال است؛ وظایفی که خورشید با امر ربانی و تسخیر الهی، بر عهده دارد درک حقیقت یاد شده را به ذهن نزدیک میکند. به این ترتیب که: خورشید با وجود علویتاش بینهایت به اشیای شفاف و درخشان نزدیک است و حتی میتوان گفت از خودشان به خودشان نزدیکتر میباشد و با جلوه و تمثالاش و از جهات گوناگونی شبیه به تصرف، آنها را تحت تأثیر قرار میدهد؛ با این حال همان اشیای شفاف هزاران سال از آن دورند. به هیچ وجه بر خورشید تأثیری ندارند و نمیتوانند مدعی نزدیک بودن کنند؛ همچنین خورشید نزد هر چیز شفافی حتی نزد هر آنچه با نور آن مواجه است گویی حاضر و ناظر میباشد این امر با دیده شدن تمثال و تصویر خورشید، متناسب با قابلیت و رنگ هر چیزی در آن، دانسته میشود. احاطه و نفوذ خورشید به میزان عظمت نورانیتاش افزایش مییابد. از عظمت نورانیت است که کوچکترین چیزها هم نمیتوانند از او بگریزند و پنهان شوند. معلوم میشود عظمت کبریایی او براساس سرّ نورانیت، چیزهای کوچک و جزیی را نه تنها از تأثیر خویش بیرون نمیکند بلکه بر عکس، همه آنها را وارد دایره احاطه خود میکند. اگر خورشید را در جلوهها و وظایفی که عهدهدار است بر فرض محال فاعل مختار بدانیم؛ فاعلی خواهد بود که با سرعت و سهولت و گستردگی تمام بر ذره و قطره و سطح دریا تا سیارات به اذن الهی چنان تأثیر میگذارد که میتوان تخیل نمود همه این تصرفات عظیم را صرفاً با یک فرمان محض انجام میدهد. ذره و سیاره در برابر امر او جایگاه مساوی دارند. فیضی را که به سطح دریا عطا میکند به ذره نیز براساس قابلیتاش در کمال نظم عطا مینماید. خورشید را که در سطح دریای آسمان، حبابی نورانی، و برای جلوه اسم نور از اسمای قدیر مطلق، آینه کوچک و کثیفیست، بالمشاهده میبینیم که مظهر نمونههای سه مبنای حقیقت مذکور میباشد. البته، ذات ذوالجلالی که «نُورَ النُّور، مُنَوِّرَ النُّور، و مُقَدِّرَ النُّور» است، و نور و حرارت خورشید در مقابل علم و قدرتاش چون خاک کثیف، با علم و قدرتاش به همه چیز بینهایت نزدیک بوده و نزد همه چیز حاضر و ناظر میباشد. با این حال اشیا از او به غایت دور بوده و او کارها را بدون دشواری، با سهولت و بدون مداخله مستقیم انجام میدهد. (با تأمل) دانسته میشود که این امور با سرعت و سهولت فرمان محض به انجام میرسد. هیچ چیز، اعم از جزیی یا کلی، کوچک یا بزرگ از دایره قدرت او بیرون نیست و کبریایش همه چیز را فرا گرفته است. با ایمانی یقینی در مرتبه شهود، به این موضوع مؤمنایم و باید مؤمن باشیم. مسأله پنجم آيات: وَمَا قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَاْلاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّموَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ (زمر: ٦٧) و وَاعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ(انفال: ٢٤) و اَللّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (زمر: ٦٢) و یَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (بقره:77) و نیز آيات: خَلَقَ السَّموَاتِ وَاْلاَرْضَ(انعام: ١) و خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (صافات: ٩٦) و مَا شَاءَ اللّهُ لاَ قُوَّةَ اِلاَّ بِاللّهِ (كهف: ٣٩) و وَمَا تَشَاؤُنَ اِلاَّ اَنْ يَشَاءَ اللّهُ (انسان: ٣٠ ) مسأله پنجم: حدود عظمت ربوبیت و کبریای الوهیت سلطان ازل و ابد از وَمَا قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَاْلاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّموَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ (زمر: ٦٧) تا وَاعْلَمُوا اَنَّ اللّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ (انفال: ٢٤) ؛ و از و اَللّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (زمر: ٦٢) تا و یَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (بقره:77) همینطور از و نیز آيات: خَلَقَ السَّموَاتِ وَاْلاَرْضَ(انعام: ١) و خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (صافات: ٩٦) تا و از و مَا شَاءَ اللّهُ لاَ قُوَّةَ اِلاَّ بِاللّهِ (كهف: ٣٩) تا وَمَا تَشَاؤُنَ اِلاَّ اَنْ يَشَاءَ اللّهُ (انسان: ٣٠) را در برگرفته است. حال، سؤال این است که حکمت شکایتهای شدید قرآنی، تهدیدات عظیم و انذارهای عجیب آن سلطان ازل و ابد نسبت به بنی آدم چیست؟ بنی آدمی که بینهایت ناتوان و ضعیف و فقیر و نیازمند است، با اختیاری جزیی قابلیتی برای ایجاد ندارد و از کسبی ضعیف برخوردار میباشد وجه سازگاری و مناسبت موضوع چیست؟ برای قبول حقیقت عمیق و والای مذکور به دو تمثیل زیر توجه کن: تمثیل نخست: فرض کنیم باغ شاهانهیی هست که درختان میوهدار و پر شکوفه فراوانی در آن وجود دارد. برای رسیدگی به این باغ، خدمتکاران زیادی به کار گرفته شدهاند. وظیفه یکی از خدمتکاران این است که دریچه مسیر آب را باز کند تا آب برای سیراب کردن درختان به همه جای باغ برسد. فرض کنیم این خدمتکار تنبلی کرد و دریچه مذکور را باز نکرد و در رشد و نمو باغ خلل ایجاد شد یا مثلاً درختان خشکیدند. در این صورت صرف نظر از صنعت ربانی خالق، نظارت شاهانه سلطان، و خدمت عابدانه نور و هوا و خاک، همه خدمتکاران حق دارند از آن فرد بیقید و تنبل شکایت کنند؛ چرا که خدمات آنها را عقیم کرد یا موجب ضرر و زیان گردید. تمثیل دوم: مثلاً در یک کشتی عظیم سلطنتی یکی از خدمه ساده، وظیفه خود را انجام نمیدهد. این فرد در نتایج خدمات همه کارکنان کشتی خلل ایجاد میکند و حتی ممکن است موجب از بین رفتن نتیجه خدمات آنها هم بشود. لذا صاحب کشتی میتواند از طرف همه موظفین کشتی، به شدت از او شکایت کند. مقصر نمیتواند بگوید «من فرد سادهیی هستم و به دلیل اهمال ناچیزی که کردهام شایسته چنین برخورد شدیدی نمیباشم.» زیرا یک عدم میتواند عدمهای بیشماری پدید آورد. لیکن وجود نسبت به خودش، ثمره میدهد، زیرا وجود یک چیز بر وجود همه اسباب و شرایط متوقف است اما عدم و انطفای آن چیز به محض انطفای فقط یک شرط و معدوم شدن جزیی واحد، واقع گردد و به اعتبار نتیجه، آن چیز معدوم میشود. از همین رو عبارت زیر حکم قاعدهی متعارفی یافته است که: «تخریب به مراتب آسانتر از بازسازی و تعمیر است.» مادام که بنای کفر و ضلالت، و طغیان و معصیت بر رد و انکار، و ترک و عدم قبول است؛ در ظاهر هر قدر هم مبتنی بر اثبات و دارای وجود دیده شوند، حقیقتشان انطفا و عدم است. پس کفر جنایتی ساریست و بر نتایج عمل سایر موجودات خلل وارد میکند؛ به همین ترتیب بر جلوه جمال اسمای الهی پرده میکشد. آری، همه موجودات (در موارد مشابه) حق شکایتهای بیشمار دارند لذا سلطان موجودات به نام آنها لب به شکایت میگشاید و از بشر عاصی شکایت عظیم میکند، و این کار اصولاً عین حکمت است و آن عاصی بیتردید مستحق تهدیدهای شدید بوده، و بیهیچ شبههیی شایسته وعدههای وحشتناک میباشد.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Fourteenth Word
تلنگر و درس عبرتیست برای عقل غافل وَمَا ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَٓا اِلَّا مَتَاعُ ال۟غُرُورِ (حديد: ٢٠) ای نفس بدبخت من که غرق غفلتی، حیات این دنیا را شیرین دیده، آخرت را فراموش کرده و طالب دنیا شدهیی! میدانی به چه شباهت داری؟ به شتر مرغ ... که شکارچی را میبیند و نمیتواند پرواز کند، لذا سر به شنزار فرو میبرد تا او را نبینند. بدن بزرگاش بیرون است؛ شکارچی او را میبیند؛ شترمرغ اما چشم را خود در شنزار کرده و نمیبیند. ای نفس! این تمثیل را ببین و در آن دقت کن تا بدانی حصر نظر به دنیا چگونه لذتی دلنشین را تبدیل به دردی الیم میکند. فرض کن در این روستا (یعنی در بارلا) دو نفر زندگی میکنند. نود و نه درصد خویشاوندان یکی از آنها به استانبول رفتهاند و آنجا به خوبی زندگی میکنند. فقط یکی از آنها اینجا مانده که آن هم قرار است برود. به همین دلیل نفر اول از آن دو نفری که گفتیم، مشتاق استانبول است و به آنجا فکر میکند. علاقمند است به خویشان خود بپیوندد. هر وقت به او بگویند به آنجا برو خوشحال و خندان خواهد رفت. نفر دوم هم نود و نه درصد دوستاناش از اینجا رفتهاند. او گمان میکند که برخی از آنها از بین رفتهاند. برخی دیگر به جاهایی وارد شدهاند که نه کسی از آنها اطلاع دارد و نه آنها از کسی اطلاع دارند، همچنین گمان میکند که آنها با بدبختی از این جا رفتهاند. این فرد بیچاره هم میخواهد به جای همه آنها فقط با یک مهمان نشست و برخاستی کند و تسلی خاطری بیابد. دوست دارد با او فراق الیم و دردناکاش را فراموش کند. ای نفس! همه دوستان و خویشانات و در رأس آنها حبیب الله، در آن سوی قبرند. این جا یکی دو نفر ماندهاند که آنها هم در حال رفتناند. لازم نیست از مرگ بهراسی، از قبر وحشت کنی و رو به طرف دیگر بچرخانی. به قبر مردانه نگاه کن، گوش کن ببین طالب چیست. مردانه به چهره مرگ بخند و ببین خواهان چیست. مراقب باش مثل نفر دوم نباشی. ای نفس من! مگو «زمانه عوض شده، دوره دیگریست، همه غرق دنیا شدهاند، زندگی را میپرستند و به درد معیشت سرخوشاند.» چرا که مرگ تغییر نمیکند. فراق تبدیل به بقا نمیشود و صورت دیگری نمییابد. عجز بشر و فقر انسان نه تنها تغییری نمیکند بلکه افزایش هم مییابد. سفر انسان (به آخرت) نه تنها تمام نمیشود که شتاب مییابد. نیز مگو «من هم مثل دیگران»؛ زیرا دیگران تا درگاه قبر با تو دوستی میکنند. تسلی خاطر با این حرف که «همه در مصیبت مانند من هستند»، برای آن سوی قبر سخن بی اساسیست. از طرفی خود را رها شده هم مدان. زیرا اگر با نظر حکمت به مهمانخانه دنیا بنگری هیچ چیز را بینظم و بیهدف نخواهی دید. پس تو چگونه میتوانی بینظم و بیهدف باشی؟ وقایعی مانند زلزله که از حوادث عالم وجوداند بازیچه دست تصادف نیستند. مثلاً پیراهنهایی به غایت منظم و مرتب و پر نقش و نگار را میبینی که از انواع حیوان و نبات تشکیل یافته، بر روی هم و در داخل یکدیگر بر زمین پوشانده میشوند؛ و از بالا تا پایین مُزین و مجهز به غایات و حکمتهایی هستند. آنها با برخورداری از غایاتی به غایت عالی، در کمال نظم، مانند دراویش مجذوب مولویه چرخ میزنند و تو با آنکه این را میدانی فریب ملحدی را میخوری که درباره وقایع مرگبار زلزله مینویسد و انتشار میدهد که زلزله نتیجه تصادف است و به این ترتیب ضایعات الیم همه مصیبت دیدگان را هباءً منثورِ بیبدلی نشان داده مردم را دچار یأسی دهشتناک میکند. در زلزله، در این حادثه حیاتی و موت آلود، تو گویی زمین شانههای خود را از سنگینی معنوی رفتارهای غفلتآمیز بنی آدم و مخصوصاً اهل ایمان که مورد پسندش نیست تکانی میدهد. این قبیل افراد مرتکب خطا و ظلم بزرگی میشوند. چنان حوادثی به امر حکیمی رحیم صورت میگیرد تا اموال فانی اهل ایمان حکم صدقه یافته ابقا شوند و کفارهیی باشند برای گناهان ناشی از کفران نعمت. چنانکه روزی میآید زمین مسخّر، آثار بشر را که زینت روی آن است شرک آلود و ناسپاس و پست میبیند. در آن روز به فرمان خالق، زمین با زلزلهیی بزرگ تمام سطح خود را پاک و پاکیزه میکند. به امر خداوند اهل شرک را به جهنم میفرستد و به آنان که اهل شکر و سپاساند میگوید «بفرمایید وارد بهشت شوید.»
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِذَا زُل۟زِلَتِ ال۟اَر۟ضُ زِل۟زَالَهَا وَاَخ۟رَجَتِ ال۟اَر۟ضُ اَث۟قَالَهَا وَ قَالَ ال۟اِن۟سَانُ مَالَهَا يَو۟مَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخ۟بَارَهَا بِاَنَّ رَبَّكَ اَو۟حٰى لَهَا … الخ (زلزله: ١ ٨) این سوره به یقین بیان میدارد که کره زمین در حرکت و زلزلهاش مظهر وحی و الهام واقع شده و تحت فرمان به لرزه در میآید و گاه تکانی میخورد. (به مناسبت زمین لرزه اخیر از جانبی مهم و معنوی به مدد اخطاری معنوی پاسخ شش هفت سؤال جزیی بر قلبام الهام گردید. چند بار نیت کردم به تفصیل بنویسم اما اجازه داده نشد. لذا کوتاه و به اجمال نوشته میشود.) سؤال اول: این زلزله بزرگ بیش از مصیبت مادی، بلای معنوی دردناکی بود. واهمه و ناامیدی حاصل از احتمال تداوم این واقعه، استراحت شبانه بیشتر مردم را در اغلب شهرها سلب نموده و عذاب وحشتناکی به آنها میدهد. دلیل این امر چیست؟ باز هم پاسخ معنوی: اینطور گفته شد: هنگام برگزاری نماز تراویح در رمضان شریف، در این مرکز مبارک اسلام، ترانههایی بعضاً با صدای دختران، در کمال شادی و سرور و با سرمستی و هوس بازی در هر گوشه به صورت دلربایی از رادیو شنیده و نتیجهاش همین عذاب ترسناک شد. سؤال دوم: چرا این سیلی آسمانی در ممالک کفر اتفاق نمیافتد و فقط بر سر مسلمانان بیچاره واقع میشود؟ پاسخ: همچنان که جزای خطاها و جنایتهای بزرگ، با تأخیر در مراکز بزرگ، و جنایات کوچک به سرعت در مراکز کوچک داده میشود، براساس حکمتی بااهمیت، بخش اعظم جنایات اهل کفر، با تأخیر به محکمه کبرای قیامت موکول میشود و جزای قسمی از خطاهای اهل ایمان در این دنیا داده میشود. سؤال سوم: این مصیبت که ریشه در خطای برخی افراد دارد چرا در مملکت صورت عمومی میگیرد؟ پاسخ: مصیبت عام به خاطر خطای اکثریت به وقوع میپیوندد؛ اکثر مردم به صورت فعلی یا التزامی یا التحاقی به طرفداری از آن افراد ظالم پرداخته یعنی معناً در کار آنها شریک میشوند و این امر سببی برای مصیبت فراگیر میگردد. سؤال چهارم: مادام که این زلزله نتیجه خطاهاست و کفارة الذنوب می باشد، دلیل از بین رفتن بیگناهان و آنان که مرتکب خطایی نشدهاند در آن بلا چیست؟ عدل الهی چگونه اجازه چنین چیزی را میدهد؟ باز هم پاسخی از عالم معنا: از آنجا که این مسأله به سرّ قَدَر مربوط است تو را به رساله «قَدَر» ارجاع میدهم؛ در اینجا همین مقدار را بشنو که: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لاَ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً (انفال: ٢٥) یعنی از بلا و مصیبتی برحذر باشید که وقتی رخ میدهد خاص ظالمان نیست بیگناهان را نیز شامل میشود. سرّ آیه مذکور این است که جهان فعلی میدان تجربه و امتحان است؛ دار تکلیف و مجاهده. امتحان و تکلیف اقتضا میکند حقایق زیرِ پرده بمانند تا در تلاش و مسابقه، ابوبکرها به اعلا علیین صعود کنند و ابوجهلها به اسفل سافلین سقوط. اگر بیگناهان در چنین بلایایی سالم میماندند، ابوجهلها مانند ابوبکرها تسلیم شده، مسیر ترقی معنوی از طریق مجاهده، مسدود میشد و سرّ تکلیف از بین میرفت. مادام که حکمت الهی لازم میدارد ظالم و مظلوم هر دو گرفتار مصیبت شوند آیا مظلومان درمانده حصهیی از رحمت و عدالت خواهند داشت؟ در پاسخ به این سؤال گفته شد: در حدت و غضب آن مصیبت، جلوه رحمتی برای آنان هست، زیرا اموال فانی آن بیگناهان در حق آنان صدقه محسوب شده و به مالی جاویدان تبدیل میگردد، و زندگانی گذرایشان نیز حکم نوعی شهادت را مییابد، در حدی که حیات ماندگاری را نصیبشان خواهد کرد. این زلزله که از مشقت و عذابی نسبتاً اندک و موقتی، سود و منفعتی بزرگ و دائمی نصیب فرد میکند برای آنان رحمتی در غضب است. سؤال پنجم: (خدای) عادل و رحیم، و قدیر و حکیم چرا خطاهای خصوصی را مجازات خصوصی نمیدهد و عنصر بزرگی را بر مرتکبین خطاهای خصوصی مسلط میکند؛ این وضع آیا با جمال رحمت و شمول قدرتاش سازگار است؟ پاسخ: قدیر ذوالجلال برای هر عنصری وظایف متعددی تعیین کرده و برای هر وظیفه هم نتایج فراوانی در نظر گرفته است. ممکن است نتیجهیی از یک وظیفهی یک عنصر، ناخوشایند، بلا و شر باشد، اما سایر نتایجِ خوشایند آن، نتیجه مذکور را نیز زیبا و دلنشین میکند. اگر برای به وجود نیامدن همان یک نتیجه ناخوشایند، عنصر خشمگین از انسان از وظیفه منع شود، خیرهایی به عدد نتایج خوشایند و نیکوی مذکور ظاهر نمیشوند. انجام نیافتن امر خیر لازم از آن حیث که شر است، موجب انجام شرهایی به تعداد خیرها میشود. این که چنین کاری انجام شود تا شر واحدی رخ ندهد قصوریست به غایت ناخوشایند، و خلاف حکمت و حقیقت؛ و قدرت و حکمت و حقیقت منزه از قصور است. مادام که قسمی از خطاها در واقع عصیانی فراگیرند که موجب خشم زمین و عناصر طبیعی میشوند، و تجاوزی تحقیرآمیز به حقوق بسیاری از مخلوقات به شمار میروند؛ شکی نیست که برای نشان دادن پستی فوق العاده آن جنایت، در میان وظایف عنصری بزرگ، دستوری قرار داده میشود به این مضمون که «آنها را تربیت کن»؛ و این عین حکمت و عدالت، و عین رحمت برای مظلومان است. سؤال ششم: غافلان شایع میکنند که زلزله نتیجه دگرگونیهای معدنی در زیر زمین است، و آن را رخدادی تصادفی، طبیعی و بیهدف میدانند. آنها اسباب و پیامدهای معنوی این حادثه را نمیبینند تا بیدار شوند. آیا ادعای آنها حقیقتی دارد؟ پاسخ: جز ضلالت و گمراهی هیچ حقیقتی ندارد، زیرا زمین سالانه بیش از پنجاه میلیون جامهی منظم نقشدار بر تن کرده سپس تعویض میکند؛ بدن مگسی از طایفه بیشمار مگسها را در نظر بگیرید که در میان هزاران نوع جاندار روی زمین دارای صدها عضو است. بال این مگس (خود به تنهایی) مظهر و جلوه قصد و اراده و مشیئت و حکمت (الهی)ست. عدم بیتفاوتی در برابر عضو یاد شده و به حال خود رها نکردنش نشان میدهد که نه تنها افعال و احوال بااهمیت کره بزرگ زمین به عنوان گهواره و مادر و مرجع و حامی بینهایت ذیشعور، بلکه هیچ چیز (جزئی باشد یا کلی) خارج از اراده و اختیار و قصد الهی نیست. لیکن قدیر مطلق به اقتضای حکمتاش اسباب ظاهری را پرده تصرفات خود قرار میدهد. در زمانهایی که اراده زلزله میکند، بعضاً به عناصر معدنی نیز امر حرکت داده و به جوش و خروششان وا میدارد. زلزله اگر دگرگونیهای مبتنی بر عناصر معدنی هم باشد با امر و حکمت الهیست و غیر آن امکان ندارد. مثلاً فرض کنیم مردی با تفنگ به مرد دیگری شلیک کرد. اگر به ضارب توجهی نشود و فقط بر نقطه آتش گرفتن باروت گلوله حصر نظر شود تمام حقوق مقتول بیچاره ضایع میگردد، و این بلاهت و دیوانگی کاملیست؛ به همین ترتیب کره زمین کارگزار مُسخر، کشتی یا هواپیمای قدیر ذوالجلالیست که بمبی در دروناش با حکمت و اراده انبار شده است؛ فراموش کردن امر ربانی برای انفجار آن، که با هدف بیدار کردن اهل غفلت و طغیان صورت میگیرد، و منحرف شدن بهسوی طبیعت، پستترین شکل حماقت خواهد بود. تتمه و حاشیه سؤال ششم: اهل ضلالت و الحاد برای محافظت از مشربشان، و ممانعت و مقابله با بیداری اهل ایمان، تمردی چنان غریب و حماقتی چنان عجیب از خود بروز میدهند که انسان را از انسان بودناش پشیمان میکنند. مثلاً همین اواخر ظلم و عصیان ظلمانی بشر که تاحدی عمومیت هم یافت موجب خشم کائنات و عناصر کلی گردید؛ و آفریننده زمین و آسمانها نیز نه از حیث ربوبیتی خصوصی، که از حیث ربوبیت و حاکمیت کائنات و همه عوالم، تجلی کلی و گستردهیی در هیأت مجموعه عالم و در دایره کلی ربوبیتاش کرد تا انسان را بیدار کند، از طغیان دهشتناکاش منصرف نماید، و خود را به آنان که خواهان شناختاش نیستند بشناساند؛ پس بدین منظور و برای معرفی سلطان کائنات، از عناصر بینظیری چون آب بدون توقف و هوا و برق، زلزله و توفان و آفات عمومی و ترسناکی چون جنگ جهانی را بر چهره نوع انسان کوبید و از این طریق، حکمت، قدرت، عدالت، قیومیت، اراده و حاکمیتاش را به شکل کاملاً آشکاری نشان داد؛ با این حال گروهی از شیاطین احمق که در هیأت انساناند از قبول آن اشارات کلی ربانی و تربیت الهی، ابلهانه سر باز میزنند و طی هذیانهای بیمعنا می گویند: «طبیعت است، انفجار عناصر معدنی و تصادف است؛ و همچنین هذیان میگویند که: برخورد ماده دارای حرارت و برق خورشید است که در آمریکا همه ماشین آلات را به مدت پنج ساعت از کار انداخت، و رنگ آسمان در استان کاستامونو را سرخ کرد، و صورت آتش سوزی به آن داد.» آنها به سبب جهالت فراوانی که ریشه در ضلالت دارد و به دلیل تمردی زشت و برخاسته از زندقه نمیتوانند بدانند که اسباب فقط بهانه و پردهاند. برای ساختن و پرورش بخشهای مختلفِ اجزای درخت کاجی که به بلندی کوه است، به صد کارخانه و دستگاه به وسعت یک روستا نیاز است اما آنها دانه کوچک کاج را نشان میدهند و میگویند درخت از این حاصل شده است. لذا با نهادن انگشت بر برخی اسباب ظاهری گویا هزاران معجزه آشکار صانع در آن درخت را انکار میکنند. فعل بسیار عظیم ربوبیت خالق که با اختیار و حکمت بر آن کار شده هیچ انگاشته میشود. گاه حقیقتی به غایت عمیق و ناآشنا و بسیار مهم و از جنبههای گوناگون حکیمانه را با عنوانی علمی نامگذاری میکند. تو گویی با چنین نامی ماهیت حقیقت مذکور دانسته میشود و تبدیل به امری عادی و بیحکمت و معنا میگردد. اینک بیا و مراتب بیپایان بلاهت و حماقت را ببین: بر حقیقتی مجهول، عمیق و گسترده که اگر در صد صفحه تعریف و حکمتهایش را بیان کنی شاید به طور کامل شناخته شود نامی میگذارد و طوری که درباره امری معلوم صحبت میکند میگوید: «این، این است.» مثلاً میگوید: برخورد مادهی دارای برق خورشید است. یا یک حادثه ربوبیتیِ هدفدار در عرصه خصوصی را به یکی از قوانین فطری که عناوین اراده کلیه، اختیار عام، و حاکمیت نوعیه هستند، و با تعبیر «عادت الله» از آنها یاد میشود، ارجاع داده، که البته با این ارجاع نسبت آن را از اراده اختیاری قطع کرده سپس به تصادف و طبیعت حوالهاش میدهد. در واقع جاهلیتی چند برابر بیشتر از نادانی ابوجهل را بروز میدهد. چنین کسی دیوانهی سرکشیست که جنگ پیروزمندانه یک سرباز یا یک هنگ را به یک نظام یا قانون نظامی نسبت داده، و ارتباط این پیروزی با فرمانده، پادشاه، دولت و حرکات هدفدار را نادیده میگیرد. نیز مانند ایجاد درختی میوهدار از یک دانه، اگر استادی معجزهگر از تکه چوبی به اندازه ناخن انسان، صد بسته غذای مختلف و صد ذراع پارچه گوناگون تهیه کند، ولی کسی صنعتگری و هنرمندی خارقالعاده استاد مذکور را به هیچ انگارد و با اشاره به همان تکه چوب بگوید: «کارهایی که میبینید حاصل طبیعت و تصادف است» قطعاً دچار حماقت بزرگی شده است. سؤال هفتم: از کجا بدانیم که رویداد ارضی مذکور متوجه مردم مسلمان این مملکت بود و آنها را هدف قرار داد؛ چرا در ارزنجان و اطراف ازمیر اینگونه حوادث بیشتر رخ میدهد؟ پاسخ: این حادثه در زمستان سخت، و شب تاریک، سرمای وحشتناک، در شهری که حرمت ماه رمضان را نگاه نداشتند رخ داد؛ با این حال، اهالی بهواسطه خسارتهای این حادثه متنبه نشدند، لذا حادثه تداوم یافت تا غافلان به آرامی بیدار شوند. به دلالت نشانههای فراوان از این دست، حادثه مذکور، اهل ایمان را هدف قرار داده و ناظر بر آنها بوده است تا برای رعایت نماز و عبادت بیدار شوند؛ لذا زمین به لرزه درآمد و همه جا لرزید. اینکه ارزنجان بیچاره نسبت به مناطق دیگر بیشتر لرزید دو دلیل دارد: دلیل اول: با ملاحظه کم بودن خطاهایشان، در تزکیه آنها تعجیل شد. دلیل دوم: احتمالاً کم بودن حامیان اسلام و محافظان واقعی و قدرتمند ایمان در این مناطق، یا شکست کامل آنها، همین طور تأسیس مرکز مهمی برای فعالیت زندیقان، موجب شد بلای مذکور ابتدا بر آنان سیلی بنوازد. لَا يَع۟لَمُ ال۟غَي۟بَ اِلَّا اللّٰهُ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

