بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَل۟نَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ (ملك: ٥) عقلات در چشمات قرار گرفته، و سرّ عظیم این آیه را نمیتوانی در ذهن فشرده و کوچکات جای دهی آقای دانشگاهی که ذهنات با مسایل بیروح ستاره شناسی محدود شده،! با نردبانی که هفت پله دارد میتوان تا آسمان این آیه بالا رفت. بیا با هم صعود کنیم!
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Fifteenth Word
حقیقت و حکمت خواهان آناند که سماوات نیز مانند زمین دارای سکنه مناسب خود باشند. در زبان شرع به آن اجناس مختلف، ملائکه و موجودات روحانی گفته میشود. آری، حقیقت چنین اقتضا میکند، زیرا زمین با کوچکی و حقارتاش، پر است از مخلوقات ذیشعور و ذیحیات؛ که البته گهگاهی خالی میشود و دوباره با مشابه همانها زینت مییابد. این امر اشاره و حتی تصریح دارد آسمانهایی که در حکم قصرهای مزیناند و دارای این برجهای باشکوه میباشند نیز پر هستند از مخلوقات دارای شعور و ادراک. آنها هم مانند انس و جن، تماشاگران کاخ عالم، مطالعه کنندگان کتاب کائنات، و مبلغان سلطنت ربوبیاند، زیرا تزیین کائنات با زینتها و زیباییها و نقوش بیحد و حساب به طور بدیهی خواهان نگاههای متفکران تحسین کننده و متحیران تقدیر کننده است. آری، زیبایی و حُسن قطعاً عاشقی لازم دارد، غذا نیز به کسی داده میشود که گرسنه باشد. این در حالیست که انس و جن شاید یک میلیونیم چنین وظیفه بیپایان، چنین نظارت باشکوه، و چنین عبودیت فراگیری را انجام دهند. مقصود این است که برای انجام وظایف و عباداتی چنین متنوع و بیپایان، انواع بینهایت ملائکه و اجناس بیپایان موجودات روحانی لازم است. براساس برخی روایات و با توجه به حکمت نظم موجود در عالم، میتوان گفت: بعضی از اجسام متحرک، اعم از سیارات تا قطرهها، مَرکب بعضی از فرشتگاناند. آنها به اذن الهی بر اینها سوار میشوند و به سیر و سیاحت در عالم شهادت میپردازند. همچنین میتوان گفت: برخی از اجسام حیوانی، از پرندگان بهشتی که در حدیث «طَيرٌ خُضْرٌ» نامیده شده، گرفته تا مگسها، طیاره نوعی ارواحاند. آنها به امر حق داخل اینها میشوند و به سیر در عالم جسمانیات پرداخته بهواسطه دریچه حواس موجود در پیکرهای مذکور، به تماشای معجزات جسمانی فطرت میپردازند. البته آفرینندهیی که از خاک کثیف و آب ناپاک همواره حیات لطیف و صاحب ادراک نورانی خلق میکند شکی نیست که از این دریای نور و حتی بحر ظلمت، مخلوقات ذیشعور مناسب با روح و حیات دارد که بسیار متعدد و کثیر هم هستند. این موضوع در یکی از رسالههایم به نام «نقطه» که مربوط به وجود فرشتگان و موجودات روحانیست؛ نیز در گفتار «بیست و نهم»، به میزان قطعیت حاصل ضرب دو در دو که میشود چهار اثبات شده است. اگر علاقمند باشی میتوانی به آنجا مراجعه کنی.
زمین و آسمانها مانند دو شهر در قلمرو یک دولت، با هم مرتبطاند. بین آنها پیوند و داد و ستدهای مهمی وجود دارد. چیزهای مورد نیاز زمین مانند نور و حرارت و برکت و رحمت، از آسمان نازل، یعنی فرستاده می شود. به اجماع همهی ادیان آسمانی که مستند به وحیاند، و به تواتر همه کسانی که اهلِ مکاشفهاند و به شهود استناد میکنند، فرشتگان و روحها از آسمان به زمین میآیند. لذا با حدس قطعیِ قریب به حس، دانسته میشود که برای صعود ساکنان زمین به آسمان، راهی وجود دارد. آری، همچنان که عقل و خیال و نظر هر کس، همیشه قادر است به آسمان رود، ارواح انبیا و اولیا که سنگینی خود را رها کردهاند، و ارواح امواتی که از اجسادشان خارج شده اند نیز میتوانند به اذن الهی بدانجا روند. آنان که لطیف و سبک شدهاند میتوانند به آسمان بروند و بیتردید قسمی از ساکنان زمین و هوا نیز که جسد مثالی بر تن کرده و چون ارواح، لطیف و سبک شدهاند قادرند به آسمان صعود نمایند.
سکوت، سکون، نظم، انتظام، گستردگی و نورانیت آسمان نشان میدهد که ساکناناش مانند ساکنان زمین نیستند. آنها همه مطیع و فرمانبردارند. هر چه فرمان داده شود انجام میدهند. در آنجا و در میان آنان هیچ دلیلی برای مناقشه و مزاحمت وجود ندارد، زیرا دیار آنها فراخ و گسترده است، فطرتشان زلال، خودشان معصوم و بیگناه، و مقامهایشان ثابت میباشد. اضداد در زمین اجتماع کرده، و اشرار به اخیار آمیختهاند لذا مناقشاتی در بینشان آغاز شده، و به همین دلیل دچار اختلاف و کشمکش گشتهاند، از همین رو برایشان امتحانات و مسابقاتی گذاشته شده و از نتیجهاش پیشرفت یا پسرفت حاصل شده است. حکمت این حقیقت آن است که: بشر به عنوان میوه شجره خلقت بخش نهایی آن میباشد. طبیعیست که ثمره چیزی، دورترین، جامعترین، لطیفترین و مهمترین جزء آن چیز است. به همین دلیل است که انسان به عنوان ثمرهی عالم، جامعترین، بدیعترین، عاجزترین، ضعیفترین و لطیفترین معجزه قدرت است لذا زمین که مهد و مسکن اوست نسبت به آسمان، به لحاظ مادی کوچکتر و حقیرتر است لیکن از نظر معنا و صنعت، قلب و مرکز کائنات، نمایشگاه همه معجزات صنعت، مظهر و نقطه کانونی تجلی تمام اسما، محشر و بازتاب دهنده فعالیت بیپایان ربانی، مدار و بازار خلاقیت بیحد و حصر الهی و ایجاد سخاوتمندانه، مخصوصاً در انواع کوچک و فراوان نباتات و حیوانات، محل عرضه نمونههایی از مصنوعات عوالم گسترده آخرت در مقیاسی کوچک، دستگاهی برای تولید منسوجات ابدی که به سرعت کار میکند، محل تقلید مناظر سرمدی که با شتاب تغییر مییابد، و مزرعه و محل موقت و محدودی که برای پرورش دانههای باغهای دائمی به سرعت سنبله میدهد، شده است. به دلیل همین عظمت معنوی زمین و اهمیت صنعت آن است که قرآن حکیم زمین را که در مقایسه با آسمان، حکم میوه کوچک درخت بزرگی را دارد، معادل همه آسمانها قرار میدهد. زمین را در کفهیی و تمام سماوات را در کفه دیگر میگذارد. بارها رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ میگوید. تحول سریع و تغییرات مدام زمین که ریشه در حکمتهای گفته شده دارد اقتضا میکند ساکناناش نیز به همان ترتیب، مظهر تحولات باشند؛ همچنین زمین محدود، محل معجزات بیشمار قدرت (الهی) بوده و هست، لذا بر مهمترین ساکناناش که انس و جناند، مانند ذیحیاتان دیگر، حدی فطری و قیدی خُلقی زده نشد؛ پس، مظهر ترقی و پیشرفت بینهایت و همین طور سقوط بینهایت گردید. میدان امتحان فراخی در برابر انبیا و اولیا تا نمرودها و شیطانها، پدیدار شد. مادام که وضع به همین منوال باشد بیتردید شیطانهای فرعون شده با شرارت بیحصرشان بهسوی آسمان و اهلاش سنگ پرانی خواهند کرد.
ذات ذوالجلالی که پروردگار و آفریننده و مدبر تمام عوالم است، نامها و عناوین و اسمای حسنای بسیار زیادی دارد که دارای احکام گوناگونی هستند. برای مثال همان اسم و عنوانی که اقتضا میکرد فرشتگان را در مصاف با کفار برای محاربه به صف یاران پیامبر بفرستد، لازم میدارد که میان ملائکه و شیاطین جنگ باشد؛ و اخیار آسمانیان و اشرار زمینی در مبارزه باشند. آری، قدیر ذوالجلالی که نفوس و انفاس کفار در قبضه قدرت اوست، با فرمانی و صیحهیی آنها را نابود نمیکند. او تحت عنوان ربوبیت عامه و با اسم حکیم و مدبر، میدانی برای امتحان و مبارزه میگشاید. در مثل مناقشه نیست، ما میبینیم که هر پادشاهی به اعتبار دوایر حکومتیاش عناوین و اسمهای جداگانهی بسیار زیادی دارد. مثلاً در دایره عدلیه با عنوان «حاکم عادل» از او یاد میکنند. در دایره نظامی او را «فرمانده اعظم» میخوانند. دایره مشیخت او را با نام «خلیفه» ذکر میکند. در دایره مُلکیه با نام «سلطان» شناخته میشود. اهالی مطیع او را «پادشاه مهربان» مینامند. افراد عصیانگر به او « حاکم قهار» میگویند؛ و علیهذا ... گاه میشود آن پادشاه والا مقام که همه ساکنان (روی زمین) در اختیار او هستند، عصیانگری ذلیل و عاجز را با فرمانی نابود نکرده و او را به نام حاکم عادل، روانه محکمه میکند. از شایستگی مأمور مقتدر و صادقاش به تلطیف آگاه است. اما با علم خصوصی خود و با تلفن خصوصی خود او را مورد لطف و محبت قرار نمیدهد، بلکه برای اعلام همگانی استحقاق او به گرفتن پاداش، تحت عنوان حشمت سلطنت و تدبیر حکومت، مسابقهیی راه میاندازد، به وزیرش فرمان میدهد، و مردم را به تماشا میخواند. استقبالی سیاسی فراهم میکند. در نتیجهی یک آزمون عالی و باشکوه و در یک مجلس با عظمت او را مورد لطف قرار میدهد و شایستگیاش را اعلام میدارد. جهات دیگر موضوع را با همین مطالب مقایسه کن. پس وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى، سلطان ازل و ابد اسمای حسنای بسیار زیادی دارد. بهواسطه تجلیات جلالیه و تظاهرات جمالیه، شئونات و عناوین فراوانی دارد. اسم و عنوان و شأنی که اقتضای نور و ظلمت، تابستان و زمستان، و بهشت و جهنم را دارد مانند بسیاری از قانونهای عام همچون قانون تناسل، قانون مسابقه و قانون تعاون تا حدی مقتضی تعمیم قانون مبارزه است. قانون مذکور مبارزه وسوسهها و الهامات قلبی تا مبارزه ملائکه و شیاطین در آفاق آسمان را در بر میگیرد.
مادام که رفت و برگشت از زمین به آسمان مطرح است، از آسمان به زمین نیز آمد و رفت در جریان است، و نیازهای مهم زمینی از آسمان فرستاده میشود، و مادام که ارواح طیبه به آسمان میروند، بیتردید ارواح خبیثه نیز به تقلید از اخیار برای رفتن به دیار سماوات اقدام خواهند کرد، زیرا به لحاظ وجودی دارای لطافت و سبکی هستند. شکی هم نیست که طرد و رد خواهند شد؛ چرا که به لحاظ ماهیت از شرارت و نحوست برخوردارند، همین طور بدون هیچ شک و شبههیی، این داد و ستد مهم و این مبارزه معنوی، در عالم شهادت علامت و اشارهیی خواهد داشت، زیرا حکمت سلطنت ربوبی اقتضا دارد که برای ذی شعور مخصوصاً برای انسان که مهمترین وظیفهاش مشاهده و شهادت و ابلاغ و نظارت است اشاره و علاماتی برای مهمترین تصرفات غیبی بگذارد؛ همچنان که باران را برای معجزات بیپایان بهار، اشارتی، و اسباب ظاهری را برای خوارق صنعتاش علامتی قرار داد، تا گواهی باشد برای اهالی عالم شهادت؛ تا نظر دقیق عموم آسمانیان و ساکنان زمین را به آن منظر تماشایی عجیب جلب کند، یعنی آن آسمانهای باعظمت را چون شهری و قلعهیی با برج و باروهای تزیین یافته که در اطرافاش نگهبانها دیده میشوند، نشان دهد و دیگران را به تفکر در حشمت ربوبیتاش وا دارد. مادام که اعلام این مبارزه متعالی از نظر حکمت امری ضروریست؛ بیتردید باید اشارتی بر آن وجود داشته باشد؛ در حالی که در متن حوادث جوی و سماوی هیچ رخدادی مناسب این اعلام دیده نمیشود. مناسبتر از این نیست، زیرا از این رویدادهای نجومی که به منجنیقهای پرتاب شده از برجهای محکم قلعههای مرتفع و گلولههای منور، شبیهاند فی البداهه دانسته میشود که تا چه حد مناسب رجم شیطاناند. این در حالیست که برای این رویداد، به حکمتی مناسبتر از حکمت و غایت یاد شده پی بُرده نمیشود. سایر حوادث نیز چنین نیست. این حکمت از زمان آدم تاکنون امر شناخته شدهییست و نزد اهل حقیقت شهرت دارد.
از آنجا که بشر و جن مستعد شر و سرپیچی و عناد هستند، مرتکب تمرد و طغیانی بینهایت میشوند. به همین دلیل است که قرآن کریم با بلاغتی اعجازآمیز، و روشهایی عالی و باهر، و تمثیلها و مثالهایی آشکار و ارزشمند، انس و جن را چنان از عصیان و طغیان برحذر میدارد که کائنات به لرزه در می آید. برای نمونه: آیهی يَا مَع۟شَرَ ال۟جِنِّ وَال۟اِن۟سِ اِنِ اس۟تَطَع۟تُم۟ اَن۟ تَن۟فُذُوا مِن۟ اَق۟طَارِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ فَان۟فُذُوا لَا تَن۟فُذُونَ اِلَّا بِسُل۟طَانٍ (رحمان: ٣٣)؛ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ يُر۟سَلُ عَلَي۟كُمَا شُوَاظٌ مِن۟ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَن۟تَصِرَانِ (رحمان: ٣٤ ٣٥) به این مثل اشاره دارد که ای انس و جن! اگر از فرامینام اطاعت نمیکنید، از مرزهای پادشاهیام در صورتی که میتوانید خارج شوید. به انذار عظیم، تهدید دهشتناک، و منع شدید موجود در آیه توجه کن. ببین که سرکشی به غایت مغرورانه انس و جن را چگونه با بلاغتی اعجاز آمیز در هم میشکند. عجز و ناتوانی آنها را اعلام داشته نشان میدهد که به نسبت عظمت و گستردگی سلطنت ربوبیت چهقدر درمانده و ناتواناند. آیه فوق گویا در همراهی با آیه وَجَعَل۟نَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ (ملك: ٥) میگوید: «ای جن و انسی که درون حقارت خود مغرور و متمرد، و درون ضعف و فقرتان سرکش و عنودید! چهطور میتوانید جسارت کرده، با عصیانتان در برابر فرامین سلطان ذیشأنی ایستادگی کنید که ستارهها و ماه ها و خورشیدها همانند سربازان فرمانبردار، از اوامرش اطاعت میکنند. شما با سرکشی خود به مبارزه با چنان حاکم ذوالجلالی برخاستهاید که لشکریانی چنان مطیع و عظیمی دارد؛ فرض کنیم شیاطین شما در برابر او ایستادگی کنند، (آگاه باشید) که با گلولههایی به بزرگی کوه میتوانند آنها را رجم کنند. شما با کفرانتان در مملکت چنان مالک ذوالجلالی عصیان میکنید که بندگان و جنودش نه تنها مخلوقات عاجز کوچکی چون شما، که بر فرض محال اگر دشمن کافری به بزرگی کوه و زمین هم بودید، میتوانند ستارگانی به بزرگی زمین و کوه، آهنهای آتشین و مس های (گداخته) بیدود بهسویتان پرتاب و شما را متلاشی کنند؛ همچنین قانونی را زیر پا میگذارید که بسیاری به آن پایبندند؛ (بدانید که) اگر لازم آید زمینتان را بر سرتان خراب میکنند. ستارگانی چون گلوله و به بزرگی زمین بر شما باریدن خواهد گرفت.» آری، در قرآن، گاه تحشیدات مهمی هست که وجودشان به دلیل قوه و قدرت دشمنان نیست، بلکه ریشه در اسبابی نظیر لزوم اظهار حشمت و شکوه (الهی) و پستی و شناعت دشمن دارد. نیز گاهی برای نشان دادن کمال نظم، نهایت عدل، غایت حلم و قوت حکمت بزرگترین و قدرتمندترین اسباب را در برابر کوچکترین و ضعیفترین موجود گرد میآورد، تهدیدش میکند ولی حقوقاش را ضایع نکرده و اجازه تجاوز نمیدهد. برای مثال به این آیه توجه کن: وَاِن۟ تَظَاهَرَا عَلَي۟هِ فَاِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَو۟لٰيهُ وَجِب۟رٖيلُ وَصَالِحُ ال۟مُؤ۟مِنٖينَ وَال۟مَلٰٓئِكَةُ بَع۟دَ ذٰلِكَ ظَهٖيرٌ (تحريم: ٤) و ببین که درآن پیرامون پیامبر تا چه حد حرمت و احترام هست و در خصوص حقوق همسران نبی تا چه حد لطف و مرحمت وجود دارد. این تحشیدات مهم صرفاً برای بیان رحیمانهی عظمت حرمت نبی، اهمیت شکایت دو نفر از همسران، و لزوم رعایت حقوق آنهاست.
ستارگان نیز مانند فرشتگان و ماهیان دارای افراد به غایت مختلفی هستند. قسمی از آنها بینهایت کوچک و گروهی به غایت بزرگاند. به هر روشنایی درخشندهیی در آسمان ستاره گفته میشود. فاطر ذوالجلال و صانع ذوالجمال نوعی از این ستارگان را زینتهای گوهرین پهنه زیبای آسمان، میوه آن درخت نورانی، و ماهیان تسبیحگوی آن دریا آفرید و آنها را برای فرشتگانش تفرجگاه و مرکب و منزل قرار داد. نوع کوچکی از ستارگان را هم ابزار رجم شیاطین کرد. شهابهایی که برای رجم شیاطین پرتاب میشوند ممکن است سه معنا داشته باشند: معنای اول: رمز و علامتیست بر این حقیقت که قانون مبارزه در گستردهترین دایره نیز جریان دارد. معنای دوم: در آسمانها، نگهبانان هشیار و ساکنان مطیعی وجود دارد، یعنی اعلان و اشاره میشود که در آن جا جنود الهیای هستند که از اختلاط و استماع اشرار زمینی ناخرسندند. معنای سوم: برای آنکه شیاطین جاسوس به عنوان ممثّلان خبیثِ مزخرفات ارضی، آسمان پاک را که مسکن پاکیزگان است ملوث نکنند و به حساب نفوس خبیثه به تجسس نپردازند، آنها را با شهابهای مذکور از ابواب آسمان رد و طرد میکنند؛ همانطور که مثلاً برای ترساندن جاسوسان بیادب منجنیقهایی پرتاب و گلولههای منوّر شلیک میکنند. ای کسی که اهل نجومی و به فانوس عقلات که در حکم کرم شب تابیست اعتماد میکنی و بر خورشید قرآن چشم میبندی! به حقایقی که در هفت پله بیان و اشاره شده با هم دقت کن؛ چشم بگشا، فانوس عقل را رها کن، در درخشش اعجاز به روشنایی روز به معنای آیه مذکور توجه کن! ستاره حقیقتی از آسمان این آیه برگیر و به سوی شیطانی که بالای سرت است پرتاب کن، شیطانات را رجم کن! ما هم باید چنین کنیم و با رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِن۟ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ (مؤمنون: ٩٧) بگوییم. «فَلِلّٰهِ الحُجَّةُ الْبَالِغَةُ وَ الْحِكْمَةُ الْقَاطِعَةُ» سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
(مبحث اول از مکتوب بیست و ششم) دومین اعتراض کوچک شیطان

