بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ (يس: ٨٢) فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ (يس: ٨٣) با بیان چهار شعاع از نور آیه فوق که ظلمت را متلاشی کرده، و موجب اطمینان نفسام میشود، متن حاضر را نوشتم تا نفس کورم را بصیرتی دهد.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Sixteenth Word
ای نفس نادان! میگویی «کلیت افعال الهی با احدیت ذات او، ربوبیت عام بییاورش با وحدت شخصی او، شمول تصرفات بیشریکاش با فردانیت او، حاضر بودناش در هر جا با منزه بودناش از مکان، و نزدیک بودناش به هر چیز با تعالی بینهایتاش، و اینکه شخصاً همه امور را در دست دارد با یگانگیاش، حقایق قرآنیاند. قرآن نیز حکیم است و حکیم اموری را که عقل نمیپذیرد بر آن تحمیل نمیکند. اینجا عقل منافاتی ظاهری را میبیند. و من توضیحی میخواهم که عقل را به تسلیم وا دارد.» پاسخ: مادام که چنین است و برای مطمئن شدن خواهان آنی؛ با استناد به فیض قرآن میگوییم: اسم نور بسیاری از مشکلات ما را حل کرده است، و انشاءالله این مشکل را هم حل میکند. از راه تمثیل که موضوع را برای عقل روشن کرده و قلب را نورانیت میبخشد؛ همچون امام ربانی (رض) میگوییم: نه شبم نه شب پرستم من غلام شمسم از شمس ميگويم خبر تمثیل، درخشانترین آینه اعجاز قرآن است لذا ما هم با یک تمثیل به این سّر نگاه خواهیم کرد. ذات واحد، بهواسطه آینههای متعدد، کلیت کسب میکند؛ در حالی که جزییای حقیقیست حکم کلیای را مییابد که بر شئونات عمومی مالک است. مثلاً خورشید در حالی که جزییای مشخصیست، بهواسطه اشیای شفاف حکم چنان کلیای را مییابد که روی زمین را با تمثالها و عکسهایش پر میکند؛ طوری که به عدد قطرهها و ذرات درخشان، جلوه و تجلی مییابد. گرما و ضیای خورشید و هر کدام از هفت رنگی که در ضیای خورشید هست بر اشیای مقابل خود محیط، عام و شامل میباشند، با این حال هر چیز شفاف نیز علاوه بر تمثال خورشید، گرما و ضیا و رنگهای هفتگانه آن را نیز در مردمک چشم خویش نگاه میدارد و قلب صاف خود را تختگاه او میکند. معلوم میشود خورشید به اعتبار واحدیتاش بر همه چیزهای مقابلاش محیط میباشد؛ به همین ترتیب به اعتبار احدیتاش نیز علاوه بر اوصاف فراواناش با نوعی جلوه ذاتیه در همه چیز حضور دارد. مادام که از تمثیل به بحث تمثّل رسیدیم به سه نوع از انواع متعدد تمثّل که مدار این مسأله خواهند بود اشاره میکنیم: تمثّل اول: عکس چیزهای مادی و کثیف است. این عکسها هم غیرند و عین نیستند؛ و هم موات و مردهاند. به جز هویت صوری خود هیچ خاصیتی ندارند، برای مثال تو وارد اتاق آینهها میشوی؛ در آنجا یک سعید هزاران سعید میشود. لیکن جاندار فقط تو هستی و دیگران مردهاند. آنها خصوصیات حیات را ندارند. تمثّل دوم: عکس اشیای مادیِ نورانیست. چنین عکسی عین نیست اما غیر هم نمیباشد. ماهیتاش مشابه نیست اما دارای اکثر خواص آن شی نورانیست، و مانند آن «حی» بهشمار میرود. مثلاً شمس وارد دنیا شد؛ و عکس خود را در هر آینهیی نشان داد. ضیا که از خواص خورشید است و رنگهای هفتگانه آن، در هر یک از آن عکسها موجود میباشد. اگر بر فرض، خورشید ذیشعور بود و گرمایش عین قدرت، ضیایش عین علم و رنگهای هفتگانهاش عین صفات سبعهاش میبود، در آن صورت این خورشید واحد و یکتا در یک لحظه در هر آینهیی یافت میشد و هر کدام از آنها را عرش یا نوعی تلفن خود میکرد، یعنی این موارد مانع هم نمیشدند. میتوانست بهواسطه آینهمان با هر کدام از ما دیدار کند. به رغم دوری ما از او، او از خودمان به ما نزدیکتر میشد. تمثّل سوم: عکس روحهای نورانیست. چنین عکسی هم حی است هم عین. لیکن چون ظهورش به نسبت قابلیت آینهها میباشد، ماهیت نفس الامری روح را کاملاً اخذ نمیکند. مثلاً حضرت جبرئیل (ع) لحظهیی که به صورت «دحیه» در محضر نبوی حاضر شد، در همان لحظه با بالهای باشکوهش در حضور الهی و در برابر عرش اعظم به سجده میرود. او در همان زمان، در جاهای بیشماری حاضر بود و اوامر الهی را تبلیغ مینمود. در چنین موردی یک کار مانع کار دیگر نمیشود. بدین سبب است که پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با هویت نورانیاش و ماهیتاش که نور است، همه صلواتهای امتاش را در دنیا همزمان میشنود و در قیامت در یک لحظه با تمام اصفیا دیدار میکند. چیزی مانع چیز دیگر نمیشود. حتی بعضی از اولیا را که نورانیت زیادی کسب کرده و «ابدال» نامیده میشوند در آن واحد در جاهای متعددی مشاهده کردهاند، که به تنهایی کارهای جداگانه بسیاری انجام میدادهاند. همچنان که آب یا شیشه آینهیی میشوند برای اجسام، هوا و اثیر و برخی موجودات عالم مثال نیز برای موجودات روحانی حکم آینه و واسطهی سیر و سیاحتی با سرعت برق و خیال را مییابند، لذا موجودات روحانی مذکور در آینههای پاکیزه و منازل لطیفی که گفتیم با سرعت خیال سیر میکنند، یعنی در یک لحظه به هزاران جا میروند. مادام مخلوقاتی عاجز و مُسخر چون خورشید، و مصنوعاتی نیمه نورانی و مقید به ماده چون موجودات روحانی، براساس سرّ نورانیت با بودن در جایی میتوانند در جاهای متعدد دیگری هم حضور داشته باشند، و به رغم جزیی و مقید بودن، حکم کلیای مطلق را میگیرند، و میتوانند در یک لحظه بهواسطه اختیاری جزیی کارهای بسیاری را انجام دهند؛ حال ذات اقدسی را در نظر بگیرید که مجرد و معلای از ماده، و منزّه و مبرّا از محدودیت قید و ظلمت کثافت میباشد، و عموم انوار و نورانیها در حکم سایه کثیف انوار قدسی اسمای او هستند، ذات اقدسی که صفاتاش محیط و شئوناتاش کلی بوده و عموم هستی و تمام حیات و عالم ارواح و عالم مثال، یکی از آینههای نیمه شفاف جمال اویند، چه چیزی میتواند از توجه احدیتاش که با علم محیط و اراده کلی و قدرت مطلق درون تجلی صفات و جلوهی افعالاش میباشد پنهان شود؟ کدام کار برایش سخت است، کدام امر را میتوان از او پنهان کرد؟ چه کسی میتواند از او دور بماند و کدام شخصیت بیآن که کسب کلیت کند میتواند به او نزدیک گردد. آری، همچنان که نور بیقید خورشید، بهواسطه عکس بیمادهاش، از مردمک چشم به تو نزدیکتر است، و تو به دلیل مقید بودنات از آن به غایت دور هستی؛ و برای نزدیک شدن به آن میبایست از بسیاری قیود، مجرد شوی، و از بسیاری مراتب کلی عبور کنی؛ معناً به اندازه زمین بزرگ شوی و به قدر ماه ارتفاع بگیری، تا بتوانی مستقیماً مقداری به مرتبه اصلی خورشید نزدیک شده و با آن بیپرده دیدار کنی؛ به همین ترتیب جلیل ذوالجمال و جمیل ذوالکمال نیز به غایت به تو نزدیک است و تو از او بینهایت دور هستی. اگر قلبات توان، و عقلات برتری و فضلی دارد سعی کن نکات موجود در تمثیل را با حقیقت تطبیق دهی.
ای نفس نادان! میگویی آیاتی چون اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ (يس: ٨٢) اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُم۟ جَمٖيعٌ لَدَي۟نَا مُح۟ضَرُونَ (يس: ٥٣ ) نشان میدهند که ایجاد اشیا، فقط با یک امر و به صورت دفعی صورت میگیرد؛ و آیاتی مانند اَح۟سَنَ كُلَّ شَى۟ءٍ خَلَقَهُ (سجده: ٧) و صُن۟عَ اللّٰهِ الَّذٖٓى اَت۟قَنَ كُلَّ شَى۟ءٍ (نمل:88) نشان میدهند که ایجاد اشیا با قدرتی عظیم در متن علم و صنعتی دقیق در حکمت، بهتدریج حاصل شدهاند، چگونه میتوان این مطالب را توضیح داد؟ پاسخ: با استناد به فیض قرآن میگوییم: اولاً منافاتی وجود ندارد. قسمی چنان است؛ مانند ایجاد در ابتدا. قسمی نیز چنین است، مانند اعاده امثال … ثانیاً: نهایت نظم، غایت اتقان، حسن صنعت و کمال خلقتی که درسهولت و سرعت و کثرت و وسعت مشهود در موجودات وجود دارد، به قطع و یقین بر وجود حقایق دو قسم آیات مذکور گواهی میدهند. بنابراین، بحث از محقق شدن آنها در خارج بیمورد است. فقط میتوان گفت «سرّ حکمت شان چیست؟» لذا ما هم با یک قیاس تمثیلی به این حکمت اشاره میکنیم: مثلاً پیشهوری چون خیاط را در نظر بگیریم که با مهارتها و سختیهای فراوان شیئی را تولید میکند و الگو قرار میدهد. آنگاه نمونههای آن را براساس آن الگو به سهولت ایجاد میکند؛ حتی این کار را گاه چنان راحت انجام میدهد که گویی امر میکند و کار انجام میشود؛ همین طور در کار خود چنان نظم و ترتیب محکمی مییابد که گویا کارها مانند ساعت با صدور فرمان او انجام میشوند. به همین ترتیب صانع حکیم و نقاش علیم، کاخ (باشکوه) این عالم را با تمام محتویاتاش، به صورتی بدیع آفرید و پس از آن با نظام تقدیر که در حکم الگویی برای همه آفریدهها اعم از کلی و جزیی یا جزء و کل میباشد مقداری معین به آنها عطا فرمود. اینک بنگر که آن نقاش ازلی، هر عصری را الگویی قرار داد و با معجزات قدرت خویش، جهانی نو و آراسته را بر آن پوشاند. هر سال را مقیاسی کرد و با خوارق رحمتاش، کائناتی نو و آراسته را به نسبت قامت آن دوخت. هر روز را سطری کرد و با دقایق حکمتاش موجوداتی تزیین شده و جدید را در آن نگاشت. آن قدیر مطلق، همان گونه که هر عصر، هر سال، و هر روز را الگو قرار داد هر کوه و صحرا، باغ و بوستان و روی زمین و هر درختی را نیز الگو نمود. هر از گاهی، عالمی را نو به نو بر زمین استوار و دنیاهای جدیدی ایجاد کرده، و عوالم را تک تک اخذ و عالمهای جدید دیگری خلق میکند. فصل به فصل در هر باغ و بوستانی معجزات قدرت و هدایای رحمتاش را نو به نو آشکار میسازد؛ و از نو یک به یک کتابی حکمتنما مینگارد. مطبخهای تازه رحمتاش را بنا مینهد؛ جامهی هنرنمای جدیدی میپوشاند؛ در هر بهار پوشش جدید سندس مثالی بر هر درخت میافکند و آن را با مرصعات نو و مروارید گونهیی تزیین میکند. آنگاه با هدایای رحمتِ ستاره گوناش دستاناش را پر میکند. ذاتی که این امور را در نهایت حسن صنعت و کمال انتظام انجام میدهد و عوالم متحرک را که پی در پی بر ریسمان زمان آویزان هستند در نهایت حکمت و عنایت و کمال قدرت و صنعت متحول میکند، بیشک ذاتی به غایت قدیر و حکیم و بینهایت بصیر و علیم است؛ تصادف در کار او دخالتی ندارد؛ همان ذات ذوالجلالیست که چنین فرمان میدهد: اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ (يس: ٨٢)؛ اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ (نحل: ٧٧) و به این ترتیب هم کمال قدرت خویش را اعلام میدارد و هم بیان میکند که حشر و قیامت نسبت به قدرتاش، به غایت سهل و آسان است، نیز با قرآن معجز البیان میفرماید که امر تکوینیاش متضمن قدرت و اراده است و همه اشیا کاملاً منقاد و مُسخر اوامر اویند؛ و آنها را بدون هیچ تماس و اقدامی میآفریند. لذا برای بیان سهولت مطلق در ایجاد اشیا، میفرماید که همه امور صرفاً بهواسطه فرمان واحد او انجام میشوند. خلاصه: قسمی از آیات، حسن صنعت بینهایت و کمال حکمت بیانتهایی را در ایجاد اشیا مخصوصاً در بدایت ایجادشان بیان میدارند. قسم دیگر در خصوص تکرار ایجاد و اعادهی اشیا، سهولت و سرعت بیانتها، و انقیاد و آسانی بیپایان را اظهار میکنند.
ای نفس پر وسوسهیی که از حد و حدود خود تجاوز کردهیی! میگویی آیاتی مانند بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ (مؤمنون: ٨٨)؛ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا (هود: ٥٦)؛ وَ نَح۟نُ اَق۟رَبُ اِلَي۟هِ مِن۟ حَب۟لِ ال۟وَرٖيدِ (ق: ١٦) قربیت بینهایت الهی را نشان میدهند. وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ (بقره: ٢٨)؛ تَع۟رُجُ ال۟مَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَي۟هِ فٖى يَو۟مٍ كَانَ مِق۟دَارُهُ خَم۟سٖينَ اَل۟فَ سَنَةٍ (معارج: ٤) و احادیثی مانند «حضرت حق ورای هفتاد هزار حجاب قرار دارد.» نیز حقایقی مانند معراج، حکایت از دوری بینهایت ما دارند. خواهان توضیحی برای اظهار این سرّ دور از ذهن هستم. پاسخ: پس بشنو: اولاً: در انتهای شعاع نخست گفته بودیم: در حالی که خورشید با نور بیقید، و به سبب عکس بیمادهاش، به تو از مردمک چشمات که آینه آن و پنجره روح توست نزدیکتر میباشد، تو به دلیل مقید و محبوس بودن در ماده، از آن به غایت دوری. تو صرفاً میتوانی با قسمی از عکسها و سایههای آن ارتباط داشته باشی و با نوعی از جلوهها و تجلیات جزییاش دیدار کنی و به رنگهایش که در حکم دستهیی از صفاتاش میباشند، همین طور به شعاعها و مظاهرش که در حکم اسمای طایفهیی هستند نزدیک شوی. اگر میخواهی به مرتبه اصلی خورشید نزدیک شوی و شخصاً و مستقیم با ذات آن دیدار کنی، باید از قیود بسیاری مجرد شده و از بسیاری مراتب کلی عبور کنی. تو وقتی بتوانی از نظر تجرد، معناً به اندازه کره زمین بزرگ شوی، چون هوا روح خود را انبساط دهی، چون ماه ارتفاع بگیری، و چون بدر در برابرش حضور یابی خواهی توانست بالذات و بیپرده با او دیدار نموده و مدعی شوی که تاحدودی به او نزدیک شدهیی؛ به همین ترتیب آن جلیل پر کمال، آن جمیل بیمثال، آن واجب الوجود، آن موجد کل موجود، آن شمس سرمد، آن سلطان ازل و ابد، به تو از خودت نزدیکتر است؛ در حالی که تو از او بینهایت دوری. اگر میتوانی تمثیل را تطبیق بده … ثانیاً: مثلاً وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ در میان نامهای فراوان یک پادشاه، نام فرمانده در دوایر تو در توی زیادی ظاهر میگردد. از دایرهی کلی ستاد ارتش گرفته تا دایره مارشالها و ژنرالها، تا سروان و سرجوخه، در همه دایرههای کوچک و بزرگ، و کلی و جزیی ظهور و تجلی مییابد. حالا یک نفر در خدمت سربازی، فرماندهیِ جزیی را که در مقام سرجوخگی ظهور یافته مرجع قرار داده و با این جلوه اسمیِ جزیی با فرمانده اعظم مرتبط شده و با او نسبت مییابد. اگر بخواهد با اسم اصلی او تماس داشته باشد، یعنی با عنوان مذکور با او دیدار کند، باید از سرجوخگی تا مرتبه کلی فرماندهی ستاد ارتقا یابد. معلوم میشود پادشاه با اسم و حکم و قانون و علم و تلفن و تدبیر خود به آن سرباز نزدیک است و اگر آن پادشاه، از اولیای ابدال نورانی باشد مستقیماً با حضور خود کاملاً نزدیک است، و هیچ چیز نمیتواند مانع و حائل این نزدیکی شود. این در حالیست که سرباز فوق الاشاره به غایت دور است. هزاران مرتبه و هزاران حجاب، فاصله وجود دارد، اما پادشاه گاه مرحمت فرموده و برخلاف معمول، سربازی را به حضور میپذیرد و او را شامل لطفاش میکند. همچنین ذات ذوالجلالی که مالک امر كُنْ فَيَكُونُ میباشد و خورشیدها و ستارگان افراد فرمانبردار اویند، با آنکه به هر چیزی بیش از همه چیزها نزدیک است اما همه چیز بینهایت از او دورند. اگر کسی بخواهد بیهیچ حجابی در محضر کبریایی او حاضر گردد باید از هفتاد هزار حجاب ظلمانی و نورانی یعنی از پردههای مادی و اکوانی و اسمایی و صفاتی عبور کند، هزاران درجات تجلی خصوصی و کلی هر اسم را پشت سر بگذارد، در طبقات متعالی صفاتاش گشتی بزند تا به عرش اعظماش که مظهر اسم اعظم اوست عروج نماید؛ لذا اگر جذبه و لطفاش نباشد هزاران سال باید کوشید و سلوک کرد. برای نمونه اگر تو بخواهی با نام خالق به او نزدیک شوی لازم است ابتدا با خصوصیت خالق خود، آنگاه از جهت خالقیت همه انسانها، سپس با عنوان خالق همه ذیحیاتان، و بعد با اسم خالق تمام موجودات با او مرتبط شوی؛ در غیر این صورت در سایه میمانی و فقط جلوهیی جزیی را مییابی. هشدار: پادشاهی که در تمثیل بیان شد به دلیل عجزش، در مراتب اسم فرماندهی خود واسطههایی مانند مارشال و ژنرال را قرار داده بود. لیکن قدیر مطلقی که بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ است مستغنی از واسطههاست. واسطهها صرفاً ظاهری و پرده عزت و عظمت هستند، و در متن عبودیت و حیرت و عجز و افتقار، مُبلغ و تماشاگر سلطنت ربوبی اویند. یاور او نیستند و نمیتوانند شریک سلطنت ربوبیاش شوند.
اینک ای نفس تنبلام! حقیقت نماز که در حکم نوعی معراج میباشد چنین است: همانطور که در تمثیل پیش بیان شد، پذیرش آن سرباز به حضور پادشاه از سر لطف محض صورت گرفت، نماز نیز از روی محض رحمت، پذیرش توست به محضر ذات جلیل ذوالجمال و معبود جمیل ذوالجلال. با گفتن «اَللهُ اَكْبَرُ» از نظر معنا و خیال یا نیت از هر دو جهان فارغ شده، مجرد از قید مادیات، به مرتبه کلی عبودی، یا سایه و صورتی از کلی ارتقا یافته و مشرّف به نوعی حضور میشوی. نماز به نسبت قابلیت هر کس مظهریت عظیمی برای خطاب اِيَّاكَ نَع۟بُدُ است. تکرار «اَللهُ اَكْبَرُ اَللهُ اَكْبَرُ» در حرکات نماز گویی اشارتیست بر قطع مراتب و ترقیات معنوی و خروج از دوایر جزیی به دوایر کلی. همچنین «اَللهُ اَكْبَرُ» عنوان مجملیست برای کمالات کبریایی او که خارج از معرفت ما میباشد. گویی هر «اَللهُ اَكْبَرُ» اشاره است به قطع یک مرتبه معراجیه. بهرهمندی از حتی پرتو و سایهیی از این حقیقت نماز به لحاظ معنا یا نیت یا تصور یا خیال، سعادت عظیمیست. بر اساس همین سرّ است که در حج بسیار «اَللهُ اَكْبَرُ» گفته میشود، زیرا حج شریف در اصل برای هر کس عبودیتی در یک مرتبه کلیست؛ همچنان که یک سرباز در روز خاصی چون عید، در دایره ژنرالها همچون ژنرالی به عید دیدنی پادشاه میرود و از لطف او برخوردار میگردد؛ یک حاجی نیز هر قدر هم عامی باشد مانند یک ولی که مراتب معنوی را طی کرده با عنوان پروردگار بزرگ اقطار زمین متوجه پروردگار خویش است، و مُشرَّف به عبودیتی کلیست. البته حرارت و حیرت و دهشت و هیبت ربوبیِ ایجاد شده در اثر مراتب کلی ربوبی که با کلید حج گشوده میشوند، آفاق عظمت الوهی که با دوربین حج مشاهده میگردند، مراتب کبریا و افق تجلیات و دوایر عبودیتی که به مرور با شعایر حج برای قلب و خیال فرد بسط مییابند را میتوان با (ذکر) «اَللهُ اَكْبَرُ اَللهُ اَكْبَرُ» تسکین داد و با آن، آن مراتب منکشفه مشهوده یا متصوره را اعلان نمود. این معنا، جدای از حج، در نماز عید، نماز باران، نماز خسوف و کسوف، و نماز جماعت نیز به صورت علوی و کلی و در درجات مختلف وجود دارد. اهمیت شعایر اسلامی اگر چه از نوع سنت باشند ریشه در همین سرّ دارند. سُب۟حَانَ مَن۟ جَعَلَ خَزَائِنُهُ بَي۟نَ ال۟كَافِ وَ النُّونِ فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ وَصَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى رَسُولِكَ ال۟اَك۟رَمِ مَظ۟هَرِ اِس۟مِكَ ال۟اَع۟ظَمِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ وَ اِخ۟وَانِهٖ وَ اَت۟بَاعِهٖ اٰمٖينَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ
قدیر علیم و صانع حکیم با نظم و ترتیبی که عاداتاش که به شکل قانون میباشند نشان میدهند، قدرت و حکمت خود را اظهار میدارد، و آشکار میسازد که هیچ تصادفی آمیخته به امورش نیست؛ به همین نحو مشیت، اراده، فاعل مختار بودن، اختیار، و عدم تقیّد به هیچ قیدی را با شذوذات قانونی، خوارق عادات خویش، تغییرهای صوری، اختلافات تشخصها، و تبدل زمان ظهور و نزول، اظهار داشته، پرده یکنواختی را دریده، و اعلام میدارد که هر چیز در هر لحظه و در هر شأن و شئونی و در هر چیز خود به او نیازمند است و منقاد ربوبیتاش میباشد؛ و به این ترتیب غفلت را نابود نموده، توجه انس و جن را از اسباب به مسبب الاسباب بر میگرداند. بیانات قرآن ناظر بر این اساس است. برای مثال در بیشتر مناطق، بعضی از درختان ثمردار یک سال میوه میدهند، یا به عبارت بهتر میوهها از خزانه رحمت (الهی) در دستان درخت گذاشته میشود آن هم به دیگران میدهد. اما سال بعد به رغم مهیا بودن همه اسباب ظاهری میوه را نمیگیرد و به کسی نمیدهد. یا مثلاً اوقات بارش باران، بر خلاف سایر امور لازم، آن قدر دچار دگرگونیست که در بحث «مغیبات خمسه» وارد شده است، زیرا مهمترین موقعیت در عالم وجود، از آن حیات و رحمت میباشد. باران نیز که آب حیات و مایع رحمت است از آنجا که رحمت محض، و منشا حیات میباشد، وارد قاعده یکنواختی نمیشود، که موجب غفلت و حجاب است، بلکه ذات ذوالجلال که منعم محیی و رحمان و رحیم میباشد آن را مستقیماً و بیپرده در اختیار خود نگاه میدارد تا درهای دعا و شکر همواره گشوده باقی بمانند. یا به عنوان مثال دادن رزق یا عطای سیمایی معین، مانند اثر احسانی خاص حالت غیرمنتظرهیی دارد؛ و توجه کنید که مشیئت و اختیار ربانی را چهقدر زیبا نشان میدهد. دیگر شئونات الهی مانند دگرگون شدن هوا، و تسخیر ابرها را هم میتوانی با موارد یاد شده قیاس کنی ...

