بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَيَض۟رِبُ اللّٰهُ ال۟اَم۟ثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم۟ يَتَذَكَّرُونَ (ابراهيم: ٢٥) وَ تِل۟كَ ال۟اَم۟ثَالُ نَض۟رِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم۟ يَتَفَكَّرُونَ (حشر: ٢١) زمانی دو نفر در استخری آب تنی کردند. آنها تحت تأثیر حالتی فوق العاده از خود بیخود شدند. وقتی چشم گشودند دیدند آنها را به عالم عجیبی بردهاند. چنان عالمی که از نظر کمالِ نظم و ترتیب در حکم قصبه یا شهر یا کاخی بود. با شگفتی تمام به اطراف نگاه کردند و دیدند از جهتی عالم عظیمی دیده میشود؛ در جهت دیگر کشوری با نظم و ترتیب؛ و در یک جهت دیگر شهری کامل، همچنین در جهتی دیگر کاخی دیده میشد که جهانی را در بر میگرفت. به گشت و گذار و سیاحت در آن عالم شگفتانگیز پرداختند. عدهیی از مخلوقات را دیدند که به طرز خاصی سخن میگویند و اینها زبانشان را در نمییابند. از ایما و اشارههایشان میتوان فهمید که سرگرم کارهای مهمی هستند و مسئولیتهای بااهمیتی را انجام میدهند. یکی از آن دو به رفیقاش گفت:«این جهان شگفتانگیز حتماً مدبری دارد؛ این دیار مرتب و منظم بیشک دارای مالکیست؛ برای این شهر بسیار عالی حتماً صاحبی هست، و این کاخ پر از صنعت سازنده ماهری دارد. ما باید بکوشیم و او را بشناسیم، زیرا چنین به نظر میرسد که آورنده ما به اینجا هموست. اگر او را نشناسیم چه کسی کمکمان خواهد کرد؟ از این مخلوقات عاجزی که زبانشان را نمیدانیم و حرف ما را گوش نمیکنند چه انتظاری میتوانیم داشته باشیم؟ همچنین ذاتی که جهانی بس فراخ را به صورت کشوری ایجاد کرد و چون شهری درآورد و نمای کاخ به آن داد و سراسرش را پر از چیزهای خارق العاده کرد، و با انواع تزیینات تزیین نمود، و با معجزات عبرتانگیز احاطه کرد؛ شکی نیست که از ما و همه کسانی که به اینجا میآیند خواستهیی دارد. باید او را بشناسیم و لازم است بدانیم که از ما چه میخواهد.» دیگری گفت:«باور نمیکنم کسی آنچنان که تو میگویی باشد و به تنهایی کل این عالم را اداره کند.» دوستاش در پاسخ گفت:«اگر درصدد شناخت او نباشیم و در این امر بیتفاوت باشیم، هیچ سودی ندارد، اما اگر ضرری داشته باشد، بسیار زیاد خواهد بود. اگر برای شناخت او بکوشیم دشواری ناچیزی خواهد داشت و اگر سودی داشته باشد سود فراوانی خواهد بود. لذا بیتفاوت بودن در قبال او، کار خردمندانهیی نیست.» آن فرد بیتوجه و بیتفاوت گفت:«من همه آرامش و لذتام را در این میبینم که به او فکر نکنم. به چنین مسائلی که ذهنام گنجایش آن را ندارد نخواهم پرداخت. همه این چیزها را که میبینی امور تصادفی و در هم بر همی هستند. کارها به خودی خود پیش میرود. چه ربطی به من دارد؟» رفیق عاقلاش گفت:«این گردنکشی تو، من و شاید بسیاری دیگر را دچار بلا خواهد کرد. گاه بیادبی کسی موجب ویرانی کشوری میشود.» رفیق لاابالی و بیقید این بار گفت:«یا با قطعیت به من ثابت کن که این شهر بزرگ مالک و صانع واحدی دارد، یا با من کاری نداشته باش.» دوستاش در پاسخ گفت:«مادام که در عناد و لجبازی به مرتبه جنون رسیدهیی و با لجبازیات ما و همه کشور را گرفتار قهر و عذاب خواهی کرد با دوازده برهان به تو نشان میدهم که این عالمِ چون کاخ و این قصبهی چون شهر، یک سازنده بیش ندارد و او نیز فقط و فقط همان است که همه چیز را تحت اداره خود دارد. او که هیچ نقیصهیی ندارد. سازندهیی که ما او را نمیبینیم اما او ما و همه چیزهای دیگر را میبیند و صدایشان را میشنود. او که همه کارهایش اعجاز و فوق العاده است؛ کسی که همه مخلوقاتِ مشهود ما که زبانشان را نمیدانیم مأموراناش هستند.»
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twenty-Second Word
بیا و هر سو را بنگر، و به همه امور توجه کن! دستی پنهانی در همه امور دخالت دارد. زیرا چیزی به کوچکی هستهیی که به قدر درهمی توان ندارد، هزاران مَن بار را حمل میکند. چیزی که ذرهیی ادراک ندارد کارهای به غایت حکیمانهیی انجام میدهد. معلوم میشود اینها به خودی خود کار نمیکنند و موجود قدرتمند پنهانی هست که آنها را به کار وا میدارد. اگر چنین نمیبود هر یک از کارهای انجام شده در شهری که میبینیم، میبایست معجزه، و هر شی باید فوق العاده معجزهکار میبود؛ و این نیز سفسطه است.
بیا و به آنچه دشتها و میدانها و منزلها را مزین کرده توجه کن. در هر کدامشان چیزهایی هست که از آن ذات پنهان خبر میدهند. هر کدام چون طغرا و مُهری از آن ذات غیبی خبر میدهند. حال مقابل دیدگانت را ببین، و دریاب که با مختصری پنبه چه میکند. بنگر که از مختصری پنبه چند توپ چوخا و پاتیس و پارچه گلدار حاصل میشود؛ علاوه بر آن چهقدر آب نبات و کوفته گرد خوشمزه ساخته میشود؛ طوری که اگر هزاران نفر چون ما آنها را بپوشند و میل کنند کفایتشان میکند. همین طور ببین این آهن و خاک و آب و زغال و مس و نقره و طلا را چگونه در کف غیبی خویش گرفت و به صورت تکه گوشتی درآورد نگاه کن و ببین ... ای آدم بیخرد! این کارها خاص ذاتیست که سراسر این شهر با تمام اجزایش تحت معجزه قدرت او پابرجاست و رام هر خواسته اوست.
بیا و به این صنایع عتیقهی متحرک نگاه کن. هر کدامشان چنان وجود یافتهاند که گویی نسخه کوچکی از این کاخ باعظمتاند. هر آنچه در این کاخ موجود است در آن مصنوعات متحرک خرد و کوچک یافت میشود. مگر ممکن است کسی جز سازنده این کاخ بتواند آن را در متن مصنوعی کوچک درج کند؟ نیز مگر امکان دارد دستگاه و مصنوعی به کوچکی یک قوطی، در حالی که تمام عالم را در خود دارد سرگرم انجام کاری تصادفی یا عبث و بیهوده باشد؟ بنابراین، هر مصنوع و دستگاه عتیقهی قابل مشاهدهیی که وجود دارد در حکم مُهریست برای همان ذات پنهان؛ حتی در حکم منادی و مبلغیست برای او. آنها با لسان حال میگویند:«ما صنعت ذاتی هستیم که قادر است جهانمان را چون خودِ ما با تمام سهولت و آسانی ایجاد کند.»
ای دوست لجباز! بگذار مطلب جالبتری برایت بگویم. در این کشور همه کارها و امور دچار تحول شده و میشود. هیچ چیز ثابت نیست. دقت کن و به همین جمادات، مثلاً قوطیهای بیاحساسی که میبینیم توجه داشته باش. هر یک از آنها صورت وضعیت حاکم مطلقی به خود گرفتهاند. تو گویی هر چیز بر همه اشیا حکم میراند. برای نمونه همین دستگاهی را ببین که در کنارمان است. گویی فرمان میدهد و هر آنچه برای کارکردش و تزیینات و نقش و نگارش لازم است از راه های دور به سویش میشتابند. آنجا را ببین! آن جسم بی ادراک گویی اشارهیی میکند و بزرگترین اجسام را به خدمت خود درآورده و در کارهایش به فعالیت وا میدارد. موارد دیگر را هم به همین نحو قیاس کن. به نظر میرسد هر چیز، همه آفرینشها در این عالم را مسخر کرده است. اگر ذات پنهانی را که گفتیم، قبول نداشته باشی، تمام هنرها و صنعتها و کمالات او در سنگ و خاک و حیوان و مخلوقات شبیه آدم این شهر را میبایست تکتک به همان چیزها نسبت دهی، یعنی باید به جای ذات واحد معجزنمایی که عقل او را دور میبیند، خلقت را به میلیاردها وجود معجزنما چون او نسبت دهی، وجودهایی در ضدیت با هم، و در عین حال شبیه به یکدیگر، وجودهایی که میبایست در درون هم باشند تا نظم و ترتیب موجود از بین نرود و اوضاع به هم نریزد. این در حالیست که در چنین کشور بزرگی اگر فقط دو دست در کار اداره امور بود همه چیز به هم میریخت، زیرا وجود دو مدیر در یک روستا، دو فرماندار در یک شهر، یا دو پادشاه در یک اقلیم اوضاع را به هم میریزد. با این حال چگونه ممکن است حاکمهای مطلق بیشماری در کنار هم داشته باشیم؟
ای رفیق من که گرفتار وسوسهیی! بیا و در نقوش این کاخ باعظمت دقت کن و تزیینات سراسر این شهر را از نظر بگذران، به تنظیمات این مملکت نگاه کن و در صنعتهای موجود در سراسر این عالم بیندیش! ببین اگر قلم ذات پنهانی که دارای معجزات و هنرهای بیشماری است، نگردد و تمام نقوش یاد شده به سایر اسباب بیادراک، تصادف کور، و طبیعت کر نسبت داده شود هر قطعه سنگ و هر علف این مملکت میبایست نقاشی معجزنما و کاتبی خارق العاده باشند؛ طوری که بتوانند در هر حرف هزار کتاب بنویسند و در هر نقش، میلیونها هنر درج کنند، زیرا اگر در نقش روی سنگها نظر کنی نقوش سراسر کاخ را در هر یک از آنها خواهی دید، تمام قوانین تنظیمی کشور را در آنها مشاهده خواهی کرد و پی به برنامه تشکیلاتی تمام مملکت خواهی برد. معلوم میشود نقاشی این نقوش، چون خلق تمام این مملکت، امر خارق العادهییست. پس هر نقش، و هر صنعت بیانیه و مُهری از آن ذات پنهان است. مادام حرفی نیست مگر آنکه نشان از کاتباش داشته باشد، نقشی هنرمندانه نیز امکان ندارد نقاش خود را معرفی نکند ... چگونه ممکن است کاتبی که کتاب بزرگی را در حرفی مینگارد، و نقاشی که در یک نقش هزاران نقش و نگار میآفریند با کتاب و نقوش خود شناخته نشود ...!
بیا! میخواهیم قدم بر این دشت وسیع بگذاریم. آنجا کوه مرتفعی هست. میخواهیم بالای آن کوه برویم تا اطراف کاملاً دیده شود. دوربینهای مجهزی را هم که مسافتهای دور را نشان میدهند همراه خواهیم برد، زیرا در این دیار شگفتانگیز اتفاقات عجیب و در هر ساعت وقایعی رخ میدهد که فکرش را هم نمیکنیم. خوب نگاه کن! این کوهها و دشتها و شهرها به یکباره تغییر میکنند، آن هم چه تغییراتی... طوری که میلیونها پدیدهی تو در تو، به صورت کاملاً منظمی تغییر میکنند؛ تحولات بسیار عجیبی رخ میدهد، گویی میلیونها قطعه پارچه متنوع در درون هم بافته میشوند. ببین! همه چیزهای گلداری که با آنها مأنوس بودیم و آنها را میشناختیم، غیب شدند و چیزهای دیگری که به لحاظ ماهیت به آنها شباهت دارند اما در صورت متفاوتاند با نظم و ترتیب جایگزین شدند. تو گویی این دشتها و کوهها هر یک چون صفحهیی هستند که در متن آنها هزاران کتاب جداگانه نوشته میشوند و جالب است که بدون هیچ خطا و کم و کاستی نگاشته میشوند. چنین کارهایی صدها بار محال است که به خودی خود رخ دهند. آری، هزارها بار محال است که این امورِ بینهایت هنرمندانه و دقیق، به خودی خود رخ دهند؛ آنها بیش از خودشان، صانعشان را نشان میدهند. خالق امور مذکور، چنان ذات معجزهگریست که هیچ کاری برایش سخت و دشوار نیست. نگارش هزار کتاب، برای او مانند نگارش یک حرف، سهل و آسان است. با این حال به هر سو بنگر! و ببین که هر چیز را چنان حکیمانه در جای خود مینهد، و چنان کریمانه هر لطفی را به شایستهاش عطا میکند، و نیز چنان با احسان، پردهها و درهای عمومی را میگشاید که خواسته هر کسی را برآورده میسازد. چنان با سخاوت سفرههایی میگسترد که تمام انسانها و حیوانات و طوایف این دیار براساس لیاقتشان و حتی با توجه به اسم و رسمِ فرد فردشان، تکتک دارای خوان نعمت میشوند. آیا در دنیا محالتر از این وجود دارد که در اموری که مشاهده میکنیم چیزهای تصادفی وجود داشته باشد؟ یا اموری عبث و بیفایده باشند؟ یا دستان متعددی در وقوعشان دخالت کنند؟ یا سازنده آنها بر انجام هر کاری توانا نباشد؟ یا هر چیز مُسخر او نباشد؟ پس ای دوست! اگر میتوانی، در مقابل این مطلب بهانهیی بیاب!
بیا ای دوست! اینک از جزییات مذکور درگذریم و به وضعیت متقابل اجزای این جهان حیرت انگیز که به صورت قصریست دقت کنیم. ببین! در این عالم، امور کلی و دگرگونیهای فراگیر چنان با نظم و ترتیب انجام میگیرد که گویی همه سنگها و خاکها و درختها و هر چیز موجود در این قصر، هر یک، چون فاعل مختاری نظر بر نظامهای کلی جهان حاضر دارند و حرکتشان را نسبت به آن تنظیم میکنند. چیزهایی که از هم بسیار دورند به یاری هم میشتابند. ببین! کاروان شگفت انگیزی از غیب به راه افتاده، میآید. مرکبهای آن شبیه درختان و نباتات و کوههاست. طبقی از ارزاق بر سر دارند. ببین! ارزاق حیوانات مختلفی را میآورند که در این سویاند. باز هم ببین! آن چراغ بزرگ را بر آن گنبد ببین که علاوه بر تأمین روشنایی برای آنان، طعامشان را به خوبی میپزد، فقط همه طعامهایی که قرار است پخته شوند با ریسمانی از سوی دست غیبی در مقابل آن گرفته میشود. این طرف را هم ببین! حیوانات کوچک و نحیف و بیچاره و ضعیف و بیرمق را هم ببین! که چگونه در برابر آنها دو مخزن مملو از غذای لطیف قرار داده شده است؛ مخازنی که به چشمه میمانند و کافیست مخلوقات ناتوان مذکور دهان بر آنها نهند. خلاصه: همه اشیای این عالم طوری به هم مدد میرسانند که گویی ناظر بر یکدیگرند. چنان دست در دست هم میگذارند که گویا همدیگر را میبینند. برای تکمیل کار یکدیگر دوش به دوش هماند و پشت به پشت هم میکوشند. همه امور را بر همین قیاس بسنج، و بدان که این موارد با شمارش به پایان نمیرسد. همه این احوال با قطعیتی چون دو ضربدر دو نشان میدهند که همه چیز مُسخر سازنده این قصر شگفت انگیز یعنی صاحب این عالم عجیب است. کار و فعالیت هر چیزی به نام اوست، و همه چون سرباز، فرمانبر اویند. هر چیزی با قدرت و فرمان او به حرکت در میآید و با حکمتاش تنظیم میگردد. هر چیزی با کرم اوست که یاری کرده، و بهواسطه رحمت اوست که به دیگری مدد میرساند؛ در واقع به مدد رساندن وا داشته میشود. ای دوست! اگر میتوانی در اینباره سخنی بگو!
بیا، ای دوست بیخردم که چون نفس من خود را خردمند پنداشتهیی! نمیخواهی صاحب این قصر باشکوه را بشناسی! در حالی که هر چیزی نشان از او دارد، به او اشاره میکند و بر وجودش گواهی میدهد. چگونه گواهی همه این امور را تکذیب میکنی؟ به یکباره وجود این قصر باشکوه را هم تکذیب کن و بگو جهانی نیست، شهر و مملکتی نیست. وجود خودت را هم تکذیب کن و از میان برخیز. یا اینکه عاقل شو، و به سخنان من گوش فرا ده! توجه داشته باش که در این قصر و مملکت، عناصر و مواد معدنی ثابتی هست که آن را احاطه نمودهاند. گویی هر چه در این عالم حاصل میشود از مواد مذکور تشکیل یافته است. طبیعیست که مواد یاد شده به هر کسی که تعلق داشته باشند مصنوعات ساخته شده از آنها نیز متعلق به همان کس است. مزرعه از آن هر کس که باشد محصولات هم مال اوست. دریا مال هر کس که باشد هر آنچه در دریا یافت میشود نیز به او تعلق دارد؛ همینطور به آنچه بافته شده و به آنچه چون پارچههای پر نقش و نگار در هم تنیده شده توجه کن؛ و ببین که از ماده واحدی شکل گرفتهاند. آورنده ماده مذکور و احضار کننده آن و کسی که آن را به صورت ریسمانی قرار داد بیشک و به طور بدیهی واحد است، زیرا چنین کاری قبول اشتراک نمیکند. پس همه اشیای پر از صنعت نسج شده، از آن اوست. نیز ببین و توجه داشته باش جنس همه چیزهای بافته و تولید شده، در هر سوی این شهر و دیار یافت میشود؛ با ابنای جنسشان است که در هر سو پراکنده شده و با هم و درون هم و به یک شیوه، و در یک لحظه حصول و نسج مییابند. معلوم میشود همه این کارها، کار ذات واحدیست و با یک فرمان انجام میپذیرند؛ وگرنه همبستگی و موافقتی چنین در یک آن، به یک شیوه، یک کیفیت و در هیأتی واحد محال است. پس هر یک از این موارد مملو از صنعت، در حکم اعلامیهیی هستند برای آن ذات پنهان؛ و نشان از او دارند. گویی هر پارچه گل دار، هر دستگاه هنرمندانه و هر لقمه لذیذی، سکه و مُهر و خاتم و نشانی از آن ذات معجزنما میباشد؛ هر یک از آنها با لسان حال میگویند: من هنر هر کس که هستم، صندوقها و دکانهایی هم که در آن بهسر میبرم تحت مالکیت اویند. هر تصویر پر نقش و نگاری میگوید: هر آن کس که مرا خلق کرده، ماده اولیهام را نیز آفریده است. هر لقمه غذای دلنشینی میگوید: هر کس که مرا آماده کرده و پخته، دیگی را نیز که درآنم، متعلق به اوست. هر دستگاهی (در عالم خلقت) میگوید: هر آن کس که مرا ساخته، تمام نمونههایم را نیز که در هر سوی این دیار پراکنده شده ایجاد کرده است؛ اوست که در همه جای این شهر و دیار، ما را میپرورد. معلوم می شود مالک این شهر و دیار نیز اوست. در آن صورت همو که مالک سراسر این مملکت و این قصر (باشکوه) است میبایست مالک ما هم باشد. مثلاً برای این که کسی مالک فانوسقه یا دگمهیی مخصوص به حکومت باشد میبایست مالک همه کارخانههایی نیز باشد که سازنده آنهاست؛ تا به این ترتیب مالک حقیقی آنها باشد؛ در غیر این صورت به آن فرد شبه نظامی که دهانش چفت و بستی ندارد میگویند «این از اموال حکومت است»؛ آن را از او میگیرند و مجازاتش میکنند. نتیجه: همچنان که عناصر این شهر و دیار، موادی محیط بر این مملکت میباشند، مالک این مواد و عناصر نیز باید ذات واحدی باشد که مالکیت تمام این کشور را در اختیار دارد؛ به همین ترتیب تمام هنرها و صنایع موجود در کشور نیز از آنجا که شبیه هماند و مُهر واحدی را اظهار میدارند، پس تمام مصنوعات موجود در کشور نشان میدهند که هنر ذات یگانهیی هستند که بر هر چیز حکم میراند. پس ای رفیق! مادام که در این مملکت یعنی در این قصر باشکوه نشان وحدتی مشاهده میشود، حتما مُهر و سکهی وحدت هم وجود دارد؛ زیرا برخی امور با وجود یگانگی دارای احاطهاند. برخی امور اگر متعدد هم باشند اما چون به یکدیگر شباهت دارند و همه جا هستند وحدت نوعیهیی را به نمایش میگذارند. وحدت هم (به طور طبیعی) نشان از واحدی دارد. پس لازم است سازنده و مالک و صاحب و صانع آنها ذات واحدی باشد. با این حال به این مطلب توجه داشته باش که ریسمانی ضخیم از پرده غیب بیرون میآید. بعد، هزاران بند و ریسمان دیگر از آن امتداد مییابند. به سر هر کدام از این ریسمانها نگاه کن؛ الماسها و نشانهها و احسانها و هدایایی را به آن آویختهاند. به هر کس به فراخور حالاش هدیهیی میدهد. آیا میدانی نشناختن ذاتی که از پس پرده عجیب غیب چنین عطایا و هدایایی را در اختیار مخلوقات قرار میدهد و عدم تشکر از او تا چه حد دیوانگیست؟ زیرا اگر او را نشناسی به ناچار باید بگویی «این بندها و ریسمانها، الماسها و هدایایی را که برخود دارند، خود تولید میکنند، و در اختیار دیگران میگذارند.» در آن صورت باید به هر ریسمان صفت پادشاهی داد. لیکن ما در برابر چشمانمان میبینیم که دستی غیبی ریسمانهای مذکور را نیز خلق میکند و هدایای یاد شده را بر آنها میآویزد؛ بنابراین، همه چیزها در این قصر، بیش از خود، آن ذات معجزنما را نشان میدهند. اگر او را نشناسی مجبور به انکار این چیزها هستی، و در آن صورت به مرتبهیی صد درجه پایینتر از مرتبه حیوان سقوط خواهی کرد.
ای دوست بی فکر! تو صاحب این قصر را نمیشناسی و در پی شناختناش هم نیستی، زیرا وجود چنین ذاتی را بعید میدانی. اندیشهات گنجایش حالات و هنرنماییهای عجیب او را ندارد، لذا به سوی انکار منحرف میشوی. این در حالیست که استبعاد واقعی، مشکلات اصلی، دشواریهای حقیقی و سختیهای دهشتناک در نشناختن اوست، زیرا اگر او را بشناسیم خلقت سراسر این کاخ یا این عالم، چون موجود واحدی به راحتی و سهولت صورت میگیرد و موجب پیدایش فراوانی و ارزانی موجود میگردد. اگر او را نشناسیم یا چنین ذاتی در کار نباشد، هر چیزی مانند کلیت این کاخ دچار سختی و مشکلات خواهد شد، زیرا همه چیزها چون همین کاخ، هنرمندانهاند. در آن صورت نه از ارزانی خبری خواهد بود و نه از فراوانی. دیگر حتی موردی از همه این چیزهایی که میبینیم به دست هیچ کداممان نمیرسید. تو فقط به همین کنسرو شیرینی نگاه کن که بر سر آن ریسمان قرار دارد. این کنسرو را که قیمت فعلیاش چهل ریال است اگر در مطبخ معجزنما و پنهان او تولید نمیشد به صد تومان هم نمیتوانستیم تهیه کنیم. آری، ریشه همه استبعادها و مشکلات و صعوبتها و هلاکتها و شاید محال بودنها در نشناختن اوست. زیرا براساس قانونی مشخص و از مرکزی واحد از طریق ریشه است که به درخت حیات داده میشود، و ایجاد هزاران میوه چون به وجود آوردن یک میوه سهل و آسان میگردد؛ حال اگر میوههای آن درخت با مراکز مختلف و ریشههای گوناگون و قوانین مختلف ارتباط داشته باشند، حصول هر یک از میوهها به اندازه یک درخت، مشکلات خواهد داشت؛ به همین ترتیب اگر تمام تجهیزات یک ارتش در مرکزی مشخص و کارخانهیی واحد و براساس قانونی یگانه تولید شود، به لحاظ کمیت به قدر تهیه تجهیزات یک سرباز آسان خواهد بود. اگر تجهیزات هر یک از سربازها را در مکانهای مختلف تهیه یا خریداری کنند، برای تأمین تجهیزات هر کدام از آنها میبایست به تعداد کارخانههای لازم جهت تهیه تجهیزات کل ارتش، کارخانه داشت. درست مانند همین دو مثال؛ اگر در این کاخ با نظم و ترتیب، در این شهر کامل، در این کشور پیشرفته، و در این جهان باشکوه، خلق همه چیزها به ذاتی واحد نسبت داده شود کار چنان سهل و ساده خواهد بود که موجب ارزانی و فراوانی و سخاوت بینهایتی میشود که در حال مشاهده اش هستیم؛ در غیر این صورت هر چیز چنان گران قیمت و توأم با سختی و مشقت میشود که اگر دنیا را هم بپردازید یک مورد از آنها را نمیتوانید به دست آورید.
بیا ای رفیقی که تا حدودی به انصاف آمدهیی! ما پانزده روز است که اینجا هستیم. اگر نظامهای این عالم را ندانیم و پادشاهش را نشناسیم شایسته عقوبت خواهیم بود. عذری باقی نمانده است. در این پانزده روزی که گویا مهلتمان دادهاند با ما کاری ندارند. ما البته رها شده و بلاتکلیف نیستیم. ما نمیتوانیم در میان این همه آفریدهی موزون و لطیف و عبرتانگیزی که دارای صنعت و با ظرافتاند چون حیوان رفتار کنیم و موجب تخریب عالم شویم؛ چنین اجازهیی به ما نمیدهند. تردید نکن که عقوبت مالک عظیم این مملکت وحشتناک خواهد بود. میزان قدرت و شکوه آن ذات (واحد) را از اینجا دریابید: او امور این جهان عظیم را چون قصری میگرداند و چون گنجهیی تنظیم میکند. این مملکت پهناور را چون خانهیی بی آنکه چیزی را از قلم اندازد اداره میکند. خوب نگاه کن؛ همچون پر و خالی کردن ظرفی، هر از گاهی این قصر، این مملکت، و این شهر را در کمال نظم و ترتیب پر میکند و با کمال حکمت تهی میسازد؛ همین طور دستی غیبی انواع و اقسام سفرهها را مانند باز و بسته کردن سفرهیی واحد، در تمام این مملکت پهناور بر میچیند و میگستراند و به این ترتیب غذاهای متنوعی را به نوبت فراهم نموده و میخوراند. سفرهیی را جمع و سفره دیگری را میگشاید. تو نیز میبینی و اگر فرد عاقلی باشی درخواهی یافت که در متن آن حشمت دهشت انگیز، کرمی سخاوتمندانه و بیپایان وجود دارد. نیز بنگر و ببین! همچنان که همه چیزها بر یگانگی و سلطنت آن ذات غیبی گواهی میدهند، تحولات و دگرگونیهایی که پی در پی میآیند و از پس پردههایی واقعی ظهور می یابند و محو میشوند بر دوام و بقای آن ذات (واحد) گواهی میدهند، زیرا اسباب و دلایل اشیایی که زوال مییابند همراه خودشان ناپدید میگردند. اما از پس آنان چیزهای منتسب به آنها تکرر مییابند. معلوم میشود آثار مذکور متعلق به آنها نبوده و به کسی تعلق دارند که بیزوال است. مانند حبابهای رودخانهیی که میروند و در پیشان حبابهای دیگر میآیند و چون آنها میدرخشند؛ لذا دانسته میشود آنچه موجب درخشندگی آنها میگردد صاحب درخششی دائمی و عالیست. به همین ترتیب دگرگونی سریع این امور، و هم رنگ بودن آنهایی که از پسشان میآیند، نشان میدهد جلوه و نقش و آینه و هنر ذات یگانهیی هستند که بیزوال و ابدیست.
بیا ای دوست! اینک برهانی قطعی به قوت ده برهان پیشین را نشانات خواهم داد. بیا، میخواهیم سوار کشتیای شویم ، در دوردست جزیرهیی هست، میخواهیم به آنجا برویم. زیرا کلیدهای این جهان طلسم شده آن جاست. همه نگاه بر آن جزیره دارند و منتظر چیزهایی از آنجا هستند و دستورهایی از آنجا میگیرند. اینک بدان سو میرویم. و اینک رسیدهایم. اجتماع بزرگی هست؛ آن سو را ببین. بزرگان این کشور همه جمعاند و گویا مجلس مهمی برپا شده است. خوب توجه کن. این جمعیت عظیم رییسی دارد. بیا جلوتر برویم. باید آن رییس را بشناسیم. ببین! که بیش از هزار نشان درخشان دارد؛ چهقدر با اقتدار سخن میگوید؛ مصاحبتاش چهقدر دلنشین است؛ ظرف این پانزده روز، من تا حدی بیانات اینان را آموختم. تو نیز از من بیاموز. ببین او درباره سلطان معجزنمای این کشور بحث میکند. میگوید آن سلطان ذیشأن مرا به سوی شما فرستاد. ببین چنان کارهای خارق العادهیی انجام میدهد که شبههیی باقی نمیماند مأمور مخصوص آن پادشاه است. توجه داشته باش سخنان این فرستاده را نه تنها مخلوقات این جزیره، که به صورتی خارق العاده تمام ساکنان این کشور میشنوند. همه از دور و نزدیک تلاش میکنند سخنان او را بشنوند. نه تنها انسانها که حیوانات نیز، و حتی کوهها را ببین، که مطیع فرامینی هستند که او آورده است، و از جای خود حرکت میکنند. این درختها به همان سو میروند که او اشاره میکند. او از هر جا که بخواهد آب استخراج میکند. حتی انگشتاش را تبدیل به سرچشمه آب کوثر کرده و از آن به دیگران آب حیات مینوشاند. بر فراز گنبد بلند این کاخ، چراغ بزرگ را ببین، که با اشاره او دو نیم شده، و معلوم میشود این کشور با تمام موجوداتاش از مأموریت او آگاه است. گویی میدانند که او درستترین و خاصترین ترجمان آن ذات غیبی معجزنماست، مبلغ سلطنت اوست، کشاف طلسماش است و در تبلیغ اوامرش فرستاده امینی میباشد. لذا نصایحاش را شنیده و از او پیروی مینمایند. همه آنان که پیرامون او هستند و عقل و خردی دارند در برابر هر سخناش اعتراف میکنند که «بله، بله درست است.» و او را تأیید و تصدیق میکنند. در این مملکت کوهها و درختان و بزرگترین چراغ نورانی که همه جا را روشن میکند در مقابل اشارات و اوامر او سر تعظیم فرو میآورند و میگویند:«آری آری، هر آنچه می گویی درست است.» اینک ای دوست سرگشته! آیا ممکن است در بیانات فردی بسیار جدی، نورانی و شکوهمند که دارای هزار نشانِ خاص از گنجینه منحصر بهفرد آن پادشاه میباشد و گفته هایش مورد تأیید کامل سرشناسان این مملکت، حیلهای وجود داشته باشد؟ یا در تبلیغ اوامر پادشاه و ذکر اوصاف او و در مباحث او از آن ذات معجز نُما خلافی موجود باشد؟ اگر امکان خلاف حقیقت در این موضوع وجود داشته باشد باید حقیقت و وجود این کاخ، این چراغهای (فروزان) و این جماعت را تکذیب نمود. اگر میتوانی در برابر این حقیقت انگشت اعتراض نشان بده؛ و ببین که انگشتات چگونه با قوت برهان بریده میشود و به چشمات فرو میرود.
بیا ای برادری که تا حدودی عاقل شدهیی! برهان دیگری نشانات میدهم به قوت یازده برهان پیشین. نگاه کن و این فرمان نورانی را ببین که از عالم بالا نازل میشود و همه با حیرت یا از سر حرمت با دقت متوجهاش هستند. همان فردی که گفتیم دارای هزار نشان و علامت است در کنارش ایستاده و معنای آن را برای همه بیان میکند. شیوههای بیانی این فرمان چنان درخشان است که نظر تحسین آمیز هر کس را جلب میکند. چنان مسائل جدی و بااهمیتی را بیان میدارد که همه مجبور به شنیدناش میشوند. زیرا یکایک شئونات و افعال و اوامر و اوصاف ذاتی را بیان میدارد که همه جای این مملکت را اداره میکند و این کاخ را ایجاد نموده و تمام این شگفتیها را اظهار کرده است؛ همچنان که در هیأت عمومی فرمان مذکور، خاتم عظیمی هست، نگاه کن و در هر سطر و هر جملهاش مُهر غیرقابل تقلیدی را ببین که وجود دارد، و بر معانی و حقایق و اوامر و حکمتهایی که بیان میدارد نیز شیوه خاصاش که چون خاتمی معنویست مشاهده میگردد. خلاصه: فرمان اعظم یاد شده، آن شخصیت بزرگ را به وضوح خورشید نشان میدهد و کسی که نابینا نباشد آن را خواهد دید. ای دوست! اگر عاقل شده باشی، همین قدر کافیست ... اینک اگر سخنی داری بیان کن. آن فرد لجباز گفت: «من در برابر براهین تو فقط میگویم خدا را شکر که باور کردم. نیز به درخشانی خورشید و روشنایی روز باور و قبول کردم که این مملکت مالک ذوالکمال واحد، و این جهان یک صاحب ذوالجلال، و این قصر باشکوه یک صانع ذوالجمال دارد. خداوند از تو خشنود باد! که من را از عناد و جنون پیشین رهاندی. هر یک از برهانهایی که بیان داشتی به تنهایی برای نشان دادن این حقیقت کافی بود. اما هر برهانی که ذکر میشد موجب گشایش دریچههای محبت، پردههای شناخت و طبقات معرفتِ دلنشینتر، نیکوتر، نورانیتر، زیباتر و پر رونقتر میگردید، لذا منتظر ماندم و شنیدم.» این داستان تمثیلی که بر حقیقت عظمای توحید و ایمانِ «آمَنتُ بَاللَّهِ» اشارت داشت به اتمام رسید. در سایه فضل رحمان، فیض قرآن، و نور ایمان، از خورشید حقیقی توحید، در برابر دوازده برهان ذکر شده در داستان تمثیلی فوق، دوازده لمعه و یک مقدمه را بیان میداریم. وَ مِنَ اللّٰهِ التَّو۟فٖيقُ وَ ال۟هِدَايَةُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَكٖيلٌ (زمر: ٦٢) لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ (شورى: ١٢) فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ (يس: ٨٣) وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ (حجر: ٢١) مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا اِنَّ رَبّٖى عَلٰى صِرَاطٍ مُس۟تَقٖيمٍ (هود: ٥٦) مقدمه درباره ایمان به «الله» که قطب اعظم ارکان ایمانیه است در «رساله قطره» اجمالاً بیان کرده ایم که هر یک از موجودات با پنجاه و پنج زبان بر وجوب وجود و وحدانیت حضرت حق گواهی میدهند و بر آن دلالت میکنند؛ همچنین در «رساله نقطه» پیرامون دلایل وجوب و وحدانیت حضرت حق چهار برهان کلی ذکر کردهایم که هر یک از آنها قوّت هزار برهان را دارند. نیز در رسالههای عربیام که شمارشان دوازده جلد است صدها برهان قطعی در وجوب وجود و وحدانیت حضرت حق بیان نمودهایم؛ لذا به همین مقدار اکتفا نموده، در اینجا به بررسیهای عمیق نمیپردازیم. در این گفتار «بیست و دوم» سعی میکنیم، دوازده لمعه از خورشید ایمان بالله را که به اجمال در «رسالة النور» نوشتهام، آشکار کنیم:
توحید دو نوع است. مثلاً اگر اموال و اجناس متنوع فرد معروفی را به شهر و بازار بیاورند به دو طریق میتوان فهمید که این اموال از آن اوست. راه اول مُجمل و عامیانه است. مثلاً گفته میشود «چنین مال عظیمی امکان ندارد جز او به کس دیگری تعلق داشته باشد.» اما در نظارت چنین افراد عامی بر اموال فرد مذکور احتمال دزدیهای زیادی وجود دارد. ممکن است بسیاری، بخشهایی از اموال مذکور را تصاحب کنند. اما راه دوم این است که نوشته روی خورجینها را بخوانند و مُهر روی توپها و اعلانها را بشناسند و بدانند؛ در آن صورت خواهند گفت:«همه اموال متعلق به فرد مذکور است.» در چنین حالتی هر چیزی به لحاظ معنا خبر از آن فرد می دهد.» به همین ترتیب توحید هم دو نوع است: نوع اول: توحید عامیانه و ظاهریست که میگوید:«حضرت حق یکیست و شریک و نظیری ندارد و این عالم از آن اوست.» نوع دوم: توحید حقیقیست که طی آن، فرد، مُهر قدرت او و خاتم ربوبیت و نقش قلماش را بر روی هر چیزی مشاهده میکند و به این ترتیب از هر چیز مستقیماً بهسوی نورانیت او دریچهیی میگشاید و با یقینی قریب به شهود، به وحدانیت او و اینکه هر چیزی حاصل ید قدرت اوست و اینکه در الوهیت و ربوبیت و مُلکاش به هیچ وجه شریک و یاوری ندارد ایمان آورده و تصدیق مینماید و نوعی حضور دائمی کسب میکند. ما نیز در این گفتار شعاعهای نورانیای را بیان خواهیم کرد که توحید حقیقی، خالص و عالی را آشکار میسازند. هشداری در نخستین نکته: ای غافل اسباب پرست! سبب، پرده است، زیرا عظمت و عزت خواهان چنین چیزیست. آنکه در کار است، قدرت صمدانی میباشد، زیرا توحید و جلال چنین میخواهند و اقتضای استقلال دارند. مأموران سلطان ازلی، مجریان سلطنت ربوبی نیستند؛ مبلغان آن سلطنتاند و ناظران تماشاگر آن ربوبیت میباشند. آن مأموران و واسطهها، هستند تا عزت قدرت، و شکوه ربوبیت را اظهار کنند؛ تا از این رهگذر مباشرت قدرت با امور پیش پا افتاده آشکار نشود. اینگونه نیست که مأموران را به دلیل عجز و احتیاج شریک سلطنت کرده باشد؛ مانند سلطنت انسانی که عجز آلود و فقر پیشه است. اسباب وضع شدهاند تا در برابر نظر ظاهری عقل، از عزت و شکوه قدرت محافظت شود. همانند آینه که دو رو دارد همه چیزها یک جهت «مُلکی» دارند که شبیه وجه رنگین آینه میباشد؛ این وجه میتواند مدار رنگها و حالات مختلف شود و در آن، و در ظاهر، حالاتی منافی کمال و عزت قدرت صمدانی وجود دارد. اسباب وضع شدهاند تا مرجع و مدار حالات مذکور گردند. اما در جهت ملکوتی و حقیقی که شبیه وجه شفاف آینه است همهی چیزها شفاف و زیبایند؛ و با مباشرت ذاتی قدرت، متناسب میباشند. این وجه، منافی عزت نیست. لذا اسباب، صرفاً ظاهریاند و در جنبه حقیقی و ملکوتی اشیا تأثیر واقعی ندارند. حکمت دیگر اسباب ظاهری این است که برای نسبت ندادن گلایههای خلاف حق و اعتراضهای باطل به عادل مطلق، اسبابی وضع شدهاند که هدف گلایهها و اعتراضهای مذکور واقع شوند، زیرا ایراد و اشکال زاییده آنهاست؛ و ریشه در عدم قابلیت آنها دارند. تمثیلی معنوی به صورت یک مثال لطیف برای این سرّ روایت میشود. میگویند حضرت عزرائیل (ع) به حضرت حق عرض کرد «بندگان تو در خصوص قبض ارواح، از من گلایه و قهر خواهند کرد.» حضرت حق با لسان حکمت به او فرمود:«میان تو و بندگانام پردهیی از مصایب و بیماری ها قرار خواهم داد تا گلایهها متوجه اینان گردد و کسی از تو نرنجد.» اینک بنگر که بیماری چگونه پرده میشود و مرجع بدیهایی میشود که متوهمانه گمان میکنند مربوط به اجل است؛ نیز حکمت و زیبایی موجود در قبض ارواح که حقیقت میباشد متعلق به مسئولیت عزرائیل(ع) است. بدین ترتیب حضرت عزرائیل هم نوعی پرده است تا مرجعی شود برای برخی حالات به ظاهر نامهربانانه در قبض ارواح، که تناسبی با کمال رحمت (حق) ندارد؛ لذا برای آن مأموریت، ناظر؛ و برای قدرت الهی، پوشش است. آری، عزت و عظمت طالب آناند که اسباب، در نظر عقل، پرده دار ید قدرت شوند ... و توحید و جلال نیز میخواهند اسباب، دست از تأثیر حقیقی بکشند ...
به بوستان این عالم و باغ زمین و چهره زیبای آسمان که با ستارگان تزیین یافته نگاه کن! مهر مخصوص خالق کل شی و خاتم خاص صانع کل شی را بر روی هر آفریده از مخلوقات گسترده در عالم میبینی که توسط یک صانع ذوالجلال و یک فاطر ذوالجمال زده شده است، و بر روی هر یک از طبقات موجودات که در صحایف شب و روز و بهار و تابستان هر یک به عنوان منشوری از قلم قدرت او نگاشته شدهاند، مهر درخشان او را خواهی دید که غیر قابل تقلید است. اینک نمونههایی از آن مُهرها و خاتمها و طغراها را بیان میکنیم. مثلاً به خاتم زیر که یکی از خاتم های فراواناش بر حیات است بنگر:«از شی واحد، هر چیزی را خلق میکند و از هر چیزی شی واحد را ایجاد میکند.» نمونهاش نطفه است و همین طور آبی که نوشیده میشود. او از اینها بینهایت اعضا و جوارح حیوانی ایجاد میکند. خلق همه چیزها از شی واحد، بیتردید کار قدیر مطلق است؛ همچنین بهواسطه غذاهای خوردنی بیشمار، فرقی نمیکند حیوانی باشد یا نباتی، مواد متعدد را در کمال نظم و ترتیب به جسمی خاص تبدیل میکند و از آنها پوست مخصوصی میسازد و باز از آنها جوارح بسیط را پدید میآورد؛ و اینها بیشک کار قدیر کل شی و علیم مطلق است. آری، آفرینندهی مرگ و زندگی، حیات را در دستگاه دنیا، چنان با قانون امری و اعجازانگیز اداره میکند که تطبیق و اجرای آن قانون نمیتواند خاص ذاتی جز او باشد که تمام کائنات را در قبضه تصرف خود دارد. حال اگر چراغ عقلات خاموش نشده و قلبات نابینا نباشد درخواهی یافت که این خاتم مخصوص صانع همهی چیزها و خالق کل شی است که شی واحد را در کمال سهولت و نظم تبدیل به همه چیز نموده، و هر چیز را در کمال میزان و ترتیب به صورت هنرمندانهیی تبدیل به شی واحد میکند. برای مثال نگاه کن و ببین کسی که قادر به انجام کارهای خارق العاده است از پنبهیی به قدر یک درهم، صد توپ پارچه متنوع مثل چوخا و پاتیس و ابریشم ایجاد میکند؛ به همین ترتیب خوردنیهای لذیذ فراوانی مانند حلوا و باقلوا نیز از آن حاصل میکند. بعد میبینی که همان کس، آهن و سنگ و عسل و روغن و آب و خاک را در کف دست میگیرد و تبدیل به طلای زیبایی میکند. پس باید به قطع و یقین حکم کنی فرد مذکور دارای چنان هنری خاص به خویشتن است که همه عناصر زمینی مسخر فرمان اویند و همه متولد شوندگان از خاک نیز ناظر بر حکم اویند. آری، تجلی قدرت و حکمت در حیات، از مثال ذکر شده هزار برابر عجیبتر است. مُهری از مُهرهای فراوان که بر حیات حک شدهاند ...
به ذی حیاتانی بنگر که در این کائنات سیال و در بین این موجودات سیار جولان میدهند! در میان همه ذیحیاتان خواهی دید که بر هر ذیحیاتی مُهرهای زیادی از حی قیوم هست. یکی از آن مُهرها و خاتمها این است: ذیحیات مورد نظر، مثلاً انسان، گویی نمونه کوچکی از عالم، و ثمرهیی از ثمرات شجره خلقت، و هستهیی از هستههای کائنات است، یعنی جامع اکثر نمونههای انواع موجود در عالم میباشد. به نظر میرسد ذیحیات یاد شده قطرهییست فشرده که از سراسر عالم با مقیاسهای به غایت حساس حاصل آمده است. لازمه آفریدن این ذیحیات و پروردگارش شدن، این است که کائنات را در قبضه تصرفت داشته باشی. حال اگر عقلات در غرقابه اوهام خفه نشده باشد درخواهی یافت که: قرار دادن یکی از کلمات قدرت، مثلاً «زنبور عسل» به عنوان فهرست کوچکی برای اکثر اشیا؛ نگاشتن بیشتر مسائل عالم در صفحهیی، مثلاً در انسان؛ قرار دادن برنامههای بزرگ در یک نقطه کوچک، مثلاً برنامههای مفصل یک درخت بزرگ انجیر در «هسته کوچک انجیر»؛ نشان دادن آثار تمام اسما در یک حرف، مثلاً در «قلب بشر»، اسمایی که در صفحات این عالم کبیر تجلی و احاطه یافتهاند؛ و نوشتن متنی به قدر یک کتابخانه در «قوه حافظه انسان» که حجمی به اندازه یک دانه عدس دارد، و درج فهرست مفصل همه رویدادهای عالم هستی درآن قوه، بدون هیچ تردیدی مخصوص خالق کل شی است و خاتمیست ویژه رب ذوالجلال این جهان. اگر فقط یک خاتم از انبوه مُهرها و خاتمهایی که بر ذیحیاتان حک شده، چنین نور افشانی کند و دیگران را چنین به مطالعه آیات او برانگیزد، آیا امکان دارد با مشاهده و دیدن همه خاتمها «سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفَى بِشِدَّةِ الظُّهُور» نگوییم؟
به موجودات رنگارنگ و انواع و اقسام مخلوقاتی که در دریای سماوات شناورند و بر پهنه زمین گسترده، بنگر و به آنها توجه کن. طغراهای غیرقابل تقلید شمس ازلی را بر هر یک از آنها خواهی دید؛ همچنان که مُهرهایش در حیات، و خاتم هایش بر ذیحیاتان دیده میشود؛ و ما یکی دو مورد از آنها را دیدیم؛ بر اعطای حیات نیز چنان طغراهایی دارد که ما با تمثیلی حقیقت مذکور را بیان خواهیم نمود، زیرا تمثیل معانی ژرف را به ذهن نزدیک میکند. مثلاً از سیارات گرفته تا قطرات (کوچک آب) و تکههای کوچک شیشه و ذرات کوچک و درخشان برف، اثری نورانی و مخصوص خورشید، و خاتمی از انعکاس و تمثل خورشید را میتوان مشاهده کرد. اگر نپذیریم خورشیدهای کوچکی که در اشیای بیشمار دیده میشوند جلوهیی از انعکاس خورشید و بازتاب آناند، به ناچار گرفتار جنون و بلاهتی بینهایت میشویم؛ در آن صورت باید قبول کنیم که در هر قطره، در هر تکه شیشهیی که نور بر آن عارض گردیده، و در هر شی ریز شفافی که در برابر نور واقع میشود، مستقیماً خورشیدی طبیعی و حقیقی وجود دارد. به همین ترتیب طغرایی از احیا یعنی اعطای حیات که از تجلیات نورانی شمس ازلیست در هر ذیحیاتی وجود دارد؛ طغرا و خاتمی که بر فرض اگر تمام اسباب و عوامل هم جمع شوند و هر یک فاعل مختاری بهشمار آیند باز هم قادر به تقلید از آن نیستند، زیرا هر یک از ذیحیاتان، معجزه قدرتاند لذا به منزله کانون اسمایی هستند که در حکم شعاع های آن شمس ازلی می باشند. اگر آن نقش عجیب صنعت که در هر یک از ذیحیاتان مشاهده می شود، و آن نظمِ غریبِ حکمت و آن تجلی سرّ احدیت، به ذات احد صمد نسبت داده نشود، ناچار باید بپذیریم که در هر کدام از ذیحیاتان، حتی در مگسی یا در گلی، قدرت فاطر بینهایتی نهفته است و هر یک از آنها دارای علمی محیط بر همه چیزند و اراده مطلقی در آنها وجود دارد که میتواند کائنات را اداره کند؛ و همه آنها دارای صفتهای باقی مخصوص واجب الوجود هستند؛ لازمه این امر سقوط در اعماق ابلهانهترین گمراهی و احمقانهترین خرافات است که نتیجهاش قائل شدن به الوهیت ذرات موجوداتی مانند گل و مگس میشود، زیرا به ذرات شی مذکور مخصوصاً اگر تخم باشد چنان وضعیتی داده شده که هر ذرهی آن ناظر بر ذیحیاتی میباشد که جزئی از آن هستند، وضعیت خود را نسبت به نظام آن تنظیم میکنند. حتی میتوان گفت ناظر بر همه نوع آن ذیحیات هستند؛ طوری که تو گویی بال میگشایند تا با بالهای کوچکشان به پرواز درآیند و برای تداوم حیات نوع مذکور در هر جایی موجب کشت و زرع شده بیرق نوع خود را به اهتزاز درآورند. ذیحیات یاد شده نیز در برابر همه موجوداتی که با آنها مرتبط و نیازمندشان است وضعیتی کسب میکند که موجب تداوم تناسبات و معاملات رزقیه اوست. اگر ذرهیی که گفتیم، مأمور قدیر مطلقی نباشد و نسبتاش با آن قدیر مطلق قطع شود، باید برایش چشمی قائل شویم که با آن همه چیز را ببیند و شعوری که محیط بر همه چیز باشد. خلاصه: همانطور که اگر خورشیدهای کوچک و انواع رنگهای موجود در قطرهها و تکههای کوچک شیشه را نتیجه انعکاس جلوه خورشید و تجلی بازتاب آن ندانیم میبایست به جای یک خورشید، وجود بینهایت خورشید را قبول کنیم؛ و این یعنی قبول خرافهیی محال اندر محال. به همین صورت اگر همه چیزها را به قدیر مطلق نسبت ندهیم به جای یک خدا باید به عدد ذرات موجود در کائنات به بی نهایت خدا اعتقاد داشته باشیم. لازمه این امر نیز قبول امری بینهایت است، و این هذیانی جنون آمیز است. نتیجه: از هر ذرهیی که موجود است سه پنجره به سوی نور وحدانیت و وجوب وجود شمس ازلی گشوده میشود: پنجره نخست: هر ذره چون سربازی در هر یک از دایرههای نظامی همچون دسته، گروهان، گردان، هنگ، تیپ و لشکر خود، جایگاهی دارد که نسبت به آن، وظایف خویش را انجام میدهد و مطابق مسئولیت خود در اداره نظامی فعالیت میکند. برای مثال، هر ذره جامد موجود در مردمک چشم، با چشم، سر، تن، قوه مولده، قوه جاذبه، قوه دافعه، قوه مصوره، شاهرگها و شرایین و اعصاب که به گردش خون و حواس و حرکت آدمی خدمت میکنند و با نوع بنی آدم نسبتهایی دارد و مسئولیتهایی را انجام میدهد. لذا به چشمانی که اندک بینایی دارند نشان میدهد که بالبداهه هر یک از آنها مأمور موظف و اثر صُنع قدیری ازلی بوده و تحت تدبیر او هستند. پنجره دوم: هر ذرهیی که در هواست میتواند با هر گل یا هر میوهیی بیامیزد و بر آن تأثیر بگذارد. همین ذره سرگردان اگر مأمور تحت امر قدیر مطلقی نباشد که همه چیز را میبیند و میداند، باید از اجزای تمام میوهها و گلها خبر داشته باشد و نوع ساخته شدنشان را بداند و از صنعتهای جداگانهیی که در وجودشان به کار رفته اطلاع داشته باشد و طرز تهیه صورتهایی را بداند که بر آنها پوشانده شده و از صنعت خیاطت کامل و محیط آنها باخبر باشد. ذره یاد شده چون خورشید، شعاعی از نور توحید را آشکار میکند. حال، نور را با هوا و آب را با خاک قیاس کن. در اساس، منشأ اصلی موجودات براساس دانش جدید، این چهار چیز است: هیدروژن، اکسیژن، کربن، و ازت؛ که این عناصر در واقع اجزای عناصر پیشیناند. پنجره سوم: مشتی خاک مرکب از ذرات را در نظر بگیرید و فرض کنید در کاسهیی از این خاک که میتواند منشأ نشو و نمای نباتات میوهدار و گلدار شود، بذر همه نوع گیاه میوهدار و گلدار در جهان را یکجا جمع نماییم؛ بذرهایی که مانند نطفه حیوانات مشابه یکدیگر بوده و متفاوت از یکدیگر نیستند؛ همچنان که نطفهها از جنس آباند، بذرها نیز مرکب از هیدروژن، اکسیژن، کربن، و ازتاند، و از نظر ماهیت شبیه یکدیگر اما به لحاظ کیفیت جدای از هماند، لیکن با این حال، صرفاً از نظر معنوی با قلم تقدیر برنامه اصلی نزد آنها به ودیعه گذاشته شده است. همین بذرها را اگر به نوبت در همان کاسه بگذاریم، رشد و نمو هر یک را با اجزای خارق العاده و شکل و وضعیتاش، چنان باور داریم که گویی وقوع یافته است. اگر ذرات مذکور، مأمور و فرمانبر ذاتی نباشند که هر حال و وضعیت هر چیز را میداند و قادر است وجود و لوازمات آن را طبق شایستگیهای هر موجود بدانها عطا کند؛ و همه چیز را در نسبت با قدرت خویش به سهولت به تسخیر درآورد؛ در آن صورت در هر ذره آن خاک میبایست به تعداد گیاهانِ گلدار و میوهدار، کارخانهها و کارگاههای معنوی داشته باشیم؛ تا بتوانند منشأ هستی موجودات مختلفی شوند که اجزا و اشکال آنها از هم جدا و دورند. یا اینکه باید برای آنها علمی فراگیر و محیط، یا قدرتی مقتدر و مسلط بر ساختار آن موجودات قائل شویم تا ایجاد کننده نظام و ساختارشان باشد. معلوم میشود اگر نسبت و ارتباط با حضرت حق قطع شود، باید به تعداد ذرات خاک، اِله داشته باشیم. این نیز امریست صد درصد محال. اما همه آنها را وقتی مأمور بدانیم کار سهل میشود. همچنان که سرباز عادی یک سلطان، با نام پادشاه و با تکیه بر قدرت او قادر است سکنه شهری را مجبور به مهاجرت نماید، دو دریا را به هم وصل کند؛ و شاهی را به اسارت درآورد؛ پشهیی با فرمان سلطان ازل و ابد نیز میتواند نمرودی را به زانو درآورد و مورچهیی میتواند کاخ فرعون را در هم بریزد؛ و با خاک یکسان کند؛ و دانه انجیری درخت انجیری را حمل نماید. همچنین در هر ذره، دو شاهد صادق دیگری برای وجوب و وحدت صانع وجود دارد. اولین شاهد این است که هر ذره با ناتوانی و عجز مطلقی که دارد وظایف بسیار بزرگ و متنوعی را انجام میدهد، و دوم اینکه به رغم جمودیتی که دارد از توفیق حرکت و همراهی با نظام عمومی (خلقت) که مبتنی بر نظم و ترتیب است و نشان از شعور و ادراکی کلی دارد برخوردار میباشد. پس، هر ذره با زبان عجز و ناتوانی بر وجود وجوب قدیر مطلق، و با نگاهی که به نظام عالم دارد بر وحدتاش گواهی میدهد. «كَمَا اَنَّ فِى كُلِّ ذَرَّةٍ شَاهِدینِ عَلَى اَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ كَذلِكَ فِى كُلِّ حَىٍّ لَهُ آيَتَانِ عَلَى اَنَّهُ اَحَدٌ صَمَدٌ» آری، در هر ذیحیاتی میتوان دو خاتم را مشاهده نمود؛ خاتم احدیت، و خاتم صمدیت. زیرا هر ذیحیاتی اسما (الله) را که جلوههایش در بیشتر مظاهر کائنات دیده میشود یکجا در آینه خود نشان میدهد. تو گویی چون نقطهیی کانونی، تجلی اسم اعظم حی قیوم را آشکار میسازد. لذا چون نوعی از سایه احدیت ذاتیه را زیر پرده «محیی» بروز میدهد، حامل خاتم احدیت میباشد. همچنین ذیحیات مذکور نمونه کوچک این کائنات، و میوه درخت آفرینش است، با این حال رسانیدنِ به یکباره و آسان احتیاجاتاش که به قدر کائنات است به دایرهی کوچک حیاتاش، نشان از خاتم صمدیت دارد، یعنی وضعیت یاد شده نشان میدهد او چنان پروردگاری دارد که توجهاش به او بدل از همه چیزهای دیگر است؛ و دارای نظریست که میتواند جای همه چیزها را بگیرد. با این حال همه چیزها نمیتوانند جای فقط یک توجه او را پر کنند. نَعَمْ يَكْفِى لِكُلِّ شَيْءٍ شَيْءٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ وَ لاَ يَكْفِى عَنْهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ لَوْ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ وضعیت مذکور نشان میدهد که پروردگار او علاوه بر اینکه نیازمند چیزی نیست، چیزی هم از خزانهاش کم نمیشود و انجام هیچ کاری نیز برای قدرتاش دشوار نیست. این مُهر و خاتمیست که سایه صمدیت را نشان میدهد… پس در هر ذیحیاتی دو خاتم هست؛ خاتم احدیت و خاتم صمدیت. آری، هر موجود زندهای با زبان حیات قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ سر میدهد؛ علاوه بر این دو خاتم، چند پنجره مهم نیز وجود دارد؛ که چون در جای دیگر به تفصیل بیان شده در اینجا به اختصار اکتفا شد. مادام که هر ذره این کائنات سه پنجره و دو دریچه، و حیات نیز دو دَر را بهسوی وحدانیت واجب الوجود میگشایند میتوانی دریابی که طبقات موجودات از ذره تا شمس، چگونه انوار معرفت ذات ذوالجلال را انتشار میدهند. درجات ترقی در معرفت الله و مراتب (احساس) حضور الهی را از مطالب بالا دریاب و قیاس کن.
یک کتاب را اگر بخواهند بنویسند و مکتوب کنند یک قلم واحد برای نوشتناش کافیست، اما اگر قرار باشد آن را طبع و چاپ کنند به تعداد حروفاش به قلم یعنی حروف سُربی نیاز است تا منتشر شود و وجود یابد؛ حالا اگر بیشتر مطالب آن کتاب را با خطی به غایت ظریف در برخی حروف آن کتاب نوشته باشند (مانند سوره یس که در لفظ یس نوشته شده است) طبیعیست که همه آن حروف سربی در ابعاد کوچکتر برای نگارش همان یک حرف لازم میشود تا منتشر گردد؛ به همین ترتیب اگر کتاب کائنات را نگاشته قلم قدرت صمدانی و مکتوب ذات احدیت بدانی قدم در راهی گذاشتهیی که به اندازه وجوب، سهل و به اندازه لزوم، معقول است. اما اگر همین موضوع را به طبیعت و اسباب نسبت دهی وارد راهی میشوی که به اندازه امتناع، صعب است و به میزان امر محال، پرمشقت، و چنان خرافاتی که هیچ وهمی آن را نخواهد پذیرفت. درآن صورت برای اینکه طبیعت محل ظهور مصنوعات گلدار و میوهدار شود، باید، هر ذره از خاک، هر قطرهی آب و هر ذره از هوا دارای میلیاردها مطبعه معدنی و کارخانه بیشمار معنوی باشد. یا اینکه باید قبول داشت آنها دارای علمی محیط بر همهی چیزها و قدرتی توانا بر انجام هر کاری میباشند تا بتوانند مصدر حقیقی این مصنوعات شوند، زیرا هر جزء خاک و آب و هوا میتوانند منشأ بیشتر نباتات گردند. شکلگیری هر گیاه (مخصوصاً اگر گلدار و میوهدار هم باشد) چنان منظم و موزون و مستقل از یکدیگر و به لحاظ کیفیت جدای از هماند که برای ایجاد هر کدامشان به کارخانهیی معنوی یا مطبعه جداگانهیی نیاز است؛ بنابراین اگر طبیعت از مسطر بودن درآید و مصدر شود دستگاه ساخت همهی چیزها به ناچار باید در تک تک چیزها وجود داشته باشد. لذا مبنای اندیشه طبیعتپرستی چنان پوچ و بیاساس است که حتی خرافه گویان نیز از آن خجلاند. پس اهل ضلالت را که خود را عاقل میپندارند ببین و از پریشان گویی و بی خردیشان عبرت بگیر! خلاصه: هر حرف یک کتاب، خود را در حد یک حرف نشان میدهد و به یک صورت بر وجود خود دلالت دارد ولی نویسندهاش را با ده حرف معرفی میکند و از جنبههای گوناگون او را نشان میدهد؛ مثلاً میگوید «کاتب من خط زیبایی دارد، قلماش قرمز رنگ، و چنین و چنان است.» به همین ترتیب هر یک از حروف کتاب کبیر این عالم نیز به میزان جرمی که دارد بر خود دلالت میکنند و به میزان صورتشان خود را نشان میدهند. اما در عین حال نامهای نقاش ازل را به قدر قصیدهیی بیان میدارند و به عدد کیفیتهایی که دارند با انگشت اشاره همان نامها را نشان داده و بر صاحب نامها گواهی میدهند. معلوم میشود نادانی چون سوفسطایی هم که کارش انکار خود و تمام عالم است نباید سعی در انکار صانع ذوالجلال داشته باشد.
خالق ذوالجلال بر سر هر یک از آفریدگان و بر پیشانی هر کدام از مصنوعات، سکه احدیت خویش را گذاشته است همچنان که بخشی از آنها را در لمعه پیشین شاهد بودیم نیز به همین ترتیب، بر هر نوع، سکههای متعدد احدیت، و بر هر کل، خاتمهای متعدد واحدیت، و بر مجموع عالم طغراهای متعدد وحدت را به صورت کاملاً درخشانی قرار داده است. اینجا از سکهها و خاتمها و طغراهای فراوان، سکه و مُهری را نشان خواهیم داد که در موسم بهار، بر صفحه گسترده زمین قرار داده شده است. نقاش ازلی در بهار و تابستان دست کم سیصد هزار نوع نبات و حیوان را در نهایت اختلاط و آمیختگی، و در عین حال در نهایت امتیاز و مشخصات، و در غایت انتظام و تفریق، بر روی زمین حشر و نشر میکند؛ و این سکهی توحیدی آشکار و کاملاً درخشان مانند بهار است. آری، در احیای زمین مرده در موسم بهار، نمونه سیصد هزار حشر در کمال نظم و ترتیب انجام میپذیرد، و افراد سیصد هزار نوعِ مختلف بدون خطا و سهو و اشتباه و نقصان، بسیار موزون و منظوم، در کمال نظم و به صورت کامل نگاشته میشود. کسی که ذرهیی ادراک داشته باشد باید دریابد که امور فوق، خاتم خاص حکیم ذوالجمال، قدیر ذوالکمال و ذات ذوالجلالیست که از قدرتی بینهایت، و علمی محیط، و ارادهیی توانا برای اداره کائنات برخوردار میباشد. قرآن حکیم میفرماید: فَانْظُرْ اِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِىالْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (روم: ٥٠) آری، حشر انسان برای قدرت فاطری که در زنده کردن زمین، سیصد هزار نمونه حشر را ظرف چند روز به اجرا در میآورد سهل و آسان خواهد بود. برای مثال آیا درست است به ذات معجزنمایی که کوههای گلینجیک و سبحان را با اشارهیی از جا بر میکند، بگوییم «میتوانی این سنگ را که راه ما را بسته است برداری؟» به همین ترتیب آیا میتوان از کریم رحیم و قدیر حکیمی که آسمان و کوه و زمین را در شش روز ایجاد کرده و اینها را هر چند وقت یک بار پر و خالی میکند، با استبعاد بپرسم «آیا میتوانی خاکی را که بر سر راه ورود ما به ضیافتات قرار دارد از روی ما برداری؟ ضیافتی که از سوی ابدیت احضار و گسترده شده؛ آیا میتوانی مسیر را هموار کنی و ما را از آن عبور دهی؟» یکی از خاتمهای توحیدی را در فصل تابستان و بر سطح زمین مشاهده کردی؛ اینک نگاه کن! خاتم واحدیتی بر تصرفات به غایت حکیمانه و بصیرانه و عظیم بهار، در چهره زمین، کاملاً آشکار دیده میشود. زیرا فعل و انفعالات مذکور در وسعتی مطلق، و همراه آن با سرعتی مطلق، و در عین حال در متن آن سرعت مطلق با سخاوتی مطلق و درون آن سخاوت مطلق با انتظام مطلق و کمال زیبایی صنعت و آفرینشی کامل دیده میشوند، این امر چنان خاتمیست که دارنده دانشی غیرمتناهی، و قدرتی بینهایت میتواند صاحب آن باشد. آری، مشاهده میکنیم که در سراسر زمین، ایجاد و تصرف و فعالیتی در وسعتی مطلق وجود دارد. در متن وسعت مذکور، کار با سرعتی مطلق انجام میگردد؛ همچنین توأم با آن سرعت و وسعت، در تکثیر افراد، سخاوتی مطلق مشاهده میشود. نیز با آن سخاوت و وسعت و سرعت، سهولت مطلقی دیده میشود. با آن سخاوت و سهولت و سرعت و وسعت، در تمام انواع و افراد، نظم و ترتیب مطلق و حُسن صنعتی ممتاز به چشم میخورد و به رغم درهم آمیختگی کامل، امتیازی تمام وجود دارد و در اوج فراوانی چشمگیر، آثار گرانقدر را میبینیم؛ نیز در دایرهیی گسترده، هماهنگی و همخوانی تمامی مشاهده میشود؛ همین طور در سهولتی کامل، بدایعی به غایت هنرمندانه را میبینیم که ایجاد آنها و نشان دادن صنعتی خارقالعاده و فعالیتی معجزنما در یک لحظه، در هر جا، به یک شیوه و در هر فرد، البته و بیتردید مُهر و خاتم ذاتیست که هیچ جا نیست و در عین حال در همه جا حاضر و ناظر است؛ همانطور که چیزی از نظر او پنهان نیست انجام کاری نیز بر او گران نمیباشد، ذرات و ستارگان نسبت به قدرت او مساویاند. برای مثال؛ خوشههای انگوری را دیدم که به عنوان یکی از معجزات باغ احسان ذوالجمال رحیم به شاخه تاکی به ضخامت دو انگشت آویخته بودند. شمردم؛ صد و پنجاه و پنج خوشه بود. دانههای انگور در یکی از خوشهها را شمردم؛ حدود صد و بیست دانه بود. اندیشیدم و گفتم: اگر این شاخه تاک، شیر آب عسلی بود و این مایع مدام از آن جاری میشد، شاید میتوانست در این گرما برای خوشههایی که تغذیه کننده صدها مخزن شربت رحمتاند، کافی باشد؛ و این در حالی بود که فقط گاهی رطوبتی به آن میرسید. معلوم است که فاعل این کار باید بر انجام هرکاری قادر و توانا باشد. سُب۟حَانَ مَن۟ تَحَيَّرَ فٖى صُن۟عِهِ ال۟عُقُولُ
نگاه کن و ببین که چگونه با اندک توجهی میتوانی خاتمهای ذات احد صمد را بر پهنه زمین مشاهده کنی. سرت را بلند کن، چشم بگشا، و به کتاب کبیر کائنات نگاهی کن. خواهی دید که بر هیأت مجموعه کائنات، خاتمی آشکار و متناسب با بزرگی آن مشاهده میشود، زیرا این موجودات همه مانند اجزا و افراد کارخانه، قصر یا شهری منظم، پشت به پشت هم داده، دست یاری بهسوی یکدیگر گشوده و در برابر طرح نیاز همدیگر، «لبیک، روی چشم» میگویند. همه آنها دست به دست هم داده با نظم و ترتیب در تلاشاند و در هماهنگی با هم به جانداران خدمت میکنند. آنها دوش به دوش یکدیگر با توجه به غایتی مشخص، مطیع مدبری حکیماند. آری، از ماه و خورشید، شب و روز، و تابستان و زمستان گرفته تا گیاهان که به مدد حیوانات محتاج و گرسنه میآیند، یا کمکی که حیوانات به انسان های شریف و ضعیف می کنند، یا مواد غذاییای که کمک حال نوزادان نحیف و میوهها هستند، تا ذرات طعامی که به سلولهای بدن یاری میرسانند؛ در همهی اینها قاعده تعاون جاریست و حرکت آنها براساس نوعی همکاری و همیاری صورت میگیرد؛ این موارد به کسانی که دارای اندک بینایی باشند نشان میدهد که امور یاد شده با قدرت یک مربی به غایت کریم و به فرمان مدبری به غایت حکیم انجام میگیرد. تساند، تعاون، پاسخ به نیاز همدیگر، به هم پیوستگی، مطیع بودن، و نظم و ترتیبِ جاری در عالم هستی، گواهی قطعی میدهند که براساس تدبیر مدبری اداره شده و براساس نظم و ترتیب یک مربیست که سوق مییابند؛ همچنین عنایت تامهیی که در متن حکمت عامهی صنعت اشیا، بالبداهه مشاهده میشود؛ و رحمت واسعهیی که در آن عنایت میدرخشد، و ارزاق و شیوه تغذیهی عمومیای که شایسته نیاز هر یک از ذیحیاتانِ محتاج به رزق است و بر رحمت مذکور گسترده میباشد، چنان خاتم درخشانی میباشد که دارندگان اندکی عقل و خرد آن را در مییابند و کسانی که تاحدودی میبینند نیز آن را مشاهده میکنند. آری، پردهیی از حکمت که نشان از قصد و شعور و اراده دارد تمام کائنات را در برگرفته و بر فراز آن نیز پرده عنایتی گسترده شده که نشان از لطف و تزیین و تحسین و احسان دارد؛ بر آن پرده تزیین یافته عنایت نیز حُلّه رحمتی هست که لمعات اِنعام و اِکرام و دوست داشته شدن و شناخته شدن را نشان میدهد و کل عالم را فرا گرفته است؛ بر روی آن پرده درخشان رحمت عامه هم، سفره عمومی ارزاق را گستراندهاند که نشان از ترحم و احسان و اکرام و کمال مهربانی و حُسن تربیت و لطف ربوبیت دارد. آری، بر این موجودات، از ذرات تا خورشیدها، فرد یا نوع، بزرگ یا کوچک، لباسی باشکوه از پارچه حکمت، منقش به ثمرات و غایات و فواید و مصالح پوشانده شده و بر آن جامه حکمتنما، حله عنایتی مُزین به گلهای لطف و احسان نسبت به قامت هر موجودی دوخته شده است؛ بر آن حله مُزین عنایت نیز نشانههای رحمتی نصب کردهاند که منوّر به لمعههای دوستی و اِکرام و مهربانی کردن و اِنعام است؛ با احسان آن نشانهای منور و مرصع، سفرهیی از رزق عمومی که برای همه طوایف موجودات روی زمین کفایت میکند نیز گسترده شده است. امر مذکور به روشنی خورشید (تابان) بر ذات ذوالجمالی اشارت دارد که بینهایت حکیم و کریم و رحیم و رزاق است. عجب! واقعاً هر چیز نیازمند رزق است؟ آری، هر فرد، نیازمند رزق و تداوم حیات خویش است و مشاهده میشود که تمام موجودات عالم بهویژه جانداران، اعم از کلی و جزیی، یا جزء و کل، در وجود و بقا و حیات و ادامه زندگی از نظر ماده و معنا خواستههای فراوان و لوازم متعددی دارند. موجودات، نیازمند و محتاج چنان اموری هستند که دستشان به کمترینشان نمیرسد و توان کافی برای دستیابی به کوچکترین مطلوب خود را نیز ندارند، با این حال همه خواستهها و ارزاق مادی و معنوی آنها «مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ» از جاهایی که اصلاً فکرش را هم نمیکنند با نظم و ترتیب کامل و در زمان مناسب و به طرزی شایسته با کمال حکمت در اختیارشان گذاشته میشود. این افتقار و نیازمندیِ مخلوقات، و این طرز از یاری و مدد غیبی، آیا به روشنایی خورشید، نشان از مربی حکیم ذوالجلال، و مدبر رحیم ذوالجمال ندارد؟
همچنان که بذر کاشته شده در مزرعهیی دلالت بر آن دارد که مزرعه مذکور تحت تصرف صاحب بذر است، نشان از این حقیقت نیز دارد که بذر نیز تحت تصرف متصرف مزرعه است؛ به همان صورت، مزرعهی مصنوعات نیز که عناصر خوانده میشود؛ علاوه بر واحدیت و بساطت، با کلیت و احاطه خود، و نباتات و حیوانات هم که مخلوقات نامیده میشوند و ثمرات رحمت و معجزات قدرت و کلمات حکمتاند با مماثلتها و تشابههایشان و با پراکندگی در بسیاری جاها و با وطن گزیدنهای خود در هر طرف، چنان نشان میدهند تحت تصرف صانع واحد معجزنما هستند که گویا هر گل، هر میوه، و هر حیوانی مُهر و خاتم و طغرای آن صانع است. هریک از آنها هر کجا که باشند با زبان حال میگویند: «من خاتم هر کس که باشم این زمین هم آفریده اوست. من خاتم هر کس که باشم این مکان هم مکتوبی از اوست. من طغرای هر کس که باشم این وطن نیز بافته و ساخته اوست.» معلوم میشود ربوبیت بر کوچکترین آفریده نیز مخصوص کسیست که همه عناصر را در قبضه تصرف خود دارد، و تدبیر و گرداندن سادهترین حیوان نیز خاص کسیست که همه حیوانات و نباتات و مصنوعات را در قبضه ربوبیت خویش میپروراند؛ و این امر را هر کس که اندک بینایی دارد خواهد دید که آری، هر فرد به لسان مماثلت و مثلیت با افراد دیگر میگوید:«هر کس که مالک همه افراد نوع من است، مالک من هم میتواند باشد، وگرنه، نه»؛ هر نوع نیز به زبان انتشارش به همراه سایر انواع بر روی زمین، میگوید:«هر کس که مالک کل روی زمین باشد مالک من هم میتواند باشد، وگرنه، نه»؛ زمین همراه با سیارات دیگر بهواسطه ارتباطی که با خورشید دارد و با زبان همبستگی و همیاری با آسمانها میگوید: «هر کس مالک کل کائنات باشد، مالک من هم همو میتواند باشد، وگرنه، نه». آری، مثلاً اگر کسی به سیب ذیشعور بگوید: «تو ساختهی من هستی»؛ سیب با لسان حال به او خواهد گفت:«ساکت! اگر بتوانی در تشکیل تمام سیبهای عالم نقش داشته باشی، بلکه بالاتر، اگر بتوانی در ایجاد همه درختان میوهدار که همجنسمان هستند، نقش آفرینی کنی، و در همه هدایای رحمانی که به همراه سفینهشان ریشه در خزانه رحمت دارند تصرف کنی، میتوانی مدعی ربوبیت من شوی.» بله، سیب چنین خواهد گفت و بر دهان چنان نادانی سیلی خواهد زد.
به بعضی از مُهرها و خاتمها و طغراهای موجود در جزء و جزئی، کل و کلی، سراسر عالم، حیات، ذیحیات و اِحیا اشاره کردیم. اینک از مُهرهای بیشمار موجود در نوعها فقط به یک مُهر اشاره میکنیم. ثمرات بیشمار یک درخت میوهدار از مرکزی واحد اداره میشوند و براساس قانونی واحد، پرورش واحدی مییابند، طوری که سختی و مشقت و دردسرها چنان کاهش یافته به سهولت تبدیل میشوند که مساوی با وضعیت ثمرهیی واحد میشود که با کثرت پرورده شده است. معلوم میشود کثرت و تعدد مراکز برای هر ثمره، از نظر کمیت، به اندازه کل درخت نیازمند سختی و مصرف و وسایل و لوازم میباشد. تفاوت فقط در کیفیت است؛ همچنان که برای تهیه لوازم نظامی برای یک سرباز به تعداد کارخانههای مورد نیاز ارتش به کارخانه نیاز است، معلوم میشود اگر کار از وحدت به سمت کثرت رود دشواری (از نظر کمیت) به عدد افراد افزایش مییابد. لذا سهولت و آسانی فوق العادهیی که در هر نوع، بالمشاهده به چشم میخورد تردیدی نیست که نتیجه سهولت و آسانی برآمده از وحدت و توحید است. خلاصه: همچنان که موافقت و مشابهت اعضای اساسی همه انواع یک جنس، و همه افراد یک نوع اثبات میکند همه آنها مصنوع صانع واحدی هستند؛ زیرا وحدت قلم و اتحاد خاتم چنین میطلبد؛ سهولت و آسانیهای مطلق مشهود نیز در حد وجوب ایجاب میکنند اثر صانع واحدی باشند؛ در غیر این صورت صعوبتی در مرتبه امتناع، جنس و نوع مذکور را به سوی نیستی و نابودی میبرد. نتیجه اینکه؛ ایجاد همه چیزها اگر به حضرت حق نسبت داده شود، چون یک مورد سهل و آسان خواهد بود؛ اما اگر به اسباب و عوامل نسبت داده شود، هر یک از چیزها به اندازه همه موجودات دارای سختی و مشقت میشود. لذا ارزانی فوق العادهیی که در عالم دیده میشود و فراوانی بینهایتی که مقابل دیدگانمان مشاهده میکنیم ُمهر وحدت را چون خورشید تابان نشان میدهد. میوههایی که بهواسطه ارزانی و فراوانی بسیار به دست ما میرسند متعلق به واحد احدند، چون اگر چنین نبود حتی اگر دنیا را میدادیم نمیتوانستیم اناری بخوریم.
حیات که نشان از تجلی جمالی دارد، همچنان که برهانیست برای احدیت، نوعی تجلی وحدت هم هست. ممات نیز که تجلی جلال را آشکار میسازد برهانیست برای واحدیت. آری، وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى مثلاً حبابهای جاری بر رودخانهیی بزرگ که رو بهسوی خورشید میدرخشند و درخششهای رنگارنگ سطح زمین که نور و تصویر خورشید را انعکاس میدهند بر وجود خورشید شهادت میدهند؛ با از میان رفتن قطرات و درخششهای مذکور، گروه دیگری از قطرات و درخششهای جدید باز هم جلوههای (زیبای) خورشید را با شکوه تمام منعکس میکنند؛ تجلی روشنایی و استمرار بیکم و کاست آن بهطور قطع شهادت میدهد که خورشیدهای کوچک، نورها و روشناییهای طلوع و غروب کننده که تغییر میکنند و نو میشوند و میدرخشند جلوهیی از خورشیدی واحدند که باقی و دائمی و عالیست و تجلی اش بیزوال میباشد. معلوم میشود قطرههای درخشان یاد شده همچنان که با به میدان آمدن و ظهور خود، وجود خورشید را نشان میدهند، با غروب و زوالشان نیز بر بقا و دوام و یگانگی خورشید تأکید میکنند. دقیقاً این موجودات سیال نیز به همان ترتیب با وجود و حیاتشان بر وجوب وجود و احدیت واجب الوجود گواهی داده و با زوال و مرگ خود هم بر ازلیت و سرمدیت و احدیت واجب الوجود شهادت می دهند. آری، مصنوعات جمیل و موجودات لطیف که با تحول شب و روز و زمستان و تابستان و اعصار و ادوار، غروب و افول کرده و دوباره حیات مییابند و نو میشوند خبر از وجود و بقا و وحدت صاحب جمالی میدهند که عالی و سرمدی و دائم التجلیست؛ آنها همچنین با اسباب ظاهری سفلی خود زوال مییابند و میمیرند؛ و اینگونه هیچ بودن اسباب مزبور و حجاب بودنشان را نشان میدهند. وضع مذکور به طور قطع اثبات میکند که این صنعتها و نقشها و جلوهها، نقوش متحول، آینههای متحرک، صنعتهای نوشونده، مُهرهای پی در پی، و خاتمهای متغیر براساس حکمت ذات ذوالجلال جمیلی هستند که همه اسمای او قدسی و نیکوست. خلاصه: کتاب کبیر کائنات آیات تکوینی دایر بر وجود و وحدت را به ما میآموزد، همچنین بر همه صفات کمالی و جمالی و جلالی آن ذات ذوالجلال نیز گواهی میدهد. این درس و گواهی، کمال ذاتیِ (حضرت حق) را که بری از نقصان و کاستیست اثبات میکنند. زیرا بدیهیست که کمال موجود در یک اثر، بر کمال فعل که منشأ و مبدأ آن است دلالت میکند؛ براساس حدس و ضرورت و بداهت، کمال فعل هم بر کمال اسم، کمال اسم هم بر کمال صفت، کمال صفت هم بر کمال شأن ذاتی، و کمال شأن هم بر کمال آن ذات ذیشئون دلالت میکند. برای مثال، نقوش و تزیینات عالی یک قصر بینقص و باشکوه، نشان از کمال افعال استادی دارد که در ورای آن نقشها و تزیینات است. کمال آن افعال، نشان از کمال عناوین و اسامی استاد و سازنده قصر دارد (اسامی و عناوین مذکور نشانگر مدارج و مراتب استاد و سازنده مربوط است). کمال آن اسما و عناوین بیانگر کمال صفاتیست که دائر بر صنعت استاد مذکور است. کمال آن صنعت و صفات نیز نشان از کمال شئون ذاتی صاحب آن صنعت دارد که قابلیت و استعداد ذاتی خوانده میشود. کمال شئون و قابلیت ذاتی هم، کمال ماهیت ذاتی آن استاد را نشان میدهد... به همین ترتیب، آثار مشهود و محکم و بیعیب این عالم که مظهر سرّ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ (ملك: ٣) میباشند، و صنعتی که در موجودات منظم کائنات دیده میشود، بالمشاهده بر کمال افعال مؤثر ذوالاقتداری دلالت میکند. آن کمال افعال نیز بالبداهه بر کمال اسمای آن فاعل ذوالجلال دلالت میکند. کمال اسما مذکور نیز بالضروره بر کمال صفات مسمای ذوالجمال آن اسما گواهی میدهد و دلالت میکند؛ کمال صفات گفته شده هم به قطع و یقین بر کمال شئون آن موصوف ذوالکمال گواهی میدهد و برآن دلالت دارد. آن کمال شئون نیز به حق الیقین چنان بر کمال ذات آن ذیشئون دلالت میکند که همه انواع کمال قابل رؤیت در کائنات، نسبت به کمال او به صورت سایهیی ضعیف، آشکار میسازند که آیات کمالی و رموز جلالی و اشارات جمالی ذاتی ذوالکمال هستند.
سرورمان محمد امین عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که آیت کبرای کتاب کبیر است، و اسم اعظم آن قرآن کبیر، و هسته شجره کائنات، و نورانیترین ثمره آن، و خورشید آن کاخ عالم، و بدر منیر جهان اسلام، و مُبلغ سلطنت ربوبیت الهی، و کشاف ذیحکمت طلسم کائنات؛ و ما در «گفتار نوزدهم» دربارهاش بحث کردیم، با جناح رسالت که همه انبیا را زیر سایه خود گرفته و با جنبه جناح اسلامیت که سراسر جهان اسلام را تحت حمایت خویش دارد، در طبقات حقیقت پرواز می کند و تمام انبیا و رسولان و اولیا و صدیقان و همه اصفیا و محققان را رهبری کرده و با تمام توان خویش وحدانیت و یگانگی (حضرت حق) را نشان میدهد، مسیر عرش احدیت را گشوده، و انسانها را بهسوی ایمانِ به خدا دعوت و وحدانیت الهی را اثبات میکند. آیا هیچ وهم و شبههیی قادر است این مسیر را مسدود کند و پردهیی بر آن بکشد؟ ما در «گفتار نوزدهم» و همینطور در «مکتوب نوزدهم»، از معرفت آن برهان قاطع که آب حیات است چهارده رشحه و نوزده اشارت را همراه با انواع معجزات آن ذات معجزنما به اجمال بیان داشته و تاحدودی تعریف نمودهایم. لذا در اینجا به همین اشاره اکتفا میکنیم و با صلوات شریفهیی که اشاره به مبانی تزکیه کننده برهان قاطع وحدانیتاش و شهادت بر صدق او دارد سخن را به پایان میبریم: «اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَى مَنْ دَلَّ عَلَى وُجوُبِ وُجُودِكَ وَ وَحْدَانِيَّتِكَ وَ شَهِدَ عَلَى جَلاَلِكَ وَ جَمَالِكَ وَ كَمَالِكَ؛ الشَّاهِدُ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ وَ الْبُرْهَانُ النَّاطِقُ الْمُحَقَّقُ سَيِّدُ اْلاَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ الْحَامِلُ سِرَّ اِجْمَاعِهِمْ وَ تَصْدِيقِهِمْ وَ مُعْجِزَاتِهِمْ وَ اِمَامُ اْلاَوْلِيَاءِ وَ الصِّدِّيقِينَ الْحَاوِى سِرَّ اِتِّفَاقِهِمْ وَ تَحْقِيقِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمْ ذُو الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَ الْخَوَارِقِ الظَّاهِرَةِ وَ الدَّلاَئِلِ الْقَاطِعَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ لَهُ ذُو الْخِصَالِ الْغَالِيَةِ فِى ذَاتِهِ وَ اْلاَخْلاَقِ الْعَالِيَةِ فِى وَظِيفَتِهِ وَ السَّجَايَا السَّامِيَةِ فِى شَرِيعَتِهِ الْمُكَمَّلَةِ الْمُنَزَّهَةِ لَهُ عَنِ الْخِلاَفِ مَهْبِطُ الْوَحْىِ الرَّبَّانِىِّ بِاِجْمَاعِ الْمُنْزِلِ وَ الْمُنْزَلِ وَ الْمُنْزَلِ عَلَيْهِ سَيَّارُ عَالَمِ الْغَيْبِ وَ الْمَلَكُوتِ مُشَاهِدُ اْلاَرْوَاحِ وَ مُصَاحِبُ الْمَلٰئِكَةِ اَنْمُوذَجُ كَمَالِ الْكَائِنَاتِ شَخْصًا وَ نَوْعًا وَ جِنْساً (اَنْوَرُ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ) سِرَاجُ الْحَقِّ بُرْهَانُ الْحَقِيقَةِ تِمْثَالُ الرَّحْمَةِ مِثَالُ الْمَحَبَّةِ كَشَّافُ طِلْسِمِ الْكَائِنَاتِ دَلاَّلُ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُرْمِزُ بِعُلْوِيَّةِ شَخْصِيَّتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ اِلَى اَنَّهُ نُصْبُ عَيْنِ فَاطِرِ الْعَالَمِ فِى خَلْقِ الْكَائِنَاتِ ذُو الشَّرِيعَةِ الَّتِى هِىَ بِوُسْعَةِ دَسَاتِيرِهَا وَ قُوَّتِهَا تُشِيرُ اِلَى اَنَّهَا نِظَامُ نَاظِمِ الْكَوْنِ وَ وَضْعُ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ نَعَمْ اِنَّ نَاظِمَ الْكَائِنَاتِ بِهذَا النِّظَامِ اْلاَتَمِّ اْلاَكْمَلِ هُوَ نَاظِمُ هذَا الدِّينِ بِهذَا النِّظَامِ اْلاَحْسَنِ اْلاَجْمَلِ سَيِّدُنَا نَحْنُ مَعَاشِرَ بَنِى آدَمَ وَ مُهْدِينَا اِلَى اْلاِيمَانِ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْمُؤْمِنِينَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَيْهِ اَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ اَتَمُّ التَّسْلِيمَاتِ مَا دَامَتِ اْلاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ فَاِنَّ ذلِكَ الشَّاهِدَ الصَّادِقَ الْمُصَدَّقَ يَشْهَدُ عَلَى رُؤُسِ اْلاَشْهَادِ مُنَادِيًا وَ مُعَلِّمًا لِاَجْيَالِ الْبَشَرِ خَلْفَ اْلاَعْصَارِ وَ اْلاَقْطَارِ نِدَاءً عُلْوِيًّا بِجَمِيعِ قُوَّتِهِ وَ بِغَايَةِ جِدِّيَّتِهِ وَ بِنِهَايَةِ وُثُوقِهِ وَ بِقُوَّةِ اِطْمِئْنَانِهِ وَ بِكَمَالِ اِيمَانِهِ بِاَشْهَدُ اَنْ لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ»
این لمعه دوازدهم از «گفتار بیست و دوم» چنان بحر حقایقیست که میتوان گفت همه بیست و دو گفتار، حداکثر به مثابه بیست و دو قطره آن است و چنان منبع انواریست که بیست و دو گفتار مذکور بیست و دو پرتو از آن خورشید محسوب میشوند. آری، هر یک از بیست و دو گفتار یاد شده لمعهیی از نجم آیهییست که در آسمان قرآن میدرخشد، قطرهیی از رود آیهیی هستند که از دریای فرقان جاریست، فقط یک مروارید از یک آیه از آیاتی هستند که هر یک از آنها در کنز اعظم کتاب الله صندوقچه جواهر میباشند. کلام الله که تا حدودی آن را در رشحه «چهاردهم» گفتار «نوزدهم» تعریف کردهایم از اسم اعظم، عرش اعظم و تجلی اعظم ربوبیت نزول یافته و در متن وسعت و علویتی که ازل را به ابد و فرش را به عرش پیوند میدهد، با تمام قوت و با قطعیت کامل آیاتاش، مکرراً «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ» میگوید و تمام عالم را به شهادت فرا خوانده و موجبات شهادتشان را فراهم میآورد. آری «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَر۟ مٖيزَنَد۟ عَالَم۟». آری، اگر با دیده قلبی سلیم به قرآن بنگری خواهی دید جهات ششگانهاش چنان میدرخشد و چنان شفاف و زلال است که امکان ندارد هیچ ظلمت و ضلالت و شبهه و تردید و حیلهیی وارد دایره عصمتاش شود، زیرا روی آن مُهر اعجاز، زیر آن برهان و دلیل، در پشت، نقطه اتکایش که فقط و فقط وحی ربانیست، در برابر، سعادت دو جهان، در راست، بازخواست عقل و تأمین تصدیق آن، در چپ، به گواهی طلبیدن وجدان و تثبیت تسلیم شدنش در برابر قرآن، دروناش، هدایت رحمانی صاف و زلال و بدیهی، و باز در بالای آن انوار خالص ایمانی که بالمشاهده عیان است؛ ثمراتاش که به عین الیقین دیده میشود، اصفیا و محققین اولیا و صدیقین است که با کمالات انسانی تزیین یافتهاند؛ لذا اگر گوش بر قلب آن لسان غیبی بگذاری و به دقت گوش کنی، سروشی آسمانی خواهی شنید که به غایت مونس است و قانع کننده، و در نهایت جدیت و برتری قرار دارد و مجهز به برهان است، سروشی که با قطعیت «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ» گفته و تکرار میکند، و به تو با علم الیقینی در حد عین الیقین میفهماند که ذکر مذکور را در مرتبه حق الیقین بازگو میکند. خلاصه: رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و فرقان احکم، هر کدام، خورشیدی هستند، یکی از آنها به عنوان لسان عالم شهادت با هزاران معجزه و تحت تصدیق تمام انبیا و اصفیا، با اسلام و رسالت خویش با تمام قوت بهسوی حقیقتی اشاره میکند ... دیگری نیز در حکم لسان عالم غیب، با چهل وجه معجزه، و تحت تصدیق تمام آیات تکوینی عالم، با انگشت حقانیت و هدایت و با تمام جدیت بهسوی همان حقیقت اشاره میکند. (اینک شما بگویید) چنین حقیقتی آیا آشکارتر از خورشید و نمایان تر از روز نخواهد بود؟ ای انسان حقیر گردنکش گمراه! تو با فانوس عقلات که روشناییاش از روشنایی کرم شب تاب هم کمتر است چگونه میتوانی با این خورشیدها مقابله کنی؟ چگونه میتوانی بینیاز از آنها باشی؟ چگونه با فوت کردن سعی بر خاموش کردنشان داری؟ اف بر تو، اف ...، اف بر عقل تو ... چگونه میتوانی آن دو لسان غیب و شهادت را، و سخنان و ادعاهایشان را که به نام پروردگار تمام عوالم، و به نام صاحب کائنات و از طرف اوست انکار کنی؟ ای بیچاره و ای درماندهتر و حقیرتر از مگس! تو چیستی و کیستی که سر از تکذیب صاحب ذوالجلال عالم در میآوری؟
ای دوست، که عقل ات هشیار و قلب ات بیدار است! اگر گفتار بیست و دوم را از ابتدا تاکنون دریافتهیی، دوازده لمعه را که یکجا در دست بگیر؛ با یافتنِ چراغ حقیقتی به قدرت روشنایی هزاران چراغ، به آیات قرآنی نازل شده از عرش اعظم بیاویز؛ بر بُراق توفیق بنشین، بر آسمان حقایق عروج کن و قدم در عرش معرفت الله بگذار ... و بگو «اَشْهَدُ اَنْ لاَ اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ وَحْدَكَ لاَ شَرِيكَ لَك»؛ نیز با بیانِ «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ» به نام همه موجودات عالم و در مسجد کبیر کائنات، وحدانیت را اعلام کن ... سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا وَلَا تَح۟مِل۟ عَلَي۟نَٓا اِص۟رًا كَمَا حَمَل۟تَهُ عَلَى الَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّل۟نَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهٖ وَاع۟فُ عَنَّا وَاغ۟فِر۟لَنَا وَار۟حَم۟نَا اَن۟تَ مَو۟لٰينَا فَان۟صُر۟نَا عَلَى ال۟قَو۟مِ ال۟كَافِرٖينَ رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَاوَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةًاِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ رَبَّنَٓا اِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَو۟مٍ لَا رَي۟بَ فٖيهِ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُخ۟لِفُ ال۟مٖيعَادَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَار۟حَم۟نَا وَ ار۟حَم۟ اُمَّتَهُ بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

