بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِنَّ الصَلَوةَ کَانَت عَلَی مُؤمِنينَ کِتابَاً مُوقُوتَا (نساء: ١٠٣) زمانی فردی که از نظر سن و جسم بزرگ و از لحاظ رتبه مقام بالایی داشت به من گفت: «نماز خوب است، اما این که انسان هر روز پنج بار نماز بخواند زیاد است، چون همیشه ادامه دارد خسته کننده میشود.» مدت زیادی از سخن آن شخص گذشت و من به ندای نفسام گوش دادم. شنیدم همان حرفها را تکرار میکند. دیدم با گوش تنبلی همان درس را از شیطان میآموزد. دریافتم که انگار شخص مذکور آن سخن را به نمایندگی از طرف همه نفسهای اماره بیان داشته یا او را وا داشتهاند که چنان سخنی را بیان کند. آنگاه من نیز گفتم: «نفس من اماره است؛ و تا کسی نفس خویش را اصلاح نکند نمیتواند دیگران را اصلاح کند. پس، از نفس خود شروع میکنم.» گفتم: «ای نفس! در برابر این سخن که در جهل مرکب، و بستر سستی، و خواب غفلت گفتی «پنج هشدار» را از من بشنو:»
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twenty-First Word
ای نفس بدبخت من! آیا عمر تو ابدیست؟ آیا سند قطعی داری که تا سال آینده و حتی تا فردا زنده خواهی بود؟ آنچه تو را به ستوه میآورد توهم ابدیت است؛ طوری ناز و افاده داری که گویی برای همیشه در دنیا خواهی ماند و لذت خواهی برد. اگر در مییافتی که عمرت اندک است و بیفایده سپری میشود یک بیست و چهارم آن را صرف خدمتی زیبا و دلنشین و راحت و سرشار از رحمت میکردی تا مدار سعادت یک زندگی ابدی و حقیقی شود، که نه تنها تو را به ستوه نیاورد، بلکه سبب تحریک اشتیاقی جدی و لذتی نیکو در تو گردد.
ای نفس شکم پرست من! آیا نان و آبی که هر روز میخوری و هوایی که روزانه تنفس میکنی برایت خسته کننده نمیشود؟ روشن است که نمیشود، زیرا نیازت مکرر است لذا نه تنها برایت خسته کننده نیست که حتی لذت بخش هم هست. پس نماز که غذای قلب و آب حیات روح و هوای نسیم لطیفه ربانیام را که دوستان تو هستند جلب و جذب میکند، نباید تو را خسته کند. آری، قوت و قوّت قلبی را که در معرض آلام و تأثرات بیپایان است و بدانها مبتلا میباشد و مفتون و سودایی آرزوها و لذتهای بیانتهاست با دق الباب نیازمندانه رحیم کریمی که بر هر کاری قادر است میتوان به دست آورد. آب حیات روحی را هم که با بیشتر موجودات که در این دنیای فانی به سرعت، واویلای فراق سر میدهند و میروند پیوند دارد، بهواسطه توجهی که زاییده نماز است میتوان از چشمه رحمت معبود باقی و محبوب سرمدی که جایگزین هر چیزیست، نوشید. البته لطیفهیی ربانی و نورانی و سرّی انسانی و ذیشعور که بینهایت لطیف و ظریفاند و فطرتاً طالب ابدیت و اصولاً برای ابد خلق شده و آینه ذاتی ازلی و ابدیست، در این احوال دنیای پر از قساوت و فشار و در عین حال گذرا و ظلمانی و خفقانآور، فراوان محتاج تنفس بوده و فقط از پنجره نماز میتواند تنفس کند.
ای نفس ناشکیب من! آیا عاقلانه است که امروز به سختیِ عبادات ایام گذشته و مشقت نماز و زحمت بلایا فکر کنیم و مضطرب شویم؛ و با تصور وظیفه عبادات آتی و نماز و درد مصیبت، در حال حاضر بیقراری کنیم؟ مثال تو در ناشکیبی به فرمانده نابخردی میماند که نیروهای جناح راست دشمن به نیروهای جناح راست او ملحق شده و قدرت تازهیی نصیباش کردهاند؛ با این حال او بخش مهمی از نیروهایش را به همان جناح راست گسیل میدارد و موجب ضعف نیروهای مستقر در مرکز میشود؛ همچنین با آنکه دشمن در جناح چپ نیرویی ندارد و سربازاناش هنوز به آنجا نرسیدهاند، تعداد قابل توجهی از نیروهایش را به آنجا میفرستد. دستور آتش هم به آنها میدهد. او با این کار مرکز را کاملاً از نیرو تهی میکند. دشمن میفهمد، به مرکز حمله کرده و تمام نیروهای فرمانده را تار و مار میکند. بله تو شبیه این فرمانده هستی، زیرا زحمت روزهای پیشین، امروز تبدیل به رحمت شده، آلاماش رفته و لذاتاش باقی مانده است. دشواریهایش ملحق به کرامت شده و مشقاتاش ثواب شده است. پس، از چنین وضعی نباید به ستوه آمد بلکه باید شوقی جدید، و لذتی نو و حمیتی جدی برای ادامه دادن دریافت کرد. روزهای آینده که هنوز نیامدهاند؛ اندیشیدن به آنها و غصه خوردن و دست روی دست گذاشتن، به آن میماند که به گرسنگی و تشنگی آن روزها بیندیشی و داد و فریاد سر دهی؛ آیا این دیوانگی نیست؟ مادام که حقیقت چنین است تو اگر خردمند باشی باید در عبادت، به امروز فکر نموده و با خود بگویی: ساعتی از آن را صرف خدمتی نیکو و والا و دلنشین میکنم؛ خدمتی که دشواریاش اندک و پاداش اش فراوان باشد. در این صورت سستی دردآور تو به تلاشی لذت بخش تبدیل میشود. اینک ای نفس ناشکیب من! تو مکلف به سه صبر هستی. اول: صبر در طاعت؛ دوم صبر در خودداری از معصیت، و سوم صبر در برابر مصیبت. اگر عاقلی، حقیقت مشهود در تمثیل هشدار سوم را راهبر خود قرار ده. مردانه «یاصبور» بگو و هر سه صبر را بر دوش خود نِه. اگر قدرت صبر و پایداری را که حضرت حق نصیبات کرده صرف راه خطا نکنی میتواند برای هر مصیبت و مشقتی کافی باشد، لذا به قدرت و توانایی یاد شده اتکا کن.
ای نفس سردرگم من! آیا وظیفه بندگی بینتیجه است، یا پاداشاش ناچیز است که موجب بیزاری تو میشود؟ اگر کسی اندک پولی به تو بدهد، یا تو را بترساند، تا غروب تو را به کار میگیرد و تو نیز بدون سستی و تعلل برایش کار میکنی. آیا نماز که در مسافرخانه دنیا قوت و غنای قلب عاجز و بیچاره توست، نورانیت و توشهات را در قبر که بیشک منزل (آتی) توست تأمین میکند و در محشری که بیهیچ تردیدی محکمه تو خواهد بود سند و برات تو میباشد و بر پل صراطی که خواه ناخواه از روی آن عبور خواهی کرد نور و براقات خواهد شد، نتیجهیی ندارد یا پاداشاش ناچیز است؟ اگر کسی وعده هدیهیی صد لیرهیی را به تو بدهد صد روز تو را به کار وا میدارد. به کسی که احتمال خلف وعده هم دارد اعتماد نموده و بیوقفه برایش کار میکنی. آیا ذاتی که خلف وعدهاش محال است، اگر پاداشی مانند بهشت و هدیهیی چون سعادت ابدی را به تو وعده دهد، و در زمانی اندک تو را برای انجام وظیفهیی نیکو استخدام نماید و تو خدمت نکنی یا با اکراه و با تمسخر موضوع با سستی و کسلی و ناقص این کار را انجام بدهی و در واقع او را به خلف وعدهاش متهم کرده و هدیهاش را ناچیز بشماری، در چنین وضعی آیا فکر نمیکنی مستحق تأدیب و تعذیبی دهشتناک خواهی شد؟ با آنکه در دنیا از ترس حبس و زندان سختترین خدمتها را بدون تعلل انجام میدهی آیا ترس از حبسی ابدی چون جهنم، تو را به انجام سادهترین و مفیدترین خدمت وادار نمیکند؟
ای نفس دنیاپرست من! آیا سستی در عبادت و قصوری که در نماز داری به دلیل کثرت مشاغل دنیویست یا به دلیل مشغله درد معیشت است که فرصت نمییابی؟ آیا تو صرفاً برای دنیا آفریده شدهیی که تمام زمان ات را صرف آن میکنی؟ تو میدانی که از نظر استعداد فوق همه حیوانات قرار داری اما در تدارک لوازم حیات دنیوی به لحاظ توان و قدرت به یک گنجشک هم نمیرسی. چرا از همین قضیه در نمییابی که وظیفه اصلیات مانند حیوان دست و پا زدن نیست و باید مانند یک انسان واقعی برای حیاتی همیشگی تلاش کنی. در ضمن آنچه مشاغل دنیوی مینامی غالباً مربوط به تو نمیشود، مشغلههای بیمعناییست که با دخالت بیجا خود را درگیر آن ها میکنی یا آنها را به هم میریزی. ضروریترین کار را رها کرده و با کسب معلوماتی بیارزش زمان را هدر میدهی و تصور میکنی هزاران سال عمر خواهی کرد. مثلاً وقت باارزشات را با موارد بیارزشی مانند این که کیفیت حلقههای اطراف زحل چگونه است و مرغهای آمریکا چه قد و قوارهیی دارند؛ تلف میکنی. گمان میکنی از دانش ستاره شناسی و فن آمار کمالی برایت حاصل میشود. اگر بگویی «امور ضروری درد معیشت من را از انجام نماز و عبادت باز داشته و سستی میدهد نه موارد و امور غیرضروری مذکور.» در پاسخ میگویم: فرض کن روزی صد قروش کار میکنی و کسی میآید و میگوید بیا ده دقیقهیی فلان جا را حفر کن؛ تا برلیان و زمردی به ارزش صد لیره بیابی؛ اگر به او بگویی «نه نمیآیم، زیرا از حقوق روزانهام ده قروش کسر میشود، و دستمزدم کاهش مییابد.» بیشک میدانی که بهانهیی دیوانهوار خواهد بود. نیز تو در این باغ برای تأمین مخارجات کار میکنی. اگر نمازهای فرض را ترک نمایی، نتیجه تمام تلاشات منحصر به دستمزدی صرفاً دنیوی و بیاهمیت و بیبرکت خواهد بود، اما اگر زمان استراحت و تنفسات را صرف نماز کنی که موجب راحت روح و آرامش قلب است علاوه بر تأمین هزینههای بابرکت دنیوی، دو معدن معنوی خواهی یافت که منبع مهمی برای هزینههای اخروی و زاد آخرت ات خواهند بود: معدن نخست: سهمی از تسبیح هر گیاه و درخت (مثمر یا غیرمثمر) را که در باغ خود پرورش میدهی با قصد و نیتی نیکو اخذ میکنی. معدن دوم: هر کس که از محصولات این باغ تناول کند (حیوان، انسان، گاو، مگس، مشتری یا دزد) برای تو حکم صدقه خواهد داشت. البته با این شرط که تصرف تو به نام رزاق حقیقی و به اذن او باشد و خود را مأموری بدانی که مسئول توزیع اموال او در بین مخلوقاتاش هستی ... اینک ببین تارک نماز چه زیان بزرگی نموده و چه دارایی مهمی را از دست میدهد؛ همچنین از دو نتیجه و دو معدن یاد شده که در کار و عمل قوه معنوی عظیمی نصیب انسان کرده، و به سعی و تلاشاش شوق بزرگی میدهند محروم میماند دچار خسران میشود. او حتی در سالمندی از رسیدگی به امور باغ خود خسته میشود و دچار فتور میگردد، و میگوید: «به چه دردم میخورد، من که در حال ترک دنیا هستم چرا باید متحمل چنین زحماتی شوم؟» و به این ترتیب گرفتار سستی و فتور میشود. اما فرد اول خواهد گفت: «در کنار عبادت بیشتر، در مسیر سعی و تلاش حلال فعالیت خواهم کرد تا نورانیت بیشتری به قبر خویش بفرستم و برای آخرتام بیشتر ذخیره کنم.» خلاصه: ای نفس! بدان که روز گذشته از دستات رفته است. درباره فردا هم سندی در اختیارت نیست که نشان دهد از آن توست. پس عمر واقعیات را همان روزی بدان که در آن به سر میبری؛ و لااقل ساعتی از روز را مانند پولی که به احتیاط پس انداز میکنند به مسجد یا سجادهیی اختصاص بده که چون صندوقچهیی اخروی برای آینده واقعی تدارک دیده شده است. نیز بدان که هر روز نو برای تو و دیگران، دری به جهانی جدید است. اگر نماز نخوانی عالم آن روز تو ظلمانی و پریشان خواهد بود، و در عالم مثال علیه تو شهادت خواهد داد. زیرا هر کس در این عالم، روزانه عالمی مخصوص به خود دارد که کیفیت آن تابع قلب و عمل اوست. مانند قصر باشکوهی که در آینه میبینی و تصویر آن بستگی دارد به رنگ آینه. آینه اگر سیاه باشد تصویر قصر سیاه دیده میشود، سرخ باشد، سرخ دیده میشود؛ تصویر بستگی به کیفیت آینه دارد، اگر جام آینه صاف و هموار باشد، قصر را زیبا جلوه میدهد اما اگر صاف و صیقلی نباشد تصویر را زشت نشان خواهد داد؛ همچنان که چنین آینهیی اشیای ظریف را زشت و زمخت نشان میدهد تو نیز، صورت عالم خود را با قلب و عقل و عمل و باطنات تغییر میدهی و کاری میکنی که له یا علیه تو گواهی دهد. اگر نماز بخوانی و با نمازت متوجه صانع ذوالجلال آن عالم شوی، جهانات به یکباره نورانی میشود، یعنی نمازت مانند چراغی برقی میشود و نیتات برای نماز حکم فشردن کلید آن چراغ را خواهد داشت؛ لذا ظلمات آن عالم را از بین میبرد، و نشان میدهد که تغییر و تحولهای در هم بر هم و پریشان در هرج و مرج دنیا، کتابت معنادار قدرت و نظمی توأم با حکمت میباشد. نوری از آیه نورانی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ (نور: ٣٥) را بر قلبات میگستراند، و عالم آن روز تو را با انعکاس آن نور، درخشان میسازد، و با نورانیت به نفع تو گواهی میدهد. زنهار مگو «نماز من کجا و حقیقت مذکور نماز کجا»؛ زیرا یک هسته خرما موجودیت و پیکر درخت خود را همچون یک درخت بزرگ نخل توصیف میکند. تفاوت صرفاً در اجمال و تفصیل است؛ لذا نماز یک فرد عامی مانند تو و من، حتی اگر ندانیم، مانند نماز یک ولی بزرگ، حصهیی از نور دارد؛ و دارای سرّی از حقیقت مذکور میباشد، (هر چند آن را درک نکنیم) لیکن نور افشانی و ظهور آن نسبت به درجات و مراتب، جداگانه است؛ همچنان که از یک هسته خرما، تا یک درخت بزرگ و کامل خرما، مراتب فراوانی وجود دارد؛ در نماز نیز درجات و مراتب فراوانی هست، اما اساس آن حقیقت نورانی در تمام مراتب نماز یافت میشود. اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ قَالَ «اَلصَّلَاةُ عِمَادُ الدّٖينِ» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
متضمن پنج مرهم است برای زخمهای پنجگانه دل بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِن۟ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَن۟ يَح۟ضُرُونِ (مؤمنون: ٩٧ 98) ای مبتلا به بیماری وسوسه! میدانی وسوسهی تو شبیه چیست؟ شبیه مصیبت است. هر چه بیشتر به آن اهمیت بدهی بدتر میشود، و بر عکس، هر چه کمتر اهمیتدهی کاهش مییابد. اگر آن را بزرگ ببینی بزرگ میشود؛ و اگر کوچک بدانی، کوچک خواهد شد. اگر واهمه کنی، ثقیل شده و بیمار میکند؛ اما اگر نترسی، وزنی نخواهد داشت و پنهان میماند. اگر ماهیتاش را ندانی ادامه مییابد و مُزمن میشود؛ ولی با دانستن ماهیتاش و شناخت آن، از بین میرود. در اینجا فقط پنج وجه از اقسام فراوان این وسوسه مصیبت بار را که بیشتر به وقوع میپیوندند بیان میکنم. امید که برای تو و من شفا باشد. وسوسه چنان چیزیست که جهل، آن را دعوت، و علم، طردش میکند. اگر آن را نشناسی میآید و در صورت شناختاش، میرود.
زخم اول: شیطان در وهلهی اول شبهه را متوجه قلب میکند. در صورت نپذیرفتن قلب، از شبهه به شتم میچرخد. در برابر قوه خیال، برخی خاطرات زشت و رفتارهای ناشایست منافی ادب که مانند شتم هستند را به تصویر میکشد. کاری میکند قلب فرد «آه» بکشد و مأیوس شود. فرد وسوسه شده گمان میکند قلباش در برابر پروردگار دچار سوء ادب شده است. هیجان و اضطراب شدیدی احساس میکند؛ و برای نجات از این وضع از محضر الهی گریزان و غرق غفلت میشود. مرهم این زخم چنین است: ای بیچارهی گرفتار وسوسه بنگر! نیازی به تقلا نیست، زیرا آنچه به خاطرت میآید ناسزا نیست تخیل است؛ همچنان که تخیل کفر، کفر نیست؛ تخیل ناسزا هم، ناسزا نیست، زیرا براساس منطق، در تخیل، حکمی صادر نمیشود. اما ناسزا، حکم است؛ به علاوه، سخنان زشت یاد شده، سخن قلب تو نیست، زیرا قلب تو از این بابت متأسف و متأثر است. منشأ این امر در لَمَّهی شیطانیست که نزدیک قلب میباشد. ضرر وسوسه، توهم ضرر است، یعنی با توهم مُضر بودناش قلب متضرر میشود. فرد در چنین حالی، تخیلی بیحکم را متوهمانه حقیقت میپندارد و کار شیطان را کار قلب خود میداند. گمان میکند سخن او، سخن خودش است. برداشت ضرر میکند و متضرر میشود. در واقع خواسته شیطان جز این نیست.
معانی با خروج از قلب، بیهیچ صورتی وارد خیال میشوند و در آنجا جامه صورت بر تن میکنند. خیال نیز همواره به دلیلی نوعی از صورتها را میبافد. صُور چیزی را که مهم می داند سر راه میگذارد. هر معنا که خطور کند، یا برآن میپوشاند، یا میآویزد، یا میآمیزد یا پرده میکند. اگر معانی منزه و پاکیزه باشند، و صورتها زشت و پست، پوشیدن در کار نخواهد بود، فقط تماس و ارتباط هست. فرد وسوسه شده، تماس را با تلبّس اشتباه میگیرد و آه میکشد. با خود زمزمه میکند: «قلبام چقدر فاسد شده، این پستی و خست نفس، من را مطرود خواهد کرد.» شیطان از چنین وضعی بهره فراوانی میبرد. مرهم زخم یاد شده چنین است: بشنو ای بیچاره! همچنان که پلیدی باطن شکمات بر طهارت ظاهریات که وسیلهییست برای ادب پاکیزهی نمازت، تأثیری ندارد و آن را از بین نمیبرد؛ مجاورت معانی مقدس با صورتی ملوث نیز ضرری به آن نمیرساند. فرض کنیم زمانی که به آیات الهی میاندیشی؛ بیماری، اشتها، یا امر مهیّجی چون قضای حاجت بر حواس تو تأثیر بگذارد. بیتردید خیال تو متوجه علاج بیماری یا وسایل لازم برای قضای حاجت میشود و صورتهای سفلی مناسب آنها را میبافد؛ لذا معناهایی که به ذهن میرسد از میان همین امور عبور خواهد کرد. ولی برای معانی مذکور نه باکی هست، نه آلوده میشوند، نه ضرری خواهند دید و نه خطری متوجه آنهاست. تنها خطر، حصر نظر در آنها و گمان مُضر بودنشان است.
میان اشیا مناسبات پنهانی وجود دارد. حتی بین اشیایی که اصلاً فکرش را نمیکنید پیوندهایی هست. این امر یا بالذات است یا خیال تو، بسته به صنعتی که سرگرماش میباشد پیوندهای مذکور را تشکیل داده و با هم مرتبط نموده است. براساس همین سرّ مناسبت است که گاه مشاهده امری مقدس، امر ملوثی را به خاطر میآورد؛ همچنان که در فن بیان گفته شده «تضاد که در خارج سبب دوری و فاصله است در عالم خیال سبب قرب میشود.» یعنی مناسبت خیالی، واسطه جمع صورتهای دو چیز متضاد میشود. به آنچه با این مناسبت به ذهن میرسد تداعی افکار گفته میشود. مثلاً در حالی که در برابر کعبه در حضور الهی مشغول نماز و مناجات هستی و به آیات الهی فکر میکنی، همین تداعی افکار بر تو مسلط شده، تا امور پست بیمعنا میکشاند. اگر ذهن تو مبتلا به چنین تداعی افکاریست مراقب باش نگران نشوی. در چنین حالتی باید به محض هشیار شدن برگردی. نباید از خود بپرسی «چه قصوری از من سر زده»، و بر آن موضوع تمرکز کرده و مدام به ارزیابی خود بپردازی. تا این که مناسبت ضعیف یاد شده بهواسطه توجه تو قوت نیابد. زیرا به نسبتی که اظهار تأثر کنی و به آن اهمیت دهی، تداعی معانی ضعیفات به ملکه تبدیل شده، مرضی خیالی میشود. نترس؛ مرض قلبی نخواهد بود؛ و معمولا این نوع آن بیاختیار ایجاد میگردد. مخصوصاً در افراد عصبی حساس، غالبتر است. شیطان معدن این نوع وسوسه را فراوان به کار میگیرد. مرهم زخم یاد شده چنین است: تداعی افکار غالباً بیاختیار رخ میدهد. پس مسئولیتی در برندارد. در تداعی افکار، مجاورت هست ولی تماس و اختلاط نیست، لذا کیفیت افکار، به همدیگر سرایت نمیکنند و ضرری برای هم ندارند؛ همچنان که شیطان و فرشتهی الهام در اطراف قلب مجاورت دارند، یا قرابت فجار و ابرار و بودنشان در یک محل، ضرری ندارد؛ به همین ترتیب اگر خیالات ناشایستی که دلخواهات نیست بهواسطه تداعی افکار وارد اندیشههای پاک تو شوند ضرری نخواهند داشت. مگر آنکه قصدی در کار باشد یا به گمان مُضر بودنشان بیش از حد به آنها بپردازی. قلب نیز گاهی خسته میشود. ذهن بعضاً برای سرگرمی خود به طور تصادفی مشغول چیزی میشود. شیطان فرصتی مییابد و امور زشت را در مقابل فرد قرار میدهد.
وسوسهییست که از تحقیق درباره بهترین صورت عمل نشأت میگیرد، و با شدت یافتناش که به ظن تقوا صورت میگیرد، وضع موجود شدت مییابد. حتی کار به جایی میرسد که فرد هنگام جستجو برای عمل بهتر، به حرام میافتد. گاه جستجو برای یک سنت، موجب میشود فرد عمل واجبی را ترک کند. میگوید: «آیا کاری که کردم صحیح بود یا نه» و آن را تکرار میکند. این وضع ادامه مییابد و آدمی دچار یأس و ناامیدی میشود. شیطان هم از همین حالت استفاده نموده و زخمی بر او میزند، این زخم دو مرهم دارد: مرهم نخست: چنین وسوسههایی شایسته اهل اعتزال است، زیرا آنها معتقدند: «افعال و اشیایی که مدار تکلیفاند در ذات خود و به اعتبار آخرت یا دارای حُسناند و بنا بر همان حُسن به انجامشان امر شده، یا دارای قبحاند و بنا بر همان قبح انجامشان نهی شده است. به عبارت دیگر از نقطه نظر آخرت و حقیقت، حُسن و قبح ذاتیست و امر و نهی الهی تابع آن میباشد.» براساس این مذهب، انسان در هر کاری که انجام میدهد دچار چنین وسواسی میشود که: «آیا عمل من به همان صورت نیک حقیقیاش انجام شده است یا نه؟» اما مذهب حق که مذهب اهل سنت و جماعت است میگوید: «حضرت حق به انجام کاری امر میکند، سپس آن کار حسن میشود. نهی میکند، بعد از آن قبیح میشود، یعنی با امر الهی، زیبایی، و با نهی الهی زشتی تحقق مییابد. حُسن و قبح به آگاهی مکلف ناظر است و نسبت به آن تقرر مییابد. این حُسن و قبح در چهرهی ناظر به آخرت موضوعیت مییابد نه شکل صوری و ناظر به دنیا. مثلاً تو نمازی خواندی یا وضویی گرفتی، و در نفس الامر سببی برای ابطال نماز یا وضویت وجود داشته است و هیچ اطلاعی از آن نداشتهیی. در این حال نماز یا وضوی تو هم صحیح است هم حسن. معتزله میگوید: «در حقیقت قبیح و فاسد است اما از تو پذیرفته میشود؛ زیرا جاهل بودهیی، ندانستهیی و معذور هستی.» پس طبق مذهب اهل سنت در خصوص کاری که براساس ظاهر شریعت انجام دادهیی لازم نیست دچار وسواس شوی و از خود سؤال کنی «آیا کاری که کردم صحیح بود یا نه؟» فقط بگو «پذیرفته شد یا نه؟» باید احساس غرور نکنی و گرفتار عُجب نشوی. مرهم دوم: در دین حرجی نیست. «لاَ حَرَجَ فِى الدِّينِ»؛ مادام که چهار مذهب، مذاهب حقهاند؛ درک قصور که منجر به استغفار میشود بر رؤیت حُسن عمل که موجب غرور میگردد بر آدمی که چنین وسواسی دارد مُرجح است؛ یعنی بهتر است به جای اینکه فردی با چنین وسواسی به عمل خود نظر کند و دچار غرور گردد، عمل خود را توأم با قصور ببیند و استغفار نماید؛ این اولیست. مادام که چنین است تو وسواس را کنار بگذار. به شیطان بگو این وضع، حرج است. آگاهی از حقیقت حال، دشوار است. منافی سهولتیست که در دین هست. با اساس «اَلدِّينُ يُسْرٌ لاَ حَرَجَ فِى الدِّينِ» مخالف است. البته این گونه عمل من طبیعتاً با یکی از مذاهب حقه سازگار است. همین برای من کافیست. نیز من دست کم به عجز و ناتوانیام اعتراف میکنم و از آنجا که عبادتام را به طرز شایستهیی انجام ندادهام با استغفار و تضرع، به مرحمت الهی پناه میبرم و همین امر برای اینکه کوتاهیهایم بخشیده شوند و عمل توأم با قصورم قبول گردد وسیلهیی میشود برای اظهار نیاز ذلیلانهام.
وسوسه در مسائل ایمانی به صورت شبهه ظاهر میشود. بیچاره کسی که گرفتار وسوسه است گاه تخیل را با تعقل اشتباه میگیرد، یعنی شبههیی را که وارد عالم خیال شده متوهمانه شبههیی عقلانی میداند. لذا گمان میکند در اعتقادش خللی ایجاد شده است. نیز گاهی شبههیی را که توهم کرده، شکی میپندارد که به ایماناش ضرر رسانده؛ همین طور ممکن است شبههیی را که تصور کرده، شبههیی پندارد که وارد دایره تصدیق عقلی گردیده است. گاهی نیز اندیشه در امری را که مربوط به کفر است، کفر میپندارد. یعنی جولان قوه تفکر و بررسیها و حکم دادنهای بیطرفانهاش را در شکل و شمایل درک اسباب ضلالت، خلاف ایمان میپندارد. لذا از این گمانها که نتیجه تلقینهای شیطانیست به وحشت افتاده میگوید: «ای وای؛ قلبام فاسد و در اعتقادم خلل ایجاد شده است.» چنین حالاتی معمولاً بدون اختیار فرد صورت میگیرد و چون انسان بهواسطه اختیار جزییای که دارد قادر به اصلاح آن نیست دچار یأس و ناامیدی میشود. مرهم این زخم چنین است: همچنان که تخیل کفر، کفر نیست؛ توهم آن نیز کفر نیست. تصور ضلالت، ضلالت نیست؛ به همین ترتیب فکر کردن به ضلالت هم ضلالت نمیباشد، زیرا هم تخیل، هم توهم، هم تصور، و هم تفکر، از تصدیق و اذعان قلبی متفاوت و مجزا هستند. اینها تا حدودی آزادند و گوش به حرف اختیار جزیی انسان نمیدهند. زیر بار تکلیف دینی نمیروند. لیکن تصدیق و اذعان چنین نیست، و تابع میزانی میباشند. در ضمن همچنان که تخیل و توهم و تصور و تفکر، تصدیق و اذعان نیستند؛ شبهه و تردید هم بهشمار نمیروند. البته اگر براساس تکرارهای غیر ضروری تبدیل به وضعیت ثابتی شوند ممکن است شبههیی حقیقی از آنها متولد شود. به نام انصاف یا محاکمه بیطرفانه، فرد ممکن است آن قدر در التزام طرف مخالف پیش رود تا وضعیتی حاصل گردد که بیاختیار موجب التزام طرف مخالف شود. در این حال بر التزام حق که بر او واجب است خدشه وارد میشود و شخص در معرض خطر قرار میگیرد، لذا وضعیت وکیل فضول خصم یا شیطان در ذهن او تقرر مییابد. مهمترین بخش نوع وسوسه یاد شده این است: آدم گرفتار وسوسه، امکان ذاتی و امکان ذهنی را به هم میآمیزد، یعنی اگر چیزی را در ذات خویش امکانپذیر ببیند، در ذهن نیز ممکن، و از نظر عقلی آن را مشکوک توهم میکند؛ در حالی که از قواعد علم کلام این است: امکان ذاتی، منافی یقین علمی نیست و با ضرورت ذهنی تضادی ندارد، مثلاً اینکه دریای سیاه همین حالا در زمین فرو رود در ذات، امر امکان پذیریست؛ یعنی این احتمال براساس آن امکان ذاتی وجود دارد، اما به یقین حکم میکنیم که دریای مذکور در جای خودش است و این را بیهیچ تردیدی میدانیم. لذا امکان آن احتمال، و آن امکان ذاتی موجب شک و تردید ما نمیشود، دچار شبهه نمیشویم و یقینمان از بین نمیرود. یا مثلاً خورشید در ذات خود، ممکن است امروز غروب، یا فردا طلوع نکند. امکان فوق خلل یا شبههیی در یقین ما ایجاد نمیکند. مشابه نمونههای ذکر شده مثلاً توهماتی که از لحاظ امکان ذاتی در خصوص غروب حیات دنیوی و طلوع حیات اخروی که از حقایق ایمانی هستند وارد میشوند، خللی در یقین ایمانی ایجاد نخواهد کرد. قاعده مشهور «لاَ عِبْرَةَ لِلاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِئِ عَنْ دَلِيلٍ» یعنی احتمالی که ریشه در دلیل نداشته باشد هیچ اهمیتی ندارد؛ از قواعد مقرر در اصول دین و اصول فقه است. اگر بگویی: وسوسهیی که تا این حد مؤمنان را آزار میدهد و برایشان مضر است بر اساس چه حکمتی بلای جان ما شده است؟ پاسخ: به شرط عدم افراط و غلبه، میگوییم اصل وسوسه سبب بیدار شدن است، موجب تحقیق شده، و وسیلهییست برای جدیت در امور. باعث کنار گذاشتن بیقیدی و دفع بیتوجهی میگردد، لذا حکیم مطلق در این دار امتحان و میدان مسابقه، توان وسوسه را در اختیار شیطان گذاشته تا تازیانهیی باشد برای تشویق ما. او با این تازیانه بر سر بشر میزند، اگر دردش زیاد شد باید به درگاه حکیم رحیم شکایت نمود و اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّي۟طَانِ الرَّجٖيمِ گفت.

