بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَاِذ۟ قُل۟نَا لِل۟مَلٰٓئِكَةِ اس۟جُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُٓوا اِلَّٓا اِب۟لٖيسَ (بقره: ٣٤) اِنَّ اللّٰهَ يَا۟مُرُكُم۟ اَن۟ تَذ۟بَحُوا بَقَرَةً (بقره: ٦٧) ثُمَّ قَسَت۟ قُلُوبُكُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَال۟حِجَارَةِ اَو۟ اَشَدُّ قَس۟وَةً (بقره: ٧٤) یک روز که این آیات را تلاوت میکردم سه نکته از فیض قرآن حکیم در مقابله با القائات شیطانی بر من الهام شد. وسوسهی شیطان چنین بود: گفت: «میگویید قرآن معجزه و محتوایش بینهایت بلیغ است، همچنین همیشه موجب هدایت عموم میشود؛ در حالی که تکرار مصرانهی برخی حوادث جزیی تاریخی چه معنایی میتواند داشته باشد؟ ذکر واقعهی جزیی مانند ذبح یک گاو آن هم با توصیفاتی چنان مهم، و گذاشتن نام «البقره» بر یک سوره بزرگ چه تناسبی دارد؟ یا حادثهیی چون سجده بر آدم که صرفاً یک امر غیبیست و عقل راهی به آن نمییابد، موضوعیست که بعد از داشتن ایمانی قوی میتوان قبول و اذعاناش کرد، اما قرآن به همهی خردمندان تعلیم میدهد. در بیشتر جاها میگوید: اَفَلَا يَع۟قِلُونَ (يس: ٦٨) و مطلب را به عقل ارجاع میدهد. یا مثلاً تأکید در بیان برخی حالات طبیعی سنگها که امری تصادفیست چه هدایتی وجود دارد؟» نکات الهام شده به شرح زیر است:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twentieth Word
حوادث جزیی متعددی در قرآن حکیم هست که در ورای هر یک از آنها قاعدهیی کلی قرار دارد و به عنوان رأس یک قانون عام نشان داده میشود؛ همچنان که عَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا (بقره:٣١) حکایت از تعلیم اسما به حضرت آدم دارد که معجزهییست برای قابلیت خلافت در برابر فرشتگان؛ و موضوعی جزیی محسوب میشود، اما همین مطلب رأس یک قاعده کلی به این شرح میباشد: علوم بیشمار، فنون بسیار زیاد محیط بر انواع موجود در کائنات و معارف کثیری که در برگیرنده اوصاف و شئونات آفریدگار میباشند و به نوع بشر به دلیل جامعیت استعدادش تعلیم داده شده، در موضوع دعوی حمل امانت کبری، نه تنها در برابر فرشتگان که در مقابل آسمانها و زمین و کوهها نیز اولویتی به انسان میدهد؛ علاوه بر این که از قرآن برداشت میشود آدم با هیأت مجموعه خود خلیفهی معنوی بر روی زمین است، سجده نکردن شیطان بر آدم که حادثهی جزئی و غیبیست در کنار سجده فرشتگان بر او، نشان از یک قاعده بسیار کلی و گسترده دارد و حقیقتی عظیم را یادآوری میکند که به قرار ذیل است: قرآن اطاعت و انقیاد فرشتگان و تکبر و امتناع شیطان در برابر شخص آدم را بیان میدارد و اعلام میکند که بیشتر انواع مادی در عالم هستی و ممثلان و موکلان معنوی آن انواع، مسخر نوع بشرند و برای استفاده حواس نوع بشر تمام و کمال مهیا و منقاد میباشند؛ همچنین هشدار میدهد که مواد شریره، نمایندگان و سکنه خبیثهی آنها که درصدد تخریب استعدادهای نوع بشرند و او را به راههای غلط میکشانند، چه مانع بزرگ و چه دشمن هولناکی در طریق نوع بشر برای رسیدن به کمالاتاند. قرآن معجز البیان در ظاهر حادثهیی جزیی را با فردی واحد یعنی آدم (ع) در میان میگذارد اما در واقع در حال گفتگویی علوی با تمام کائنات و همه نوع بشراست.
سرزمین مصر بخشی از صحرای کبیر است که سراسر شنزار میباشد. همین سرزمین با فیض نیل پر برکت حکم زمینی به غایت حاصلخیز را یافته است؛ لذا با وجود آن صحرای جهنمی در همسایگیاش، موقعیت بهشت گونه مبارکی دارد؛ و زراعت و کشاورزی را برای اهالی، بسیار مرغوب کرده است. همین امر در اخلاق مردم جا انداخته است که کشاورزی امری قدسی، و گاو نیز که واسطه زراعت است، مقدس میباشد؛ به نحوی که گاو و ثور را تا مرتبه معبود بالا میبرد. حتی ملت مصر در آن زمان برای گاوهای نر و ماده تقدسی در حد عبادت قایل بودند. در آن زمان، بنی اسرائیل هم در مصر نشو و نما میکرد و از مسأله «عجل» دانسته میشود که از آن تربیت، سهمی دریافت کرده بود. قرآن حکیم با ذکر ذبح یک گاو تفهیم میکند که حضرت موسی (ع) با رسالت خویش اندیشه گاوپرستی را که وارد سجایای آنان شده و استعدادهایشان را متأثر کرده بود نابود کرد. لذا با بیان این حادثه جزیی و با اعجازی علوی، قاعدهیی کلی را بیان میدارد که همیشه و برای همه درس حکمتی لازم است. در قیاس با این مطلب بدان که برخی موضوعات جزیی که در قرآن حکیم به صورت رویدادهای تاریخی ذکر میشوند در واقع رأس قاعدههایی کلیاند. ما حتی برای هفت عبارت مذکور در قصه موسی (ع) که در بسیاری از سورهها بیان و تکرار میشود در رساله لمعات، بحث اعجاز قرآن، گفتهایم که هر جزء آن عبارات جزیی چگونه متضمن قواعدی کلی هستند. اگر بخواهی میتوانی به آن رساله مراجعه کنی.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ اْلاَنْهَارُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (بقره: ٧٤) هنگام تلاوت این آیه، وسوسه گر گفت: «بیان برخی حالات طبیعی سنگها که در ذات آنهاست و برای همه نیز امری معلوم و عادی میباشد، به صورت مسألهیی مهم و عظیم چه معنا و مناسبتی دارد و چه نیازی به آن هست؟» در برابر این وسوسه، از فیض قرآن چنین نکتهیی الهام شد: آری، مناسبت دارد و به چنین بیانی نیاز است. مناسبتی بزرگ و معنایی بااهمیت درکار است؛ حقیقتی بسیار عظیم و ضروری مطرح است؛ حقیقتی که صرفاً با اعجاز موجز و لطف ارشاد قرآن تا حدی ساده شده و اختصار یافته است. آری، ایجاز که یکی از پایههای اعجاز قرآن است؛ همچنین لطف ارشاد و حسن افهام که نوری از هدایت قرآن میباشد اقتضا میکند حقایق کلی و قواعد عمیق و عام برای عوام که اکثریت مخاطبان قرآن را تشکیل میدهند، به صورت مألوف و جزیی بیان شود و برای عوامی که دارای افکار بسیطاند فقط بخشی از حقایق بزرگ و صورتی ساده از آنها نشان داده شود؛ همین طور تصرفات خارق العاده الهی که زیر پرده عادتها و تحت الارض قرار دارند به صورت اجمال بیان گردند؛ بنا بر همین سرّ است که قرآن حکیم با این آیه میگوید: ای بنی اسرائیل و ای بنی آدم! شما را چه میشود که قلبهایتان سختتر و قسیتر از سنگ شده است. مگر نمیبینید سنگهای جامد عظیم و سختی که زیرزمین، طبقه بزرگی را تشکیل میدهند در برابر اوامر الهی مطیع و مُسخرند و در مواجه با اجراییات ربانی به میزان همان سهولتی که در تصرفات الهی در تشکیل درختان در هوا جریان دارد خاشع و فرمانبردارند. به همین ترتیب در زیر زمین، در میان آن سنگهای سخت و ناشنوا، آب همچون گردش خون در رگها، سهل و منظم بر اثر کمال حکمت (الهی) بیآنکه با مقاومت سنگها مواجه شود از میان جدولها و شریانها جریان مییابد. همچنین طبق اشاره قرآن، مانند انتشار سهل شاخ و برگ درختان و گیاهان در هوا، شریانهای نازک ریشه نیز بیآنکه سنگ های زیر زمین مانع شوند، براساس اوامر الهی به طور منظم انتشار مییابند. قرآن با آیه یاد شده حقیقت بزرگی را تعلیم میدهد و با این درس، معنای مذکور را بر قلبهای با قساوت القا میکند و به رمز میگوید: ای بنی اسرائیل و ای بنی آدم! شما در متن ضعف و عجز خود حامل چگونه قلبی هستید که در برابر اوامر چنان ذاتی، قلبتان با قساوت ایستادگی میکند؛ و این در حالیست که طبقات عظیم آن سنگهای سخت، در برابر اوامر آن ذات (الهی) وظایف ظریف خود را در تاریکی با کمال انقیاد و بهطور کامل به جا میآورند. آنها نه تنها سرپیچی نمیکنند بلکه برای همه ذیحیاتان موجود روی زمین، علاوه بر تأمین آب حیات، خزانهداریِ سایر عوامل حیات را نیز بر عهده دارند و تقسیمها را چنان با عدالت انجام میدهند و امر توزیع را چنان با حکمت عملی میکنند که در دست قدرت حکیم ذوالجلال مانند موم یا همچون هوا نرم و تسلیماند، و در برابر عظمت قدرت (پروردگار) در سجدهاند، زیرا مشابه مخلوقات منظم و تصرفات الهی حکیمانه و عنایتآمیزی که بر روی زمین مشاهده میکنیم مخلوقاتی همعیناً در زیر زمین وجود دارند. حتی شاید بتوان گفت حکمت و عنایت الهی در زیر زمین از نظر حکمت، شگفت انگیزتر و از نظر نظم، غریبتر تجلی میکند. ببینید! آن سنگهای بزرگ و سختِ فاقد احساس چگونه مانند موم در برابر اوامر تکوینی (پروردگار) نرم و خاشعاند و در مواجه با آبهای لطیف، ریشههای ظریف و شریانهایی چون حریر که مأموران الهیاند تا چه حد بیقساوت و تسلیماند. تو گویی چون عشاق، به محض تماس با معشوق لطیف و زیبای خویش، قلب خود را تکه تکه کرده و در مسیر او تبدیل به خاک میشوند. همچنین با وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَه۟بِطُ مِن۟ خَش۟يَةِ اللّٰهِ مختصری از یک حقیقت بزرگ را نشان میدهد؛ اینکه در حادثه «طلب رؤیت»، کوهی مشهور بر اثر تجلی، تکه تکه و متلاشی میشود، مانند حادثه مذکور در قلههای رفیع بیشتر کوههای روی زمین که دارای سنگهای یکپارچهاند و اصلشان از آب انجماد یافته، در پی خشیت حاصل از تجلیات جلالی که به صورت زلزله یا برخی دیگر از حوادث زمینی رخ میدهد، سنگها متلاشی میشوند، بخشی از آنها پودر شده تبدیل به خاک و منشأیی برای نباتات میگردند. بخش دیگری نیز سنگ میمانند؛ چرخی میخورند و با سقوط در درهها و دشتها در کارهای زیادی مانند ساخت خانه و کاشانه در خدمت ساکنان روی زمین قرار میگیرند و به سبب برخی احکام و منافع پنهان در برابر حکمت و قدرت الهی سجده انقیاد کرده، در خصوص فرامین حکمت سبحانی فرمانبردار میشوند، البته ترک آن موقعیت مرتفع و اختیار متواضعانه مناطق پایینتر که بر اثر خشیت مذکور انجام میشود و واسطه شدن برای تحقق آن منافع بااهمیت، امر بیهوده و تصادفی نیست، بلکه نظم حکیمانهیی در بینظمیست که در ظاهر به نظر نمیآید لیکن با تصرفات حکیمانه حکیمی قدیر رخ میدهد. دلیل این امر فواید و منافع متعلق به آن سنگهاست، و جامههایی مزین و منقش به مرصعات میوهها و گلها که بر پیکر همان کوههایی پوشانده میشوند که سنگها از آن غلتیدهاند، جامههایی در کمال نظم، و سرشار از حُسن صنعت که به طور قطعی و بیهیچ تردیدی بر مطلب فوق گواهی میدهند. این سه آیه را از نقطه نظر حکمت دیدید که تا چه حد ارزشمند هستند. اینک به لطافت بیان قرآن و بلاغت اعجازش بنگرید که حقایق بزرگ و وسیع و مهم ذکر شده را به اجمال در سه فراز و با سه واقعه مشهور و مشهود نشان میدهد و با یادآوری سه حادثه عبرت آموز اخیر، ارشادی لطیف کرده، و منعی مقاومتشکن مینماید. مثلاً در فراز دوم میگوید: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ در این آیه به صخرهیی اشاره میکند که با عصای حضرت موسی (ع) در کمال اشتیاق در هم میشکند و از دوازده شکافاش دوازده چشمه جاری میگردد. در مسألهی مذکور موضوعی را تفهیم میکند و به لحاظ معنا میگوید: ای بنی اسرائیل! سنگهای عظیم در برابر فقط یک معجزه موسی (ع) نرم و متلاشی میشوند و بر اثر خشیت یا سرور میگریند و چون سیل اشک میریزند. حال، شما با کدام انصاف از تمام معجزات موسوی تمرد میکنید و اشکی نمیریزید، چرا چشمانتان خشکیده و قلبهایتان سخت شده است؟ در فراز سوم میگوید: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ در این آیه واقعه مشهوری را یادآوری میکند که در طور سینا، طی مناجات موسوی (ع) تجلی جلالیهیی رخ داد و کوهِ باعظمت از هیبتاش متلاشی و منهدم شد؛ و بر اثر همان خشیت، سنگها به اطراف ریختند. نیز این معنا را تعلیم میدهد که: ای قوم موسی (ع)! چگونه از خدا پروا نمیکنید؟ در حالی که کوهها که متشکل از سنگها هستند از خشیت او متلاشی میشوند؛ کوه سینا را برای اخذ میثاق از شما بالای سرتان قرار داد و شما در واقعه رؤیت، متلاشی شدن کوه را دانستید و دیدید؛ با این حال به چه جسارتی از خشیت او برخود نمیلرزید و چرا قلبتان سخت و قسی شده است؟ همچنین در فراز نخست میگوید: وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ اْلاَنْهَارُ و یادآوری میکند که رودهایی چون نیل بابرکت، و دجله و فرات از کوهها سرچشمه میگیرند، آنگاه این مطلب را تفهیم میکند که سنگها در برابر اوامر تکوینی تا چه حد خارق العاده و اعجاز انگیز، مظهر و مسخر هستند؛ لذا با ذکر مطلب مذکور، این معنا را به قلبهای بیدار میفهماند که امکان ندارد این کوهها منبع حقیقی رودخانههای عظیم باشند؛ زیرا بر فرض اگر کوههای یاد شده تماماً به آب تبدیل شوند و به صورت حوضهایی مخروطی درآیند، برای تأمین تعادل جریانهای کثیر و سریع رودهای بزرگ شاید فقط چند ماهی کفایت کنند. نیز بارانی که غالباً تا یک متر در خاک نفوذ میکند نمیتواند برای تأمین آن مصرفهای زیاد کافی باشد. معلوم میشود جوشش آب نهرهای مذکور امری عادی و طبیعی و تصادفی نیست و فاطر ذوالجلال به صورت خارق العادهیی آنها را صرفاً از خزانه غیب جاری میسازد. در اشاره به همین سرّ و برای بیان همین معناست که در حدیث روایت میشود: «قطرهیی از بهشت بر هر یک از آن سه رود میچکد، به همین سبب است که بابرکتاند.» همچنین در روایتی گفته میشود: «منبع این سه رود، بهشت است.» حقیقت عبارت مذکور این است: مادام که اسباب مادی قابلیت تأمین جوشش این سه رود را تا این حد ندارند، بیشک منبعشان در عالم غیب است و آبشان از خزانه پنهان رحمت تأمین میشود تا تعادل مصارف و ورودیها ادامه یابد. قرآن حکیم با یادآوری این معنا، به ما تعلیم میدهد و میگوید: ای بنی اسرائیل و ای بنی آدم! با سنگدلی و قساوت از اوامر چنان ذات ذوالجلالی سرپیچی میکنید، و از سر غفلت چشم بر نور معرفت چنان شمسی سرمدی بر هم میگذارید که رودهای بزرگی چون نیل با برکت را که مصرتان را چون بهشت کرده است از دهانه سنگهای جامد عادی، جاری ساخت و معجزات قدرت و شواهد وحدانیتاش را در مرتبه قوت و ظهور و افاضه آن رودهای بزرگ، نصیب قلب کائنات و مغز زمین کرده، بر عقول و قلوب جن و انس جاری میسازد. نیز برخی از سنگهای بیحس جامد را به طرز عجیبی مظهر معجزات قدرت خویش قرار داد، طوری که مانند نور خورشید که نشان از خود خورشید دارد، آن فاطر ذوالجلال را نشان میدهند؛ و عجیب است که شما چگونه در برابر نور معرفت او کور میشوید و چیزی نمیبینید؟ اینک بنگر که چگونه بر تن سه حقیقت مذکور جامه بلاغت پوشانده است. به بلاغت ارشادی توجه کن. کدام سنگدلی و سختیست که بتواند در برابر چنین بلاغت ارشادی پرحرارتی ایستادگی کند و از بین نرود؟ اگر از ابتدا تاکنون پی به حقایق مطرح شده بردهیی، لمعهیی ارشادی از لمعات اعجاز قرآن حکیم را ببین و خدا را شکر کن. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ ال۟قُر۟اٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَر۟ضٰى وَ وَفِّق۟نَا لِخِد۟مَتِهٖ اٰمٖينَ بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اُن۟زِلَ عَلَي۟هِ ال۟قُر۟اٰنُ ال۟حَكٖيمُ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
(از لمعات اعجاز قرآن که بر سیمای معجزات پیامبران میدرخشد) به دو سؤال و جواب که در پایان آمده دقت کن وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍٍ اِلاَّ فِى كِتَابٍ مُبِينٍٍ (انعام: ٥٩) چهارده سال پیش، [در حال حاضر بیش از سی سال است] در کتاب تفسیرم به نام «اشارات الاعجاز» بحثی را به زبان عربی درباره اسرار آیه فوق نوشته بودم. اینک دو نفر از برادران درباره همان بحث خواهان توضیحاتی به زبان ترکی شدهاند که به نظرم خواستهشان دارای اهمیت است. من هم با اعتماد به توفیق حضرت حق و با استناد به فیض قرآن میگویم: بنابر قولی، کتاب مبین، همان قرآن است. آیه کریمه فوق بیان میدارد که همه چیز اعم از خشک و تر در قرآن وجود دارد. آیا اینگونه است؟ بله، همه چیز در این کتاب وجود دارد. لیکن هر کسی قادر به دیدن هر چیزی در قرآن نیست، زیرا درجات مختلفی دارند. گاه هستهها، گاه دانهها، گاه اجمال، گاه قواعد، و گاه علایم مطلبی به صراحت یا اشاره یا رمز یا ابهام یا هشدار بیان میشود. اما مطلب، بنا به نیاز و با روش متناسب با هدف قرآن و سازگار با اقتضای مقام، به یکی از شیوههای مذکور بیان میشود، از جمله: در نتیجه پیشرفتهای بشر در زمینه صنعت و تکنیک، غرایب و خوارقی چون هواپیما، الکتریسته، قطار و تلگراف به وجود آمده و در زندگی مادی بشر بالاترین موقعیت را کسب کردهاند. شکی نیست قرآن حکیم که عموم نوع بشر را مخاطب قرار میدهد، نمونههایی چون موارد مذکور را مهمل رها نمیکند؛ کما اینکه رها هم نکرده است. از دو منظر به این قبیل موارد نیز اشاره کرده است: اول: به صورت معجزه انبیا ... دوم: به صورت برخی حوادث تاریخی که به آنها اشاره میکند. برای نمونه: قُتِلَ اَص۟حَابُ ال۟اُخ۟دُودِ اَلنَّارِ ذَاتِ ال۟وَقُودِ اِذ۟ هُم۟ عَلَي۟هَا قُعُودٌ وَهُم۟ عَلٰى مَا يَف۟عَلُونَ بِال۟مُؤ۟مِنٖينَ شُهُودٌ وَمَا نَقَمُوا مِن۟هُم۟ اِلَّٓا اَن۟ يُؤ۟مِنُوا بِاللّٰهِ ال۟عَزٖيزِ ال۟حَمٖيدِ (بروج: ٤ ٨) همچنین در آیاتی مانند فِى ال۟فُل۟كِ ال۟مَش۟حُونِ وَخَلَق۟نَا لَهُم۟ مِن۟ مِث۟لِهٖ مَا يَر۟كَبُونَ (يس: ٤١ ٤٢) به قطار اشاره میکند؛ و آیه زیر نیز علاوه بر اشارهیی که به انوار و اسرار فراوان دارد رمزی در مورد الکتریسته به شمار میرود: اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِش۟كٰوةٍ فٖيهَا مِص۟بَاحٌ اَل۟مِص۟بَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَو۟كَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِن۟ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَي۟تُونَةٍ لَا شَر۟قِيَّةٍ وَلَا غَر۟بِيَّةٍ يَكَادُ زَي۟تُهَا يُضٖٓىءُ وَلَو۟ لَم۟ تَم۟سَس۟هُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَه۟دِى اللّٰهُ لِنُورِهٖ مَن۟ يَشَٓاءُ (نور: ٣٥) بسیاری از افراد به صورت دوم موضوع پرداختهاند؛ لذا به همین سبب و اینکه مواردش متعدد است و نیازمند دقت و ایضاح فراوان، فعلاً به بیان همین آیات که به قطار و الکتریسیته اشاره دارند اکتفا کرده، آن باب را نمیگشایم. اما نوع اول از طریق معجزات انبیا به موارد فوق اشاره میکند. ما هم برخی نمونهها را در این مورد ذکر میکنیم.
از آیات قرآن حکیم در مییابیم که خداوند پیامبران را پیشوا و امام توده انسانها در پیشرفتهای معنوی قرار داد و همچنین امور خارق العادهیی را به صورت پیشرفتهای مادی انسانها به دست هر یک از انبیا ظاهر ساخت و آنها را استاد و راهبر کل مردم قرار داد. قرآن به انسانها فرمان میدهد که به طور مطلق از آنها پیروی کنند، و با بحث از کمالات معنوی انبیا، انسانها را به بهره بردن از آنها تشویق میکند؛ بحث از معجزات آنان نیز رایحه تشویق به تقلید و رسیدن به آنها را دارد؛ حتی میتوان گفت برای اولین بار کمالات و کارهای خارق العاده مادی نیز همچون کمالات معنوی توسط دست معجزه به انسان هدیه شده است. مثلاً دست معجزه بود که کشتی، از معجزات حضرت نوح (ع) و ساعت، از معجزات حضرت یوسف (ع) را نخستین بار به بشر اهدا نمود. اشارتی لطیف بر همین حقیقت است که بیشتر صنعتکاران در هر پیشهیی پیامبری را پیر خود قرار میدهند. مثلاً کشتیسازان، حضرت نوح (ع)، ساعت سازان، حضرت یوسف (ع) و خیاطان حضرت ادریس (ع) را مرشد خود میدانند. آری، مادام که اهل تحقیق و علم بلاغت اتفاق نظر دارند هر یک از آیات قرآن دارای وجوه متعدد ارشادی و هدایتیست؛ باید گفت آیات مربوط به معجزات انبیا که درخشانترین آیههای قرآن معجز البیان میباشند متضمن بسیاری از معانی ارشادی هستند و مطالب شان را نباید یک حادثه صرف تاریخی تلقی نمود. بله، قرآن با ذکر معجزات پیامبران، مرزهای نهایی صنعت و تکنیک بشری را ترسیم میکند و بر پیشرفتهترین غایاتاش انگشت مینهد؛ نهاییترین اهداف را تعیین کرده و با زدن دست تشویق بر پشت بشر او را به آن هدف سوق میدهد. زمان گذشته مخزن بذرهای زمان آینده است و آینهی شئوناتاش میباشد، به همین ترتیب آینده نیز مزرعهییست برای گذشته و آینه احوالاش میباشد. اینک به عنوان مثال فقط چند نمونه را از آن منبع گسترده بیان میکنیم: مثلاً: آیه وَ لِسُلَي۟مٰنَ الرّٖيحَ غُدُوُّهَا شَه۟رٌ وَرَوَاحُهَا شَه۟رٌ (سبأ: ١٢) که تسخیر هوا را به عنوان یکی از معجزات حضرت سلیمان (ع) بیان میکند، میگوید حضرت سلیمان با پرواز در هوا مسافتی دو ماهه را در یک روز طی میکرده است، لذا در این آیه اشاره میکند که راه بر انسان گشوده است تا بتواند چنین مسافتی را در هوا طی کند. پس ای انسان! مادام که راه بر تو باز است، بکوش تا به این مرحله برسی و نزدیک شوی. حضرت حق با زبان این آیه به لحاظ معنا میفرماید: «ای انسان! عبدم هوای نفساش را ترک کرد، پس بر هوا مسلطاش کردم. شما هم اگر سستی نفس را کنار بگذارید و از برخی قوانین تکوینیام استفاده نمایید میتوانید همان کار را بکنید.» آیه فَقُل۟نَا اض۟رِب۟ بِعَصَاكَ ال۟حَجَرَ فَان۟فَجَرَت۟ مِن۟هُ اث۟نَتَا عَش۟رَةَ عَي۟نًا …اِلٰى اٰخِرِ (بقره: ٦٠) که یکی از معجزههای حضرت موسی (ع) را بیان می کند، اشاره دارد که با ابزار ساده هم میتوان از خزاین پنهان رحمت در زیر زمین بهرهبرداری کرد. حتی از جای سختی چون سنگ هم میتوان با عصایی آب بیرون آورد. آیه مذکور بدین معنا به بشر میگوید: «آب حیات را که لطیفترین فیض رحمت است میتوانی با عصایی بیابی؛ پس تلاش کن و بیاب.» حضرت حق با زبان رمز این آیه، به لحاظ معنا میگوید: «ای انسان! به دست بندهام که به من اعتماد دارد چنان عصایی میدهم تا با آن بتواند از هر جا که بخواهد آب حیات بیرون آورد. تو نیز اگر به قوانین رحمت من استناد کنی میتوانی ابزاری مانند آن یا نزدیک به آن را بیابی پس بکوش تا بیابی.» یکی از پیشرفتهای مهم بشر ساخت ابزاریست که هرگاه در بیشتر جاها با آن بر زمین ضربه زند آب میجوشد. آیه مزبور جلوتر از این مطلب، محدوده نهایات و غایات را ترسیم کرده است؛ همچنان که آیه پیشین بسیار جلوتر از هواپیمای امروز، نقاط نهایی آن را تعیین نموده است. یا مثلاً: قرآن با بیان یکی از معجزات حضرت عیسی (ع) وَاُب۟رِئُ ال۟اَك۟مَهَ وَال۟اَب۟رَصَ وَاُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى بِاِذ۟نِ اللّٰهِ (آل عمران: ٤٩) بشر را صریحاً به پیروی از اخلاق علوی او تشویق میکند. نیز به همان صورت و به رمز، بشر را به صنعت عالی و طب ربانی که در اختیار اوست ترغیب مینماید. آیه فوق اشاره دارد که «مزمنترین دردها نیز قابل درماناند. پس ای انسان و ای بنی آدم مصیبت زده! مأیوس مباش. درمان هر دردی (هر چه می خواهد باشد) ممکن است. کافیست جستجو کنید تا بیابید. حتی به مرگ هم میتوان رنگ یک زندگی موقت را داد.» حضرت حق با زبان اشارهی این آیه به لحاظ معنا میگوید: «ای انسان! به بندهیی که دنیا را برای من ترک کرد دو هدیه دادم. یکی درمان دردهای معنوی؛ دیگری هم علاج دردهای مادی ... دلهای مرده را ببینید که با نور هدایت جان مییابند. بیمارانِ همچون مردگان نیز با نَفَس و علاج او شفا مییابند. تو هم میتوانی در داروخانه حکمت من برای هر دردت دارویی بیابی. تلاش کن و بیاب. شکی نیست که اگر جستجو کنی پیدا خواهی کرد.» همین آیه حد و مرز طب را بسیار پیشرفتهتر از طب امروزی بشر ترسیم و به آن اشاره و تشویق میکند. یا مثلاً درباره حضرت داوود (ع) میگوید: وَاَلَنَّا لَهُ ال۟حَدٖيدَ (سبأ: ١٠)؛ وَاٰتَي۟نَاهُ ال۟حِك۟مَةَ وَفَص۟لَ ال۟خِطَابِ (ص: ٢٠) و دربارهی حضرت سلیمان (ع) میفرماید وَاَسَل۟نَا لَهُ عَي۟نَ ال۟قِط۟رِ (سبأ: ١٢) آیات فوق اشاره دارند که نرم کردن آهن، نعمت بزرگ الهیست، و فضل و برتری یکی از پیامبران بزرگ را با آن نشان میدهد. آری، نرم کردن آهن یعنی آهن را به شکل خمیر درآوردن، و ذوب کردن مس، و یافتن معادن و استخراج آنها، اصل و اساس و سرچشمه تمام صنایع مادی بشر است. آیه مذکور اشاره میکند که «نعمت و معجزه بزرگ یکی از رسولان و خلیفه بزرگ خدا بر روی زمین، نرم کردن آهن چون خمیر، و ظریف کردنش چون سیمی باریک، و ذوب کردن مس میباشد که مدار بیشتر صنایع عمومی محسوب میگردند.» مادام بر زبان یک رسول و خلیفه، یعنی کسی که از نظر معنوی و مادی حاکم است، حکمت عطا شده و به دستاش نیز صنعتی داده شده، دیگران را به صراحت به فراگیری حکمت جاری بر زباناش تشویق میکند، و اشارتی هم وجود دارد که مردم را به یادگیری صنعتی که در دست دارد ترغیب مینماید. حضرت حق با زبان اشاره آیه فوق الذکر و به لحاظ معنا میگوید: «ای بنی آدم! بر زبان و قلب بندهیی که از اوامر تکلیفیام اطاعت میکرد چنان حکمتی جاری نمودم که هر چیز را در کمال وضوح تفکیک نموده، حقیقتاش را نمایان میکند و به دستاش نیز صنعتی دادم که میتواند آهن را در دست خود چون موم به هر شکلی در آورد و قدرت مهمی برای خلافت و سلطنتاش فراهم آورد؛ مادام که چنین چیزی ممکن است و عطا میگردد، و دارای اهمیت است، و شما نیز در حیات اجتماعی خود به آن بسیار نیازمندید، پس، از اوامر تکوینی من اطاعت کنید تا حکمت و صنعت یاد شده به شما هم داده شود. به مرور زمان میتوانید به آن نقطه برسید و نزدیک شوید.» پیشرفت و ترقی بشر در امر صنعت و کسب اقتدار در مسیر قدرت مادی، منوط به نرم کردن آهن و ذوب نمودن مس است. در این آیه از مس به «قطر» تعبیر شده است. آیات مذکور نظر عموم بشر را متوجه این حقیقت میکند و به انسانهای پیشین، و سست عنصر امروز که قادر به درک اهمیت حقیقت یاد شده نبوده و نیستند به شدت هشدار میدهد. یا مثلاً یکی از عالمان علم احضار به حضرت سلیمان (ع) که میخواست تخت بلقیس را نزدش آورند گفت: «در فاصلهیی که شما چشمتان را بگشایید و ببندید آن تخت را در اینجا حاضر میکنم.» آیه قَالَ الَّذٖى عِن۟دَهُ عِل۟مٌ مِنَ ال۟كِتَابِ اَنَا اٰتٖيكَ بِهٖ قَب۟لَ اَن۟ يَر۟تَدَّ اِلَي۟كَ طَر۟فُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُس۟تَقِرًّا عِن۟دَهُ …اِلٰى اٰخِرِ (نمل: ٤٠) که بر رخداد خارق العاده فوق دلالت دارد اشاره میکند که احضار عینی یا صوری اشیا از مسافتهای دور، امر ممکنیست، و نیز واقع امر این است که حضرت سلیمان (ع) علاوه بر رسالت، افتخار سلطنت هم داشته است لذا معصومیت و عدالت او ایجاب میکرد شخصاً و بیمشقت از چهار گوشه مملکت تحت حاکمیتاش اطلاع داشته باشد، اوضاع رعیت را ببیند و دردهایشان را بشنود؛ و حضرت حق این توانایی را به صورت معجزه به او احسان کرده بود. معلوم میشود هر کس دیگری هم که مانند سلیمان (ع) به حضرت حق اعتماد کند و چون او که با لسان عصمت از خداوند درخواست میکرد، با لسان استعداد طلب کند، و براساس قوانین تکوینی و با بهرهمندی از عنایتاش، توفیق حرکت بیابد، دنیا برایش حکم شهری را خواهد یافت. تخت بلقیس در یمن بود و در شام، عین همان تخت یا صورتاش حاضر و دیده شد. البته علاوه بر صورت کسانی که در کنار تخت بودهاند، صدایشان نیز شنیده شده است. پس آیه فوق به شکل باشکوهی به جلب صوت و صورت چیزی که در فاصلهیی دور قرار دارد اشاره می کند و به لحاظ معنا میگوید: «ای اهل سلطنت! اگر میخواهید عدالت را کامل اجرا کنید مانند سلیمان بکوشید تا اطراف و اکناف جهان را ببینید و بفهمید؛ چرا که حاکم عدالت پیشه و پادشاه رعیتپرور، اگر به مرتبهیی برسد که هر وقت خواست، بتواند از گوشه و کنار کشورش مطلع شود، از مسئولیت معنوی خلاص شده، و کاملاً به عدل رفتار میکند.» حضرت حق با زبان رمز این آیه و به لحاظ معنا میگوید: «ای بنی آدم! به بنده ام مُلکی گسترده دادم و برای آنکه در این مُلک پهناور عدالت را کامل اجرا کند او را شخصاً از احوال و حوادث زمین آگاه میکنم؛ مادام که قابلیت خلیفه (خدا) بر زمین شدن را در نهاد هر یک از انسانها قرار دادهام، بدون تردید حکمتام اقتضا خواهد کرد که بسته به قابلیت مذکور به انسانها استعدادی بدهم تا روی زمین را ببینند و تماشا کنند و بفهمند. انسان اگر شخصاً هم نتواند به آن نقطه برسد، به لحاظ نوعی میتواند. اگر از نظر مادی به آنجا نرسد، مانند اهل ولایت میتواند از نظر معنوی نائل شود. پس، میتوانید از این نعمت بزرگ استفاده کنید. بشتابید و به شرط فراموش نکردن وظیفه بندگیتان، تلاش کنید روی زمین را به بوستانی تبدیل کنید که همه بتوانید هر سوی آن را ببینید و هر صدایی را در هر نقطه آن بشنوید.» به فرمان رحمانی این آیه زیر گوش فرا دهید: هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ ذَلُولًا فَام۟شُوا فٖى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِن۟ رِز۟قِهٖ وَاِلَي۟هِ النُّشُورُ (ملك: ١٥) این آیه حد نهایی مهارت در جلب صوت و صورت را که از صنعتهای ظریف بشر است به رمز نشان میدهد و تا حدی به آن تشویق میکند. به همین ترتیب باز هم قرآن میفرماید: حضرت سلیمان (ع) جن و شیاطین و ارواح خبیثه را در تسخیر خود داشت، شرّ آنان را دفع نموده و در امور سودمند آنها را به کار میگرفت. آیات زیر مطلب مذکور را بیان میدارند: مُقَرَّنِينَ فِى اْلاَصْفَادِ... (ص: ٣٨)، و وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ… (انبياء: ٨٢) میگویند جن که بعد از انسان، به عنوان مهمترین سکنهی ذیشعور روی زمین است میتواند به خدمت انسان درآید، یعنی میتوان با آنها تماس گرفت. شیاطین نیز مجبور میشوند دشمنی را کنار گذاشته، خواه ناخواه به انسان خدمت کنند. حضرت حق آنها را مُسخر عبدی کرده است که مُسخر فرامیناش بوده است. حضرت حق به زبان رمز این آیه و به لحاظ معنا میگوید: «ای انسان! کاری میکنم جن و شیاطین و شرور آنها از بندهیی که مرا اطاعت میکند اطاعت کنند. تو نیز اگر مُسخر امر من شوی بسیاری از موجودات، حتی جن و شیطان نیز مُسخر تو خواهند شد.» احضار روح و خبر گرفتن از اجنه مانند دانش اسپرتیزم حاصل امتزاج هنر و تکنیک بشر است و از حساسیت فوق العاده مادی و معنوی او بروز مییابد؛ آیه فوق نهایت حد و مرز این دانش را ترسیم کرده، سودمندترین صورتهای آن را تعیین نموده و راه را بهسوی آن میگشاید. البته نه مثل آنچه امروز شاهدش هستیم و برخی مُسخر و ملعبه ارواح خبیثه و شیاطین، و جنهایی میشوند که بر خود نام «اموات» نام نهادهاند؛ بلکه منظور تسخیر آنها با طلسمهای قرآنی و رها شدن از شرشان است. آیات مربوط به احضار عفریت و تسخیر آنها توسط حضرت سلیمان (ع)، نیز آیاتی چون فَاَر۟سَل۟نَٓا اِلَي۟هَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا (مريم: ١٧) بر تمثل موجودات روحانی و احضار ارواح اشاره دارند. لیکن احضار روح طیبهی مورد اشاره، شباهتی به هزلیات بشر امروزی ندارد که با بیحرمتی به ارواحِ بسیار جدیای که در عوالم حضور دارند، میخواهند آنها را به بازیچهها و مکان خویش جلب کنند؛ بلکه قسمی از اهل ولایت مثل محی الدین ابن عربی که هر گاه بخواهند با ارواح دیدار میکنند، به طرز جدی و برای مقصودی جدی جلب آنان شده و با آنها مناسبت پیدا کرده به محل آنان میروند و تا حدی به عالم آنها تقرب مییابند و از روحانیتشان بهره معنوی میبرند؛ آیات مورد نظر به چنین هدفی اشاره دارند؛ و در عین حال در اشاره مذکور، تشویق نیز احساس میشود؛ آیات فوق پیشرفتهترین حد و مرز این نوع علم و معرفت خفیه را ترسیم و زیباترین شکل آن را به نمایش میگذارند. یا مثلاً آیات اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِىِّ وَاْلاِشْرَاقِ (ص: ١٨)؛ يَا جِبَالُ اَوِّبِى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَاَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (سبأ: ١٠) و عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ (نمل: ١٦) که درباره معجزات حضرت داوود (ع) میباشند، دلالت دارند بر این که: حضرت حق به تسبیحات حضرت داوود (ع) چنان صدای رسا و بیان زیبا و قدرتی عطا فرموده است که کوهها را به وجد میآورد؛ طوری که هر یک از آنها چون گرامافونی و چون یک انسان، حول رهبر ذاکرین حلقهیی افقی تشکیل داده و دایرهوار تسبیح میگفتند. آیا چنین چیزی امکان دارد؛ حقیقت است؟ آری، حقیقت است. هر کوهی که غار دارد میتواند چون طوطی با انسان و به زبان انسان صحبت کند. تو اگر در برابر کوه «الحمدلله» بگویی، کوه هم بهواسطه انعکاس صدا درست مانند تو «الحمدلله» خواهد گفت؛ مادام که حضرت حق چنین قابلیتی را به کوهها احسان فرموده، بیشک میتوان آن را بسط داد و آن دانه را تبدیل به سنبله کرد. خداوند علاوه بر رسالت پیامبری، خلافت روی زمین را نیز به صورتی مستثنی به حضرت داوود (ع) عطا کرده بود، لذا برای معجزهیی متناسب با آن رسالت فراگیر و آن سلطنت باعظمت، هستهی قابلیت او را طوری ظهور و بروز بخشید که هر کدام از کوههای عظیم چون سرباز، شاگرد یا مریدی به حضرت داوود اقتدا نموده با زبان او و به امر وی تسبیح خالق ذوالجلال را میگفتند. هر آنچه را داوود (ع) میگفت آنها تکرار میکردند؛ همچنان که امروز به دلیل کثرت و پیشرفت ابزار خبررسانی و وسایل ارتباطی، مثلاً فرمانده باهیبتی دستور میدهد همه اعضای لشکرش که در کوهها پراکندهاند در یک لحظه همه با هم الله اکبر بگویند؛ و به این ترتیب کوههای عظیم را به سخن وا میدارد و ولولهیی به راه میاندازد. مادام که یکی از فرماندهان انسانی قادر است کوهها را با زبان سکنه آنها به صورت مجازی به سخن وا دارد، تردیدی نیست که یکی از فرماندهان باحشمت حضرت حق، حقیقتاً موجب صحبت آنها میشود و کاری میکند که تسبیح بگویند. ضمن آنکه در گفتارهای پیشین بیان کردهایم که هر کوهی دارای شخصیتی معنویست و تسبیح و عبادتی مناسب حال خود را دارد. به سخن دیگر هر کوه براساس سرّ انعکاس صدا، به زبان انسانها تسبیح میگوید و به همین ترتیب با زبان خاص خود نیز تسبیح گوی خالق ذوالجلال میباشد. عبارات وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً (ص: ١٩)؛ و عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ نشان میدهند که حضرت حق به حضرت داوود و حضرت سلیمان علیهما السلام انواع زبان پرندگان، و زبان استعدادهایشان را، بدین معنا که به منظور چه کاری آفریده شدهاند، احسان فرمود. آری، مادام که این مطلب عین حقیقت است و مادام که روی زمین سفرهییست رحمانی، و به افتخار انسان بنا گردیده است؛ پس بیشتر طیور و حیواناتی که از آن سفره بهره میبرند میتوانند مُسخر و خدمتکار انسان شوند؛ همچنان که انسان کوچکترین آنها یعنی زنبور عسل و کرم ابریشم را به خدمت خود گرفته و بهواسطه الهام الهی راه استفادهیی عظیم از آنها را گشوده است؛ نیز کبوتران را در برخی امور به کار گرفته و شماری از پرندگان را مانند طوطی به تکلم وا داشته و چیزهای جالبی را به محاسن تمدن بشری افزوده است. لذا اگر زبان استعداد پرندگان و حیوانات دیگر هم دانسته شود بسیاری از آنها را مانند برادرانشان یعنی حیوانات اهلی میتوان در کارهای مهم به خدمت گرفت. مثلاً در مقابله با آفت ملخ اگر زبان پرندگانی چون سار را که بدون خوردن ملخ نابودش میکند میدانستیم و آنها را کنترل میکردیم میتوانستیم آنها را در خدمتی مفید و رایگان به کار بگیریم. آیه فوق عالیترین حد و مرز چنین استفادهیی از پرندگان و تسخیر آنها، نیز به صدا درآوردن جامداتی چون تلفن و بلندگو، و بهره بردن از طیور را ترسیم، و نهایت هدف آن را تعیین میکند. به باشکوهترین شکل آن اشاره دارد و به نوعی تشویق میکند. حضرت حق با زبان رمز این آیات به لحاظ معنا میگوید: ای انسانها! مخلوقات باعظمت مُلکام را مُسخر یکی از همنوعان شما کردم که عبد مطیعام بود، تا مدار عصمت نبوت و عدالت تامه سلطنت اش شود؛ آنها را به سخن گفتن با ایشان وا داشتم و بسیاری از حیوانات و لشکریانم را خادم او قرار دادم. حال که امانت بزرگی را نزد هر کدامتان به ودیعه گذاشتهام، امانتی که آسمان و زمین و کوهها از حمل آن سر باز زدند، و استعداد خلیفه روی زمین شدن را هم به شما دادهام، لذا لگام این مخلوقات در اختیار هر کس که باشد شما باید رام او شوید؛ تا مخلوقات مُلک او نیز رام شما شوند و اگر بتوانید با نام ذاتی که لگام آنان را در اختیار دارد مخلوقات مذکور را به دست آورید و به مقامی که شایستگیاش را دارید ارتقا یابید … مادام که حقیقت، چنین است؛ به جای سرگرم شدن با گرامافون، بازی با کبوتران و نامهرسانی، و به سخن وا داشتن طوطیها، مشغول عالیترین و دلنشینترین و برترین سرگرمی معصومانه شو تا کوهها برایت گرامافونهایی عظیم شوند؛ همچنان که برای داوود (ع) بودند؛ تا نوای نغمات ذکریه حاصل از تماس نسیم با اشجار و نباتات را بشنوی، و کوه، ماهیتاش را به تو نشان دهد که عجایب المخلوقات است و با هزاران زبان تسبیح میگوید؛ تا بیشتر پرندگان در برابرت مانند هدهد سلیمان، جامه رفیقان مونس یا خدمتگذران مطیع را بر تن کنند؛ تا هم سرگرم شوی و هم مشتاقانه به کمالاتی برسی که مستعدشان هستی؛ و مانند نتیجهیی که لهویات دیگر حاصل میکنند از مقامی که مقتضای انسانیت توست سقوط نکنی. یا مثلاً در آیه قُلْنَا يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَسَلاَمًا عَلَى اِبْرَاهِيمَ (انبياء: ٦٩) که مربوط به یکی از معجزات حضرت ابراهیم (ع) است سه اشاره لطیف به شرح زیر وجود دارد: اشاره اول: آتش نیز مانند سایر اسباب طبیعی، سر خود، براساس طبیعتی که دارد، و کورکورانه عمل نمیکند؛ بلکه وظیفهیی را تحت فرمان به انجام میرساند، لذا حضرت ابراهیم (ع) را نسوزاند؛ چرا که دستور داشت او را نسوزاند. اشاره دوم: آتش درجهیی دارد که در آن با برودتاش میسوزاند، یعنی تأثیری مانند سوزاندن دارد. حضرت حق با لفظ «سَلاماً» به برودت میگوید: «تو هم با برودتات مانند گرما و حرارت مسوزان.» معلوم میشود آتشی که در آن مرتبه هست با سرمایش تأثیری مانند سوزاندن دارد. هم آتش است هم سرد است. آری، در حکمت طبیعی گفته میشود آتش سفید دارای درجه و مرتبهییست که در آن، حرارت را به اطراف پخش نمیکند بلکه بر عکس، گرمای پیرامون را به خود جذب میکند؛ لذا با چنین برودتی، اشیای مایع مانند آب را در اطراف خود منجمد کرده و به لحاظ معنا، با برودتاش میسوزاند. مثلاً زمهریر نوعی آتش است که با برودتاش میسوزاند. پس در جهنم که جامع انواع و درجات آتش است ضروریست که زمهریر هم وجود داشته باشد . . . اشاره سوم: همچنان که امری معنوی مانند ایمان و همچنین اسلام که مانند زره میباشد مانع تأثیر آتش جهنم هستند و موجب امن و امان میگردند، میبایست امری مادی هم برای ممانعت از تأثیر آتش دنیوی وجود داشته باشد، زیرا حضرت حق به اقتضای اسم حکیم، و دارالحکمه بودن این دنیا، تحت پردهی اسباب است که کارها را پیش میبرد. لذا آتش همچنان که جسم حضرت ابراهیم را نسوزاند، پیراهناش را نیز نسوزاند و او را در برابر آتش مقاوم کرد. ابراهیم را نسوزاند و پیراهن او را هم نسوزاند. آیه فوق بهواسطه رمز این اشاره و به لحاظ معنا میگوید: «ای ملت ابراهیم! ابراهیم گونه شوید تا جامههای مادی و معنویتان در اینجا و آنجا زرهی گردند در برابر آتش که بزرگترین دشمن شماست؛ حضرت حق همچنان که جامه ایمان بر قامت روح تان پوشانیده و آن را در برابر آتش جهنم چون زرهی قرار داده، در زمین نیز موادی دارد که آنها را برای شما نگاه داشته و برای شما احضارشان میکند. آنها شما را از شر آتش محافظت میکنند. جستجو کرده، استخراج کنید و بر تن نمایید.» از اکتشافات و پیشرفتهای مهم بشر است که مادهیی نسوز را یافته و پیراهنی مقاوم در برابر آتش را بر تن کرده است. به این آیه توجه کن که در برابر مطلب مذکور چه جامهی عالی، لطیف، زیبا و تا ابد ناگسستنی را نشان میدهد که در دستگاه حَنٖيفًا مُس۟لِمًا بافته میشود. یا مثلاً؛ وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا (بقره:٣١) میفرماید معجزه عظیم حضرت آدم (ع) در دعوی خلافت کبری، تعلیم اسماست. نیز همان طور که معجزه سایر پیامبران رمزیست و اشارهیی به یک امر خارق العاده و خصوصی بشر، معجزه حضرت آدم (ع) نیز به عنوان پدر همه انبیا و فاتحه دیوان نبوت، اشارهیی تقریباً صریح است به پیشرفته ترین اهداف و نهایت عموم کمالات و ترقیات بشر. حضرت حق جل جلاله به لحاظ معنا و با زبان اشارهی این آیه، میفرماید: «ای بنی آدم! به عنوان حجتی بر رجحانیت پدرتان بر فرشتگان در دعوی خلافتاش، همه اسما را به او آموختم؛ شما نیز اگر فرزندان و وارثان استعداد او هستید باید تمام اسما را بیاموزید و در مرتبه امانت کبری، در برابر همه مخلوقات، شایستگی خود را در برتریتان نشان دهید. زیرا در عالم هستی راه بر شما گشوده است تا به سوی عالیترین مقاماتی که فوق مخلوقات هست بروید و به درجهیی برسید که مخلوقات بزرگی چون زمین مسخرتان شوند. اینک بشتابید و پیش بروید و به یکی از نامهایم توسل جویید تا بالا روید. اما بدانید که پدر شما یک بار فریب شیطان را خورد و از مقامی چون بهشت موقتاً به روی زمین سقوط کرد. مراقب باشید شما هم در پیشرفتهایتان از شیطان پیروی نکنید و آن را وسیلهیی برای سقوط از سماوات حکمت الهی به ضلالت طبیعت قرار ندهید. لحظه به لحظه سر بردارید و با توجه به اسمای حسنای من، فنون و ترقیات خویش را نردبانی کنید برای عروج به آسمانها. تا بتوانید به اسماي ربانی من که منبع و حقیقت فنون و کمالات شماست برسید و با دوربین اسما مذکور با قلوب خود پروردگارتان را نظاره کنید.»
این آیه شگفت انگیز از همه کمالات علمی، پیشرفتهای فنی، و خوارق مصنوع که انسان به سبب جامعیت استعدادش از آنها بهرهمند میباشد، با عنوان «تعلیم اسما» یاد میکند و در این امر، رمز والا و لطیفی به بیان ذیل وجود دارد: هر کمال و علم و ترقی و فنی دارای حقیقتی عالیست، حقیقتی که متکی به یکی از اسمای الهی میباشد. فن، کمالات و صنعت مذکور با اتکا به آن اسم که دارای پردههای بسیار متنوع، تجلیات متعدد و دوایر مختلف میباشد کمال خویش را مییابد و مبدل به حقیقت میشود؛ در غیر این صورت سایهیی ناقص و نیم بند است. مثلاً هندسه یک فن است. فنی که حقیقت و منتهایاش رسیدن به اسم عدل و مقدّر حضرت حق، و مشاهده جلوههای حکیمانه آن اسم توأم با حشمت و شکوهش در آینه هندسه میباشد. یا مثلاً طب، فن و صنعتیست؛ که نهایت و حقیقت آن نیز با تکیه بر اسم شافی حکیم مطلق، دیدن جلوههای رحیمانهاش در داروهای روی زمین به عنوان داروخانه بزرگ او میباشد. به این ترتیب، طب کمال مییابد و حقیقت میشود. مثال دیگر؛ حکمت الاشیا که از حقیقت موجودات بحث میکند، تجلیات کبری اسم حکیم حضرت حق جل جلاله را به طرز مدبرانه و مربیانهیی در اشیا و منافع و مصالح آنها میبیند؛ و با رسیدن به آن اسم و اتکای بدان است که حکمت، میتواند حکمت شود؛ در غیر این صورت یا تبدیل به خرافات میشود یا مطالبی بیمعنا خواهد شد؛ یا اینکه مانند فلسفه طبیعی موجب گمراهی میگردد. اینها سه مثال بود که برای تو بیان شد ... سایر فنون و کمالات را بر همین منوال قیاس کن. قرآن حکیم با آیه یاد شده بشر را امر میکند تا برای جبران عقب ماندگیهایش در ترقیات امروز، به بلندترین نقطهها، پیشرفتهترین مرزها، و نهاییترین مراتب برسد و به این منظور دست تشویق بر پشتاش میزند و مراتب مذکور را به او نشان میدهد و فرمان میدهد که «به پیش ...». فعلاً به بیان همین گوهر از خزانه عظمای آیه یاد شده اکتفا میکنیم و سخن را در این زمینه پایان میدهیم. مثال دیگر؛ آیات روشنگر بسیاری مانند قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا (اسراء: ٨٨) را در نظر داشته باشید که به حلاوت، استواری کلام در بیان حق و حقیقت، بلاغت در سخن، جامعیت در معانی، و فضل و برتری در شیوه اشاره دارد که درخشانترین وجوه اعجاز قرآن حکیم به عنوان معجزهی کبرای محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میباشد؛ پیامبری که خاتم دیوان نبوت، و سرور انبیاست و معجزات تمام پیامبران برای دعوی رسالت او حکم معجزهیی واحد را دارند؛ پیامبری که مایه افتخار عالم هستیست و مظهر تفصیلی همه مراتب اسمایی میباشد که اجمالاً به حضرت آدم (ع) تعلیم داده شد؛ او که انگشت خود را با جلال بالا برد و با اشارهیی ماه را دو نیم کرد و با پایین آوردن آن با جمال، آبی چون کوثر از ده انگشتاش روان شد؛ پیامبری که با هزاران معجزه تصدیق و تأیید شده است؛ آیه فوق و آیات مشابه دیگر، نظر انس و جن را در خصوص نمایانترین و درخشانترین وجه از وجوه اعجاز این معجزه ابدی (قرآن) جلب میکند. رگ غیرت تمام انس و جن را تحریک میکند. شوق دوستان را بر میانگیزد و عناد دشمنان را بر میآشوبد، آنگاه با تشویقی عظیم و ترغیبی شدید دوست و دشمن را سوق میدهد که نظیر آن را انجام دهند و گفتار خویش را بدان شبیه سازند. نیز معجزه مذکور را به نحوی در معرض دید انسانها میگذارد که گویا تنها غایت انسان از آمدن به این دنیا آن است که معجزه یاد شده را هدف و قانون خود قرار دهد و با نگاه به آن، آگاهانه به سوی نتیجه خلقت انسانی حرکت کند. خلاصه: معجزه سایر انبیا عَلَیهُمُ السَّلام، هر یک بر خوارق صنعتی اشاره دارد و معجزه حضرت آدم عَلَیهُمُ السَّلام نیز علاوه بر پایههای صنعت، اجمالاً به فهرست علوم و فنون، خوارق و کمالات اشاره میکند و دیگران را بدان تشویق مینماید. اما قرآن معجز البیان که معجزه کبرای احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است به وضوح نشان میدهد که مظهر تفصیلی حقیقت تعلیم اسما است؛ نیز اهداف درست علوم و فنون را که حق و حقیقت است، و خوشبختی و کمال دنیوی و اخروی را به روشنی نشان میدهد؛ همچنین با تشویقهای بسیار عظیم، بشر را به سوی آنها سوق میدهد. نیز به نحوی سوق میدهد و تشویق نموده که چنین تفهیم میکند: «ای انسان! مقصد اعلا از آفرینش این عالم، عبودیت کلیه انسانی در برابر تظاهر ربوبیت است، و دورترین غایت انسان، رسیدن به آن عبودیت بهواسطه علوم و کمالات میباشد.» نیز مطلب را طوری بیان میدارد که اشارتی چنین در آن دیده میشود: «بیتردید نوع بشر، در انتها به سوی علوم و فنون هجوم خواهد برد. تمام توان خود را از دانش اخذ خواهد کرد، و حکومت و قدرت نیز به دست علم خواهد افتاد.» همچنین قرآن معجز البیان جزالت و بلاغت قرآنی را همواره مطرح نموده، و به رمز تفهیم میکند که: «استواری و بلیغ بودن که درخشانترین خصیصه در علوم و فنون است در آخر الزمان با همه انواع خود عالیترین صورت را کسب میکند. حتی انسانها برای قبولاندن افکار خود و اجرای احکام مورد نظرشان بر دیگران، برندهترین سلاح را از شیوایی بیان، و قدرتمندترین توان را از ادای بلیغ سخن کسب خواهند نمود.» خلاصه: بیشتر آیات قرآن، هر یک، کلید گنجینه کمالات، و مفتاح گنج علم و دانشاند. اگر میخواهی به سماوات قرآن و ستارگان آیات دست یابی، گفتارهای بیستگانه پیشین را نردبانی با بیست پله بدان و از این طریق ببین که قرآن تا چه حد خورشیدی درخشان است؛ ببین چه نور زلال و پاکی را بر حقایق الهی و حقیقت ممکنات میپراکند و چه ضیای درخشانی را منتشر میکند … نتیجه: بیان آیات مربوط به پیامبران علاوه بر اشارهیی که بر پیشرفتهای عالی بشری دارند، حدود ترقی انسان را در آینده ترسیم میکنند؛ و دلالت هر آیه بر معانی متعدد محقق است و همه در آن اتفاق نظر دارند؛ مادام که اوامر مطلقی در تبعیت از پیامبران و اقتدا به آنها وجود دارد، میتوان گفت علاوه بر دلالتی که بر معانی صریح آیات پیشین وجود دارد، تشویق به دلالتی اشاری بر اهم صنعت و فنون بشری هم هست.
اگر بگویی: «قرآن که برای بشر نازل شده چرا بر خوارق تمدن که در نظر بشر اهمیت بهسزایی دارد تصریح نکرده و صرفاً به اشارهیی پنهان و به رمز، ایمایی خفی، اشارتی مختصر و هشداری ضعیف اکتفا میکند؟» پاسخ: چون حق خوارق تمدن بشری در بحث قرآنی همین مقدار میتواند باشد. وظیفه اصلی قرآن تعلیم کمالات و شئونات دایره ربوبیت و وظایف و احوال دایره عبودیت است. لذا حق خوارق بشری در دو دایره مذکور با رمزی ضعیف و اشارتی خفیف ادا میشود. این موارد اگر خواهان حق خود از دایره ربوبیت باشند، حق اندکی را میتوانند کسب کنند. برای نمونه اگر طیاره انسانها خطاب به قرآن بگوید: «در آیات خود به من حق صحبت و موقعیتی بده.» بیشک طیارههای دایره ربوبیت یعنی سیارهها و زمین و ماه به نام قرآن خواهند گفت: «در اینجا به میزان جرمی که داری میتوانی موقعیتی داشته باشی.» یا مثلاً اگر زیردریاییهای ساخت بشر خواهان موقعیتی از آیات قرآنی باشند، موجودات زیردریایی آن دایره، یعنی ستارگان و زمین که در بحر محیط هوایی و دریای اثیری شناورند پاسخ خواهند داد: «جای تو نزد ما آن قدر ناچیز است که دیده نمیشود.» اگر چراغهای درخشانی که با الکتریسیته روشن میشوند و به ستارگان میمانند، خواهان حق گفتار شوند و بخواهند جایی در آیات داشته باشند، رعد و برقها و شهاب سنگها و چراغها و ستارگانی که پهنه آسمان را زینت میبخشند پاسخ میدهند: «به نسبت روشناییتان میتوانید مورد بحث و بیان قرار بگیرید.» اگر خوارق مدنیت به لحاظ دقایق صنعت خواهان حق خود باشند و از آیات مقام بخواهند، مگسی به آنها خواهد گفت: «ساکت شوید. شما حتی به اندازه یک بال من هم حق ندارید، زیرا اگر تمام صنایع ظریفی که بشر با اختیار جزیی خود آنها را کسب نموده همراه با تمام ابزار و آلات دقیق و باریکشان در جایی گرد آورده شوند نمیتوانند به قدر جوارح چشمگیر و صنعت دقیق به کار رفته در وجود من شگفت آفرین شوند.» آیه اِنَّ الَّذٖينَ تَد۟عُونَ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ لَن۟ يَخ۟لُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اج۟تَمَعُوا لَهُ …اِلٰى اٰخِرِ (حج: ٧٣) شما را به سکوت وا میدارد.» اگر خوارق مذکور وارد دایره عبودیت شوند و حق خود را از آن مطالبه کنند دایره عبودیت چنین پاسخ خواهد داد: «مناسبت شما با ما بسیار اندک است و نمیتوانید به آسانی وارد دایره ما شوید، زیرا برنامه ما این است که دنیا مهمان خانهیی و انسان مسافری با وظایف متعدد که مدت کمی در آن به سر خواهد برد؛ او موظف است در عمری کوتاه لوازم مورد نیاز را برای حیات ابدیاش فراهم کند. مهمترین و ضروریترین کارها را تقدیم خواهد کرد. این درحالیست که بیشتر شما این دنیای فانی را جایگاهی ابدی پنداشتهاید و زیر پردهی غفلت دارای سیمایی هستید که با دنیا پرستی ملوّن شده است. لذا سهم شما از عبودیت که براساس حق پرستی و اندیشه در آخرت بنا شده بسیار ناچیز است. اگر در میان شما یا ورای شما صنعتکاران محترم و کشافان الهام گیرنده میباشند، که صرفاً برای منفعت بندگان خدا و منافع عمومی و راحتی عامه و کمال حیات اجتماعی تلاش می کنند البته در اقلیت هم هستند و فعالیت شان عبادتی ارزشمند به شمار میرود، همین رمز و اشاره قرآنی برایشان که ذوات حساسی هستند یعنی تشویق به سعی و تلاش، و تقدیر از صنعتشان، الحق که کافی و وافی میباشد.»
اگر بگویی: «بسیار خب پس از این تحقیقات تردیدی برایم نماند و تصدیق میکنم که در قرآن همراه سایر حقایق به خوارق تمدن حاضر و حتی جلوتر از آن اشاره شده و در این ارتباط رموزی وجود دارد. همه موارد لازم برای سعادت دنیا و آخرت متناسب با ارزشاش در قرآن وجود دارد. لیکن به چه دلیل قرآن این موارد را به صراحت بیان نمیکند تا کافران معاند نیز مجبور به تصدیق شوند و قلوب ما هم آسوده گردد؟» پاسخ: دین یک امتحان است. تکلیف الهی یک آزمون است. تا ارواح عالیه از ارواح سافله در میدان مسابقه از هم جدا شوند؛ همچنان که به سنگی معدنی حرارت میدهند تا الماس از زغال یا طلا از خاک جدا شود؛ در این دار امتحان نیز تکلیفهای الهی آزمایش است و انسان را به سوی مسابقه سوق میدهد، تا گوهرهای عالی از مواد سُفلی که در معدن استعداد بشر وجود دارند از هم تفکیک شوند... حال که قرآن برای تکامل بشر در این دار امتحان و میدان مسابقه به صورت یک آزمون نازل شده است بیشک به امور غیبی آتی و دنیوی که برای همه آشکار خواهند شد فقط باید اشاره کند و تا جایی در را به روی عقل میگشاید که حجتاش را اثبات کند. اگر موضوع به صراحت بیان میشد سرّ تکلیف از میان میرفت؛ در آن صورت بداهتی حاصل میشد که تو گویی با ستارگانی که در پهنه آسمان هستند به وضوح « ﮂ ﮥ ﭶﯘ » نوشته شود. در آن حال خواه ناخواه همه تصدیق خواهند کرد و دیگر مسابقهیی در کار نخواهد بود امتحان از بین رفته و روحی چون زغال با روحی چون الماس مساوی خواهند بود ... خلاصه: قرآن حکیم، حکیم است. به هر چیز نسبت به ارزشی که دارد مقام میدهد. قرآن هزار و سیصد سال پیش ثمرات و ترقیات انسانی را که غیبی و مستتر در ظلمات آینده بود، میبیند و زیباتر از آنچه دیدهایم و خواهیم دید نشان میدهد. پس قرآن گفتار چنان ذاتیست که همه زمانها و همه اشیای موجود در آنها را در آنی میبیند. این فقط یک لمعه اعجاز قرآن است که در میان معجزات پیامبران میدرخشد... اَللّٰهُمَّ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ ال۟قُر۟اٰنِ وَ وَفِّق۟نَا لِخِد۟مَتِهٖ فٖى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ وَ بَارِك۟ وَ كَرِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَو۟لٰينَا مُحَمَّدٍ عَب۟دِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ ال۟اُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ وَ اَز۟وَاجِهٖ وَ ذُرِّيَّاتِهٖ وَ عَلَى النَّبِيّٖينَ وَ ال۟مُر۟سَلٖينَ وَ ال۟مَلٰئِكَةِ ال۟مُقَرَّبٖينَ وَ ال۟اَو۟لِيَاءِ وَ الصَّالِحٖينَ اَف۟ضَلَ صَلَاةٍ وَ اَز۟كٰى سَلَامٍ وَ اَن۟مٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ ال۟قُر۟اٰنِ وَ اٰيَاتِهٖ وَ حُرُوفِهٖ وَ كَلِمَاتِهٖ وَ مَعَانٖيهِ وَ اِشَارَاتِهٖ وَ رُمُوزِهٖ وَ دَلَالَاتِهٖ وَاغ۟فِر۟لَنَا وَار۟حَم۟نَا وَ ال۟طُف۟ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِن۟هَا بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اٰمٖينَ

