دایر بر رساله معجزات احمدیه میباشد «وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتِى وَ لكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتِى بِمُحَمَّدٍ» آری، این گفتار زیباست. اما این اوصاف محمدی به عنوان زیباترین خوبرویان است که بر زیبایی این گفتار افزوده است. چهارده تراوش از چهاردهمین لمعه
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Nineteenth Word
سه معرِّف کلی بزرگ، پروردگارمان را به ما معرفی ميكند: 1. این كتاب كاينات است، كه بخشي از دلايلاش را در سيزده لمعه از سیزدهمین درس رساله نور [نخستین دروازه نور] شنيديم. 2. خاتم انبيا عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است، كه آيت الكبراي این کتاب کبیر به شمار ميآيد. 3. قرآن عظيم الشأن است. اكنون بايد دومين برهان ناطق يعني خاتم انبيا عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را بشناسيم، و به سخنان وي گوش فرا دهيم. آری، بیا تا نظری به شخصیت معنوی آن برهان بیاندازیم: سطح زمین یک مسجد، مکّه محراب و مدینه منبر... آن برهان باهر یعنی پیغمبرمان عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام پيشواي همه اهل ايمان، خطيب همه بشريت، ریيس همه انبيا، سيّد تمامي اوليا و مرشد حلقهی ذكریست، متشكل از همه انبيا و اوليا... او شجرهی نورانيست كه همه انبيا ريشههاي زندهی آن و اوليا ميوههاي پرطراوتاش هستند. هر ادعایش را همه انبيا با استناد به معجزات و همه اوليا با اعتماد به كراماتشان تصدیق میکنند، و مهر و امضا میزنند، زیرا او «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» میگوید، و مدعی آن است، و همه ذاکران نوراني كه در دو سمت چپ و راست یعنی گذشته و آينده صف بستهاند، عين آن جمله را تكرار ميكنند و به اتفاق و به لحاظ معنا ميگويند: «صَدقْتَ وَ بِالْحَقِّ نَطَقْتَ» كدامين وهم ميتواند به چنين ادعايی كه با امضاهاي بيشماری تأييد شده است، دست رد زند.
بدان! همانگونه که اين برهان نورانیِ توحید به اجماع و تواترِ هر دو جناح تأييد میشود، در كتابهاي آسماني از قبيل تورات و انجيل نیز صدها اشاره به ایشان شده است؛ همچنین رموز هزاران ارهاصات، و بشارتهای مشهور هاتفان و شهادتهای متواتر کاهنان و دلالت هزاران معجزهی ایشان همچون شقُّ القمر و حقانيت شريعت مقدس، همگی نبوت ایشان را تأیید و تصدیق میکنند. همچنین منتهای کمال اخلاق حمیده در ذات وی و سجایای والا و کمال امانت در وظیفههایش و همچنین تقواي فوقالعاده، عبوديت فوقالعاده، جديّت فوقالعاده و متانت فوقالعادهی او که نشان دهندهی قوت ایمان و نهایت اطمینان و نهایت وثوق آن حضرت است، همه و همه چون روز روشن، صداقت بینهایتاش را در ادعايش نشان ميدهند…
اگر میخواهی، بيا تا با هم به عصر سعادت و به جزیرة العرب برويم تا آن حضرت را هر چند در عالم خيال حين انجام وظيفه ملاقات و زيارت كنيم. ببين! شخصيت مُمتازي با حسن سيرت و جمال صورت میبینیم كه كتابی اعجازنما در دست و نطقی حقیقت آشنا در زبان دارد، و نه تنها به بنیآدم، بلكه به جن و انس و فرشتگان و حتي همه موجودات خطبهیی أزلي را تبلیغ میکند. او معماي شگفتانگیز راز خلقت عالم را شرح داده و حل میکند، و طلسم پيچيدهیی را که راز كاينات است كشف کرده ميگشايد، و به سه سؤال دشوار و وحشتآور «چه هستی؟ از کجا آمدهیی؟ به کجا میروی؟» كه رایج بین همگان است، و عقلها را در حیرت به خود مشغول کرده پاسخ قانع کننده و قابل قبول ميدهد.
ببين! چنان نور حقیقتی پخش ميكند، که اگر خارج از دایرهی حقیقت ارشاد نورانیاش به كائنات بنگري، شكل كائنات را همچون ماتمسراي عمومي خواهي ديد، و موجودات را در برابر همچون غريبه، بلكه دشمن همديگر خواهي يافت، و جامدات را همچون جنازههاي هولناك خواهی دید، و تمام ذیحیاتان بهسان یتیمانی به نظر خواهند رسيد که بر اثر سیلی زوال و فراق میگریند، و ناله سر میدهند. حال ببين! با نوري كه او انتشار داد، ماتمسراي عمومي به مسجد ذکر و محفل جذبه و شوق تغيير يافت، و موجوداتی که دشمن و بيگانه بودند شکل دوست و برادر را به خود گرفتند. جامداتِ مرده و خاموش نیز، یک به یک، مأموران مونس و خدمتکاران تحت فرمان شدند، و آن یتیمان بیکس و گریانی که شکوه سر میدادند، یک به یک، صورت ذاکران تسبیحگو یا وظیفهداران شاکری را که از وظیفه ترخیص شدهاند، به خود گرفتند.
نيز با آن نور، حركات، تنوعات، تغيیرات و دگرگونیهای كائنات از بيمفهومي و عبثیت و بازيچهی دست تصادف بودن بيرون آمده، به نوشتههاي رباني، صفحات آيات تكويني و آيينهي اسمای الهي تبديل شدند، تا جایی که حتی هستی، كتاب حكمتِ صمداني شد. اگر عجز و ضعف، فقر و احتیاجِ بیپایان انسان که او را پستتر از حیوان کرده است، و عقلی که وسیلهی انتقال رنج و درد و غم میباشد و او را بدبختتر از همهی موجودات کرده است، با پرتوهای آن نور منوّر شد، انسان به مقامی والاتر از تمام حیوانات و موجودات میرسد. و با همان عجز و فقر و عقلی که پُر نور شد، و با دعا و نیایش، سلطان نازنین عالم، و با آه و فغان، خلیفه دلربای زمین میشود. پس اگر آن نور نميبود، كاينات و انسان و حتي هر چیزی به درجه نيستي سقوط ميكرد. آري، بیشک براي چنين هستي بدیعی وجود چنين شخصيتي ضروری و لازم است، وگرنه، كاينات و افلاك هم درکار نبود!
او مخبر و مژده دهندهی سعادت ابدیست، او کاشف رحمت بینهایت و اعلانگر آن است، او منادی و تماشاگر محاسن سلطنت ربوبيّت و كاشف گنجهاي اسمای الهی و معرِّف آن است. به همین سبب، اگر از جهت بندگی بنگریم، او را یک نمونه برای محبّت و نمادِ رحمت و شرفِ انسانيت و نورانيترين ميوهی شجرهی خلقت میبینیم، و اگر از جهت رسالت نگاه کنیم، او را يك برهان حق، چراغ حقيقت، شمس هدايت و وسيله سعادت میبینیم. باز ببين! چگونه که نور او همچون برق خاطف از شرق تا غرب را به سرعت فرا گرفت، و بعد نصف كره زمين و یک پنجم بشریت، ارمغان هدایت او را قبول کردند، و با دل و جان پذیرفتند، پس چگونه است، که نفس و شیطان ما، اساس همه ادعاهاي اين شخص را كه «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» است، با همهی مراتب آن نمیپذیرند؟
بیا و ببين! در اين جزيرهی پهناور، چگونه همهی آداب و اخلاق زشت و وحشيانه اقوام مختلفِ وحشی و لجوجی که به آدابشان تعصب داشتند را در يك آن، قلع و قمع کرد، و از میان برداشت، و آنان را با فضايل والاي اخلاقي مجهز ساخت، و معلم همه عالَم و اساتيد ملتهاي متمدن کرد. ببين! تسلط او صرفاً بر ظاهر نيست، بلكه عقلها و ارواح و دلها و نفوس را فتح و تحت فرمان خود در میآورد، به حدّي كه محبوب دلها، معلمِ عقول، مربي نفوس و سلطان ارواح قرار گرفت.
میدانی، واضح است که حاكم بزرگي با همتي والا، به سختی ميتواند عادت كوچكي مثل سيگار کشیدن را در يك قوم كوچك به كلي ريشهكن كند، حال آنكه ميبينيم، اين شخص بسياري از عادات بزرگ را در بين اقوام بزرگ لجوج و متعصب، با قدرتي به ظاهر كوچك و با همتي اندک و در زماني كوتاه، ريشهكن کرد، و به جاي آن، آنگونه سجایای عالیهیی در خون و رگشان جايگزين نمود که ثابت و پا بر جا مانده است، و البته ایشان کارهای خارق العادهی بسیار زیادی را همچون این به اجرا در آورده است. آری، کسی که عصر سعادت را نمیبيند، باید جزيرة العرب را جلوی چشمان کورش گذاشت، و به او گفت: «صدها نفر از فلاسفهتان را به آنجا بفرستید، تا صد سال كار كنند، ببینیم آیا میتوانند یک صدم آنچه را که او در آن زمان طی یک سال انجام داده است، انجام دهند؟!»
همانطور كه ميداني، هيچ آدمی نميتواند در خصوص ادعایی که مورد مناقشه است، دروغ كوچك خجالتآوري را بهصراحت و بيپروا نزد دشمنانش بگويد، و براي پوشاندن حيله و مكرش هیچ تأثّر و اضطرابی نشان ندهد، هر چند که اين شخص، فردی كوچك با حيثيتي ناچیز و در يك جماعت كوچك باشد، و مسأله هم مسألهی كوچكي باشد. حال اين شخص را ببين! آيا امكان دارد، او با داشتن مأموريتی بزرگ و حيثيتي بسيار والا در وظیفهیی بزرگ، در حالي كه نيازمند امنیّتی فراوان است، و در میان جماعتی بزرگ و در برابر خصومتی بزرگ قرار دارد، در مسايل بزرگ و در ادعايی بزرگ با آزادي كامل، بيپروا، بیشك و ترديد، بيپرده، بدون نگراني، با صميميتی عاری از ریا و با جديت كامل و با شدتي كه خون دشمنان را به جوش میآورد، و با سخنانی با اسلوب والا، خلاف واقع بگوید؟ مکر و حیله به کار ببرد؟ هرگز! اِنْ هُوَ اِلاَّ وَحْىٌ يُوحَى (نجم: ٤) آری، حق، فریب نمیدهد، و حقیقت بین فریب نمیخورد، و آیین حق او، نیازی به فریفتن ندارد، و در مقابل چشمان حقیقتبین او، خيال چه حدی دارد که حقیقت به نظر آید و فریباش دهد.
بیا و ببین! او از حقایق جذاب و ضروری و با عظمت، حقایقی که کنجکاوی انسان را بر میانگیزد بحث میکند و آنها را نشان داده و اثبات میکند. البته میدانی، بزرگترین چیزی که انسان را تحریک میکند، کنجکاویست، حتي اگر به تو گفته شود: «نصف عمر يا نصف دارایيات را بده تا شخصي از كره ماه يا مشتري بیاید، و از احوال آنجا برايت بگويد، و از آیندهات و آنچه بر سرت خواهد آمد به درستی خبر دهد» به حتم اگر کنجکاو باشی، پرداخت خواهی کرد. حال آنكه اين شخص از پادشاهي سخن ميگوید كه در مملكتش ماه همچون مگسي گرداگرد پروانهیي دور ميزند، و اين پروانه كه زمين است در اطراف چراغي پرواز ميكند و اين چراغ كه خورشيد است يكي از هزاران چراغ موجود در يكي از هزاران مهمانخانهی آن پادشاه به شمار ميآيد. و نيز از چنان عالَم شگفتانگيزي به طور حقیقی بحث ميكند و از انقلاب عجيبي خبر ميدهد كه اگر هزاران سیاره همچون زمين بهسان بمبي منفجر شوند، آنقدر عجيب نيست. بيا و از زبان مباركش سورههایي چون اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ اَل۟قَارِعَةُ را بشنو! نيز از چنان آيندهیی خبر موثق ميدهد كه آيندهی دنيا در مقايسه با آن، قطرهییست از سراب. و چنان جدی از چنان سعادتي خبر ميدهد كه همه خوشبختيهاي دنیوي در مقايسه با آن همچون نور زایلیست، در برابر شمس سرمدی.
پشت پردهی ظاهری اين كاينات عجيب و معماگونه، البته چيزهاي عجيبي هم در انتظار ماست. براي خبر دادن از اين امور عجيب و غريب، فردی اعجوبه و فوقالعاده اعجازگر لازم است. و از حالات اين شخص چنين معلوم ميشود كه او ديده است و ميبيند و از ديدههايش خبر ميدهد. او به ما به درستی درس میدهد كه پروردگار آسمانها و زمین که با نعمتهایش ما را پرورش میدهد، از ما چه میخواهد و مرضیات او چیست؟ حال که این شخص در سخنانش حقایقی از این دست که انسان را به مراتب بیشتر کنجکاو میکند درس میدهد، و ضروریست تا با جان و دل شنيده شود و انسان همه چيزش را فداي آن نمايد؛ اما چه شده است که اكثر انسانها كور و كر و حتي ديوانه شدهاند، و اين حق را نادیده میگیرند، و این همه حقایق را نميشنوند، و درك نميكنند؟!
همانگونه که این ذات، دلیل صادق و برهان ناطقِ بر حقی برای اثباتِ وحدانیت خالق موجودات در درجه حقانیتاش میباشد همانگونه نیز برهان قاطع و روشن حشر و سعادت ابدي ميباشد. حتي همانگونه که او با هدايتش سبب کسب سعادت ابدي و وسيله رسیدن به آن است، با دعا و نيايشهایش نيز سبب وجود و وسيله ايجاد آن سعادت ميباشد. اینک سرّی را که در مبحث حشر بیان کرده بودیم، به خاطر مناسبت آن با این بحث دوباره تکرار میکنیم: حال ببین! در چنان نماز كبرایی دست به دعا برداشته، که گويا نه تنها اين جزيره، بلكه سراسر كرهی زمين همراه با نمازِ با عظمت او نماز ميخوانند، و راز و نياز ميكنند. ببين! او در بین چنان جماعت بزرگی دعا میکند كه گویي همهی انسانهاي نوراني و كامل از زمان حضرت آدم تا به امروز و تا قيام قيامت، با اقتدا به او به دعايش «آمين» ميگويند. باز ببين! او براي چنان حاجت عمومي دعا ميكند كه نه تنها اهل زمين، بلكه اهل آسمان و حتي همه موجودات در دعايش شرکت کرده ميگويند: «آري، پروردگارا! دعايش را بپذير، ما نیز همان چيزي را ميخواهيم!» و چنان فقيرانه، محزونانه و محبوبانه و چنان مشتاقانه و متضرعانه راز و نياز ميكند كه همهی كاينات را به گريه وا ميدارد، و در دعايش سهيم ميگرداند. ببين! برای چنان مقصد و هدفی دعا میکند، که انسان و عالم را و حتی تمام مخلوقات را از اسفلِ سافلین، از سقوط، از بیارزشی، از بیفایدگی به اعلای علّیّین، یعنی به ارزش، به بقا و به وظایفی والا میرساند. ببين! چنان با فریاد مددخواهانهی والایی و با التماس ترحم انگیز با حلاوتی درخواست نموده و تمنا میکند كه انگار فريادش را به گوش همهی موجودات و عرش و آسمانها ميرساند، و آنها را به وجد ميآورد، و به گفتن «آمين اللهم آمين» وا ميدارد. ببين! او از چنان قادرِ سميع و كريمی و عليمِ بصير و رحيمی نيازهايش را ميطلبد، كه پنهانیترين نیاز و حاجات پنهانترين ذیحیات را بالمشاهده ميشنود، میبیند و پذیرفته مورد لطف قرار ميدهد. زیرا خواستهاش را ولو با زبان حال باشد فراهم ميسازد و چنان حكيمانه و بصيرانه و رحيمانه خواستهاش را برآورده میسازد كه هيچشك و ترديدي باقي نميگذارد، كه چنین تربيت و تدبيری مخصوص چنان ذات سميع و بصير و كريم و رحيمیست.
شگفتا! این ذات بزرگوار که شرف نوع انسان و فریدِ کَوْن و زمان بوده و به حق فخر کائنات است، و کسیست که همه خوبان بنیآدم را پشت سر خود گرد آورده، و بر فراز کره زمین ایستاده، و دستانش را به سوی عرش عظیم بلند کرده، و دعا میکند، چه میخواهد؟ گوش كن، او خواهان سعادت ابدي، خواهان بقا، خواهان لقا و خواهان بهشت و جنّت است. آنها را همراه با تمام اسمای قدسيه الهي كه احكام و جمالش در آيينهی موجودات متجليست میخواهد، حتي اگر اسباب بيشماري چون رحمت، عنايت، حكمت و عدالت كه مستلزم وجود جنتاند وجود نداشت، تنها یک دعاي اين ذات كافي بود تا پروردگار، بهشتی را که ایجاد آن همچون ایجاد بهار، برای قدرت او ناچیز است، بنا کند. آري، چنان که رسالت آن حضرت سبب گرديد تا اين دارِ امتحان گشايش يابد، عبوديتش نيز سبب گشايش دارِ آخرت شد. آيا امكان دارد، اين انتظام فایق، و این حُسن صنعتِ بینقصِ درون رحمت، و اين جمال بينظیر ربوبیت که قابل مشاهده بوده و اشخاص اهل تفکر و اهل تحقیق را به گفتن «لَيْسَ فِى اْلاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ» وا داشته است، چنین زشتی و بیرحمی و بیسامانی را قبول کند که: جزیيترين و بياهميتترين صداها و نيازها را با دقّت بشنود، و برآورده سازد، اما مهمترين و ضروریترین آرزوها را بياهميت دانسته و نشنود، درك نكند و برآورده نسازد؟ حاشا و كلّا! هرگز! چنین جمالی، چنین زشتی را نمیپذیرد، و زشت نمیشود. آری، ای دوست خیالیام! فعلاً کافیست، بايد برگرديم، وگرنه اگر صد سال هم در اين زمان و در این جزيره باشيم، باز هم يكي از صدها کار اجرایی و عجایب وظايف آن شخص را نميتوانيم به تمام معني فرا گيريم، و از تماشاي آن سير شويم. اكنون بيا، تا هنگام بازگشت، به يكایک عصرها و قرنها نگاه كنيم، ببين! چگونه اين عصرها با فيض و نوري كه از آن خورشيد هدايت گرفتهاند، شكوفا شدهاند! میلیونها ثمرات منوری چون ابوحنیفه، شافعی، بایزید بسطامی، شاه گیلانی، شاه نقشبند، امام غزالی و امام ربانی را بار میدهند. تفصيل مشاهدات خود را به وقت ديگری موکول میکنیم، و به آن ذات معجزهنما و هدایتگر درود و صلواتي را میفرستیم، كه به برخی از معجزات قطعیاش اشاره دارد: عَلٰى مَن۟ اُن۟زِلَ عَلَي۟هِ ال۟فُر۟قَانُ ال۟حَكٖيمُ مِنَ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ مِنَ ال۟عَر۟شِ ال۟عَظٖيمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَل۟فُ اَل۟فِ صَلَاةٍ وَ اَل۟فُ اَل۟فِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَن۟ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّو۟رٰيةُ وَ ال۟اِن۟جٖيلُ وَ الزَّبُورُ ٠ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ ال۟اِر۟هَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ ال۟جِنِّ وَ اَو۟لِيَاءُ ال۟اِن۟سِ وَ كَوَاهِنُ ال۟بَشَرِ ٠ وَ ان۟شَقَّ بِاِشَارَتِهِ ال۟قَمَرُ ٠ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَل۟فُ اَل۟فِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَن۟فَاسِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَن۟ جَائَت۟ لِدَع۟وَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُر۟عَةً بِدُعَائِهِ ال۟مَطَرُ وَ اَظَلَّت۟هُ ال۟غَمَامَةُ مِنَ ال۟حَرِّ وَ شَبَعَ مِن۟ صَاعٍ مِن۟ طَعَامِهٖ مِأَتٌ مِنَ ال۟بَشَرِ وَ نَبَعَ ال۟مَاءُ مِن۟ بَي۟نِ اَصَابِعِهٖ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَال۟كَو۟ثَرِ وَ اَن۟طَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّب۟ىَ وَ ال۟جِذ۟عَ وَ الذِّرَاعَ وَ ال۟جَمَلَ وَ ال۟جَبَلَ وَ ال۟حَجَرَ وَ ال۟مَدَرَ صَاحِبِ ال۟مِع۟رَاجِ وَ مَازَاغَ ال۟بَصَرُ ٠ سَيِّدِنَا وَ شَفٖيعِنَا مُحَمَّدٍ اَل۟فُ اَل۟فِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ ال۟حُرُوفِ ال۟مُتَشَكِّلَةِ فِى ال۟كَلِمَاتِ ال۟مُتَمَثِّلَةِ بِاِذ۟نِ الرَّح۟مٰنِ فٖى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ ال۟هَوَاءِ عِن۟دَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ ال۟قُر۟اٰنِ مِن۟ كُلِّ قَارِءٍ مِن۟ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغ۟فِر۟لَنَا وَ ار۟حَم۟نَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِن۟هَا اٰمٖينَ دلایل نبوت پيامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را در رسالهیي به زبان ترکی تحت عنوان«شعاعات معرفةُ النبي» و در «مکتوب نوزدهم» و در این رساله بيان نمودهام، در ضمن، وجوه اعجازي قرآن كريم را نيز در آنجا به طور اجمالی ذكر كردهام، و در رسالههای ترکی به نام «لمعات» و در «گفتار بيست و پنجم» به چهل وجه معجزه بودن قرآن را به طور اجمال بيان نموده، و به چهل وجه اعجازي آن اشاره كردهام، و فقط يكي از اين چهل وجه را كه عبارت است از «بلاغت موجود در نظم» در تفسير عربيام به نام «اشارات الاعجاز» در چهل صفحه نوشتهام، اگر طالبید به اين سه كتاب مراجعه كنید.
قرآن حكيمي كه خود یک معجزهی بزرگ و مخزن معجزات است، نبوت احمدي عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و وحدانيت الهي را با چنان قاطعيتي اثبات ميكند كه ما را از هر دليل و برهان ديگر بینیاز میسازد. ما اينك درصدد آنيم تا نخست، قرآن كريم را تعريف نموده، سپس به يكي دو پرتو از اعجازش که مدار انتقاد قرار گرفته اشاره كنيم. پس قرآن حكيمي كه پروردگار ما را به ما معرفي ميكند، عبارت است از: ترجمه ازلي اين كتاب كبير كاينات.. و كاشف کُنوزِ اسمای الهي که در صفحات آسمانها و زمين نهانند... كليد حقايق پنهان در زير نقاب حوادث.. گنجینهیی از التفاتات رحمانی و خطابهاي ازليست، که از عالم غيبی که در پشت پرده عالم شهادت قرار دارد آمده.. خورشید و اساس و هندسهییست برای عالم معنوی اسلام... نقشه و اطلسیست، برای عالم اُخروی... قول ِشارح، تفسير واضح، برهان ناطق و مترجم ساطع ذات و صفات و شئونات الهي... مربي، حکمتِ واقعی، مرشد و هادیِ عالم انسانيت... همانگونه که کتاب حکمت و شریعت، کتاب دعا و عبودیت، کتاب امر و دعوت، کتاب ذکر و معرفت میباشد، همانگونه نیز همچون کتابخانه مقدسیست، پر از كتابها و رسايل گوناگون بهطوري که به تمام حاجات معنوی بشر جواب داده، و برای هر يك از مسلكها و مشربهای اوليا و صدّيقين، اصفیا و محقّقين كه داراي مسلك و مشرب مختلفاند، رسالهیی شایسته و مطابق ذوقشان اختصاص داده است… اکنون بخشی از پرتوهای اعجاز را در آیاتی که به تکرار بیان شده است ببين، كه عدهیي آن را از نظر بلاغت، سبب عيب و نقص ميپندارند. بدان! قرآن هم كتاب ذكر است هم كتاب دعا و هم كتاب دعوت، از اين رو تكرارش زيبا و حتي الزم و ابلغ است، نه آنگونه است كه كوتهنظران گمان ميكنند، زيرا شأن و منزلت ذکر در تنویر نمودن به وسیله تکرار است، و شأن و منزلت دعا در تقریر آن با خواندن مکرّر آن است، و شأن و منزلت امر و دعوت در تأکید کردن به آن به وسیله تکرار است. نیز هر فرد قادر نیست هر زمانی كل قرآن را بخواند، اما خواندن يك سوره، اغلب برايش مقدور است، به همين سبب مهمترين مقاصد قرآني در اكثر سورههاي طويل درج گرديده، و هر يك از سورهها به منزله قرآني كوچك است. يعني براي اينكه هيچ كس از قرآن محروم نماند، مقاصدي چون توحيد، حشر و قصّه حضرت موسي(ع) به دفعات تكرار شده است. نیز همچون نیازهای جسمانی، نیازهای معنوی نیز مختلف میباشد، به گونهیی که انسان همراه با هر نَفَسی که میکشد به بعضی از آنها احتیاج دارد، همچون هوا برای جسم و هُوَ برای روح؛ و به بعضي از آنها در هر ساعت نياز دارد، مثل: بسم الله و غيره... پس تكرار آيات به سبب تکرّرِ نیاز است، و براي اشاره به این نیاز و به منظور تشويق و آگاه کردن انسان و تحريك اشتياق و اشتهايش قرآن آياتش را تكرار ميكند. همچنین قرآن كريم مؤسس است. و پایه و اساس یک دین مبین است، و پایههای جهان اسلام است، دگرگون كنندهی زندگي اجتماعي بشر و پاسخگوي سؤالات مکرر طبقات مختلف انسانهاست، پس برای تثبیت کردن، مؤسس بايد تكرار كند، و به دفعات بگويد، تا تأكيد نمايد، و برای تأیید کردن نیز تقریر، تحقیق و تکرار لازم است. نیز قرآن از چنان مسائل بزرگ و حقايق ظریف بحث ميكند كه براي تثبیت و جايگزين کردن آن در دلهاي عموم مردم، گفتن و تكرار آن به دفعات و به شيوههاي گوناگون لازم است، بنابراین اين تكرار فقط ظاهریست. زيرا در حقيقت هر يكي از آيات معاني بيشمار، فوايد بسیار، جنبهها و طبقات متعددي دارد که در هر مقام و مناسبت، برای معني و فايده و مقاصد خاصي ذكر ميشود. اما ابهام و اجمال قرآن كريم در بعضي از مسایل کَوْنی، جنبه ارشادي و اعجازي دارد، و آنگونه كه اهل الحاد گمان ميكنند جاي هیچگونه نقدی ندارد و سبب هیچ عيب و نقصی نیست. اگر بگویی: چرا بحثهاي قرآن كريم از موجودات به گونهیي نيست که فن حكمت و فلسفه از آن بحث ميكند؟ بعضي از مسایل را مجمل میگذارد، و برخي را به شيوهیي كه درك و فكر عوام را نوازش کند و احساس عوام را رنجیده نکند و باعث آزار و خستگي فکر عوام نگردد در ظاهر ساده ذكر ميكند؟ در پاسخ باید گفت: به خاطر اینکه فلسفه راه حقيقت را گم كرده است... به حتم از درسها و گفتارهای گذشته پيبردهیي كه قرآن كريم از اين كاينات بحث ميكند، تا ذات و صفات و اسمای الهي را بفهماند. يعني با فهماندن معاني اين كتاب کائنات، آفريدگار آن را ميشناساند. از اينرو، قرآن كريم از موجودات براي شناساندن خالقشان استفاده میکند نه براي خود آنها، ضمن اين كه همه را خطاب قرار ميدهد؛ اما حكمت و فلسفه به خاطر خود موجودات به موجودات مينگرد، و از آن بحث ميكند، و به ویژه اهل فن را مورد خطاب قرار میدهد. حال که چنین است، وقتي که قرآن حكيم از موجودات به عنوان دليل و برهان استفاده ميكند، پس دليل بايد ظاهر و روشن باشد و هر كس بتواند به سهولت و به سرعت آن را درك كند. حال که قرآن، مرشد و رهنماست، و همه طبقات بشر را خطاب قرار ميدهد، و بزرگترين طبقه را نیز عوام تشكيل ميدهند؛ بیشک ارشاد ایجاب میکند که با ابهام، چیزهای غیر ضروری را مجمل بگذارد، و مسایل مهم و دقيق را با ارایه مثال به ذهن نزدیک سازد، و برای اینکه دچار مغلطه نشود، آنچه را که در نظر عوام سهل و بديهيست، بيمورد و بلکه زیانبار تغيير ندهد. برای مثال: درباره خورشيد ميگويد: «سراج و لامپی که در حال گردش است» زيرا از خورشيد بهخاطر خود خورشيد و به خاطر ماهيتش بحث نميكند، بلكه از وظيفه او بهعنوان یک نوع زنبراق انتظام و مركزي براي نظام سخن ميگويد، چون انتظام و نظام آيينهییست براي معرفت و شناخت صانع. آری، او ميگويد: اَلشَّم۟سُ تَج۟رٖى یعنی، خورشيد در گردش است، با تعبير «گردش» تصرفات منظم قدرت الهي را در آمد و رفت زمستان و تابستان و گردش شب و روز يادآوري نموده، و عظمت صانع را ميفهماند. لذا مهم نيست که حقيقت اين گردش چه باشد، بر انتظامی که هدف و منسوج و مشهود است تأثيري ندارد. و نيز ميگويد: وَجَعَل۟نَا ( الشَّم۟سَ ) سِرَاجًا (نوح: ١٦) با تعبير «سراج» عالم را به صورت يك قصر و اشيای موجود در آن را به صورت وسایل و تزیينات و خوراكيهاي آماده شده براي انسان و ذیحیات نشان ميدهد، و خورشيد را نيز همچون مشعلدار مسخّر و تحت فرمان به تصوير ميكشد، تا با آن رحمت و احسان الهي را يادآور شود. حال ببين! این فلسفهی هذیانگو و حرّاف درباره خورشيد چه ميگويد؟ ميگويد: «خورشيد جرم بزرگي از مايع ناريست که سیاراتی را که از او جدا شدهاند در اطراف خود میچرخاند، جرمش اين اندازه و ماهيتاش چنين و چنان است» ببين! اين مسأله غير از ترسی وحشتانگیز و حيرتی دهشتناک کمال علمیای به روح نمیدهد و همچون قرآن نمیتواند بحث کند. با انجام چنين مقايسهیي ميتواني به ماهیت مسایل فلسفي پي ببري، كه ظاهرش پر زرق و برق و باطنش تو خالیست. فريب زرق و برق ظاهري آن را نخور، و به بیان معجز نمای قرآن بیحرمتی نکن! اَللّٰهُمَّ اج۟عَلِ ال۟قُر۟اٰنَ شِفَاءً لَنَا وَ لِكَاتِبِهٖ وَ اَم۟ثَالِهٖ مِن۟ كُلِّ دَاءٍ وَ مُونِسًا لَنَا وَ لَهُم۟ فٖى حَيَاتِنَا وَ بَع۟دَ مَمَاتِنَا وَ فِى الدُّن۟يَا قَرٖينًا وَ فِى ال۟قَب۟رِ مُونِسًا وَ فِى ال۟قِيَامَةِ شَفٖيعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِت۟رًا وَ حِجَابًا وَ فِى ال۟جَنَّةِ رَفٖيقًا وَ اِلَى ال۟خَي۟رَاتِ كُلِّهَا دَلٖيلًا وَ اِمَامًا بِفَض۟لِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ رَح۟مَتِكَ يَا اَك۟رَمَ ال۟اَك۟رَمٖينَ وَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اُن۟زِلَ عَلَي۟هِ ال۟فُر۟قَانُ ال۟حَكٖيمُ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ يادآوري: در رساله «مثنوي عربي» در شش قطره از تراوش چهاردهم به ویژه در «نکتهی ششم» از قطره چهارم، پانزده وجه اعجاز قرآن كريم را از مجموع چهل وجه بيان كرديم، با اكتفا به آنها در اينجا بحث را خلاصه نموديم، شما ميتوانيد به آن رساله مراجعه كنيد و گنجینهیی از معجرات را بیابید.

