این گفتار درباره بهشت است و دارای دو مقام میباشد. مقام نخست به برخی لطائف بهشت اشاره دارد. در این مقام بحث از اثبات وجود بهشت نیست، زیرا این مطلب در گفتار «دهم» طی دوازده حقیقت قاطع، و به طرز کاملاً قطعی آورده شده، و خلاصه و اساس آن نیز در مقام دوم همین گفتار با برهان قطعی به صورت بسیار متین به عربی و پی در پی به روشنی بیان گردیده است. در این مقام فقط احوالی از بهشت که مدار پرسش و پاسخ و نقد است بررسی میشود. اگر توفیق الهی رفیق راه شود در آتیه گفتاری مفصل درباره آن حقیقت عظیم نوشته خواهد شد؛ ان شاء الله. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُم۟ جَنَّاتٍ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِن۟هَا مِن۟ ثَمَرَةٍ رِز۟قًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ وَ اُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا وَ لَهُم۟ فٖيهَٓا اَز۟وَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ (بقره: ٢٥) پاسخ های کوتاه به تعدادی از پرسش های مربوط به جنت باقی آیات قرآنیِ زیباتر از بهشت و لطیفتر از حوریان، و دلپذیرتر از سلسبیل، همه مطالب را درباره بهشت بیان نموده و نیازی به سخن دیگران باقی نگذاشتهاند تا مطلب بیشتری گفته شود. لیکن برای تفهیم آن آیات درخشان، ازلی و ابدی، متعالی و زیبا، مراحل و نکاتی از نوع برخی گلها را به عنوان نمونهیی از آن جنت قرآنی بیان خواهیم کرد، و با پنج سؤال و جواب اسرار آمیز به آن اشاره خواهیم کرد. همچنان که بهشت عامل همه لذتهای معنویست تمام لذتهای جسمانی را نیز فراهم میکند. سؤال: جسم بیقرار، دردآلود، متغیر و دارای قصور و نقصان با بهشت و ابدیت چه ارتباطی دارد؟ لذایذ عالی روح برایش کافیست. چرا برای لذتهای جسمانی، رستاخیزی جسمانی لازم است؟ پاسخ: همچنان که خاک نسبت به آب و هوا و نور، کثیف و ظلمانی محسوب میشود، لیکن منشأ و عامل انواع مصنوعات الهیست، پس به لحاظ معنا فوق سایر عناصر است؛ همچنین نفس انسانی نیز که کثیف است، به اعتبار سرّ جامعیت، و به شرط تزکیه، فوق همه لطایف انسانی قرار دارد ... جسمانیت هم جامعترین، فراگیرترین، و غنیترین آینه تجلیات اسمای الهیست. ابزاری که همه داراییهای خزاین رحمت را وزن میکند و به میزان درمیآورد در جسمانیت است. مثلاً قوه ذائقهیی که در زبان هست اگر در چشیدن رزق به تعداد طعم ها دارای ملاک و میزان نبود نمیتوانست هر یک از طعمها را به طور جداگانه حس کند و بشناسد؛ یعنی قادر به چشیدن و سنجش آنها نبود. همین طور ابزار حس کردن، دانستن، چشیدن و شناختِ بیشتر تجلیات اسمای الهی نیز در جسمانیت است. استعدادهایی که انسان بهواسطه آنها میتواند لذتهای به غایت متنوع و بینهایت متعدد را حس کند نیز در جسمانیت است. مادام که صانع این عالم اراده کرده است همه خزائن رحمت در عالم هستی را به انسان بشناساند و انسان از تمام تجلیات اسمایش آگاه گردد و انواع احسانهایش را بچشد، و این امر از ساز و کار عالم و جامعیت انسان همچنان که در گفتار یازدهم اثبات شد به قطع دانسته میشود؛ تردیدی نمیماند دار سعادتی که حوض وسیعی برای سیل کائنات، نمایشگاه بزرگی برای محصولات دستگاه عالم، و مخزن ابدی مزرعه دنیاست باید تا حدودی به کائنات شباهت داشته باشد؛ و از همه پایهها و مبانی، اعم از جسمانی و روحانی محافظت نماید؛ و آن صانع حکیم و آن عادل رحیم بیتردید به عنوان دستمزد وظایف و پاداش خدماتی که ابزار جسمانی انجام می دهند، و ثواب عبادات خاصشان، لذتهایی را که شایستهشان است به آنها خواهد داد؛ در غیر این صورت برخلاف حکمت و عدالت و رحمت او خواهد بود، که آن هم به هیچ وجه با جمال رحمت و کمال عدالت او تناسبی ندارد و موافق نمیباشد. سؤال: اگر جسم دارای حیات باشد اجزای تشکیل دهندهاش همواره در ترکیب و تحلیل خواهد بود؛ لذا محکوم به انقراض میشود و نمیتواند ابدی باشد. خوردن و آشامیدن برای بقای شخصی؛ و همسر گزینی نیز برای بقای نوع انسان است که هر یک در این عالم، پایه و اساسی شدهاند. ولی در عالم ابدیت و جهان آخرت به این موارد نیازی نیست. چرا همین موارد از بزرگترین لذتهای بهشت به شمار میروند؟ پاسخ: اولاً محکوم بودن جسم ذیحیات به انقراض و موت در این عالم، به دلیل عدم تعادل واردات و مصرف هاست. واردات از سنین کودکی تا کمال، فراوان است و بعد از آن مصرفها فزونی مییابد و تعادل از بین میرود ... او نیز میمیرد، اما در عالم ابدیت ذرات جسم، ثابت است لذا ترکیب و تحلیل بر او عارض نمیشود و تعادل ثابت میماند، پس، بین واردات و مصرفها موازنه وجود دارد. جسم ذیحیات مانند چرخش دایمی، برای کسب لذتها، با به کارگیری دستگاه حیات جسمانی، ابدی میشود؛ اگر چه خوردن و آشامیدن و زناشویی در این دنیا ریشه در نیاز (انسان) دارد اما به سوی انجام یک وظیفه پیش میرود. چنان لذایذ دلپذیری را به عنوان اجرت معجّل برای وظیفه مذکور در موارد ذکر شده قرار دادهاند که بر سایر لذتها ترجیح داده میشوند؛ مادام که در این سرای پر از درد، خوردن و نکاح مدار لذتهایی تا این حد عجیب و جداگانه هستند، شکی نیست که همین لذتها در بهشت که دار لذت و سعادت است صورتهای علوی میگیرند؛ پاداش اخروی مسئولیتهای دنیوی را نیز به صورت لذت به آن میآمیزند، و نیازهای دنیوی را هم به شکل اشتهای دلنشین اخروی میافزایند تا معدن لذتی جامع و زنده که شایسته بهشت و متناسب با ابدیت است حاصل آید. آری، براساس سرّ «وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ» مواد جامد و بیادراک و بیجان دار دنیا، در آخرت دارای حیات و ادراک هستند. درختان آنجا مانند انسانهای اینجا، و سنگهای آنجا مانند حیوانهای اینجا امر را ادراک نموده و انجام میدهند. اگر به درختی بگویی فلان میوه را برایم بیاور میآورد. به فلان سنگ اگر بگویی بیا میآید. حال که سنگ و درخت در بهشت از چنین اشکال والایی برخوردار میشوند قطعاً اموری مانند خوردن و نوشیدن و نکاح نیز با حفظ حقیقت جسمانی خود، به نسبت مرتبه برتری که بهشت در مقایسه با دنیا دارد میبایست به همان میزان، صورتی متعالیتر از مرتبه دنیوی خود داشته باشند. سؤال: براساس سرّ «اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ»، دوست به همراه دوستاش در بهشت خواهد بود، یعنی یک بادیه نشین عامی که لحظهیی با پیامبر هم صحبت شده و به خاطر الله دوستدار او گردیده بر اثر این محبت میبایست در بهشت کنار پیغمبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام قرار بگیرد. اما چگونه ممکن است فیض رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که مظهر فیض لایتناهیست با فیض یک بادیه نشین عامی یک جا جمع شود؟ پاسخ: با تمثیلی به این حقیقت متعالی اشاره خواهیم داشت. برای نمونه فرد متشخص و متمولی را تصور کنید که در باغی به غایت زیبا و باشکوه، ضیافتی بسیار مفصل و گردشگاهی مزین و مجهز فراهم کرده است؛ طوری که همه خوردنیهای لذیذ مورد پسند قوه ذائقه، تمام زیباییهای دلخواه قوه باصره، کلیه شگفتیهای لذت بخش برای قوه خیال و در یک کلمه همه چیزهای مورد پسند و رضایت حواس ظاهری و باطنی انسان را در آن باغ قرار داده است. حالا دو دوست را تصور بفرمایید که با هم به آن ضیافت میروند. آنها در یک جایگاه و دور یک سفره نشستهاند. یکی از آنها به دلیل ضعف بسیار زیاد قوه ذائقهاش لذت کمی میبرد. بیناییاش هم اندک است. قوه شامه هم ندارد. از صنایع غریبه چیزی نمیداند. از امور خارق العاده اطلاعی ندارد. لذا شاید به نسبت قابلیت خود، از یک در هزار یا یک در میلیون آن تفرجگاه لذت ببرد و استفاده کند. اما حواس ظاهری و باطنی فرد دیگر، عقل و قلب و حس و لطایفاش چنان کاملاند و چنان ظهور و بروز یافتهاند که همه ظرایف و زیباییها و لطایف و غرایب آن گردشگاه را به طور جداگانه احساس میکند و از آنها لذت میبرد؛ او با این حال کنار دوستاش نشسته است. حال که وضع در این دنیای در هم بر هم، محدود و پر از درد و غصهی ما چنین است و کوچکترین و بزرگترین در کنار هماند؛ در عین حال از ثری تا ثریا تفاوت وجود دارد، شکی نیست به طریق اولی در بهشت که دار سعادت و ابدیت است دوست همراه دوستاش خواهد بود لیکن هر یک از آنها متناسب با شایستگی و استعداد خود از سفره رحمان رحیم سهم میبرند. اگر بهشت آنان جداگانه باشد مانع با هم بودنشان نمیشود، زیرا بهشت هشت طبقه دارد که به ترتیب از هم مرتفعترند اما سقف همه آنها عرش اعظم است؛ همچنان که اگر در اطراف یک کوه مخروطی شکل از قاعده تا قله، دایرههایی محصور و متداخل و مرتفعتر از هم وجود داشته باشد، دایرهها فوق هم قرار دارند اما مانع تابش نور خورشید به هم نمیشوند، میتوانند از هم عبور کنند و در واقع ناظر بر هماند. به همین ترتیب بهشتها هم چیزی شبیه به آن هستند؛ روایات زیادی در احادیث وجود دارند که به مطلب مذکور اشاره میکنند. سؤال: در احادیث گفته شده است: «حوریها با اینکه هفتاد حله بر تن دارند مغز استخوان پاهایشان دیده میشود.» منظور از این مطلب چیست؟ چه معنایی دارد؟ این چه نوع زیباییست؟ پاسخ: معنایش بسیار زیبا و زیباییاش بسیار دلنشین است. در این دنیا که زشت و مرده و جامد و غالباً قشر است، حُسن و زیبایی کافیست به چشم زیبا آید و مانع الفت نگردد؛ در حالی که در بهشت، که زیبا و زنده و با تحرک، و مغزی کاملاً بیقشر، و درونی بیپوسته است همه حواس و لطایف انسان مانند چشم میخواهند سهم و لذت خود را به طور جداگانه از حوریان که جنسشان لطیف است، و از زنان دنیایی بهشت که همچون حوریاناند و زیباتر از آنان، بستانند. معلوم میشود اشاره حدیث به زیبایی بالاترین حُله تا مغز استخوانهاست که میتواند موجب لذت بردن یکی از لطایف یا یکی از حواس آدمی باشد. آری، حدیث شریف با بیان «حوریها با اینکه هفتاد حله بر تن دارند مغز استخوان پاهایشان دیده میشود.» اشاره میکند که حوریان (بهشتی) جامع حسن جمال و همه نوع زینت مادی و معنوی هستند، طوری که قادرند همه حواس و قوا و احساس و لطایف انسان را که دوستدار زیباییست، و لذت طلب و شیفته زینت و مشتاق جمال، خرسند نموده و هر یک از آنها را به تفکیک بهرهمند نمایند. به سخن دیگر حوریان هفتاد نوع از زینتهای بهشتی را که جنس واحدی ندارند و لذا حجاب هم نمیشوند بر تن میکنند و در وجود و نفس و جسم خودشان بیش از هفتاد مرتبه از انواع حسن و جمال را نشان میدهند. آنها در واقع حقیقت اشارت وَفٖيهَا مَا تَش۟تَهٖيهِ ال۟اَن۟فُسُ وَتَلَذُّ ال۟اَع۟يُنُ (زخرف: ٧١) را به نمایش میگذارند. در ضمن چون بهشت عاری از مواد غیرضروری، قشری و اضافیست، حدیث بیان میدارد که اهل جنت پس از خوردن و آشامیدن نیازمند دفع نیستند. در دنیای سفلی ما، درختان که عادیترین ذیحیات به شمار میروند با آن که تغذیه فراوان دارند بدون قاذوراتاند، چه اشکالی دارد اهل بهشت که در بالاترین مرتبه حیات هستند بیقاذورات باشند؟ سؤال: در احادیث شریف آمده است «به برخی از اهل بهشت جایی به اندازه دنیا داده شده، و صدها هزار قصر و صدها هزار حوری به آنها احسان میشود.» چه لزومی دارد این همه چیز به یک نفر داده شود؟ چه نیازی به این کار هست؟ این کار چگونه ممکن است و اصلاً چه معنایی دارد؟ پاسخ: اگر انسان فقط وجودی جامد بود، یا مخلوقی نباتی که صرفاً عبارت از معده بود، یا ذاتی مقید، سنگین، موقت و بسیط جسمانی، یا جسمی حیوانی بود، نمیتوانست مالک و شایسته قصرهای متعدد و حوریهای فراوان شود. اما انسان چنان معجزه قدرت جامعیست که حتی اگر در این دنیای فانی، در این عمر کوتاه به خاطر نیازهای برخی لطایف بروز نیافتهاش، سلطنت و ثروت و لذتهای همه دنیا را هم به او میدادند شاید حرص و آزش سیری نمیپذیرفت؛ و این در حالیست که در دار سعادتی ابدی، انسانی که مالک استعدادی بیانتهاست، با زبان نیازهای بیپایان، و دست آرزوهای بینهایت، بر در رحمتی لایتناهی میکوبد. البته اینکه او مظهر احسانهای الهی بیان شده در احادیث باشد امر معقولیست که حق و حقیقت میباشد. این حقیقت متعال را با دوربین یک تمثیل رصد خواهیم کرد: همچنان که هر کدام از باغها و باغچههای بارلا مانند همین باغچه کنار رودخانه مالکی دارند، هر پرنده و گنجشک و زنبوری که به اعتبار غذای خود، مالک مشتی خوراک است میتواند بگوید تمام باغها و بوستانهای بارلا تفرجگاه و محل گردش من است؛ لذا بارلا را از آن خود دانسته به دایره املاکاش اضافه میکند. شراکت دیگران این حکم او را از بین نمیبرد. نیز یک انسان واقعی میتواند بگوید: «آفریننده من این دنیا را منزل من قرار داد، خورشید چراغ خانه من است، ستارگان لامپهای تزیینی این خانه، و سطح زمین، گهواره من، مفروش با قالیهای گلدار.» و از خداوند سپاسگزاری کند. سهیم بودن سایر مخلوقات، حکم او را نقض نمیکند. بلکه برعکس، مخلوقات خانه او را تزیین کرده و به عنوان زینت منزل او باقی میمانند. در این دنیای محدود که انسان به اعتبار انسانیت و حتی یک پرنده در دایرهیی عظیم ادعای تصرف میکند و از نعمت بزرگی برخوردار میشود، چه طور ممکن است در جهانی که وسیع و محل سعادت ابدیست مُلکی در فاصله پانصد سال به انسان احسان نشود؟ همچنان که خورشید در این دنیای محدود و کثیف [مادی] و ظلمانی در یک لحظه در آینههای متعدد ظاهر میشود، ذاتی نورانی نیز در یک لحظه عیناً در جاهای زیادی وجود مییابد و ما این مطلب را در گفتار «شانزدهم» اثبات کردهایم. مثلاً حضرت جبرائیل (ع) در یک لحظه میتواند در هزار ستاره، در عرش، در حضور پیامبر، و همین طور در حضور الهی باشد. یا حضرت پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میتواند در قیامت، در یک لحظه با بیشتر متقیان امتاش دیدار کند و در دنیا، در مقامهای بیشمار، در یک لحظه ظهور داشته باشد؛ یا نوع غریبی از اولیا که «ابدال» نامیده میشوند میتوانند در یک لحظه، در جاهای متعددی دیده شوند؛ به همین ترتیب عوام نیز در عالم رؤیا میتوانند در یک دقیقه کار یک سال را انجام دهند و آن را مشاهده کنند، یا هر کس با قلب و روح و قوه خیال خود میتواند در یک لحظه با جاهای متعددی تماس یافته و با نوعی ارتباط در آن جاها حضور یابد؛ اینها همه معلوم و مشهودند لذا بهشتیان که اجسامشان قوّت و سبکبالی روح و سرعت خیال را دارد در بهشت نورانی و نامحدود و گسترده و ابدی میتوانند در یک آن در صدها هزار جا حضور داشته باشند، با صدها هزار حوری مصاحبت کنند و به صدهزار طریق لذت ببرند؛ چنین وضعیتی شایسته بهشت ابدی و رحمت بینهایت (الهی)ست و طبق خبر که مخبر صادق عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام داده است حق و حقیقت میباشد. با این حال ما نمیتوانیم حقایق عظیم مذکور را با عقل محدود خود بسنجیم. ادراک حقایق متعالی کار عقل محدود نیست زیرا این ترازو تحمل آن سنگینی را ندارد سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى حَبٖيبِكَ الَّذٖى فَتَحَ اَب۟وَابَ ال۟جَنَّةِ بِحَبٖيبِيَّتِهٖ وَ بِصَلَاتِهٖ وَ اَيَّدَت۟هُ اُمَّتُهُ عَلٰى فَت۟حِهَا بِصَلَوَاتِهِم۟ عَلَي۟هِ، عَلَي۟هِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ اَللّٰهُمَّ اَد۟خِل۟نَا ال۟جَنَّةَ مَعَ ال۟اَب۟رَارِ بِشَفَاعَةِ حَبٖيبِكَ ال۟مُخ۟تَارِ اٰمٖينَ
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twenty-Eighth Word
درباره جهنم همچنان که در گفتارهای «دوم و هشتم» اثبات گردید ایمان، حامل هسته بهشتی معنویست ... کفر نیز بذر جهنمی معنوی را در خود پنهان دارد؛ همانطور که کفر، هسته جهنم است؛ جهنم نیز یکی از میوههای آن میباشد؛ همچنان که کفر سبب داخل شدن به جهنم است، عامل ایجاد و وجود جهنم نیز هست، زیرا مثلاً یک حاکم معمولی را تصور کنید که عزت و غیرت و جلال مختصری داشته باشد و فرد بیادبی با گردنکشی به او بگوید: «من را ادب نمیکنی و نمیتوانی هم بکنی.» اگر در آنجا زندانی هم وجود نداشته باشد حاکم برای تأدیب آن فرد بیادب زندانی میسازد و او را محبوس میکند. این در حالیست که کافر با انکار جهنم، ذات قدیر بیانتها و به غایت عظیمی را تکذیب میکند که صاحب عزت و غیرت و جلال بیپایان است. به او نسبت عجز داده و به دروغ و ناتوانی او را متهم میکند. البته اگر بر فرض محال هیچ علتی هم برای ایجاد جهنم وجود نداشته باشد، جهنمی برای کفر که دربرگیرنده این حد از تکذیب و اسناد عجز است ساخته میشود و کافر را به درون آن میاندازند. رَبَّنَا مَا خَلَق۟تَ هٰذَا بَاطِلًا سُب۟حَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

