درباره بقای روح، و فرشتگان و قیامت است اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّي۟طَانِ الرَّجٖيمِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ تَنَزَّلُ ال۟مَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ فٖيهَا بِاِذ۟نِ رَبِّهِم۟ (قدر: ٤) قُلِ الرُّوحُ مِن۟ اَم۟رِ رَبّٖى (اسرا: ٨٥) (این مقام دارای دو مقصد اساسی و یک مقدمه است.)
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twenty-Ninth Word
میتوان گفت وجود ملائکه و موجودات روحانی مانند وجود انسان و حیوانات، قطعیست؛ همچنان که در پله نخست گفتار «پانزدهم» بیان شد حقیقت به طور قطع اقتضا دارد و حکمت یقیناً ایجاب میکند که آسمانها نیز مانند زمین ساکنانی داشته باشند، ساکنانی دارای ادراک، و متناسب با (اوضاع و شرایط) آسمانها. در زبان شریعت، این ساکنان مختلف الجنس، «فرشتگان و موجودات روحانی» نامیده میشوند. آری، این اقتضای حقیقت است. زمین ما به رغم کوچکی و حقیر بودناش در برابر آسمان، پر است از مخلوقات صاحب ادراک؛ و هر چند وقت یک بار خالی میشود و دوباره مزین به ذیشعوران جدید میگردد و این اشارت و بلکه تصریح دارد که سماواتِ چون قصرهای پر زرق و برق، و دارای برج های باشکوه نیز میبایست مملو از ذیحیاتان که روشنایی نور وجودند و ذیشعوران و صاحبان ادراک که روشنایی ذیحیاتاناند باشند. مخلوقات مذکور نیز همچون انس و جن، تماشاگران سرای این عالماند، مطالعهگر کتاب کائنات و مُبلغ سلطنت ربوبی میباشند. آنها با بندگی کلی و عام خود تسبیح موجودات بزرگ و کلی عالم را نمایندگی میکنند. آری، کیفیات این عالم نشانگر وجود آنان است، زیرا (خداوند) این عالم را با تزیینات دقیق هنرمندانه، بیشمار و محاسن معنادار و نقوش حکیمانه آراسته و همین امر بالبداهه انظار و وجود تمجیدکنندگان اندیشمند و تحسین کنندههای شگفت زده را طلب میکند؛ همچنان که زیبایی، بیتردید وجود عاشق را اقتضا میکند، غذا نیز به کسی داده میشود که گرسنه است. پس، غذای ارواح و قوت قلوب در این حُسن صنعت بیپایان، بیشک ناظر بر ملائکه و موجودات روحانیست و نشان از آنها دارد. مادام که این تزیینات بیانتها، مسئولیت بیانتهای تفکر و بندگی را طلب میکند، و انس و جن در برابر این مسئولیت بیانتها و این نظارت حکیمانه و عبودیت فراگیر، فقط یکی از میلیونها را میتوانند انجام دهند؛ پس معلوم میشود برای عمل کردن به این عبادات و وظایف بسیار متنوع و بیشمار، انواع بیپایان فرشتگان و اجناس متعدد روحانیان لازماند، موجودات روحانی و فرشتگانی که مسجد کبیر عالم را با صفوف خود پر کنند و زینت بخشند. آری، در هر سوی این عالم و در هر دایرهاش طایفهیی از موجودات روحانی و ملائکه در حالی وجود دارند که موظف به انجام وظیفهیی در عبودیتاند. براساس اشارات برخی احادیث، و حکمت نظم و ترتیبی که در عالم وجود دارد میتوان گفت بعضی از اجسام جامد سیار (از ستارگان دارای حرکت گرفته تا قطرات باران) سفینه و مرکب بعضی از ملائکهاند. فرشتگان مزبور به اذن الهی بر این اجسام سیار مینشینند و با سیر و گردش در عالم شهادت، تسبیحات مرکبهایشان را نمایندگی میکنند. همچنین میتوان گفت بعضی از اجسام دارای حیات (در یک حدیث شریف اشاره شده است که ارواح اهل جنت در عالم برزخ وارد بدن پرندههای سبز رنگی میشوند و در بهشت به گشت و گذار میپردازند. لذا از پرندههای بهشتی مذکور که «طیور خضر» نامیده میشوند گرفته تا مگسها) طیاره نوعی از ارواحاند. آنها به فرمان حق وارد اینها شده به گردش در عالم جسمانی میپردازند و با حواسی چون چشم و گوش آن پیکرها، معجزات فطرت در عالم جسمانی را تماشا کرده، تسبیحات مخصوصشان را ادا میکنند. آری، همچنان که حقیقت چنین اقتضایی دارد اقتضای حکمت نیز عیناً همین است. فاطر حکیمی که از خاک کثیف[مادی] با اندک مناسبتاش با روح، و از آب کدر با اندک مناسبتاش با نور حیات، همواره صاحب ادراکی نورانی و حیاتی لطیف را با فعالیتی همواره گرم و مداوم میآفریند، قطعاً از جنس دریای نور و حتی از بحر ظلمت، از هوا، از سایر مواد لطیفهیی چون جریان برق، نوعی مخلوق ذیشعور دارد که شایستگی کامل روح و مناسبت کامل با حیات را دارند؛ همچنین بسیار کثیر هم میباشند.
اقرار به وجود فرشتگان، از ارکان ایمان است. این مقصد حاوی چهار نکته اساسی به شرح زیر میباشد:
کمال وجود با حیات ممکن است. اصولاً وجود حقیقی وجود، وابسته به حیات میباشد. حیات، نور وجود است. شعور و ادراک نیز ضیای حیات است. حیات اساس و اصل هر چیز میباشد. حیات هر چیز ذیحیات را از چیزهای دیگری برخوردار میکند، یعنی چیزی را در حکم مالک همه چیز میکند. یک شی ذیحیات با حیات است که میتواند بگوید: «همه این چیزها مال من است. دنیا خانه من است. کائنات، مُلکیست که از طرف مالک من به من داده شده است.» همچنان که ضیا موجب دیده شدن اجسام میشود و بنا بر قولی، سبب وجودی رنگهاست، حیات نیز کشاف موجودات میباشد، موجب تحقق کیفیات شده و یک جزء جزیی را به صورت کل و کلی درمیآورد؛ همین طور موجب جای گرفتن چیزهای کلی در یک جز میگردد. نیز اشیای بیشمار را مشترک و متحد کرده مدار وحدت، و مظهر یک روح میکند؛ به همین ترتیب موجب عموم کمالات وجود میشود. حتی حیات در طبقات کثرت، نوعی تجلی وحدت است و آینهیی از احدیت در کثرت میباشد. بنگر که چگونه جسم فاقد حیات، حتی اگر مانند کوهی بزرگ باشد، یتیم و غریب و تنهاست. جسم مذکور در چنین وضعی فقط با مکانی که در آن است و با چیزهایی که به آن آمیختهاند نسبت دارد. به جز آن، هر چه که در عالم هستی وجود داشته باشد نسبت به آن کوه، معدوم به شمار میروند، زیرا جسم یاد شده نه حیات دارد که با حیات پیوندی داشته باشد، و نه شعور و ادراکی دارد که (به چیزی) تعلق یابد. اینک به جسم بسیار کوچکی نگاه کن، مثلاً زنبور عسلی را در نظر بگیر. به محض برخورداری زنبور از حیات، با تمام کائنات نسبت برقرار میکند؛ طوری که وارد داد و ستد با کل عالم، و مخصوصاً گلها و نباتات روی زمین میشود و میتواند بگوید: «زمین، باغچه و محل داد و ستد من است.» زنبور یاد شده علاوه بر حواس ظاهری و باطنی شناخته شده در ذیحیات، به واسطه حواس خارج از ادراک «سائقه» و «شائقه»ی خود، نسبت به اکثر انواع موجودات عالم انس و تبحر یافته و وارد داد و ستد و تصرف میگردد. اگر حیات تأثیر خود را در کوچکترین ذیحیات این گونه نمایان سازد، البته در بالاترین مرتبه که طبقه انسانیت است چنان انبساط و انکشاف و نورانیت مییابد که موجب میشود فرد با ادراک و عقل که ضیای حیات است، همچون کسی که در اتاقهای منزلاش قدم میزند، در عوالم عُلوی، عالمهای روحی و جسمانی به سیر و سیاحت بپردازد. یعنی ذیشعور و ذیحیات مذکور معناً به عوالم یاد شده سفر میکنند؛ به همین ترتیب عوالم نیز مهمان آینه روح آن ذیشعور شده با ارتسام و تمثل فرا میآیند. حیات، درخشانترین برهان برای وحدت ذات ذوالجلال، بزرگترین معدن نعمت، لطیفترین تجلی مرحمت، و پنهانترین و مجهولترین نقش نزیه صنعت اوست. آری، مخفی و دقیق است، زیرا حیات نبات که پایینترین سطح در انواع حیات میباشد شکوفا شدن عقدهی حیات در هسته که نخستین مرتبه در حیات نبات میباشد یعنی بیدار شدن و گشوده شدن و نشو و نمای (ماهیت) هسته، آن قدر ظاهر و کثیر و سهل الوصول و مأنوس است که از زمان (حضرت) آدم تاکنون از منظر حکمت بشری پنهان مانده و حقیقتاش به طور حقیقی با عقل بشری کشف نشده است. همچنین حیات آن قدر نزیه و پاک است که هر دو وجهاش یعنی وجوه مُلکی و ملکوتیاش پاک و مطهر و زلال میباشد. دست قدرت (الهی) بدون وضع پردهی اسباب، خود مستقیماً مباشرت میکند. لیکن در سایر اشیا اسباب ظاهری را پرده قرار داد تا منشأ امور پست، و کیفیات ظاهری ناپاکی که مناسبتی با عزت قدرت ندارند، گردند. خلاصه: میتوان گفت اگر حیات نباشد، وجود، وجود نیست و تفاوتی با عدم نخواهد داشت. حیات، ضیای روح است. شعور، نور حیات میباشد. مادام که حیات و شعور تا این حد مهماند؛ و مادام که این عالم بالمشاهده دارای نظم کامل و اکملیست؛ و اتقانی محکم و انسجامی احکم در کائنات دیده میشود؛ و مادام که این کرهی بیچاره و پریشان ما، زمین سرگردان، مملو از ذیالحیات و ذیالروح و ذیالادراک بیشماریست؛ بیشک میتوان با حدسی صادق و یقینی قطعی حکم صادر کرد که قصرهای آسمانی و برجهای مرتفع نیز دارای ساکنان ذیحیات و ذیشعور مناسب خود هستند. ساکنان نورانی مزبور بسان ماهی که در آب زندگی میکند، در آتش خورشید وجود دارند. آتش، نور را نمیسوزاند بلکه به روشنایی مدد میرساند. مادام که قدرت ازلی بالمشاهده از عادیترین مواد و کثیفترین[مادیترین] عناصر، ذیحیات و ذیروحان بیشمار میآفریند و ماده کثیف را با اهمیتی فراوان، به واسطه حیات به مادهیی لطیف تغییر میدهد و نور حیات را به کثرت بر همه چیزها میپراکند و اغلب چیزها را با نور ادراک میآراید؛ شکی نیست که آن قدیر حکیم با قدرت بیکم و کاست، و حکمت بینقصان خود، سایر مواد سیال و لطیف را که چون نور و اثیر، نزدیک و متناسب با روحاند اهمال نکرده، جامد و بیادراک و فاقد حیات نمیگذارد؛ بلکه از مادهی نور و حتی از ظلمت و ماده اثیری، حتی از معانی و از هوا و کلمات، ذیحیات و ذیشعوران فراوانی میآفریند؛ طوری که از مواد سیال لطیف، مخلوقات روحانی بسیار مختلفی مانند اجناس کاملاً متعدد حیوانات خلق میکند. بعضی از آنها فرشتهاند و قسم دیگر از جنس جن و موجودات روحانی هستند. با تمثیل زیر درمییابی که قبول وجود کثیر ملائکه و موجودات روحانی تا چه حد بدیهی و معقول و منطبق بر حقیقت است و طبق فرموده قرآن، منکر موجودات یاد شده تا چه حد خلاف حقیقت و حکمت عمل کرده و در مسیر خرافه و گمراهی و هذیان گویی و جنون قرار دارد. دو نفر، یکی بدوی و غیر متمدن و دیگری مدنی و عاقل با هم رفیق میشوند و به شهر باشکوهی چون استانبول میروند. آنها در گوشه دوری از آن شهر بزرگ و پیشرفته، با ساختمان و کارخانهی کثیف و به هم ریخته و کوچکی روبهرو میشوند. میبینند که آنجا مملو از افراد کارگر و فقیر و بیچاره است و در کارخانه عجیبی کار میکنند. اطراف آن محل را هم میبینند که پر است از موجودات ذیروح و ذیحیات. لیکن نحوه خاصی از معیشت و شرایط حیاتی ویژهیی دارند؛ گروهی از آنان آکل النباتاند یعنی فقط با گیاهان زندهاند. گروه دیگر، آکلُ السمکاند یعنی جز ماهی چیزی نمیتوانند بخورند. آن دو نفر این وضع را میبینند. بعد متوجه میشوند که در دور دست، هزاران کاخ و قصر زیبا و آراسته به چشم میخورد. در میان قصرها میدانهایی وسیع و دستگاههایی فراخ وجود دارد. این دو نفر به دلیل دوری مسافت، یا ضعف بینایی، یا پنهان بودن ساکنان کاخها، نمیتوانند آنها را ببینند. در ضمن از شرایط نابسامان زندگی در خانه و کارخانه، در آن کاخ ها خبری نیست. آن فرد بدوی و غیر متمدن که هیچ گاه شهر را ندیده بود به دلیل دیده نشدن آنها و نبود شرایط زندگی کارخانه در آن کاخها، میگوید: «آن کاخها خالی از سکنهاند، کسی در آن جاها نیست، فاقد ذیروحاند.» و احمقانهترین هذیان غیر متمدنانه را به زبان میآورد. فرد دیگر میگوید: «ای بدبخت! این خانه کوچک را میبینی که با ذیروحان و کارگران پر شده و کسی هست که هر از چندی افراد جدیدی به این جا میآورد و به کار میگمارد. بنگر! جای خالی در اطراف این خانه یافت نمیشود. پر از ذیروح و ذیحیات شده است. مگر امکان دارد شهر مرتبی که در دور دست میبینیم، این آراستگیهای حکیمانه و این کاخهای هنرمندانه، دارای ساکنان عالی و مناسب نباشند؟ تردید نکن که همه کاخهای مذکور پر و دارای شرایط زندگی متناسب با ساکنانشان میباشند. آری، ممکن است به جای گیاه، نان، و به جای ماهی باقلوا بخورند. دیده نشدن آنها بر اثر دوری مسافت، عدم قابلیت بینایی، یا پنهان بودنشان، هیچ گاه دلیل بر نبود آنها نیست. عدم رؤیت بر عدم وجود دلالت نمیکند. دیده نشدن حجت نبودن نمیشود.» طبق تمثیل ذکر شده، کره زمین با همه کوچکی و مادیتاش در میان اجرام علوی و اجسام سیار، موطن ذیروحان و ذیشعوران بیشماریست؛ پستترین و متعفنترین اجزای آن نیز منبعی برای حیات، و اجتماعی از موجودات ریزاند، و اینها بالضروره، بالبداهه، به طریق اولی، با حدس صادق، و به یقین قطعی دلالت دارند، گواهی داده و اعلام میکنند که این فضای بیانتهای جهان، این آسمان باشکوه، با برجها و ستارگاناش، پر از موجودات ذیشعور، ذیحیات، و ذیروح میباشند. ذیحیاتان و ذیروحان و ذیشعورانی که از نار و نور، آتش و روشنایی، ظلمت، هوا، صوت، رایحه، کلمات، اثیر، حتی از برق و سایر سیالهای لطیف خلق شدهاند. در زبان شریعت غرای محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و قرآن معجز البیان، «ملائکه، جن، و موجودات روحانی» نامیده میشوند. جنس فرشتگان نیز مانند اجناس مختلف اجسام، مختلف است. آری، شکی نیست فرشتهیی که موکل قطرهیی از باران میباشد از جنس فرشته موکل بر خورشید نخواهد بود. جن و موجودات روحانی نیز دارای اجناس بسیار مختلفی هستند. خاتمه این نکته اساسی: براساس تجربه میدانیم که ماده، اصل نیست تا وجود مُسخر آن باشد و از آن تبعیت کند؛ بلکه میدانیم ماده، قائم به معناییست؛ و آن معنا، حیات و روح است؛ همچنین بالمشاهده ماده، مخدوم نیست تا همه چیز به آن رجوع یابند؛ بلکه خادم است و به تکامل حقیقتی خدمت میکند؛ حقیقتی که حیات است. اساس این حقیقت نیز روح میباشد. بالبداهه نیز میدانیم که ماده، حاکم نیست تا به آن مراجعه کنند و از آن انتظار کمالات داشته باشند؛ بلکه محکوم و ناظر است بر حکم یک اساس و مبنا؛ و با راههایی که آن اساس نشان میدهد حرکت میکند. اساس مذکور، حیات و روح و ادراک است. همین طور ماده، بالضروره لُبّ نیست، اساس نیست، مستقر نمیباشد تا امور و کمالات بر آن آویزان شوند، و بر آن بنا شوند؛ ماده، پوست، قشر، حباب و صورتیست مهیا برای شکاف برداشتن، ذوب شدن، و از میان رفتن. مگر نمیبینید جانور بسیار ریزی که با چشم دیده نمیشود چه حواس دقیقی دارد؛ طوری که صدای دوستاش را میشنود، رزقاش را میبیند؛ و دارای قوای حسی بسیار ظریف و حساسیست. این وضع نشان میدهد به نسبتی که ماده، کوچک و ظریف میشود آثار حیات در آن افزایش و نور روح شدت مییابد، یعنی ماده هر قدر ظریفتر شود و از مادّیات ما دورتر شود به عالم روح و حیات و ادراک نزدیکتر شده و گرمای روح و نور حیات بیشتر متجلی میشود. مگر امکان دارد ماده تا این حد از تراوشات حیات و ادراک و روح برخوردار باشد اما عالم باطن که تحت حجاب ماده قرار دارد مملو از ذیروحان و ذیشعوران نباشد. اصلاً امکان دارد بتوان منابع تراوشات و لمعات و ثمرات بیحد و حصر معنا و روح و حیات و حقیقت موجود در عالم شهادت و مادیات را فقط به ماده و حرکت آن ارجاع داد و تفسیر کرد؟ حاشا، هرگز و ابدا! این تراوشات و لمعات بیشمار نشان میدهند که عالم مادیات و شهادت، پرده و حجابی توری شکل است که بر عالم ملکوت و ارواح کشیده شده است.
میتوان گفت تمام کسانی که اهل عقل و نقل بودهاند دانسته یا ندانسته با اجماعی معنوی صرف نظر از اختلافاتشان در تعابیر بر وجود ملائکه، ثبوت موجودات روحانی، و وجود حقیقت آنها اتفاق نظر داشتهاند. حتی گروه مشائیون در میان فلاسفه که در مادیات از دیگران پیشی گرفتهاند معنای فرشتگان را انکار ننموده، گفتهاند «هر نوعی دارای ماهیت مجرد روحانیای میباشد.» تعبیر آنها از ملائکه چنین است. گروه اشراقیون در میان حکمای قدیم، ناچار از قبول معنای ملائکه شده، اما به اشتباه، آنها را «عقول عشره و ارباب الانواع» نامیدهاند. همه اهل ادیان با الهام و ارشاد وحی قبول دارند که فرشتگان موکلی چون «ملک الجبال، ملک البحار، و ملک الامطار» وجود دارند و بر آنها چنین نامهایی میگذارند. حتی مادیون و طبیعتگراهایی که عقلشان به چشمشان است و به لحاظ معنا از انسانیت به مرتبه جمادات سقوط کردهاند، توان انکار معنای ملائکه را نداشته با نهادن نام «قوای ساریه» بر آنها به نوعی مجبور به قبول آنها شدهاند. ای بیچارهیی که در قبول فرشتگان و موجودات روحانی مُردد هستی! به چه چیز استناد میکنی؟ به کدام حقیقت اعتماد کردهیی که با همه اهل عقلی که دانسته یا نادانسته در ثبوت و تحقق معنای ملائکه و تحقق موجودات روحانی اتفاق نظر دارند، مقابله میکنی و آن را نمیپذیری؟ در اساس یکم اثبات شد که حیات، کشاف موجودات است، بلکه حتی نتیجه و زبدهی آنهاست. تمام خردمندان و اندیشمندان در قبول معنای ملائکه اتفاق نظر دارند؛ و از طرفی کره زمین ما با این تعداد از ذیحیاتان و ذیروحان آراسته شده است. آیا با چنین وضعی امکان دارد فضای وسیع و گسترده، از سکنه، و سماوات لطیفه از اهالی خالی باشد؟ اصلاً به ذهنات خطور نکند که ناموس و قوانین جاری در آفرینش، برای زنده و حی بودن کائنات کافیست. نوامیس جاری مزبور، و قوانین حاکم فعلی، امور اعتباری و قواعدی وهمیاند و عدم به شمار میروند. اگر «عباد اللهی» که ملائکه نامیده میشوند نباشند تا آنها را نمایندگی کرده، نشانشان دهند، و لگامشان را در اختیار بگیرند، نوامیس و قوانین مذکور نمیتوانند از نظر وجود، تعین یافته؛ و از نظر هویت، تشخص یابند و اصولاً حقیقت خارجی وجود نخواهد داشت. این در حالیست که حیات، وجودی خارجیست. امر وهمی نمیتواند حقیقت خارجی را حمل کند. خلاصه: مادام که اهل حکمت و دین و اصحاب عقل و نقل معناً اتفاق کردهاند: موجودات، به عالم شهادت منحصر نیستند؛ و مادام عالم شهادت که ظاهر است، جامد و ناسازگار با امر تشکل ارواح، تا این حد آراسته به ذیروحان میباشد؛ شک نباید کرد که وجود به آن منحصر نیست و حتماً طبقات متعددی دارد، و عالم شهادت نسبت به آنها پردهیی پر نقش و نگار است؛ همچنین مانند نسبت دریا به ماهی، عالم غیب و عالم معنا که سازگار با ارواحاند، اقتضای آن را دارند که مملو از روح باشند؛ و همه امور بر وجود معنای فرشتگان گواهی میدهند، پس بدون هیچ شک و تردیدی زیباترین صورت وجود ملائکه، و حقیقت موجودات روحانی، و معقولترین کیفیت آنها که عقل سلیم میپذیرد و تحسین میکند همان است که قرآن شرح و بیان فرموده است. قرآن معجز البیان میفرماید: «فرشتگان، بندگان مُکرّماند. با امر (الهی) مخالفت نمیکنند. هر چه دستور داده شود انجام میدهند. فرشتگان، اجسام لطیف نورانیاند و بر انواع مختلفی تقسیم میشوند.» آری، همچنان که بشر، امت واحدیست، و انسانها حاملان و ممثلان و متمثلان شریعت الهی میباشند که مأخوذ از صفت «کلام» است، فرشتگان نیز امت عظیمی هستند و گروه عملهشان، حامل و ممثل و متمثل شریعت تکوینیهیی میباشند که مأخوذ از صفت «اراده» است. آنها نوعی عباد الله به شمار میروند که تابع اوامر قدرت فاطره و اراده ازلیاند که مؤثر حقیقیست. هر یک از اجرام علوی در حکم مسجد و معبد فرشتگاناند.
مسأله ملائکه و موجودات روحانی از مسائلیست که به واسطه وجود جزء واحد، تحقق یک کل دانسته میشود. با رؤیت شخص واحد، وجود عموم آن نوع معلوم میگردد، زیرا کسی که انکار میکند منکر کل میشود. کسی که جزئی از یک کل را قبول میکند مجبور به قبول عموم آن نوع میشود؛ مادام که چنین است توجه کن! مگر نمیبینی و نمیشنوی که پیروان همه ادیان در همه اعصار، از زمان حضرت آدم تاکنون بر وجود ملائکه و تحقق موجودات روحانی اتفاق نظر داشتهاند، و طوائف (گوناگون) بشری همانگونه که درباره یکدیگر بحث و محاوره و روایت کردهاند بر گفتگو با ملائکه و مشاهده آنان و نقل روایاتشان اجماع داشتهاند. آیا اگر یکی از ملائکه بالبداهه دیده نشود، و وجود شخص یا اشخاصی بالمشاهده قطعی نباشد، و وجود اینان بالبداهه و بالمشاهده احساس نشود ادامه چنین اجماع و اتفاق نظری امکان دارد؟ مگر ممکن است اتفاق نظر و اجماع در امری چنین مثبت و وجودی، و حالی چنین مستند بر شهود، همواره و به صورت متواتر ادامه یابد؟ آیا اصلاً امکان دارد منشأ این اعتقاد عمومی، مبادی ضروری و امور بدیهی نباشد؟ آیا میشود توهمی بیپایه و غیر واقعی در همه انقلابهای بشری و تمام اعتقادات انسانی استمرار یابد و باقی بماند؟ آیا امکان دارد سند پیروان ادیان مختلف این اجماع عظیم حدسی قطعی و یقینی شهودی نباشد؟ آیا ممکن است آن حدس قطعی، و آن یقین شهودی مستند به نشانههای بیشمار نباشد و نشانههای مذکور نیز ریشه در مشاهده وقایع بیحد و حصر نداشته باشد و این مشاهده هم به مبادی ضروری عاری از هر گونه شک و شبهه اتکا نداشته باشد؟ پس، سبب و سند اعتقاد عمومی پیروان ادیان مختلف، مبادی ضروری و اساسهای قطعیست که حکایت از قوت تواتر معنوی داشته و حاصل مشاهدات مکرر ملائکه و روئیت موجودات روحانی میباشد. آیا امکان دارد، آیا معقول و ممکن است انبیا و اولیا که خورشیدها و ماهها و ستارگان آسمان حیات اجتماعی بشرند به تواتر و با قدرت اجماع معنوی، درباره ملائکه و موجودات روحانی خبری بدهند و وجودشان را گواهی کنند، و بر این خبر و مشاهده بتوان شبهه وارد کرد و به آن شک کرد؟ مخصوصاً اینکه آنها در مسأله مذکور دارای تخصص هستند. معلوم است که دو فرد متخصص بر هزاران نفر دیگر ترجیح دارند؛ هم چنین آنها در این موضوع، اهل اثباتاند؛ و بدیهیست که دو نفر اهل اثبات، بر هزاران نفر اهل نفی و انکار ترجیح خواهند داشت. به ویژه مگر ممکن است اخبار قرآن معجز البیان که شمس الشموس عالم حقیقت بوده، و در آسمان کائنات مدام در حال تابش است و هیچ گاه غروب نمیکند نیز شهادتها و مشاهدههای ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که خورشید رسالت میباشد، قبول شبهه نمایند؟ مادام اگر وجود فقط یک موجود روحانی در زمانی محقق شود نشان از تحقق عموم آن نوع خواهد داشت؛ و مادام که وجود این نوع محقق میگردد؛ بیتردید زیباترین، معقولترین، و مقبولترین صورت تحقق آنها همچنان است که شریعت شرح داده و قرآن نشان میدهد، و به همان ترتیبیست که صاحب معراج دیده است.
اگر با دقت در موجودات این عالم نظر کنیم خواهیم دید که کلیات هم مانند جزئیات هر یک دارای شخصیتی معنویاند که به مسئولیت کلی میپردازند. در آن شخصیت، خدمتی کلی مشاهده میشود. مثلاً یک گل در حد خود نقش صنعتی را نشان داده و با زبان حال خویش اسمای فاطر را ذکر میکند؛ به همین ترتیب بوستان کره زمین نیز در حکم یک گل است. وظیفه تسبیحیِ به غایت منظمی دارد؛ همچنان که یک میوه با نظم و ترتیب، اعلامها و تسبیحهایی را بیان میدارد، یک درخت عظیم الجثه هم با هیأت عمومی خود دارای مسئولیت فطری و عبودیت بسیار منظمیست. همانطور که یک درخت با کلمات برگ و میوه و شکوفههایش تسبیحاتی دارد؛ دریای عظیم سماوات نیز با خورشیدها، ستارگان و ماههایی که در حکم کلماتاش هستند تسبیح فاطر ذوالجلال را میگوید و از صانع ذوالجلالاش سپاسگزاری میکند و هکذا … هر یک از موجودات خارجی در حالی که از نظر صورت، جامد و بیادراکاند، اما دارای وظایف و تسبیحات به غایت زندهمانند و مبتنی بر شعور و ادراک میباشند. البته همان طور که ملائکه ممثل اینان در عالم ملکوتاند و تسبیحاتشان را بیان میکنند، اینان نیز در عالم مُلک و شهادت، حکم تمثال، منزلگاه، و مسجد ملائکه را دارند. همچنان که در شاخه چهارم گفتار «بیست و چهارم» بیان شد صانع ذوالجلال سرای عالم، چهار عمله را به خدمت درآورده که اولین آنها ملائکه و موجودات روحانیاند. نباتات و جمادات بیآنکه بدانند تحت امر فردی دانا خدمات بسیار مهمی را به رایگان ارائه میدهند. حیوانات در برابر پاداشی مختصر، بدون آنکه خبر داشته باشند به مقاصدی به غایت کلی خدمت میکنند. و انسان اینگونه استخدام میگردد که در مقابل دو پاداش مؤجّل و معجّل، با اطلاع از مقاصد آن صانع ذوالجلال، توفیق حرکت مییابد، و در هر چیز برای خود سهمی به دست آورده و بر سایر خدمه نظارت دارد؛ این حقایق را بالمشاهده میتوان دید. البته و بیتردید گروه چهارم و شاید نخستین گروه که شامل خادمان و عملههاست باید وجود داشته باشند. ملائکه از این نظر که مقاصد کلی صانع ذوالجلال را میدانند و اینگونه با بندگی، توفیق حرکت مییابند به انسانها شبیهاند؛ اما آنها بر خلاف انسان با تجرد از حظ نفس و پاداشهای ناچیز جزئی، صرفاً با تعلق خاص و انتساب به نظر صانع ذوالجلال و امر و توجه و حساب و نام و قربت او، لذت و کمال و ذوق و سعادتی را که به دست میآورند کافی میبینند و در کمال خلوص خدمت میکنند. بسته به جنسشان و نسبت به انواع موجودات عالم، وظیفه عبادی آنها تنوع مییابد. همانند افراد گوناگون موظفی که در دوایر مختلف یک دولت وجود دارند، وظایف عبادی و تسبیحاتی ملائکه نیز در دوایر سلطنت ربوبیت، متنوع است. برای مثال، حضرت میکائیل به حول و قوت و حساب و امر حضرت حق، برای مصنوعات الهیِ کاشته شده در مزرعه روی زمین، حکم یک ناظر کلی را دارد. اگر چنین تعبیری درست باشد، میکائیل رییس همه فرشتگان کشاورز مثال است. همچنین شبانهای معنویِ همهی حیوانات با اذن و امر و قوت و حکمت فاطر ذوالجلال، رییس، و فرشته موکل بزرگی دارند. با توجه به اینکه لازم است در رأس هر یک از موجودات خارجی، فرشتهی موکلی وجود داشته باشد؛ تا وظایف عبادی و خدمات تسبیحی آن جسم را در عالم ملکوت نمایندگی کند و با آگاهی به درگاه الوهیت تقدیم نماید؛ شکی نیست که صورتهای روایت شده فرشتگان توسط مخبر صادق عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، به غایت مناسب و معقول میباشد. مثلاً فرموده است: «برخی از فرشتگان دارای چهل سر یا چهل هزار سر میباشند. در هر سر چهل هزار دهان دارند، و با چهل هزار زبانی که در هر دهان دارند چهل هزار تسبیح میگویند.» حقیقت این حدیث معنایی دارد و صورتی: معنایش این است که عبادات فرشتگان به غایت منظم و کامل است و در عین حال به غایت کلی و گسترده میباشد. صورت حقیقت مذکور نیز چنین است: موجودات جسمانی بزرگی هستند که با چهل هزار سر، و چهل هزار شیوه وظایف بندگی خود را انجام میدهند. مثلاً آسمان با خورشیدها و ستارگان تسبیح میگوید. زمین با آنکه آفریده واحدیست اما با صدهزار سر و صدها هزار دهانی که در هر سر دارد و با صدها هزار زبانی که در هر دهان دارد وظیفه بندگی خود را انجام داده و تسبیح میگوید. فرشته موکل کره زمین نیز باید چنین دیده شود تا معنای مذکور را در عالم ملکوت نشان دهد. حتی من درخت بادام متوسطی را دیدم که قریب چهل شاخه بزرگ به منزله سر داشت. به یکی از شاخههایش نگاه کردم دیدم حدود چهل شاخه کوچک داشت که برایش به منزله زبان بود. بعد به زبان یکی از آن شاخههای کوچک نگاه کردم دیدم چهل شکوفه شکفته داشت. با نظر حکمت که به شکوفهها نگاه کردم دیدم در هر کدام آنها نزدیک چهل منگوله ظریف و منظم، رنگها و صنعتهای مختلف هست که هر کدام موجب میشوند تک تک اسمای صانع ذوالجلال و جلوهی آنها را بر زبان آوریم. آیا ممکن است صانع ذوالجلال و حکیم ذوالجمال درخت بادام، این مقدار وظیفه را بر دوش این درخت جامد قرار دهد و فرشته موکل مناسب آن را که در حکم روح اش باشد و معنایش را بداند، بیان کند، به کائنات اعلام دارد، و به درگاه الهی تقدیم کند بر درخت مذکور قرار ندهد؟ ای دوست! آنچه تا اینجا گفتیم مقدمهیی بود تا قلب را آماده پذیرش، نفس را مجبور به تسلیم، و عقل را وادار به اذعان کند. اگر این مقدمه را تا حدودی فهمیده باشی و اگر علاقمند به دیدار با فرشتگان هستی، آماده شو؛ و خود را از اوهام سیئه پاک کن. درهای عالم قرآن گشوده است. بهشت قرآن «مُفَتَّحَةُ الاَبْوَابِ» است. وارد شده و بنگر! فرشتگان را میتوانی در بهشت قرآنی به صورتی زیبا ببینی. هر آیهی تنزیل، منزلگاهیست؛ از منزلگاهها بنگر و ببین! وَال۟مُر۟سَلَاتِ عُر۟فًا فَال۟عَاصِفَاتِ عَص۟فًا وَالنَّاشِرَاتِ نَش۟رًا فَال۟فَارِقَاتِ فَر۟قًا فَال۟مُل۟قِيَاتِ ذِك۟رًا (مرسلات: 5 1) وَالنَّازِعَاتِ غَر۟قًا وَالنَّاشِطَاتِ نَش۟طًا وَالسَّابِحَاتِ سَب۟حًا فَالسَّابِقَاتِ سَب۟قًا فَال۟مُدَبِّرَاتِ اَم۟رًا (نازعات: 5 1) تَنَزَّلُ ال۟مَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ فٖيهَا بِاِذ۟نِ رَبِّهِم۟ (قدر: ٤) عَلَي۟هَا مَلٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَع۟صُونَ اللّٰهَ مَٓا اَمَرَهُم۟ وَ يَف۟عَلُونَ مَا يُؤ۟مَرُونَ (تحريم: ٦) گوش کن و ثنای آنها را بشنو: سُب۟حَانَهُ بَل۟ عِبَادٌ مُك۟رَمُونَ لَا يَس۟بِقُونَهُ بِال۟قَو۟لِ وَهُم۟ بِاَم۟رِهٖ يَع۟مَلُونَ (انبیا: 27 26) نیز اگر میخواهی با جنها دیدار کنی وارد سوره محصور قُل۟ اُوحِىَ اِلَىَّ اَنَّهُ اس۟تَمَعَ نَفَرٌ مِنَ ال۟جِنِّ (جن: ١) شو، آنها را ببین و گوش کن که چه میگویند. از آنها پند گیر. ببین، میگویند: اِنَّا سَمِع۟نَا قُر۟اٰنًا عَجَبًا يَه۟دٖٓى اِلَى الرُّش۟دِ فَاٰمَنَّا بِهٖ وَلَن۟ نُش۟رِكَ بِرَبِّنَٓا اَحَدًا (جن: 2 1)
(درباره قیامت، مرگ دنیا و حیات آخرت است.) این مقصد دارای چهار اساس و یک مقدمه تمثیلی به شرح زیر میباشد:
اگر کسی درباره خانه یا شهری ادعا کند که «این خانه یا شهر قرار است تخریب و از نو به صورت محکمی بنا و بازسازی شود.» تردیدی نیست که در برابر ادعای مذکور شش سؤال مطرح میشود: سؤال نخست: چرا قرار است تخریب شود؟ آیا سبب و لزومی دارد؟ اگر پاسخ مثبت است و دلیلی وجود دارد؛ سؤال دوم به این صورت مطرح میشود: «آیا سازنده و استادی که میخواهد آن را تخریب و بازسازی کند فرد تواناییست؟ قادر به انجام این کار هست؟» اگر پاسخ مثبت باشد و گفته شود بله فرد تواناییست؛ سؤال سوم این خواهد بود: «آیا تخریب خانه یا شهر مذکور ممکن است؟ و آیا بعدها تخریب خواهد شد؟» اگر با پاسخ مثبت گفته شود که بله امکان و وقوع تخریب وجود دارد، دو سؤال دیگر مطرح میشود: «آیا امکان بازسازی دوباره این خانه یا شهر شگفت انگیز وجود دارد؟ اگر وجود دارد آیا بازسازی خواهد شد؟» اگر پاسخ این سؤالها هم مثبت باشد و فرد مدعی آنها را اثبات کند، دیگر در هیچ جای این مسأله روزنه و منفذی باقی نمیماند تا موجب شک و شبهه و وسوسه گردد. برای تخریب و بازسازی سرای دنیا و شهر کائنات مانند تمثیل بالا دلیل و مقتضی وجود دارد. فاعل و استاد این کار فرد تواناییست. تخریب نیز ممکن است و واقع خواهد شد. بازسازی آن هم به همین ترتیب هم ممکن است و هم واقع خواهد شد. این مسایل بعد از اساس نخست اثبات خواهد گردید.
روح به طور قطع باقیست. تقریباً همه دلیلهایی که در مقصد نخست برای وجود فرشتگان و موجودات روحانی بیان شد بر بقای روح نیز که در اینجا مسأله مورد نظر ماست دلالت میکنند. به نظر من موضوع چنان قطعیست که بیان بیشتر، بیهوده و عبث میباشد. آری، فاصله موجود بین ما و کاروانهای ارواح باقی بیشماری که در عالم برزخ و عالم ارواح در انتظار رفتن به آخرت اند، آن قدر ظریف و کوتاه است که لزومی به تبیین آن با برهان نیست. تماسهای بیحد و حصر اهل کشف و شهود با آنها، همچنین مشاهده آنها توسط اهل کشف القبور، حتی مخابره برخی از عوام با آنها، و ارتباط عموم با آنها در رؤیای صادقه، در حد متواترهای مضاعف است لذا حکم علوم متعارفهی بشر را یافته است. لیکن اندیشه مادی گرایان که در زمان کنونی همه را سرگردان کرده، پیرامون بدیهیترین مسأله اذهان را دچار وسوسه نموده است. پس برای رفع این قبیل وسوسهها از منابع بسیار فراوان حدس قلبی و اذعان عقلی، به یک مقدمه و چهار منبع به شرح زیر اشاره میکنیم: مقدمه همچنان که در حقیقت چهارم گفتار «دهم» به اثبات رسید، جمالی ابدی، سرمدی، و بیمانند، بیشک خواهان ابدیت و بقای آینهدار مشتاقاش خواهد بود. همین طور کمال صنعت، بینقص و ابدی نیز تداوم (حیات) مبلّغ متفکر خود را طلب میکند. رحمت و احسان بینهایت هم اقتضای ادامه تنعم شاکران نیازمندش را دارد. آن آینه دار مشتاق، آن مبلّغ متفکر، و آن شاکر نیازمند، پیش از هر چیز، روح انسانیست. پس در مسیر ابد الآباد با آن جمال و کمال و رحمت رفاقت کرده باقی خواهد ماند. باز همچنان که در حقیقت ششم گفتار «دهم» به اثبات رسید نه تنها روح بشر، که حتی سادهترین طبقه موجودات نیز برای فنا و از بین رفتن خلق نشدهاند؛ اینها همگی به نوعی مظهر بقا هستند. حتی یک گل بیروح و بیاهمیت هم اگر فاقد وجود ظاهری شود به هزار طریق دارای نوعی بقا و ماندگاریست، زیرا صورت آن گل در حافظههای بیشماری باقی میماند. قانون و قاعده شکلگیری آن گل، در صدها دانه، باقی مانده و ادامه مییابد. مادام که قانون شکلگیری، و تمثال صورت گل، که تا حدی به روح شباهت دارد از سوی حفیظ حکیمی ابقا میشود و در مواجهه با دگرگونیهای پرهیاهو، در کمال نظم و ترتیب در تخمهای ذرّه مانند حفاظت میشود و باقی میماند؛ بیشک روح بشر که دارای ماهیتی به غایت جامع و والا بوده و قانون امریِ نورانی و ذیشعور و ذیحیات میباشد و جامه وجود خارجی بر تن کرده، به قطع برخوردار از بقا بوده و با ابدیت پیوند دارد و به سرمدیت علاقمند میباشد. تو اگر درجه این قطعیت را درنیابی چگونه خود را «انسانی ذیشعور» خواهی دانست؟ مگر میشود درباره ذات حکیم ذوالجلال و ذات حفیظ بیزوالی که قانون و برنامه تشکیل درخت بزرگی را که تا حدی شبیه روح است، در دانهیی به کوچکی یک نقطه قرار داده و از آن محافظت میکند گفت: «چگونه از روح متوفیان حفاظت میکند؟» منبع نخست؛ انفسیست، یعنی اگر کسی به زندگی و نفس خویش توجه کند پی به وجود روحی باقی خواهد برد. آری، هر روح به تعداد سالهایی که زندگی کرده، بدن و کالبد تغییر داده اما با این حال بالبداهه عیناً باقی مانده است. پس مادام که پیکر، ماندگاری موقت دارد، برهنه شدن کامل انسان از جسد به واسطه مرگ، بر بقای روح تأثیری نمیگذارد و ماهیتاش را از بین نمیبرد. اما باید گفت روح در مدت حیاتاش (در دنیا) به تدریج لباس کالبدش را تغییر میدهد و با مرگ، به یکباره جامه از تن بیرون میآورد. با حدسی به غایت قطعی و با مشاهده ثابت شده است که پیکر آدمی قائم به روح است. پس این روح نیست که قائم به جسم انسان میباشد. بلکه روح به خودی خود قائم و حاکم است لذا پیکر آدمی به هر نحو که متلاشی و جمع گردد بر استقلال روح خللی وارد نمیکند. کالبد انسان خانه و کاشانه روح است نه لباس آن. لباس روح حدوداً ثابت و لطیف است و از نظر لطافت مناسب روح بوده، و دارای غلافی لطیف و بدنی مثالیست. پس هنگام موت به طور کامل عریان نمیشود بلکه از کاشانهاش بیرون رفته، بدن مثالی را بر تن میکند. منبع دوم؛ آفاقیست، یعنی نوعی حکم تجربیست که ریشه در مشاهدات مکرر و رخدادهای متعدد و مناسبات پیاپی دارد. اگر بقای روح واحد بعد از مرگ دانسته شود قبول بقای نوع کلی روح لازم میآید، زیرا براساس فن منطق این قطعیست که اگر یک ویژگی ذاتی در فرد واحد دیده شود میتوان بر وجود همان ویژگی در همه افراد آن نوع حکم کرد، زیرا ذاتیست. اگر ذاتی باشد همه افراد واجد آن خواهند بود. حال نه تنها در یک فرد بلکه آثاری که مستند بر مشاهدات بیحساب و بیحد و حصر است، و نشانههای دلالت کننده بر بقای ارواح چنان قطعیست که مانند آن است که از وجود دنیای جدید یعنی آمریکا به ما خبر دهند و بگویند انسانهایی در آنجا زندگی میکنند. ما با شنیدن این خبر به هیچ وجه دچار توهم نمیشویم؛ به همین ترتیب تردیدی نداریم که اکنون در عالم ارواح و ملکوت، روح انسانهای بسیار زیادی وجود دارد که مردهاند و در حال حاضر با ما ارتباط دارند. هدایای معنوی ما به آنها میرسد و فیضهای نورانی آنها نیز نصیب ما میگردد. همچنین انسان به حدس قطعی و وجداناً میتواند احساس کند که بعد از مرگ یکی از وجوه اساسی او باقی میماند؛ و آن اساس روح است. اما روح دچار تخریب و انحلال نمیشود، زیرا بسیط است یعنی دارای وحدت میباشد. تخریب و انحلال و پوسیدن نیز شأن کثرت و چیزهاییست که ترکیب شدهاند؛ همچنان که پیشتر بیان شد حیات، باعث نوعی وحدت در کثرت است، به نوعی به بقا سببیت میدهد. معلوم میشود وحدت و بقا، در روح، اصل است؛ که از آن به کثرت سرایت میکند. فنای روح یا باید به واسطه تخریب و انحلال باشد، که وحدت اجازه ورود به آن نمیدهد و بساطت اجازه تخریب نمیدهد؛ یا باید با اعدام باشد؛ که در این مورد هم رحمت بیمنتهای جواد مطلق و جود بینهایتاش اجازه نمیدهد نعمت وجودی را که عطا نموده است از روحِ انسانی بسیار مشتاق و شایسته به نعمت وجود، پس بگیرد. منبع سوم؛ روح، قانونیست از عالم امر که ذیحیات، ذیشعور، نورانی، جامع و دارای حقیقت است؛ وجود خارجی بر تناش کردهاند و مستعد کسب کلیت میباشد. این در حالیست که ضعیفترین قوانین امری، دارای ثبات و بقا میباشند، زیرا اگر توجه کنیم خواهیم دانست در همه انواعی که دچار تغییر و تحول میشوند حقیقت ثابتی وجود دارد؛ حقیقتی که در همه تغییرها و دگرگونیها و اطوار حیات، چرخ میخورد و با تبدیل صورت، بیآنکه بمیرد، باقی میماند و زندگی میکند. پس هر انسانی با جامعیت ماهیت، ادراک کلی، و تصورات عمومی خود، با آنکه شخص واحدیست حکم یک نوع را یافته است. قانونی که بر نوعی وارد و جاریست شامل شخص انسانی مذکور نیز میشود؛ مادام که فاطر ذوالجلال، انسان را آینهیی جامع، با عبودیتی کلی و ماهیتی علوی خلق کرده است؛ حقیقت روحیِ موجود در هر فرد اگر به صدها هزار صورت تغییر یابد به اذن ربانی نمیمیرد، همانطور که زندگیکنان آمده خواهد رفت. پس روح که حقیقت ذیشعور و عنصر ذیحیات آن شخص انسانیست به امر و اذن و ابقای الهی همواره باقیست. منبع چهارم: اگر به قوانین و نوامیسی که تا حدی مشابه روحاند و مانند آن به دلیل آمدنشان از عالم امر و اراده، به اعتبار مصدر تا جایی با روح موافقت دارند توجه شود؛ قوانینی که فاقد وجود حسیاند و در نوعها حاکماند؛ مشاهده خواهد شد که اگر آن قانون امری دارای وجود خارجی میشد روح یکایک نوعهای مذکور میگردید؛ در حالی که قانون یاد شده همواره باقیست. دائماً مستمر و ثابت میباشد. هیچ تغییر و دگرگونیای بر وحدت قوانین مذکور تأثیر نمیگذارد و تخریب نمیکند. مثلاً در صورت مردن یک درخت انجیر و متلاشی شدناش، قانون شکلگیری درخت که در حکم روح آن است در دانهاش که به قدر ذرهییست بیآنکه بمیرد باقیست. حال که عادیترین و ضعیفترین قوانین عالم امر به این ترتیب با بقا و دوام مناسبت دارند شکی نیست که روح انسانی نه فقط با بقا، که میبایست با ابد الآباد مرتبط باشد، زیرا روح به نص قرآن و براساس فرمان جلیل قُلِ الرُّوحُ مِن۟ اَم۟رِ رَبّٖى (اسرا: ٨٥) قانون ذیشعور و ناموس ذیحیاتیست که از عالم امر آمده و قدرت ازلی جامهی وجود خارجی بر تناش کرده است. معلوم میشود همچنان که قوانین فاقد شعور که از صفت اراده و عالم امر میآیند دایمی یا اغلب باقی میمانند؛ روح نیز که به نوعی برادر آنهاست، مانند آنها تجلی صفت اراده میباشد، و از عالم امر میآید؛ بیشتر و قطعیتر شایسته بقای دایمی میباشد؛ چرا که ذیوجود بوده و دارای حقیقت خارجی میباشد. علاوه بر اینکه از آنها قویتر و برتر نیز هست، زیرا ذیشعور است. از آنها دائمیتر و ارزشمندتر هم هست، زیرا ذیحیات است.
مقتضی برای سعادت ابدی وجود دارد و فاعل ذوالجلال عطا کننده آن نیز مقتدر است. از طرفی نابودی عالم و مرگ دنیا امر ممکنیست و واقع هم خواهد شد؛ همچنین احیای مجدد عالم، و حشر، امر ممکنیست و آن هم واقع خواهد شد. این شش مسأله را تک تک، به شیوه اقناع عقل و به اختصار بیان میکنیم. اساساً در گفتار «دهم» براهینی ذکر گردید که قلب را به مرتبه ایمان کامل میرساند. در اینجا به شیوه بیانات سعید قدیمی در «رساله نقطه» که عقل را قانع و ساکت میکند بحث میکنیم. آری، برای سعادت ابدی مقتضی موجود است. برهان قطعی دال بر وجود آن مقتضی، حدسیست ناشی از «ده منبع و سبب» به شرح زیر: سبب نخست: اگر توجه کنید در سراسر این عالم، نظامی اکمل، و نظمی هدفمند وجود دارد. در هر سو رشحات اختیار و لمعات قصد را میتوان دید. نور قصد در هر چیز، ضیای اراده در هر شأن، لمعه اختیار در هر حرکت، و شعله حکمت در هر ترکیب به گواهی ثمراتشان نظرها را جلب میکنند. اگر سعادت ابدی، در کار نباشد، این نظامِ دارای بنیان و اساس، عبارت از یک صورت ضعیف واهی و نظامی بیاساس و دروغین خواهد بود. معنویات و روابط و نسب که روح نظام و انتظام است پوچ و بیفایده بوده، از بین خواهد رفت. به عبارت دیگر سعادت ابدیست که نظام را نظام میکند؛ بنابراین نظام عالم بر سعادت ابدی اشارت دارد. سبب دوم: در آفرینش کاینات حکمت تامهیی دیده میشود. حکمت الهی که تمثال عنایت ازلیست با زبان التزام حکمتها، و رعایت مصلحتهایی که در سراسر عالم نشان میدهد، سعادت ابدی را اعلام میدارد؛ چرا که اگر سعادت ابدی، نباشد میبایست حکمتها و فایدههایی را که وجودشان در عالم بالبداهه ثابت است با مکابره انکار نمود. حقیقت دهم در گفتار «دهم» این حقیقت را چون خورشید نمایان میسازد، لذا به همان مطلب اکتفا نموده سخن را پایان میدهیم. سبب سوم: عدم بیهودگی و عدم اسراف در آفرینش موجودات که با گواهی عقل و حکمت و استقراء و تجربه ثابت است بر سعادت ابدی اشارت دارد. دلیل اینکه فطرت فاقد اسراف و خلقت عاری از بیهودگیست، اختیار و انتخاب کوتاهترین راه، نزدیکترین جهت، خفیفترین صورت، و زیباترین کیفیت از جانب صانع ذوالجلال در خلقت هر چیز است. گاه چیزی را موظف به انجام صد وظیفه کرده و بر شی ظریفی هزار نتیجه و غایت بار میکند؛ مادام که اسراف و بیهودگی نیست، پس بیتردید سعادت ابدی باید باشد، زیرا عدم بیبازگشت، هر چیز را بیهوده و عبث میکند و همه چیز هدر میرود. عدم اسراف در همه فطرتها، از جمله در انسان، که با علم شناخت فواید اعضا امر ثابت شدهییست، نشان میدهد در استعدادهای معنوی بیپایانی که در انسان هست، همچنین در بینهایت آمال و افکار و میلهای او اسرافی صورت نگرفته است. پس میل به تکامل اساسی که در انسان وجود دارد وجود کمالی را نشان میدهد، و آن میل به سعادت به صورت قطعی اعلام میدارد که نامزد سعادت ابدیست. اگر چنین نباشد معنویات اساسی و آمال متعالی که تشکیل دهنده ماهیت حقیقی انسان است، برخلاف موجودات حکمت آمیز دیگر، بیهوده و عبث میشود، میخشکد و به باد میرود. این حقیقت در حقیقت یازدهم گفتار «دهم» به اثبات رسیده است لذا سخن را در اینجا به پایان میرسانیم. سبب چهارم: در بسیاری از انواع، حتی در شب و روز، بهار و زمستان، در هوا، و در اشخاص انسانها، بدنهایی که در مدت حیات تغییر مییابند، و با خواب که شبیه مرگ است، نوعی قیامت شبیه به حشر و نشر، و تحقق یک قیامت کبری احساس میشود و خبرش را به رمز میدهند. برای مثال؛ در ساعت بزرگ الهی که دنیا نامیده میشود مانند چرخهای ساعت هفتگی ما که ثانیهها و دقیقهها و ساعتها و روزها را شمارش میکند، روز و سال و عمر بشر و دوران دنیا مقدمه همدیگر شده و از یکدیگر خبر میدهند و میچرخند و کار میکنند؛ همچنان که بعد از شب، صبح را و بعد از زمستان، بهار را میآورند به رمز خبر میدهند که پس از مرگ، صبح قیامت از همان دستگاه، همان ساعت عظما بیرون میآید. انواع مختلف قیامت وجود دارد که فرد در مدت عمرش با آنها مواجه میشود. انسان همانطور که هر شب با نوعی مردن، و هر صبح با نوعی زنده شدن نشانههای حشر را میبیند، در هر پنج شش سال همه ذرات بدناش تغییر میکند و حتی در مدت یک سال دو بار شاهد نمونهیی از حشر و قیامت میشود. همچنین او در هر بهار بیش از سیصد هزار حشر و نشر و قیامت نوعیه را در انواع حیوان و نبات مشاهده میکند. این مقدار نشانه و اشاره برای حشر، و این مقدار علامت و رمز برای رستاخیز، بیشک در حکم تراوشهای قیامت کبراست و بر رستاخیز در جهان آخرت اشاره میکند. صانع حکیم در همه نوعها قیامت نوعیه را به نمایش میگذارد، یعنی احیای ریشه همه نباتات و بعضی از حیوانات عیناً در بهار، و بازگرداندن سایر چیزها مانند برگها و گلها و میوهها نه عیناً بلکه مثلشان را؛ در واقع نوعی حشر و نشر است؛ و اینها میتواند دلیل باشد که هر انسانی در متن قیامت عام از قیامتی شخصی نیز برخوردار میباشد. زیرا شخص واحد انسان در حکم نوع برای دیگران است. زیرا نور اندیشه، به آمال و افکار انسان چنان وسعتی میدهد که گذشته و آینده را احاط میکند. انسان اگر دنیا را هم ببلعد سیر نمیشود. ماهیت افراد در انواع دیگر، جزئیست؛ ارزش آنها شخصیست؛ نظرشان محدود، کمالشان محصور، لذت و المشان نیز لحظهیی میباشد، اما ماهیت بشر متعالیست، ارزش و منزلتاش والا، نظرش عام، و کمالاش بینهایت است. لذتها و آلام معنوی او تا حدودی دائمیاند؛ بنابراین گونهای از قیامتها و رستاخیزها که در سایر نوعها بالمشاهده تکرار میشوند، در حقیقت به رمز خبر میدهند که هر شخص انسانی در قیامت کبرای عمومی عیناً بازگردانده میشود. این موضوع در حقیقت نهم گفتار «دهم» به بداهت دو ضرب در دو با قطعیت اثبات شده است، لذا در اینجا سخن را کوتاه میکنیم. سبب پنجم: استعدادهای نامتناهی درج شده در گوهر روح بشر، قابلیتهای بیحد و حصر درون این استعدادها، همین طور امیال بیپایانی که ریشه در قابلیتهای بشر دارد، آرزوهای بیانتهای حاصل از امیال، و افکار و تصورات بیپایانی که از آرزوهای بینهایت او زاده میشوند دست به سوی سعادت ابدی دراز کردهاند که در آن سوی عالم شهادت است، چشم بر آن دوخته و متوجه آن جانباند؛ و اهل تحقیق این حقیقت را میبینند. فطرت انسان که هیچ گاه دروغ نمیگوید و تمایل قطعی، شدید و محکم فطرت که رو به سعادت ابدی دارد، در خصوص تحقق یافتن سعادت مذکور، حدسی قطعی به وجدان انسان میدهد. حقیقت یازدهم در گفتار «دهم» این مطلب را به روشنایی روز نشان میدهد لذا به همین مقدار اکتفا میکنیم. سبب ششم: رحمت صانع ذوالجلال موجودات که «رحمنُ الرحیم» است، نشان از سعادت ابدی دارد. سعادت ابدی نعمت را نعمت میکند و آن را از نقمت میرهاند و موجودات را از شیونهای حاصل از فراق ابدی نجات میدهد؛ شأن آن رحمت است که بشر را از آن محروم نکند، زیرا اگر سعادت ابدی که رأس و رییس و غایت و نتیجه همه نعمتهاست ارزانی بشر نشود، و دنیا بعد از مرگ به صورت آخرت زنده نشود، همه نعمتها به نقمت تبدیل خواهند شد. به دنبال این تبدیل نیز، باید وجود رحمت الهی را که براساس گواهی همه کائنات و بالبداهه و بالضروره محقق و مشهود میباشد انکار کرد؛ در حالی که رحمت حقیقت ثابتی درخشانتر از خورشید است. چشم بگشا و به نعمتهای عشق و شفقت و عقل توجه کن که از آثار لطیف و جلوههای رحمتاند. اگر فرض کنی که زندگی انسان به فراق ابدی و هجران لایزال منتهی خواهد شد، میبینی که محبت لطیف مذکور به بزرگترین مصیبت تبدیل میشود. آن شفقت و مهربانی دلنشین به بزرگترین مرض و عقل نورانی به بزرگترین بلا تبدیل خواهد شد. معلوم میشود رحمت (از آن نظر که رحمت است) نمیتواند هجران ابدی را در مقابل محبت حقیقی قرار دهد. حقیقت دوم در گفتار «دهم» این موضوع را به صورتی بسیار نیکو نشان داده است، لذا به اختصار اکتفا کردیم. سبب هفتم: همه لطائف، محاسن، کمالات، کششها، اشتیاقها، و دلسوزیهایی که در این عالم دیده میشوند و شناخته شدهاند، هر یک، معنا و مضمون و کلمهیی معنوی هستند. همه آنها تجلیات رحمت و لطف صانع ذوالجلال این عالم، و جلوههای احسان و کرم او را بالبداهه به قلب نشان داده و در برابر دیدگان عقل قرار میدهند. مادام که در این عالم حقیقتی هست بالبداهه درمییابیم که رحمت حقیقی هم هست. مادام که رحمت حقیقی هست باید سعادت ابدی هم باشد. حقیقت چهارم گفتار «دهم» همراه با حقیقت دوم این مطلب را چون روز روشن آشکار کرده است. سبب هشتم: وجدان که فطرت ذیشعور انسان است بر سعادت ابدی ناظر بوده، و آن را نشان میدهد. هر کس گوش به وجدان بیدار خود دهد خواهد شنید که میگوید «ابد، ابد!» اگر همه کائنات را هم به وجدان مذکور دهند نمیتواند جای نیاز به ابدیت را پر کند. معلوم میشود وجدان برای ابد آفریده شده است، و این انجذاب و جذبه وجدانی فقط با جذب یک غایت حقیقی و حقیقت جذاب امکانپذیر میباشد. خاتمه یازدهمین حقیقت در گفتار «دهم» این مطلب را شکافته است. سبب نهم: اعلام محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است که صادق و مصدوق و مصدَّق میباشد. بیانات پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام درهای سعادت ابدی را گشوده و هر یک از سخناناش پنجرهییست رو به سوی سعادت ابدی. او در واقع دارای اجماع تمام پیامبران (عَلَيْهم السلام) و تواتر همه اولیاست و تمام دعاویاش با تمام تواناش بعد از توحید الهی بر همین موضوع حشر و سعادت متمرکز میباشد. آیا چیزی هست که بتواند چنین قدرتی را متزلزل کند؟ حقیقت دوازدهم در گفتار «دهم» این مسأله را به صورت بسیار روشنی نشان داده است. سبب دهم: اعلامهای قطعی قرآن معجز البیان است که طی سیزده قرن به هفت وجه از اعجاز خود محافظت کرده و همچنان که در گفتار «بیست و پنجم» به اثبات رسید به واسطه چهل نوع اعجازش، معجزه است. نفس اعلام قرآن، کشاف حشر جسمانی، و مفتاح طلسم پیچیده عالم و رمز حکمت کائنات است. قرآن معجز البیان در این مورد هزاران برهان عقلی قطعی را در برمیگیرد و آنها را در برابر نظر بندگان قرار داده و همواره به اندیشیدن به آنها فرمان میدهد. مثلاً با آیههایی چون وَ قَد۟ خَلَقَكُم۟ اَط۟وَارًا (نوح: ١٤)، و قُل۟ يُح۟يٖيهَا الَّذٖٓى اَن۟شَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ (يس: ٧٩) که متضمن یک قیاس تمثیلی میباشند، یا آیه وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِل۟عَبٖيدِ (فصلت: ٤٦) که به دلیل عدالت اشاره دارد، دوربینهای بسیار متعددی را در برابر توجه بشر قرار داده تا در حشر جسمانی، سعادت ابدی را به آنها نشان دهد. چکیده قیاس تمثیلی موجود در آیات وَ قَد۟ خَلَقَكُم۟ اَط۟وَارًا، و قُل۟ يُح۟يٖيهَا الَّذٖٓى اَن۟شَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ را که قرآن با سایر آیات آنها را ایضاح فرموده است در رساله «نقطه» چنین بیان کردهایم: وجود انسان، با عبور از طوری به طور دیگر دستخوش دگرگونیهای عجیب و منظمی میشود. از نطفه به علقه، از علقه به مضغه، از مضغه به گوشت و استخوان، از گوشت و استخوان به آفرینشی جدید یعنی صورت انسان درمیآید؛ و اینها همه تابع قاعدههایی به غایت دقیقاند. هر کدام از اطوار مذکور دارای چنان قوانین مخصوص، نظامهای معین، و حرکات مستمر و منظمی هستند که همچون شیشهیی شفاف جلوههای قصد و اراده و اختیار و حکمت را در زیر آن نشان میدهند. صانع حکیمی که وجود یاد شده را به این طرز آفرید هر سال آن را چون لباسی عوض میکند. برای تغییر وجود مذکور و بقای آن، باید ذرات نویی به راه افتند و جای ذراتی را که انحلال یافته پر کنند و به جای آنان مشغول به کار شوند، لذا به ترکیبی نیاز است. حال سلولهای بدن که براساس یک قانون دقیق الهی خراب شدهاند دوباره برای مرمت با یک قانون منظم ربانی، خواهان ماده لطیفی به نام رزق هستند. پس، رزاق حقیقی آن را با قانون مخصوصی به نسبت نیاز تک تک اعضای بدن تقسیم و توزیع میکند. اینک به اطوار ماده لطیفی بنگر که رزاق حکیم آن را میفرستد. خواهی دید که ذرات آن ماده، در حالی که چون کاروانی در هوا و خاک و آب پراکندهاند در لحظهیی که گویی فرمان حرکت را دریافت کردهاند با کیفیتی که از آن اثر حرکتی هدفمند فهمیده میشود جمع شده و گرد هم میآیند. گویا هر ذره آن ها موظف به انجام کاری هستند و مأمورند که به جای معینی بروند لذا با نظم و ترتیبی عالی جمع میشوند. از وضعیت ماده مزبور دانسته میشود که با قانون مخصوص یک فاعل مختار فرستاده شده لذا از عالم جمادات وارد «موالید» یعنی عالم ذیحیات میشود. سپس با نظم و ترتیب معین و حرکات منظم و مستمر و قوانین خاص به عنوان رزق وارد بدنی میشود و بعد از آنکه در آن بدن در چهار مطبخ طبخ شد، و چهار دگرگونی شگفت انگیز را پشت سر گذاشت، و از چهار صافی عبور کرد در هر سوی بدن جریان مییابد و نسبت به میزان نیازهای مختلف اعضای بدن، با عنایت رزاق حقیقی و قوانین منظم او پخش می شود. اگر با نظر حکمت به هر یک از ذرات مذکور نگاه کنی خواهی دید که امکان ندارد اتفاق کور، تصادف بیقاعده، طبیعت کر، یا اسباب بیادراک در کار آن ذره که بصیرانه و منظم و سمیع و علیم فرستاده میشود دخالتی داشته باشند، زیرا هر یک از آنها، از عنصر محیط گرفته تا سلول بدن، وارد هر طوری که شده باشند، تو گویی با قوانین معین آن به اختیار عمل میکنند و با نظم و ترتیب وارد میشوند. به هر مرتبه و طبقهیی که سفر کرده باشند چنان منظم گام برمیدارند که بالبداهه معلوم میشود انگار به فرمان سوق دهندهی حکیمی پیش میروند. ذره مذکور با نظم و ترتیب از مرحلهیی به مرحله دیگر، از طبقهیی به طبقه دیگر پیش میرود و بیآنکه از هدف و مقصد خود دور شود به مقام شایسته خود میرسد مثلاً به امر ربانی وارد مردمک چشم «توفیق» میشود مینشیند و شروع به کار میکند. این وضع یعنی تجلی ربوبیت در ارزاق نشان میدهد که ذرات مذکور ابتدا معین بودند، و وظایفی بر عهده آنها گذاشته شده بود و برای مقاماتی که گفته شد نامزد بودند. نظمی وجود دارد که گویا بر پیشانی و چهره هر کدام آنها نوشته شده است «قرار است روزیِ فلان سلول شود» و این اشارت دارد که رزق و روزیِ هر کس با قلم قدر بر پیشانیاش نوشته شده و همین طور نام او را بر رزقاش نوشته اند. آیا امکان دارد صانع ذوالجلالی که با قدرتی تا این اندازه بینهایت، و حکمتی چنین فراگیر، ربوبیت میکند و همه موجودات را از ذره تا سیارات در قبضه تصرف خود دارد و در دایره نظم و میزان میگرداند، «نشئه اُخری» را عملی نکند یا نتواند آن را عملی کند؟! بسیاری از آیات قرآنی این نشئه اولی را در برابر نظر بشر قرار میدهند و با تمثیل آن برای نشئه اُخرای حشر و قیامت، انکار و استبعاد را از بین میبرند. قرآن میگوید: قُل۟ يُح۟يٖيهَا الَّذٖٓى اَن۟شَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ یعنی «هر کسی که شما را از هیچ به این صورت حکیمانه به وجود آورد همان در آخرت هم شما را زنده خواهد کرد.» همچنین میگوید: وَهُوَ الَّذٖى يَب۟دَؤُا ال۟خَل۟قَ ثُمَّ يُعٖيدُهُ وَهُوَ اَه۟وَنُ عَلَي۟هِ (روم: ٢٧) یعنی «بازگشت شما در روز رستاخیز، و زنده شدنتان، از آفرینش شما در دنیا آسانتر و راحتتر است.» همانطور که سربازان یک گردان اگر برای استراحت پراکنده شده و بعد با صدای یک شیپور فرا خوانده شوند همه به راحتی زیر پرچم گردان جمع میشوند؛ و این از تشکیل یک گردان جدید به مراتب آسانتر و راحتتر است. ذرات اساسی نیز که در یک بدن با هم امتزاج یافته، انسیت و مناسبت پیدا کردهاند با صور حضرت اسرافیل و به امر خالق ذوالجلال «لبیک» میگویند و گرد هم میآیند و این از نظر عقلی از ایجاد نخست آسانتر و امکانپذیرتر است. وانگهی شاید جمع شدن همه ذرهها هم لزومی نداشته باشد. اجزای اساسی و ذرات اصلی که در حکم تخم و جوهر هستند و در حدیث از آنها به «عجب الذَنَب» تعبیر میشود برای نشئه دوم، مبنا و اساسی کافیاند. صانع حکیم بدن انسان را بر آنها بنا میکند. خلاصهی قیاس عدلی مورد اشاره آیاتی مانند آیه سوم یعنی وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِل۟عَبٖيدِ چنین است: در عالم فراوان میبینیم که افراد ظالم و فاجر و غدار در نهایت رفاه و آسایش، و افراد مظلوم و متدین در نهایت زحمت و ذلت، عمر خود را سپری میکنند. آن گاه مرگ فرا میرسد و هر دوی اینها با هم مساوی میشوند. این مساوات اگر تا انتها باقی باشد و نهایتی نداشته باشد ظلم خواهد بود. در حالی که به گواهی کائنات، امر اثبات شدهییست که عدالت و حکمت الهی منزه از ظلم میباشد و ستم مذکور را به هیچ وجه نمیپذیرد لذا بالبداهه معلوم است که میبایست مجمعی دیگر باشد تا گروه اول کیفر و گروه دوم پاداش خود را بگیرند؛ تا بشر بینظم و پریشان خاطر متناسب با استعداد خود، مجازات شود یا پاداش بگیرد و مدار عدالت محض گردد و مظهر حکمت ربانی شود و بتواند برادر بزرگ موجودات حکیمانه عالم قرار گیرد. آری، دار دنیا برای سنبله دادن استعدادهای بیپایان بشر که در روحاش مندمج است جای مناسبی نمیباشد. پس او باید به جهان دیگری فرستاده شود. آری، گوهر انسان عظیم است. به همین سبب نامزد ابدیت میباشد. ماهیت او عالیست لذا جنایتاش هم عظیم میباشد. شبیه موجودات دیگر نیست. نظم و ترتیباش هم مهم است. نمیتواند بینظم باشد و مهمل بماند؛ نباید عبث و بیهوده باشد؛ نباید محکوم به فنای مطلق شود؛ انسان نمیتواند به سوی عدم صرف بگریزد. جهنم دهاناش را گشوده منتظر اوست. بهشت نیز آغوش نازنیناش را گشوده و مترصد آمدنش است. حقیقت سوم گفتار «دهم» این مثال دوم را به نیکویی بیان کرده است پس ما به همین مقدار اکتفا میکنیم. مانند همین دو آیه کریمه که برای مثال بیان شد سایر آیات را نیز که متضمن براهین لطیف عقلی فراوانی هستند مقایسه و بررسی کن. منابع دهگانه، و ده دلیل ذکر شده، حدسی قطعی و برهانی قاطع را نتیجه میدهند. حدس اساسی مذکور و آن برهان بسیار محکم (انسان را) به قطع به حشر و قیامت فرا میخوانند و بر وجود مقتضی دلالت دارند؛ به همین ترتیب اکثر اسماء الحسنی صانع ذوالجلال مانند حکیم، رحیم، حفیظ و عادل همچنان که در گفتار «دهم» به صورت قطعی به اثبات رسید وقوع حشر و قیامت، و وجود سعادت ابدی را اقتضا میکنند و بر تحقق سعادت ابدی دلالت قطعی دارند. پس مقتضای حشر و قیامت چنان قویست که به هیچ وجه امکان ندارد مدار شک و شبهه گردد.
فاعل، مقتدر است؛ همچنان که مقتضی حشر بیشک موجود است؛ ذات به وجود آورنده حشر نیز بینهایت مقتدر است. در قدرتاش نقصانی نیست. بزرگترین و کوچکترین چیزها نسبت به او مساویاند. آفرینش یک بهار برای او مانند خلق یک گل سهل و ساده است. آری، قدیری که این عالم با تمام خورشیدها و ستارگان و عوالم و ذرات و گوهرهایش با بینهایت زبان بر عظمت و قدرتاش گواهی میدهد. آیا وهم و وسوسهیی حق دارد وقوع حشر جسمانی توسط او را بعید ببیند؟ قدیر ذوالجلالی را در نظر آورید که در این عالم، در هر عصر دنیایی جدید و منظم خلق میکند، حتی در هر سال کائنات منظم و سیار جدیدی ایجاد مینماید، حتی هر روز عالم منظم نویی پدید میآورد، دائماً در زمین و آسمانها جهانها و دنیاهای گذرایی را پی در پی، و در کمال حکمت میآفریند، متحول میکند و به تعداد اعصار و سالها و شاید روزها عوالم منظم را بر ریسمان زمان میآویزد و به این طریق عظمت قدرت خود را نشان میدهد، و گل بهار بزرگ را با صد هزار نوع نقش حشر، تزیین، و چون گل واحدی بر سر کره زمین نصب میکند؛ و به این طریق کمال حکمت و جمال خلقت خویش را اظهار میدارد؛ مگر میشود درباره چنین ذاتی سؤال کرد «قیامت را چگونه برپا میکند و این دنیا را چگونه به دنیای آخرت تغییر میدهد؟» آیه کریمه مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: ٢٨) کمال قدرت آن قدیر را اعلام میدارد و میگوید انجام هیچ کاری برای او دشوار نیست؛ انجام بزرگترین کار در برابر قدرت او مانند انجام کوچکترین کار است، و آفرینش افراد بیشمار مانند آفریدن یک نفر، برای او سهل و آسان میباشد. حقیقت این آیه را در خاتمه گفتار «دهم» به اجمال، و در رساله «نقطه» و مکتوب «بیستم» به تفصیل بیان داشتهایم. به مناسبت مقام این بحث، آن را در قالب سه مسأله کمی توضیح میدهیم. قدرت الهی، ذاتیست. پس عجزی در آن راه ندارد؛ همچنین بر جنبه ملکوتی اشیا تعلق مییابد. پس موانع نمیتوانند دخالتی داشته باشند. نیز نسبتاش قانونیست. لذا جزء در نزد او با کل مساوی میشود و حکم کلی مییابد. این سه مسأله را اثبات خواهیم نمود: مسأله نخست: قدرت ازلی، لازمه ذاتی و ضروری ذات اقدس الهیست، یعنی بالضروره، لازمه ذات اوست. به هیچ وجه امکان انفکاک وجود ندارد. پس بیشک عجز که ضد قدرت است نمیتواند بر ذاتی که آن قدرت را لازم میدارد عارض شود، زیرا در آن صورت جمع ضدین لازم میآید. مادام که عجز قادر نیست عارض ذات شود بدیهیست در قدرت که لازمه آن ذات است نمیتواند رخنه کند. مادام که عجز نمیتواند وارد قدرت شود، بالبداهه معلوم است که قدرت ذاتی مذکور فاقد مراتب خواهد بود، زیرا مراتب وجود هر چیز، به واسطه تداخل اضداد آن وقوع مییابد. مثلاً مراتبی که در حرارت هست به واسطه نفوذ برودت حاصل میشود. یا درجاتی که در حُسن هست با تداخل قبح حاصل میگردد؛ و هکذا به همین منوال قیاس کن ... اما در ممکنات چون لزوم ذاتیِ حقیقی و طبیعی در کار نیست پس اضداد توانستهاند داخل هم شوند. با تولد مراتب، اختلافها با تغییرات عالم پدید آمده است. مادام که قدرت ازلی فاقد مراتب است؛ پس نسبت مقدورات به قدرت، مساوی و واحد خواهد بود. بزرگترین، مساوی کوچکترین میشود و ذرات مثل ستارگان خواهند شد. لذا تمام حشر و رستاخیز بشر مانند احیای یک نفر، یا ایجاد بهار، مانند خلقت یک گل، برای آن قدرت آسان میشود. اگر موضوع به اسباب و عوامل نسبت داده شود آفرینش یک گل مانند ایجاد بهار سخت و دشوار خواهد شد. در حاشیه بخش پایانی مرتبه چهارمِ «اَللّٰهُ أَكْبَر» از مقام دوم این گفتار، نیز در گفتار «بیست و دوم»، همین طور در مکتوب «بیستم» و «ضمیمه اش»، ثابت شده است که اگر آفرینش موجودات به واحد احد سپرده شود، خلق همه چیز مانند خلق فقط یک چیز ساده و آسان خواهد بود؛ اما اگر این کار به اسباب و علل واگذار شود آفریدن یک چیز مانند خلق همه چیزها سخت و دشوار میشود. مسأله دوم از این قرار است که قدرت، به جنبه ملکوتی اشیا تعلق مییابد. کائنات مانند آینه دو رو دارد. یکی جنبه مُلکی که شبیه روی رنگی آینه است و دیگری جنبه ملکوتی آن، که به روی صیقلی آینه شباهت دارد. جهت مُلکی عالم جولانگاه اضداد است. محل ورود اموری مانند زیبا، زشت؛ خیر، شر؛ کوچک، بزرگ؛ دشوار، و آسان میباشد. به همین دلیل است که صانع ذوالجلال اسباب و علل ظاهری را به صورت پردهیی بر تصرفات قدرتاش قرار داد، تا مباشرت دست قدرت با اموری که در نگاه عقل ظاهربین، حقیر و ناشایستاند دیده نشود. زیرا عظمت و عزت این گونه طلب میکند. البته به اسباب و علل یاد شده قدرت تأثیرگذاری واقعی را نداده، زیرا این خواستِ وحدتِ احدیت است، اما جنبه ملکوتی در هر چیز، درخشان و منزه است. رنگ و اضافاتِ تشخصها به او نمیآمیزند. این جنبه، بدون واسطه متوجه خالقاش میباشد. اینجا از ترتّب اسباب و تسلسل علل خبری نیست. علیت و معلولیت در آن راهی ندارد. کج و معوج نیست. موانع نمیتوانند مداخلهیی کنند. ذره برادر خورشید میشود. خلاصه: قدرت (حق) هم بسیط است هم نامتناهی و هم ذاتی. محل تعلق قدرت نیز هم بیواسطه است هم شفاف و مطیع. پس در دایره قدرت مذکور، بزرگ نسبت به کوچک فخری نمیفروشد. جماعت بر فرد ترجیحی ندارد. کل نسبت به جزء نمیتواند مقابل قدرت ناز و افادهی بیشتری داشته باشد. مسأله سوم: نسبت قدرت، قانونیست، یعنی نگاهاش به کم و زیاد، یا کوچک و بزرگ مساویست. با چند تمثیل این مسأله غامض را برای ذهن روشن میکنیم. «شفافیت»، «مقابله»، «موازنه»، «انتظام»، «تجرد»، و «اطاعت» اموری در عالم هستند که زیاد را با کم، و کوچک را با بزرگ مساوی میکنند. تمثیل نخست سرّ شفافیت را نشان میدهد. مثلاً تمثال و عکس خورشید که فیض تجلی آن است، در سطح دریا و در هر قطره آب دریا همان هویت را نشان میدهد. اگر کره زمین به فرض مرکب از تکه شیشههای مختلفی باشد و بدون هیچ پردهیی در مقابل خورشید قرار بگیرد تصویری که از خورشید بر روی کل زمین و هر تکه از شیشه منعکس میشود بدون هیچ تجزیه و نقص و مزاحمتی، واحد خواهد بود. اگر بر فرض خورشید فاعل مختار بود و فیض ضیا و تمثال عکساش را به اراده خود در اختیار دیگران میگذاشت، فیضی که به کل سطح زمین میداد سنگینتر از فیضی نمیشد که به ذره کوچکی میداد. تمثیل دوم؛ سرّ «مقابله» است. مثلاً: دایره بزرگی، مُرکب از افراد ذیحیات (یعنی انسانها) را تصور کنید که فردی در نقطه مرکزی آن ایستاده و شمعی در دست دارد. افرادی هم در محیط دایره هستند که هر یک آینهیی به دست گرفتهاند. فیض و جلوه عکسی که شمع مرکز دایره به آینههای محیط دایره میدهد بدون مزاحمت، بیتجزیه، عاری از نقص است و نسبتی برابر دارد. تمثیل سوم، سرّ «موازنه» است. مثلاً: اگر ترازوی واقعی، حساس و بسیار بزرگی پیدا شود و در دو کفه اش به نوبت دو خورشید، دو ستاره، دو کوه، دو تخم مرغ، یا دو ذره کوچک قرار دهند؛ بیآنکه فرقی کند به واسطه قدرت واحدی که صرف خواهد شد یک کفه آن ترازوی حساس عظیم ممکن است رو به سوی بالا و کفه دیگرش رو به زمین باشد. تمثیل چهارم سرّ «انتظام» است. مثلاً: جهت یک کشتی بسیار بزرگ مانند یک اسباب بازی کوچک تغییر داده میشود. تمثیل پنجم: سرّ «تجرد» است. مثلاً: ماهیتی مجرد از تشخصها بیآنکه تجزیه گردد یا نقصی در آن حاصل شود میتواند همه جزئیات خود را کلاً از کوچک تا بزرگ ببیند و واردش شود. خصوصیات مربوط به تشخصهای ظاهری دخالتی ندارند و موجب اشتباه نمیشوند و نظر ماهیت مذکور را تغییر نمیدهند. مثلاً یک ماهی به باریکی سوزن همچون نهنگی مالک همان ماهیت مجرده است. یک میکروب نیز حامل همان ماهیت حیوانیست که کرگدن از آن برخوردار است. تمثیل ششم: سرّ «اطاعت» را نشان میدهد. مثلاً همچنان که فرماندهی با فرمان «به پیش» سربازی را به حرکت وا میدارد موجب به حرکت درآمدن لشکری نیز میشود. حقیقت این تمثیل که درباره سرّ اطاعت است چنین میباشد: براساس تجربه میدانیم که هر چیزی در عالم، نقطه کمالی دارد. آن چیز هم به سوی نقطه کمال میل دارد. میل مضاعف به نیاز تبدیل میشود؛ نیاز مضاعف، اشتیاق میشود، اشتیاق مضاعف، انجذاب میشود؛ انجذاب و اشتیاق و نیاز و میل، هر یک دانه و تخمی امتثالی از سوی ماهیت اشیا برای اوامر تکوینی حضرت حق میباشند. کمال مطلقِ ماهیت ممکنات، وجود مطلق است. کمال خاص هر چیز هم وجودی خاص همان چیز است که استعدادهایش را از قوه به فعل درمیآورد. اطاعت همه موجودات عالم از فرمان «كُنْ» مشابه اطاعت ذرهییست که در حکم یک سرباز میباشد. میل و نیاز و شوق و انجذاب که تجلی اراده هستند همگی در اطاعت و پیروی ممکنات از امر ازلی «كُنْ» که ریشه در اراده ازلی دارد مندمج میباشند. آب لطیف وقتی به واسطه تمایلی ظریف فرمان انجماد میگیرد و آهن را متلاشی میکند قدرت سرّ اطاعت را نشان میدهد. این شش تمثیل اگر در قوه و فعل ممکنات که ناقص و متناهی و ضعیفاند و تأثیر حقیقی ندارند بالمشاهده دیده شوند شکی نیست که همه چیز نسبت به قدرت ازلی که نامتناهی و ازلی و ابدیست و تمام عالم را از عدم صرف ایجاد نموده، و با آثار عظمتاش تجلی کرده و همه عقول را متحیر نموده است مساوی خواهند بود. (نباید غفلت کرد) انجام هیچ کاری برای او دشوار نیست. با موازین کوچک این شش تمثیل نمیتوان آن قدرت را ارزیابی کرد و به مقایسه پرداخت. این مطالب صرفاً برای تقریب به ذهن و از بین بردن استبعاد بیان شد. نتیجه و خلاصه اساس سوم: مادام که قدرت ازلی نامتناهیست، و برای ذات اقدس لازمهی ضروریست؛ و جهت ملکوتیِ شفاف و بیپردهی هر چیز متوجه اوست، در برابر اوست، و [عدم و وجود] به اعتبار امکان که عبارت از تساوی طرفین میباشد، در تعادل است، جهت مذکور همچنین مطیع قوانین الهی و نظام فطرت میباشد که شریعت فطری کبراست و از موانع و خصوصیات جداگانه، مجرد و پاک است؛ پس بیتردید بزرگترین شی در حضور او همانند کوچکترین شی است و نمیتواند ناز کرده و مقاومت کند. پس احیای همه ذیروحان در حشر، برای قدرت الهی سختتر از احیای یک پشه در بهار نیست؛ بنابراین در فرمان مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ مبالغهیی نیست و این فرمان درست و مطابق با حق است. لذا ادعای ما که گفته بودیم «فاعل مقتدر است، پس هیج مانعی در برابرش نیست» به صورت قطعی محقق شد.
همچنان که برای وقوع قیامت و حشر مقتضی وجود دارد، و فاعلی که رستاخیز را برگزار میکند مقتدر و تواناست؛ این دنیا نیز قابلیت حشر و قیامت را دارا میباشد. در این ادعا که دنیا دارای قابلیت است چهار مسألهی زیر وجود دارد: مسأله نخست: امکان مرگ عالم دنیا. مسأله دوم: وقوع مرگ مذکور. مسأله سوم: امکان احیا و بازسازی دنیای مرده و تخریب شده در شکل و صورت آخرت. مسأله چهارم: وقوع احیا و بازسازی مذکور. مسأله نخست: مرگ کائنات امر ممکنیست، زیرا چیزی که شامل قانون تکامل شود در هر حال دارای نشو و نما میباشد. اگر نشو و نما و رشد برای چیزی مطرح باشد در هر صورت عمری فطری نیز برایش مطرح خواهد بود؛ و اگر دارای عمر فطری باشد حتماً اجل فطری هم دارد. با استقرایی به غایت گسترده و با تتبع و تحقیق، امر ثابت شدهییست که چیزهای گفته شده نمیتوانند خود را از پنجه مرگ برهانند؛ همچنان که انسان عالم صغیر است و نمیتواند فارغ از فرو ریختن باشد، عالم نیز که انسان کبیراست نمیتواند از پنجه مرگ رهایی یابد. دنیا هم خواهد مرد و سپس زنده خواهد شد یا میخوابد و صبحگاه حشر چشم میگشاید. درخت ذیحیاتی که نسخه کوچک کائنات است قادر نیست از تخریب و انحلال سر به سلامت به در برد؛ به همین ترتیب سلسله کائنات هم که شعبهیی از شجره خلقت است، برای بازسازی و تجدید قادر نیست خود را از تخریب و متلاشی شدن نجات دهد. اگر دنیا پیش از فرارسیدن اجل فطریاش، به اذن اراده ازلی با مرضی بیرونی و یا حادثه مُخربی مواجه نشود و صانع حکیماش پیش از اجل فطری، نابودش نکند، براساس یک محاسبه علمی هم شده روزی خواهد رسید که معانی و اسرار اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ وَاِذَا النُّجُومُ ان۟كَدَرَت۟ وَاِذَا ال۟جِبَالُ سُيِّرَت۟ اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ وَاِذَا ال۟كَوَاكِبُ ان۟تَثَرَت۟ وَاِذَا ال۟بِحَارُ فُجِّرَت۟ به اذن قدیر ازلی ظاهر گردیده، سکرات انسان کبیر یعنی دنیا آغاز شده، و با خروشی عجیب و صدایی مهیب در فضا طنین انداز شده و فریاد کنان خواهد مرد، سپس با فرمان الهی زنده خواهد شد. یک مسأله رمزی ظریف همچنان که آب به ضرر خود منجمد شده و یخ میبندد، یخ نیز به ضرر یخ بودن خود، مایع میشود، مغز در تضاد با پوست، محکم شده، لفظ به ضرر معنا حالت زمخت به خود میگیرد، روح به حساب جسم دچار ضعف شده، و جسم به خاطر روح نزار و لاغر میشود؛ دنیا نیز که عالم کثیف است به سبب آخرت که عالم لطیفیست بر اثر کارکرد دستگاه حیات، شفاف و لطیف میشود. قدرت فاطره با فعالیتی به غایت حیرت انگیز، نور حیات را بر اجزای کثیف و جامد و خاموش و مرده میپراکند و این رمزی از قدرت است؛ که این عالم کثیف را به حساب عالم لطیف با نور حیات ذوب کرده، میسوزاند، نورانی میکند، و حقیقتاش را تقویت میبخشد. آری، حقیقت هر قدر هم که ضعیف باشد از بین نمیرود و همچون صورت محو نمیشود، بلکه در صورتها و تشخصها سیر و سفر میکند. حقیقت، بزرگ شده، ظاهر میشود و به تدریج وسعت مییابد. اما قشر و صورت کهنه، ضعیف و متلاشی میشود؛ همچنین برای آنکه برازنده قامت ثابت و توسعه یافته حقیقت شود، به نحو زیبایی نو میشود. حقیقت و صورت از نظر کمی و زیادی نسبت عکس دارند، یعنی ضخامت صورت هر چه بیشتر شود ضعف حقیقت فزونی مییابد. صورت هر چه ظریفتر شود به همان نسبت حقیقت قوت مییابد. این قانون شامل همه چیزهایی میشود که در دایره قاعده تکامل قرار میگیرند. پس میتوان گفت در هر حال زمانی میرسد که عالم شهادت به عنوان قشر و صورت حقیقت عظمای کائنات، به اذن فاطر ذوالجلال متلاشی میشود، و بعد، به صورت زیبایی تازه میگردد. یعنی سرّ يَو۟مَ تُبَدَّلُ ال۟اَر۟ضُ غَي۟رَ ال۟اَر۟ضِ (ابراهيم:٤٨) مُحقق میشود. خلاصه: موت دنیا امر ممکنیست و در آن هیچ شک و شبههیی نیست. مسأله دوم: وقوع موت دنیاست. دلیل این مسأله اجماع همه دینهای آسمانی، گواهی تمام فطرتهای سالم، و اشاره تحولات و تبدلات و تغییرات سراسر کائنات است. جهانهای ذیحیات و عوالم سیّار، که شمارشان به تعداد اعصار و سالهاست در مسافرخانه دنیا دچار مرگ میشوند و به این ترتیب شهادت میدهند که اصل دنیا نیز مانند آنها خواهد مُرد. اگر میخواهی سکرات این دنیا را به همان صورت مورد اشاره آیات قرآن تصور کنی به اجزای کائنات توجه کن که چه طور با دقت، و نظم و ترتیبی عالی با هم پیوند دارند، و با رابطهیی پنهان، ظریف و لطیف به هم گره خوردهاند و چنان نظمی دارند که اگر فقط یک جرم از اجرام علوی با فرمان «ﯠ» یا «از مسیر خارج شو» مواجه شود سکرات دنیا آغاز میشود. ستارگان با هم برخورد میکنند، اجرام آسمانی به تلاطم درمیآیند؛ و میلیونها گلوله در فضای بینهایت عالم همچون کُرات و مانند توپهای بزرگ، غرشهای مهیبی ایجاد نموده همه با هم برخورد کرده صاعقههایی ایجاد میکنند، کوهها متلاشی میشوند، دریاها دچار حریق شده و سطح زمین هموار خواهد شد. قدیر ازلی با چنین موت و سکراتی کائنات را به لرزه درمیآورد، تصفیه میکند و جهنم و مواد جهنمی به یک سو، و بهشت و مواد مناسب آن به سوی دیگر کشیده شده و عالم آخرت نمایان میگردد. مسأله سوم: احیای عالمی که قرار است بمیرد ممکن است، زیرا همچنان که در اساس دوم اثبات شد نقصانی در قدرت نیست. مقتضی نیز به غایت قویست. مسأله هم ریشه در ممکنات دارد. اگر یک مسألهی ممکن، دارای مقتضیِ به غایت قدرتمندی باشد، و نقصانی هم در قدرت فاعل وجود نداشته باشد، میتوان آن را نه ممکن که به صورت واقع دید. یک نکته رمزی اگر به کائنات با دقت نظر کنیم میبینیم دارای دو عنصر است که در هر طرف امتداد یافته و ریشه دوانده است. عناصر متضاد با آثار و نتایجی مانند خیر، شر؛ زیبا، زشت؛ نفع، ضرر؛ کمال، نقصان؛ روشنایی، تاریکی؛ هدایت، ضلالت؛ نور، آتش؛ ایمان، کفر؛ طاعت، عصیان؛ خوف، و محبت؛ با هم در جنگاند. لذا عالم دائماً با تغییر و تبدیلهایی روبهروست و چرخهایش به عنوان دستگاه تولید محصولات عالم دیگری در گردش میباشد. البته شاخهها و نتایج متضاد دو عنصر مذکور، رو به سوی ابد دارند و در آنجا تمرکز کرده هم جدا خواهند شد. در آن زمان، به صورت بهشت و جهنم آشکار میشوند. مادام که عالم بقا از همین عالم فنا ساخته میشود شکی نیست که عناصر اساسیاش رو به سوی بقا و ابدیت خواهد داشت. آری، بهشت و جهنم دو میوه شاخه شجره خلقتاند که خم شده به سوی ابدیت امتداد یافتهاند؛ دو نتیجه برای سلسله کائنات، دو مخزن برای سیل اموری که مشاهده میشود، دو حوض برای موجودات متلاطمی که در مسیر ابدیت جریان دارند، دو تجلیگاه برای لطف و قهر؛ هنگامی که دست قدرت، کائنات را با حرکتی شدید به لرزه درآورد دو حوض مذکور با مواد مناسب پر خواهند شد. سرّ این نکته رمزی آن است که حکیم ازلی به اقتضای عنایت سرمدی و حکمت ازلی این دنیا را آفرید تا محلی برای آزمایش، میدانی برای امتحان، آینهیی برای اسمای حسنی، و صفحهیی برای قلم قدر و قدرتاش باشد؛ و آزمایش و امتحان هم عامل نشو و نماست. نشو و نما نیز موجب بروز استعدادها میباشد. این بروز هم باعث آشکار شدن قابلیتهاست. آشکار شدن قابلیتها نیز ظهور حقایق نسبی را در پی دارد. ظهور حقایق نسبی هم سبب آشکار شدن نقوش تجلیات اسماء الحسنی صانع ذو الجلال و تبدیل کائنات به مکتوبات صمدانی میشود. پس به واسطه همین سرّ امتحان و سرّ تکلیف است که گوهرهای الماسین ارواح عالیه از مواد چون زغال ارواح سافله جدا شده، تصفیه میگردند. (حضرت حق) وجود عالم را مانند اسرار مذکور برای حکمتهای بسیار عالی و ظریفی که از آنها اطلاع نداریم به این صورت اراده فرمود؛ تغییر و تبدیل این عالم را نیز به سبب همین حکمتها اراده کرد. برای حصول تغییر و تبدیلها اضداد را حکیمانه در هم آمیخت و مقابل هم قرار داد. با امتزاج ضررها به منفعتها و داخل کردن شرها در خیرها، و جمع زشتیها و زیباییها آنها را چون خمیر ورز داد و عالم را تابع قانون تغییر و تبدیل و قاعده تحول و تکامل کرد. زمانی که مجلس امتحان به انتها رسید و وقت آزمون تمام شد، اسمای حسنی حکماش را اجرا کرد، قلم قدر تمام مکتوباتاش را نگاشت، قدرت، نقوش صنعت را تکمیل نمود، موجودات، وظایف خود را انجام دادند، مخلوقات خدمتشان را به پایان رساندند، هر چیز معنای خود را بیان داشت، دنیا نهالهای آخرت را به عمل آورد، زمین تمام معجزات قدرت صانع قدیر و عموم خوارق صنعتاش را به نمایش گذاشت و نشان داد، این عالمِ فنا، الواح تشکیل دهنده مناظر سرمدی را بر نوار زمان آویخت؛ حکمت سرمدی و عنایت ازلی آن صانع ذوالجلال، حقایقی مانند نتایج آن امتحان، حاصل آن آزمون، حقایق تجلیات آن اسماء الحسنی، حقایق مکتوبات آن قلم قدر، اصل آن نقوش نمونه مانند صنعتاش، فواید و غایات وظایف موجودات، پاداش خدمات آن مخلوقات، حقایق معانی بیان شده توسط کلمات کتاب کائنات، سنبله شدن هستههای استعداد، گشودن یک محکمه کبری، نشان دادن مناظر مثالی اخذ شده از دنیا ، در هم دریدن پرده اسباب ظاهری، و تسلیم شدن مستقیم هرچیز به خالق ذوالجلال را اقتضا نمود؛ و به دلیل اقتضای حقایق یاد شده، خواهان تصفیه اضداد شد تا کائنات را از دغدغه تغییر و فنا، و تحول و زوال برهاند و ابدی کند؛ لذا درصدد برآمد اسباب تغییر و مواد اختلاف را از هم جدا کند. لذا چنین صانع ذوالجلالی بیهیچ تردیدی قیامت را برپا و برای آن نتایج تصفیه خواهد کرد. در نتیجهی این تصفیه، جهنم، صورتی ابدی و دهشتناک به خود میگیرد و اهلاش با تهدید وَام۟تَازُوا ال۟يَو۟مَ اَيُّهَا ال۟مُج۟رِمُونَ (يس: ٥٩ ) روبهرو میگردد. بهشت جاودان صورت باشکوهی به خود میگیرد، و اهل و اصحاباش مخاطب سَلَامٌ عَلَي۟كُم۟ طِب۟تُم۟ فَاد۟خُلُوهَا خَالِدٖينَ (زمر:٧٣) قرار میگیرند؛ همچنان که در دومین سؤال مقام نخست گفتار «بیست و هشتم» به اثبات رسید حکیم ازلی با قدرت کاملهاش به ساکنان این دو خانه، وجودی ثابت و ابدی میدهد. لذا به هیچ وجه با از بین رفتن و تغییر و سالمندی و نابودی مواجه نمیشوند، زیرا در آنجا اسباب تغییر که موجب از بین رفتن میشوند وجود ندارد. مسأله چهارم: این امر ممکن واقع خواهد شد. دنیا پس از مردن به عنوان آخرت زنده خواهد شد. بعد از نابودشدن دنیا، ذاتی که دنیا را خلق کرده بود آن را دوباره به شکل زیباتری بازسازی میکند و منزلی از منازل آخرت قرار میدهد. دلیل این مطلب در ابتدا عموم آیات قرآن کریم است که هزاران برهان عقلی را در برمیگیرند؛ همچنین تمام کتابهای آسمانی در این مطلب اتفاق نظر دارند. وانگهی اوصاف جلالیه و جمالیه و اسمای حسنی ذات ذوالجلال به صورت قطعی بر وقوع آن دلالت دارند. نیز حضرت حق با تمام فرامین آسمانی که به واسطه پیامبران فرستاده است برپاشدن قیامت و حشر را وعده داده است؛ و چون وعدهاش را داده حتماً آن را انجام خواهد داد. به این منظور به حقیقت هشتم از گفتار «دهم» مراجعه کن؛ در ابتدا قدرت هزار معجزه محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام همچنین اخبار و اتفاق نظر همه انبیا و مرسلین و اولیا و صدیقین، و تمام آیات تکوینی این عالم وقوع قیامت را خبر میدهند. نتیجه: با همه حقایق گفتار دهم، و با همه براهین لاسیّماهای مقام دوم از گفتار «بیست و هشتم»، باقطعیتی چون طلوع دوباره خورشیدی که غروب کرده است، ثابت کردهایم که بعد از غروب حیات دنیوی، شمس حقیقت به صورت حیات اخروی طلوع خواهد نمود. ما از ابتدا تاکنون در بیاناتمان با استمداد از اسم حکیم و بهره بردن از فیض قرآن، برای احضار قلب برای قبول، نفس برای تسلیم، و عقل برای اقناع، «چهار اساس» را بازگو کردیم. اما ما کجا و بیان مطالبی در این خصوص کجا. اصل آن است که ببینیم صاحب این دنیا، خالق این کائنات، و مالک این موجودات چه میگوید، باید سخن او را شنید. وقتی صاحب مُلک سخن میگوید دیگران در آن حد و حدود نیستند که دخالت بیجا کنند … آن صانع حکیم، عموم طوایفی را که در مسجد دنیا و مکتب زمین، در ورای اعصار به سر میبرند خطاب قرار داده در خطبه ازلی خود با آیاتی چون آن چه در زیر میآید کائنات را به لرزه درمیآورد: اِذَا زُل۟زِلَتِ ال۟اَر۟ضُ زِل۟زَالَهَا وَاَخ۟رَجَتِ ال۟اَر۟ضُ اَث۟قَالَهَا وَ قَالَ ال۟اِن۟سَانُ مَالَهَا يَو۟مَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخ۟بَارَهَا بِاَنَّ رَبَّكَ اَو۟حٰى لَهَا يَو۟مَئِذٍ يَص۟دُرُ النَّاسُ اَش۟تَاتًا لِيُرَو۟ا اَع۟مَالَهُم۟ فَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ خَي۟رًا يَرَهُ وَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ (زلزله: 8 1) و با هزار فرمان مانند آنچه در زیر ذکر میشود همه مخلوقات را شادمان نموده و به اشتیاق وا میدارد. لذا باید از مالک الملک، صاحب دنیا و آخرت بشنویم و «آمَنَّا وَ صَدَّقنَا» بگوییم: وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُم۟ جَنَّاتٍ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِن۟هَا مِن۟ ثَمَرَةٍ رِز۟قًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا وَلَهُم۟ فٖيهَٓا اَز۟وَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ (بقره: ٢٥) سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّي۟تَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِب۟رَاهٖيمَ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا اِب۟رَاهٖيمَ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَجٖيدٌ

