طلسم کائنات را کشف، و یکی از طلسمهای مهم قرآن حکیم را حل میکند.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Thirtieth Word
که «الف» و «نقطه»ییست عبارت از «انا» و «ذره» این گفتار شامل دو مقصد است. مقصد نخست از ماهیت و نتیجه «انا» و مقصد دوم از حرکت و وظیفه «ذره» بحث میکند.
اِنَّا عَرَض۟نَا ال۟اَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَال۟جِبَالِ فَاَبَي۟نَ اَن۟ يَح۟مِل۟نَهَا وَاَش۟فَق۟نَ مِن۟هَا وَحَمَلَهَا ال۟اِن۟سَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (احزاب: ٧٢) فقط به یکی از گوهرهای گنجینه عظیم این آیه اشاره خواهیم کرد: فرد و وجهی از وجوه متعدد امانتی که آسمان و زمین و کوه از تحملاش سر باز زدند و ترسیدند «انا» است. آری، «انا» هسته شجره نورانی طوبی و در عین حال هسته درخت دهشتناک زقومیست که از زمان آدم (ع) تاکنون در اطراف عالم انسانیت شاخ و برگ گسترانیده است. پیش از پرداختن به این حقیقت عظیم، برای تسهیل فهم آن مقدمهیی بیان میکنیم. «انا» همچنان که کلید اسمای الهیست که گنجهای مخفی محسوب میشوند، کلید طلسم پیچیده کائنات هم هست و یک معمای مشکل گشا و طلسم حیرت فزاست. با درک ماهیت «انا»، این معمای غریب و طلسم شگفتانگیز یعنی «انا» گشوده میشود و طلسم کائنات و گنج های عالم وجوب را هم باز میکند. در یکی از رسالههای عربیام به نام «شمه» در باره این مسأله چنین بحث کردهایم: کلید عالم در دست انسان میباشد و بر نفساش آویخته شده است. درهای کائنات در ظاهر باز دیده میشوند اما در واقع بستهاند. حضرت حق به لحاظ امانت، چنان کلیدی به نام «انا» به انسان داده است که قادر است تمام درهای عالم را باز کند؛ و چنان انانیت طلسم شدهیی به او داده است که میتواند گنج های مخفی خلاق کائنات را با آن کشف کند. لیکن «انا»خود نیز معمایی به غایت پیچیده، و طلسمیست که گشایشاش مشکل است. اگر به ماهیت حقیقی و سرّ آفرینشاش پی برده شود؛ علاوه بر آنکه خودش گشوده میشود عالم هم باز خواهد شد. صانع حکیم «انا»یی را امانت به انسان داده است که جامع اشارات و نمونههایی برای نشان دادن و معرفی صفات ربوبیت و حقایق شئوناتاش باشد. تا اینکه «انا»ی مذکور واحدی باشد برای قیاس، و اوصاف ربوبیت و شئونات الوهیت از این طریق دانسته شود. البته واحد قیاسی لازم نیست حتماً موجود حقیقی باشد، بلکه مانند خطوط فرضی در هندسه، با فرض و توهم میتوان یک واحد قیاسی تشکیل داد. نیازی به وجود حقیقی، براساس علم و تحقق نیست. سؤال: چرا شناخت اسما و صفات حضرت حق وابسته به انانیت است؟ پاسخ: زیرا چیزی که مطلق و محیط است حدود و نهایتی ندارد، لذا نمیتوان شکلی برایش قائل شد و برای دادن صورت و تعینی به آن حکمی صادر کرد؛ ماهیت چنین چیزی دانسته نمیشود. مثلاً نور دائمی بیظلمت را نه میتوان شناخت و نه میتوان حس کرد. هر وقت با ظلمتی حقیقی یا وهمی برایش حدی تصور کنیم میتوانیم آن را بشناسیم. همینطور صفات و اسمای حضرت حق مانند علم و قدرت، و حکیم و رحیم، محیط و بیحد و بیشریکاند، لذا بر آنها نمیتوان حکم کرد و نمیتوان چیستی آنها را دانست و حسشان کرد؛ بنابراین چون نهایت و حدود حقیقی ندارند باید حدی فرضی و وهمی برایشان ترسیم کرد. این کار را هم انانیت میکند. در خود ربوبیتی موهوم، مالکیت، قدرت و علمی را تصور و حدی ترسیم نموده، و با آن، حد موهومی برای صفات محیط وضع میکند. مثلاً دست به تقسیم میزند که «تا اینجا مال من، و از آنجا به بعد مال او»؛ با مقیاسهای کوچکی که نزد خود دارد به تدریج پی به ماهیت آنها میبرد. برای نمونه با ربوبیت موهوم خود در دایره مُلکاش، ربوبیت خالق را در دایره ممکنات میفهمد و با مالکیت ظاهریاش، مالکیت حقیقی خالق را درک میکند و میگوید: «همچنان که من مالک این خانهام، خالق هم مالک کائنات است.» لذا با علم جزیی خود پی به علم او میبرد؛ یا با صنعت ناچیز کسب خود ابداع صنعت صانع ذوالجلال را درک میکند. مثلاً میگوید: «همانطور که من این خانه را ساختم و تنظیم کردم؛ به همان صورت کسی هست که خانه دنیا را ساخته و مرتب کرده باشد.» و هکذا ... هزاران احوال و صفات و حسیات اسرار انگیز در «انا» موجود است که میتوان به کمک آنها همه صفات و شئونات الهی را تا جایی شناخت. پس معنای «انا» چون آینه، واحد قیاسی، ابزار شناخت و معنای حرفی در خودش نیست و معنای چیز دیگری را نشان میدهد؛ بندیست دارای ادراک در طناب ضخیم وجود انسانیت، ریسمانی ظریف از حُله ماهیت انسانیت، و الفی از کتاب شخصیت آدمیت؛ الفی که دارای دو چهره است. یک چهره رو به خیر و وجود دارد؛ که به واسطه آن فقط از قابلیت دریافت فیض برخوردار میشود؛ یعنی آنچه را به او میدهند میپذیرد؛ خود قادر به ایجاد نیست. در این چهره، فاعل نیست و دستاش از ایجاد کوتاه است. چهره دیگرش ناظر است بر شر و عدم. در این چهره او فاعل است و صاحب فعل میباشد. ماهیتاش هم حرفیست و معنای چیز دیگری را نشان میدهد. ربوبیتاش خیالیست. وجودش چنان ضعیف و ظریف است که شخصاً نمیتواند چیزی را در خود تحمل کند و بر دوش بکشد. بلکه میزانیست مانند دماسنج و هواسنج که مقدار و درجات اشیا را نشان میدهد؛ میزانی که صفات مطلق و محیط و بیحد و حصر واجب الوجود را می شناساند. هر آن کس که ماهیت آن را به این شکل بداند، به آن اذعان کرده و مطابق آن حرکت کند وارد دایره این بشارت میشود که قَد۟ اَف۟لَحَ مَن۟ زَكّٰيهَا (شمس: ٩). امانت را آن طور که باید ادا میکند و با دوربین آن «انا» میبیند که کائنات چیست و چه وظیفهیی دارد، و وقتی معلومات آفاقی نصیب نفس میشود تصدیق کنندهیی را در «انا» مشاهده میکند. علوم مذکور به صورت نور و حکمت میماند و به ظلمت و بیهودگی تبدیل نمیشود. زمانی که «انا» وظیفهاش را به این صورت انجام داد ربوبیت موهوم و مالکیت فرضی را که واحد قیاسیست ترک میکند. میگوید:«لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ وَ لَهُ ال۟حُك۟مُ وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ» ؛ جامه عبودیت حقیقی بر تن کرده به مقام احسن تقویم ارتقا مییابد. این «انا» اگر حکمت آفرینشاش را فراموش و وظیفه فطری خود را ترک کند و با معنای اسمی به خود نظر کرده، خود را مالک بپندارد، خیانت در امانت خواهد بود و شامل خطاب وَ قَد۟ خَابَ مَن۟ دَسّٰيهَا (شمس:١٠) میشود. به سبب همین جنبه از انانیت که همه شرکها و شرها و ضلالتها محصول آناند، آسمانها و زمین و کوه ها وحشت کرده و از شرکی فرضی ترسیدهاند. آری، «انا» چون الف و بندی ظریف و خط فرضیست که اگر ماهیتاش دانسته نشود زیر خاک خفا نشو و نما کرده به تدریج ضخامت مییابد و هر سوی وجود انسان را فرا میگیرد. آنگاه چون اژدهایی بزرگ وجود انسان را میبلعد. حالا دیگر آن انسان با تمام لطایفاش «انا» میشود. سپس انانیت نوع نیز به سبب تعصب نوعی و ملی موجب تقویت انانیت مذکور شده و «انا» با استناد به انانیت نوعی، همچون شیطان در برابر فرامین صانع ذوالجلال به مبارزه برمیخیزد؛ و بعد هر کس و هر چیز را براساس قیاس به نفس، با خود مقایسه کرده، مُلک حضرت حق را بین آنها و اسباب و عوامل تقسیم میکند. لذا دچار شرکی به غایت عظیم میشود. معنای اِنَّ الشِّر۟كَ لَظُل۟مٌ عَظٖيمٌ (لقمان: ١٣) را به نمایش میگذارد؛ همچنان که اگر کسی پول ناچیزی از اموال حکومت دزدیده باشد با قبولاندن مقداری از آن به هر کدام از دوستاناش که در آنجا حاضر بودهاند میتواند به خود کمی آرامش دهد؛ کسی هم که میگوید: «من خود مالک خودم هستم» مجبور است این را هم قبول داشته باشد و بگوید «هرچیز مالک خودش است». «انا» در این وضعیت خائنانه، گرفتار جهل مطلق است. اگر با هزاران فن هم آشنا باشد نادان و جاهل تمام عیاریست که از جهل مرکب رنج میبرد، زیرا افکار و حواساش حین جمعآوری انوار معرفت کائنات، در نفس خود چیزی برای تصدیق و تنویر و تداوم آن نمییابد، پس انوار مذکور به ناچار به خاموشی میگراید. تمام ورودیها با رنگهای نفسانیاش درهم میآمیزد. مثلاً اگر حکمت محض وارد ذهناش شود در نفساش صورت بیهودگی مطلق را میگیرد، زیرا رنگ «انا»یی که در این حال به سر میبرد شرک و تعطیل، و انکار خداست. اگر تمام عالم مملو از آیات درخشان باشند، نقطه تاریک موجود در «انا» آنها را در نظر فرد میسوزاند و بازتاب نمیدهد. در گفتار «یازدهم» به صورت قطعی و تفصیلی بیان شده است که ماهیت انسان و انانیتی که در آن هست ( به لحاظ معنای حرفی) تا چه حد میزانی حساس، مقیاسی درست، فهرستی محیط و فراگیر، نقشهیی کامل، آینهیی جامع، و تقویم و روزنامهیی زیبا برای کائنات است. به آنجا مراجعه شود. به تفصیلات همان گفتار اکتفا کرده، سخن را مختصر میکنیم و مقدمه را به انتها میرسانیم؛ در صورتی که مقدمه را خوب فهمیدهیی بیا وارد حقیقت مطلب شویم. بنگر که در عالم انسانیت از زمان آدم (ع) تاکنون دو جریان عظیم، دو سلسلهی اندیشه، در هر سو و در میان انسانها شاخ و برگ گسترانده و حکم دو درخت بزرگ را یافتهاند ... یکی از آنها سلسله نبوت و دیانت است و دیگری سلسله فلسفه و حکمت؛ که آمدهاند و میروند. هر گاه این دو جریان با هم متحد و پیوسته شدهاند یعنی سلسله فلسفه وارد سلسله دیانت شده و با اطاعت از آن به خدمت پرداخته، عالم انسانیت به صورت درخشانی از سعادت و حیات اجتماعی برخوردار شده است. لیکن هرگاه راهشان از هم جدا شده، تمام خیر و نورانیت در سلسله نبوت و دیانت تمرکز یافته و شرها و ضلالتها در اطراف فلسفه گرد آمدهاند. اینک باید به منشأ و اساس این دو جریان بپردازیم. جریان فلسفه که با عدم اطاعت از جریان دیانت، به صورت شجره زقوم درآمده است، پیرامون خود تاریکیهای شرک و ضلالت میپراکند. حتی در شاخه قوه عقلیه، میوههای دهریون، مادیون، و طبیعیون را در اختیار عقل بشری گذاشته، و در شاخه قوه غضبیه، نمرودها و فرعونها و شدادها را بر بشر مسلط کرده، و در شاخه قوه شهویه و بهیمیه نیز الههها و بتها و مدعیان الوهیت را نتیجه داده و پرورانده است. اما سلسله نبوت حکم شجره طوبای عبودیت را دارد؛ جریانی که در بوستان کره زمین دارای شاخههای مبارکیست. در شاخه قوه عقلیه میوههایی چون انبیا و مرسلین و اولیا و صدیقین را پرورده است؛ در شاخه قوه دافعه میوههایی مانند حاکمان عادل و ملوکی چون مَلَک داشته است؛ در شاخه قوه جاذبه میوههای حسن سیرت، جمال پاک و معصوم صورت، و نامداران عرصه سخاوت و کرم را پرورانده است. نبوت با میوههای مذکور نشان میدهد که انسان چگونه کاملترین میوه کائنات است. باید گفت منشأ شجره زقوم فلسفه و شجره طوبی نبوت در دو سوی «انا» قرار میگیرند. ما دو وجه «انا» را که منشأ و مدار و هسته اساسی آن دو شجره میباشد بیان میکنیم: وجهی از «انا» را نبوت در اختیار گرفته و میرود و وجه دیگرش را به همین ترتیب فلسفه در اختیار دارد و پیش میآید. وجه نخست که وجه نبوت است، منشأ عبودیت محض است، یعنی «انا» خود را بنده میداند. به دیگری خدمت میکند و این را میفهمد. ماهیتاش حرفیست، یعنی معنای کس دیگری را حمل میکند، و این را درک میکند. وجودش، تبعیست، یعنی قائم به وجود دیگریست و ثابت است به ایجاد دیگری؛ و به این اعتقاد دارد. مالکیتاش وهمیست، یعنی با اجازه مالک خود، دارای مالکیتی صورتی و موقتیست؛ این را میداند. حقیقت او ظلیست؛ یعنی سایهیی ممکن و مسکین است که جلوه حقیقتی واجب و حق را حمل میکند. وظیفهاش خدمتی مدرکانه است که مقیاس و میزان صفات و شئونات آفرینندهاش میباشد. انبیا، و اصفیا و اولیایی که در سلسله انبیا بودهاند از این وجه به «انا» نگریسته، آن را دیدهاند و حقیقت را دریافتهاند. آنها سراسر مُلک را به مالک الملک تسلیم کرده و حکم نمودهاند که آن مالک ذوالجلال نه در مُلک خود نه در ربوبیت خود و نه در الوهیتاش، شریک و نظیری ندارد، نیازمند وزیر و دستیار نیست، کلید هر چیز در دست اوست، و بر انجام هر کاری قادر مطلق است. اسباب، پردهیی ظاهریاند؛ طبیعت، شریعت فطری او و مجموعهییست از قانونهایش، و خط کش و میزانی بر قدرت او. همین وجه زیبای نورانی و درخشان، حکم هستهیی زنده و معنادار را یافته است که خالق ذوالجلال، شجره طوبای عبودیت را از آن آفرید؛ و شاخههای مبارکاش هر سوی عالم بشریت را با میوههای نورانی تزیین نمود. تمام ظلمات زمان گذشته را در هم ریخت و نشان داد که زمان طولانی گذشته، آن چنان که فلسفه میبیند عدمستان و گوری بزرگ نیست؛ بلکه عاملیست نورانی، معراجی منور با پلههای متعدد، برای عروج ارواح آفلین به آینده و سعادت ابدی؛ نورستان و بوستانیست نورانی برای روحهایی که بارهای سنگینشان را بر زمین میگذارند و آزاد میشوند و از دنیا کوچ کرده و میروند. وجه دوم را فلسفه گرفته است. فلسفه با معنای اسمی به «انا» نظر میکند؛ یعنی میگوید خودش بر خودش دلالت دارد. معنای آن در خودش است، برای خود کار کرده و به این حکم میکند. تلقیاش این است که وجودش اصیل و ذاتیست، یعنی میگوید در ذات خود دارای وجودی بالذات است. حق حیات دارد و گمان میکند در دایره تصرفاش مالک حقیقی میباشد. آن را حقیقت ثابته میپندارد. وظیفهاش را تکاملی ذاتی میداند که از حب ذاتاش نشأت میگیرد؛ و هکذا ... اینان مشرب خود را بر پایههای فاسد متعددی استوار کردهاند. سستی و بی اساسی پایههای فکری آنان را در رسالههای دیگر خود، به ویژه در گفتارها، و مخصوصاً در گفتارهای «دوازدهم و بیست و پنجم» به صورت قطعی اثبات کردهام. حتی کسانی چون افلاطون و ارسطو و ابن سینا و فارابی که کاملترین افراد در سلسله فلاسفه و نابغههای این جریان هستند معتقدند «غایتالغایات انسان «تشبه بالواجب» یعنی شبیه واجب الوجود شدن است.» و به این ترتیب حکم فرعونانهیی داده و انانیت را با تازیانه نواخته و چهار نعل به سوی پرتگاه شرک دواندهاند؛ آنها با چنین حکمی عرصه را برای بسیاری از گروههای مشرک چون اسبابپرستان، بتپرستان، طبیعتپرستان، و ستارهپرستان مهیا نمودهاند. آنها با بستن درهای عجز و ضعف، فقر و نیاز، و نقص و قصور که در خمیرمایه انسان وجود دارد، طریق بندگی را مسدود کرده، گرفتار طبیعت شدهاند، از شرک به طور کامل رها نشده و درگاه گسترده شکر را نیافتهاند. اما نبوت؛ غایت انسان و وظیفه بشریت را تخلق به اخلاق الهی و سجایای حسنه میداند؛ علاوه بر آن با بندگی و عبودیت حکم میکند که انسان باید با وقوف بر ناتوانیاش به قدرت الهی پناه برد، با مشاهده ضعف خود به قدرت الهی استناد کند، با دیدن فقر و نداری خود به رحمت الهی اعتماد نماید، با علم بر نیاز خود از غنای الهی یاری بخواهد، قصور خود را ببیند و در محضر عفو الهی استغفار کند، نقص خویش را مشاهده نموده و تسبیح کمال الهی را بگوید. فلسفه وقتی از دین پیروی نکند راه را چنین گم میکند؛ به همین دلیل است که «انا» لگام خویش را خود به دست میگیرد و به سوی هر نوع گمراهی میشتابد. بر روی چنین «انا»ییست که شجره زقوم نشو و نما یافته بیش از نیمی از انسانها را فرا گرفته است. میوههایی که درخت فلسفه در شاخه قوه شهویه و بهیمیه در معرض انظار بشر قرار داده بتها و الهههاست، زیرا قدرت در مبانی فلسفه، امر پسندیده و نیکوییست. حتی «اَلحُکمَ لِلغَالِب» یکی از قواعد فلسفه میباشد. (اهل فلسفه) میگویند «در فرد غالب، قدرتی هست؛ و در قدرت نیز حق هست.» بدین ترتیب معناً ظلم را تشویق کرده و ستمگران را تشجیع نموده است و جباران را به ادعای الوهیت سوق داده است؛ همچنین آنها زیبایی مصنوعات و حُسنی را که در نقوش (عالم) هست از خود مصنوع و نقش دانسته و این قبیل امور را جلوه جمال مقدس و مجرد صانع و نقاش نمیدانند و به جای آنکه بگویند «چه زیبا خلق شده است.» میگویند «چه زیباست»؛ لذا آفریده را در حکم بتی لایق پرستش قرار میدهد. فلسفه همچنین حُسنی ریاکار، متظاهر، مهمل و گزافه را که به هر کس فروخته میشود، تحسین مینماید؛ لذا ریاکاری را تشویق نموده و صنم مثالان را برای عبادتگران خویش بنده قرار داد. در شاخه قوه غضبیه این شجره، میوههایی چون نمرودها و فرعونها و شدادهای کوچک و بزرگی برای حکومت بر انسانهای بیچاره بار آورده است. در شاخه قوه عقلیه میوههایی مانند دهریون و مادیون و طبیعیون را در برابر ذهن و فکر عالم انسانیت قرار داده، مغز بشر را هزار تکه کرده است. اینک برای روشن نمودن این حقیقت، از هزاران مقایسهیی که بین نتایج ناشی از مبانی فاسد فلسفه و نتایج حاصل از مبانی صادقانه سلسله نبوت، انجام گرفته است سه چهار مورد را به عنوان نمونه ذکر میکنیم: مثال نخست: مثلاً اصل «تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللّٰهِ» که از نتایج قاعده مند نبوت در حیات فردیست، و این دستور العمل که «به اخلاق الهی متصف شوید و با تذلل به حضرت حق توجه کنید و با علم بر عجز و فقر و قصور خود بندهی درگاهاش شوید» کجا و دستورالعمل خودفروشانه «تلاش کنید شبیه واجب الوجود شوید» فلسفه که مبتنیست بر قاعده «غایت کمال انسان تشبهاش به واجب است» کجا؟ ماهیت انسان کجا که خمیرمایهاش عجز و ضعف و فقر و نیاز بیانتهاست؛ و ماهیت واجب الوجودی که بینهایت قدیر و قوی و غنی و مستغنیست کجا؟ مثال دوم: از نتایج اساسی نبوت برای حیات اجتماعی، قاعده تعاون و قانون کرم و ناموس اکرام است که ماه و خورشید تا نباتات و حیوانات را در برمیگیرد؛ یعنی فرستادن نباتات به یاری حیوانات و حیوانات به یاری انسان، حتی ذرات غذا که به یاری و همکاری با سلولهای بدن میشتابند، کجا؛ قاعده جدال و منازعه فلسفه کجا که از احکام فلسفه برای حیات اجتماعی بوده و فقط از سوء استفاده گروهی از انسانهای ظالم و جانور صفت، و سوء استعمال حیوانات وحشی از فطرتشان نشأت میگیرد کجا؟ آنها قاعده جدال و درگیری را چنان اساسی و کلی قبول دارند که ابلهانه حکم کردهاند «زندگی جدال است.» مثال سوم: یکی از نتایج عالی و قواعد فوق العاده نبوت در باب توحید الهی، قاعده «اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ» است، یعنی «هر آنچه دارای وحدت است فقط از واحد صادر میشود. مادام که در هر چیز و در تمام اشیا وحدت وجود دارد معلوم میشود تمام آنها توسط ذاتی یکتا ایجاد شدهاند.» این قاعده توحیدی کجا؛ حکم فلسفی «اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ عَنهُ اِلَّا الْوَاحِدِ» کجا که از قواعد اعتقادی فلسفه قدیم است؛ میگوید از واحد فقط واحد صادر میشود؛ یعنی «از یک ذات، فقط یک چیز میتواند صادر شود. سایر اشیا توسط واسطهها از آن صادر میشوند.» آنها به این ترتیب غنی علی الاطلاق و قدیر مطلق را نیازمند وسایط عاجز نشان داده و برای همه اسباب و وسایط در ربوبیت نوعی مشارکت قائلاند؛ مخلوقی به نام «عقل اول» را به خالق ذوالجلال نسبت داده و گویی سایر مایملکاش را بین اسباب و وسایط تقسیم میکنند و با این اصل شرکآلود و ضلالتآمیز راه را بر شرکی عظیم میگشایند. اشراقیون که گروه برتر حکما را تشکیل میدهند اگر چنین خطایی بکنند گروههای پایینتری مانند مادیون و طبیعیون تا کجا خطا خواهند کرد؛ خود میتوانی مقایسه کنی. مثال چهارم: براساس سرّ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ که از قواعد حکیمانه نبوت است، «اگر نتیجه و حکمت هر چیز، و هر ذیحیاتی، نسبت به خود یک باشد، نتایج مربوط به صانعاش، و حکمتهای ناظر بر فاطرش هزار است». این قاعده حکمت که حقیقت محض است کجا که هر چیز، حتی یک میوه به اندازه میوههای یک درخت دارای حکمتها و نتیجههاست؛ و قواعد حکمت بیحکمت و مزخرف و بیهوده فلسفه که همه چیز را در پوچی کاملاً بیمعنایی میبیند کجا؛ فلسفهیی که میگوید «نتیجه هر ذیحیاتی ناظر بر خود اوست یا به منافع انسان تعلق دارد»؛ و به این ترتیب نتیجه و میوهیی به کوچکی خردل را به درختی به بزرگی کوه نسبت میدهد. این حقیقت در حقیقت دهم گفتار «دهم» تا حدودی روشن شده است، لذا در اینجا سخن را کوتاه کردیم. هزاران مثال را با این چهار مثال میتوانی مقایسه کنی. در رسالهیی به نام «لمعات» به بعضی از آنها اشاره کردهایم. به دلیل مبانی فاسد فلسفه و نتایج وخیم آن است که نوابغی چون «ابن سینا و فارابی» از حکیمان مسلمان، مفتون فروغ ظاهری فلسفه شده، فریب آن مسلک را خوردند و به آن مشغول شدند؛ لذا حداکثر توانستند به مرتبه یک مؤمن عادی برسند. حتی حجت الاسلامی مانند «امام غزالی»، آن درجه و مرتبه را هم برای آنها قائل نیست. همچنین امامان معتزله که از علمای متبحر در میان متکلمین بودند مفتون زینت صوری فلسفه گشتند و به طور جدی به این مسلک پرداخته، عقل را حاکم اعلام کردند و در نهایت توانستند به مرتبه یک مؤمن فاسق بدعت گزار برسند. یا از مشاهیر ادیبان مسلمان، کسانی مانند «ابوالعلای مَعرّی» که به بدبینی شهرت داشت و «عمر خیام» که با گریه و زاریهای یتیمانهاش شناخته میشود، با نوازشهای نفس اماره که مسلک فلسفه میکند سر ذوق آمده و در نهایت از اهل حقیقت و کمال سیلی تحقیر و تکفیر خوردند. خطاب به آنها گفته شد «بیادبی میکنید، به مرز زندقه وارد میشوید، زندیق پرورش میدهید» و به این ترتیب سیلیهای زجرآور تأدیب را متحمل شدند. از مطالب فاسد و اساسی مسلک فلسفه یکی هم این است: «انا» با این که در ذات خود ماهیت ضعیفی چون هوا دارد در نظر نحس فلسفه که از جنبه معنای اسمی به آن مینگرد گویا آن بخار مانند تبدیل به مایع میشود، سپس به دلیل انس و الفت، و فرو رفتن در مادیات، حالت سخت و محکمی به خود میگیرد. آن گاه انانیت مذکور به دلیل غفلت و انکار جامد میشود، سپس به سبب عصیان تیره و تار شده و شفافیتاش را از دست میدهد. بعد از آن به تدریج ضخامتاش بیشتر شده تا جایی که صاحب خود را میبلعد و با اندیشههای نوع انسان متورم میشود. سپس صاحب آن نفس سایر انسانها و حتی اسباب و علل را با خود و نفساش مقایسه کرده (به رغم عدم پذیرش و بیزاری آنها) فرعونیتی به هر کدامشان میدهد. آنگاه در برابر اوامر خالق ذوالجلال به مبارزه میپردازد. میگوید: مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ وَ هِىَ رَمٖيمٌ (يس: ٧٨). گویی حریف میطلبد و قدیر مطلق را متهم به عجز و ناتوانی کرده، حتی در اوصاف خالق ذوالجلال دخالت میکند. هر آنچه را به کارش نمیآید و خوشایند فرعونیت نفس اماره نیست یا رد میکند یا انکار یا تحریف. مثلاً: گروهی از فلاسفه، حضرت حق را «موجب بالذات» نامیده، اختیارش را نفی کرده و بینهایت شهادت سراسر کائنات را که اختیار حضرت حق را اثبات میکند تکذیب نمودهاند. سبحان الله! در این عالم همه موجودات از ذره تا خورشید، با تعیّنات، و نظم و نسق، حکمتها و میزانهای خود، اختیار صانع را نمایش میدهند اما چشم نابینای فلسفه آن را نمیبیند. همین طور گروهی از فلاسفه میگویند «علم الهی بر جزئیات تعلق نمیگیرد» لذا احاطه عظیم علم الهی را نفی کرده، شهادت و گواهی صادق همه موجودات را رد نمودهاند. نیز فلسفه اسباب را مؤثر دانسته و ایجاد را به طبیعت نسبت میدهد. همچنان که در گفتار «بیست و دوم» به صورت قطعی اثبات شد فلاسفه مُهر درخشان ویژه خالق کل شی را در همه چیزها نمیبینند و طبیعت عاجز و جامد و بیادراک و کور را که دو دستاش در دستان دو نابینا چون تصادف و قدرت است مصدر امور میپندارند، و وجود بخشی از موجودات را که بیانگر هزاران حکمت عالیهاند و هر کدامشان در حکم مکتوبات صمدانی میباشند، به طبیعت نسبت میدهند. نیز همچنان که در گفتار «دهم» ثابت شد حضرت حق با تمام اسمای خود و کائنات با تمام حقایقاش و سلسله نبوت با تمام تحقیقاتاش و کتابهای آسمانی با تمام آیاتشان مسیر حشر و آخرت را نشان دادهاند، اما فلاسفه موفق به یافتن آن نشده به نفی روز حشر پرداخته و برای ارواح ازلیتی قائل گردیدهاند. بنابراین سایر مسایل فلاسفه را میتوانی با همین مطالب بیپایه و اساسشان مقایسه کنی. آری، گویا شیاطین با پنجه و منقار «انا» عقل فیلسوفان بیدین را به باد داده آنها را به دره گمراهی پرتاب کرده از بین بردهاند. «انا» در عالم صغیر از قبیل طاغوتهایی چون طبیعت در عالم کبیر میباشد. فَمَن۟ يَك۟فُر۟ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى لَا ان۟فِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَمٖيعٌ عَلٖيمٌ (بقره: ٢٥٦) در اینجا بیان مفهوم واقعهیی مثالی که آن را در «لمعات» به صورت یک سیاحت خیالی و نیمه منظوم نوشتهام برای روشن شدن حقیقت مذکور مناسب خواهد بود. هشت سال پیش از تألیف این رساله، در ماه مبارک رمضان در استانبول بودم، و در هنگامه تبدیل سعید قدیمی که مرتبط با مسلک فلسفه بود به سعید جدید، به سه مشربِ اشاره شده در صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَ لَا الضَّٓالّٖينَ در انتهای سوره شریف فاتحه میاندیشیدم که واقعهیی خیالی، حادثهیی مثالی، و رخدادی چون رؤیا را مشاهده کردم: خود را در صحرای بزرگی دیدم. روی زمین را ابری سیاه، دلگیر و خفه کننده فرا گرفته بود. نه نسیمی بود نه نوری نه آب حیاتی ... هیچ چیز نبود. احساس کردم هر سو پر است از جانوران و مخلوقات مُضر و وحشی. به دلام خطور کرد «در آن سوی این زمین، هم نور هست هم نسیم و هم آب حیات. باید به آنجا رفت.» دیدم بدون آنکه بخواهم به آن سو میروم. در دل زمین وارد غاری مانند تونل شدم. در عمق زمین سرگرم سیر و سیاحت بودم. نگاه کردم پیش از من خیلیها از آن راه زیرزمینی عبور کرده و هر یک در کنجی جان داده و باقی ماندهاند. ردپای آنها را دیدم. صدای برخی از آنها را مدتی میشنیدم، بعد قطع میشد. ای دوستی که با خیال خود در سیاحت خیالی من مشارکت می کنی! منظور از زمین گفته شده، طبیعت و فلسفه طبیعیست. تونل هم مسلک و مشربیست که فلاسفه با افکار خویش برای راه یافتن به حقیقت ایجاد کردهاند. ردپاهایی که دیدم متعلق به مشاهیری چون افلاطون و ارسطو هستند. صداهایی که شنیدم متعلق به نوابغی چون «ابن سینا و فارابی» است. آری، برخی سخنان و احکام ابن سینا را در جاهایی میدیدم که پس از مدتی نیز کاملاً قطع میشد. ابن سینا جلوتر نتوانسته بود برود. معلوم میشود خفه شده است. بگذریم... برای رهایی تو از نگرانی، گوشهیی از حقیقت پنهان در زیر خیال را نشانات دادم. حالا به سیاحتام باز میگردم. به تدریج دیدم دو چیز به دستام داده شد. اول برقی بود که ظلمات طبیعت زیر زمین را از بین میبرد. دومی هم وسیلهیی بود که با آن صخرههای عظیم و سنگهایی به بزرگی کوه را خرد میکردم و راهام را میگشودم. در گوشام گفته شد: «این برق و آن وسیله از گنجینه قرآن به تو داده شده است.» خلاصه، مدت زیادی به همان ترتیب رفتم. دیدم سر از آن سو درآوردم. عالمی دیدم بسیار زیبا، فصل بهار بود؛ آسمانی آفتابی و بدون ابر، نسیمی روح افزا، آب گوارایی حیات بخش، در هر سو شادی و سرور؛ الحمدلله گفتم. بعد دیدم من مالک خودم نیستم. کسی مرا امتحان میکند. باز هم خود را در همان صحرای بزرگ پیشین زیر انبوهی از ابرهای تیره دیدم. سوق دهندهیی در یک راه دیگر مرا پیش میبرد. این بار نه در زیر زمین که سیاحتکنان در روی زمین پیش میرفتم؛ میخواستم به آن طرف برسم. در این سیاحت چنان چیزهای عجیب و غریب دیدم که قابل بیان نیست. دریا از من عصبانی بود، توفان تهدیدم میکرد، و هر چیزی موجب مشکلاتی برایم میشد. با این حال به واسطه وسیلهی سیاحتی که از قرآن به من داده شده بود عبور میکردم و بر مشکلات غلبه مییافتم. به تدریج جنازه سیاحان را در هر سو میدیدم. از هر هزار نفر حداکثر یک نفر توانسته بود سیاحت را پایان دهد. بگذریم ... از آن ابر تیره نجات یافته خود را به آن سوی زمین رساندم و با خورشید زیبا مواجه شدم. نسیم روح افزا را تنفس کردم و الحمدلله گفتم. آنگاه به گشت و گذار در آن عالم چون بهشت پرداختم. سپس دیدم کسی هست که در آنجا مرا رها نمیکند. گویی میخواست راه دیگری را به من نشان دهد که در یک لحظه به همان صحرای ترسناک منتقلام کرد. دیدم چیزهایی که مانند آسانسور از بالا به پایین آویخته شدهاند، هواپیماها و اتومبیلها و زنبیلهای مختلف به چشم میخورند. هر کس بسته به قوت و استعداد خود بر هر کدام از آنها که مینشست به بالا کشیده میشد. خود را داخل یکی از آنها انداختم. دیدم ظرف یک دقیقه مرا به بالای ابرها کشید. بر فراز کوههایی سرسبز و زیبا و دیدنی قرار گرفتم. توده ابر یاد شده نتوانسته بود تا بالاتر از نیمههای کوه بیاید. در هر سو لطیفترین نسیم، گواراترین آب، و دلنشینترین ضیا را میشد دید. دیدم وسایل نورانیای که مانند آسانسور بودند در هر طرف یافت میشود. من حتی در هر دو سیاحتام و در آن سوی زمین آنها را دیده، اما متوجه مطلب نشده بودم. اینک درمییابم که آنها جلوههای آیات قرآن حکیماند. نخستین راهی که با وَلَا الضَّٓالّٖينَ به آن اشاره شده است راه و روش کسانیست که به سوی طبیعت منحرف شدند و حامل اندیشه طبیعیون هستند، و تو دانستی که این راه برای رسیدن به حقیقت و نور چه مشکلاتی دارد. راه دومی که با غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ به آن اشاره شده مکتب اسبابپرستانیست که برای وسایل و واسطهها قدرت ایجاد و تأثیر قائلاند؛ و مانند حکمای مشایی معتقدند فقط با عقل و اندیشه میتوان به حقیقه الحقایق و معرفت واجب الوجود راه یافت. راه سومی که با اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ به آن اشاره میشود جاده نورانی اهل قرآن است که اهل صراط مستقیماند؛ راهی که از همه راهها کوتاهتر، راحتتر، و سالمتر است؛ راهی آسمانی، رحمانی و نورانی که به روی همه باز است.
درباره تحولات ذرهها از گنجینه این آیه به ذرهیی اشاره میکنیم وَقَالَ الَّذٖينَ كَفَرُوا لَا تَا۟تٖينَا السَّاعَةُ قُل۟ بَلٰى وَ رَبّٖى لَتَا۟تِيَنَّكُم۟ عَالِمِ ال۟غَي۟بِ لَا يَع۟زُبُ عَن۟هُ مِث۟قَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَٓا اَص۟غَرُ مِن۟ ذٰلِكَ وَلَٓا اَك۟بَرُ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ (سبأ: ٣) از گنجینه بسیار بزرگ این آیه به ذرهیی به مقدار مثقالی اشاره میکنیم و گوهر موجود در صندوقچه ذره را نشان داده و کمی درباره حرکت و وظیفه ذره بحث میکنیم. این مقصد حاوی یک «مقدمه» و «سه نقطه» به شرح زیر میباشد:
تحولات ذره، حرکت و گردشهای قلم قدرت نقاش ازل هنگام نوشتن آیات تکوینیه در کتاب کائنات است؛ وگرنه آنطور که مادیون و طبیعیون توهم کردهاند حرکت بینظم و بیمعنایی نیست که بازیچه تصادف باشد، زیرا همه ذرات و هر ذرهیی مانند تمام موجودات در مبدأ حرکت خود «بِسْمِ اللّٰهِ» میگویند؛ چرا که ذره بارهای سنگین و بیش از توان خود را برمیدارد و مانند دانهیی به کوچکی دانه گندم است که بار درخت کاج بزرگی را بر دوش میکشد ... ذره در پایان وظیفهاش نیز «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» میگوید، زیرا جمال صنعتی حکیمانه که همه عقول را متحیر میکند، و حُسن نقشی سودمند را نشان داده و اثری مانند قصیده مدحیه در مدح صانع ذوالجلال بروز میدهد. مثلاً به انار و ذرت توجه کن. آری، تحولات ذرات، حرکات و جنبشهای معناداریست که از نگارش کلمات قدرت در لوح محو و اثبات تحت املای امام مبین و استنساخ از کتاب مبین ایجاد شده است. امام مبینی که عنوانی از علم و امر الهی بوده و ناظر بر انتظامات اصل گذشته و نسل آینده هر چیز که از عالم غیب هستند میباشد. و کتاب مبین هم عنوانی از قدرت و اراده الهی بوده که مدار تصرف در تشکیل و ایجاد در زمان حاضر و عالم شهادت است. و لوح محو و اثبات نیز که حقیقت زمان سیّال و صفحه مثالی آن میباشد.
شامل دو مبحث به شرح زیر است: مبحث نخست: در هر ذرهیی (هم در حرکت و هم در سکوناش) دو نور توحیدی مانند دو خورشید میدرخشند. زیرا همچنان که در اشارت نخست گفتار «دهم» به اجمال، و در گفتار «بیست و دوم» به تفصیل ثابت گردید، هر ذره اگر مأمور الهی نباشد و با اذن و تصرف او حرکت نکند و با علم و قدرتاش تحول نیابد، در آن صورت باید دارای علمی بینهایت باشد، قدرت بیحد و حصری داشته باشد، چشمی که بتواند با آن همه چیز را ببیند، چهرهیی که بتواند به هر سو نظر کند، و کلامی داشته باشد که در هر چیز نفوذ نماید؛ چرا که هر ذره از عناصر در جسم هر ذیحیاتی به صورت منظم کار میکند یا میتواند کار کند. انتظام و قوانین تشکل اشیا مخالف هماند. اگر نظام آنها دانسته نشود کارکردی نخواهند داشت، اگر هم داشته باشند بیخطا نخواهد بود؛ در حالی که کارکردشان (در نفس الامر) عاری از خطاست؛ بنابراین ذراتی که خدمت میکنند یا با اذن و امر و علم و اراده ذاتی که صاحب علمی محیط و فراگیر است، کار میکنند یا اینکه خودشان باید از علم و قدرتی فراگیر برخوردار باشند. آری، هر ذره از هوا میتواند وارد جسم هر ذیحیات، هر میوه هر گل، یا ساختمان هر برگی بشود و کار کند. این در حالیست که ساختار موارد یاد شده متفاوت است و نظامهای جداگانهیی دارند. بر فرض اگر کارخانه تولید انجیر شبیه دستگاه تولید پارچه پشمی باشد؛ کارخانه میوه انار هم باید شبیه دستگاهی باشد که شکر تولید میکنند، و هکذا ... برنامههای موارد یاد شده و ساختارهایشان با هم متفاوت است. ذره مذکور هوا وارد همه آنها میشود یا میتواند بشود و به غایت حکیمانه و با مهارت و بدون خطا کار و وضعیتی کسب میکند. با اتمام وظیفهاش هم برمیخیزد و میرود. پس ذره متحرک هوای متحرک، باید نحوه شکلگیری و الگوهای مقادیر و صورتهایی را که بر نباتات و حیوانات، حتی میوهها و گلها پوشانده میشود بداند؛ یا اینکه ذرات مذکور تحت امر و اراده فرد دانایی باشند؛ به همین ترتیب هر ذره ساکن در خاک ساکن، قابلیت آن را دارد که عامل و منشأ تخم همه نباتات گلدار و درختان مُثمر شود، لذا برای هر بذر و تخم در آن ذره، یعنی در مشتی خاک که به اعتبار مثلیت در حکم ذره است، کارخانهیی خاص، و تجهیزات مورد نیاز برای تشکیلات و لوازمشان یافت خواهد شد؛ یعنی در آن ذره و در آن مشت خاک که به مثابه کلبه کوچکی برای آن است، باید به تعداد انواع درختان و نباتات و گلها و میوهها دستگاهها و کارخانههای معنوی منتظمی میباشد؛ یا اینکه علم و قدرتی وجود داشته باشد که به صورت معجزه آسایی همه چیز را از هیچ ایجاد میکند و همه چیز اشیا و همه جهاتشان را میداند؛ یا اینکه وظایف مذکور با فرمان و اجازه، و حول و قوت قدیر مطلق و علیم کل شیئی به انجام برسد. آری، همچنان که اگر فردی ناپخته، خام، عامی و عادی و نابینا به اروپا برود و وارد کارخانهها و کارگاههایی بشود و ماهرانه و بسیار منظم در هر بنا یا صنعتی کار کند، و آثاری بینهایت حکیمانه و خلاقانه از خود باقی بگذارد و موجب حیرت همه بشود؛ کسی که اندکی ادراک داشته باشد خواهد دانست که فرد مذکور به خودی خود این کارها را نمیکند؛ بلکه یک استاد کل به او تعلیم میدهد و مدیریت او را بر عهده دارد، یا مثلاً کور ناتوانی را که قادر نیست از جایش بلند شود تصور کنید در کلبه حقیر خود نشسته است. به آن کلبه محقر سنگ کوچکی به اندازه یک درهم و موادی مانند استخوان و پنبه داده میشود. حالا اگر بستههای بزرگ شکر، توپهای متعدد پارچههای پشمی، هزاران گوهر، لباسهای به غایت زیبا و مزیّن، و غذاهای لذیذ از آن کلبه بیرون آورند، کسی که اندکی عاقل باشد حتماً خواهد گفت: «آن فرد باید دربان و مستخدم بیچاره کارخانهیی باشد که منشأ معجزات فردیِ به غایت اعجاز انگیز است.» به همین ترتیب حرکات و خدمات ذرات هوا در گیاهان و درختان و شکوفهها و میوهها که هر یک مکتوبی صمدانی، یک شی بسیار ارزشمند صنعت ربانی، معجزه قدرت، و نمونهیی خارق العاده از حکمتاند به امر و اراده صانعی حکیم و ذوالجلال، و فاطری کریم و ذوالجمال صورت میگیرد؛ ذرات خاک نیز که هر یک به منزله کارخانه و دستگاه و مطبعه و گنجینه و اشیای ارزشمندی هستند، منشأ و مدار سنبلهها و درختان آن هستهها و تخمها میشوند که هر کدام چون بیانیهیی اسمای صانع ذوالجلال را بر میشمرند و چون قصیدهیی کمالاتاش را بیان میدارند. اینها همه به فرمان و اذن و اراده و قدرت صانع ذوالجلالیست که مالک امر «ﯠﯡ» بوده و همه چیز در تسخیر او میباشد. این مطلب چون نتیجه دو ضرب در دو، قطعیست. آمَنّا. مبحث دوم اشاره مختصریست به وظایف و حکمتهای موجود در حرکات ذرات. حکمت بیحکمت ماده گرایانی که عقلشان به چشمهایشان سقوط کرده، و فلسفه آنها که مستند بر پایه پوچی و بیهودگیست، تحول ذرات را تصادفی میدانند و این موضوع را مبنای اصلی همه احکام و قوانین خود دانسته، آن را مصدر مصنوعات الهی اعلام کردهاند. آفریدههایی که مزین به بینهایت حکمتاند را به امر مشوّش و بینظمی مستند کردهاند که فاقد حکمت و معناست. کسی که ذرهیی شعور داشته باشد درمییابد که مطلب یاد شده تا چه حد خلاف عقل است. تحول ذرات از نظر حکمت قرآن حکیم دارای غایات و حکمتها و وظایف بسیار زیادیست. در آیات متعددی مانند وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ به حکمتها و وظایف مذکور اشاره میکند. ما نیز چند مورد از آنها را به عنوان نمونه بیان میکنیم: نمونه نخست: فاطر ذوالجلال و حضرت واجب الوجود برای تجدید و نو کردن تجلیات ایجادی خود، هر روح واحدی را مدلی قرار داد و برای آنکه هر سال پیکری نو از معجزات قدرت خود را بر آن بپوشاند، و از هر کتاب واحدی، هزاران کتاب مختلف و جداگانه را با حکمت خود استنساخ کند، و حقیقت واحدی را به صورتهای گوناگون به نمایش بگذارد، و برای ظهور پی در پی کائنات و عوالم و موجودات جا و مکان مهیا کند، با قدرت خود ذرات را تحریک و موظف میکند. نمونه دوم: مالک الملک ذوالجلال، این دنیا را مخصوصاً مزرعه روی زمین را به صورت یک مُلک آفریده، یعنی آن را به صورتی مهیا نموده است که قابلیت نشو و نما و دادن محصولات نو و تازه را داشته باشد؛ تا معجزات بیپایان قدرت خود را در آنجا بکارد و برداشت کند. همو در مزرعه روی زمیناش ذرات را حکیمانه به حرکت درمیآورد، در دایره انتظام آنها را موظف نموده، و در هر عصر و فصل و ماه، و شاید هر روز و حتی در هر ساعت کائناتی نو و جدید از معجرات قدرتاش را نشان میدهد و کاری میکند که در حیاط روی زمین محصولات متنوعی حاصل گردد. هدایای خزانه بیپایان رحمتاش و نمونههای معجزات قدرت بینهایت خود را با حرکت ذرات آشکار میکند. نمونه سوم: نقاش ازلی برای نشان دادن نقشهای تجلیات بیشمار اسمای الهی، و بیان جلوههای آن اسما، باید نقوش بیحد و حصری را در زمینی محدود آشکار میکرد؛ لذا برای نگارش آیات بیپایانی که بتوانند در صفحهیی کوچک بینهایت معنا را افاده کنند، ذرات را با کمال حکمت به حرکت درآورد و در کمال نظم و ترتیب موظف نمود. آری، محصولات سال گذشته با محصولات سال جاری از نظر ماهیت حکم واحدی دارند، لیکن معانی آنها کاملاً جداگانه است. با تغییر تعینات اعتباری، معانی آنها نیز تغییر کرده و تکثیر میشوند. با اینکه تعینات اعتباری و تشخصهای موقت، تبدیل و در ظاهر فانی میشوند اما از معانی جمیلهی آنها محافظت شده، ثابت و باقی میمانند. چون برگ و گل و میوهیی که این درخت، سال گذشته داشت دارای روح نبودند پس نظیر آنها در سال جاری، از نظر حقیقت عین آنها میباشند. تفاوت فقط در تشخصهای اعتباریست. اما همین تشخصهای اعتباری، برای افاده معانی شئونات اسمای الهی که تجلیاتشان همیشه و هر زمان در حال نو شدناند در بهار امسال جای خود را به تشخصهای دیگری میدهند. نمونه چهارم: حکیم ذوالجلال برای رساندن محصولات، تزیینات، لوازم ضروری یا سایر چیزهای مناسب به عوالم نامحدود و به غایت گسترده اخروی همچون عالم ملکوت یا عالم بیکرانه مثال، ذرات را در مزرعه محدود دنیا، و بر بساط زمین به حرکت درمیآورد، کائنات را سیال، و موجودات را سیار میکند، و در این زمین کوچک برای آن عوالم به غایت بزرگ محصولات معنوی فراوانی حاصل میدارد. سیلی بینهایت از خزانه قدرت بیانتهایش را از دنیا جاری ساخته، به عالم غیب و بخشی از آن را نیز به عوالم آخرت سرازیر میکند. نمونه پنجم: (حضرت حق) برای نشان دادن کمالات بیپایان الهی، جلوههای جمالیه بیحد و حصر، تجلیات جلالیه بیانتها، و تسبیحات ربانی نامتناهی، در این زمین تنگ و محدود، آن هم در زمانی متناهی و اندک، ذرات را با کمال حکمت، با قدرت خود به حرکت درآورده، در کمال نظم موظف نموده، و در زمانی متناهی و زمینی محدود تسبیحاتی نامتناهی حاصل میدارد، و تجلیات نامحدود جمالی و جلالی و کمالی خود را آشکار کرده، و حقایق غیبی و ثمرات اخروی فراوان و نقوش مثالی کثیری از هویت و صورتهای باقی فانیان، و الواح بافتهی بسیار معناداری ایجاد میکند. معلوم میشود ذاتی که ذره را به حرکت درمیآورد، کسیست که این مقاصد بزرگ و حکمتهای جسمی را به نمایش میگذارد. اگر چنین نبود در هر ذره میبایست مغزی چون خورشید میبود. فیلسوفان بیعقل و خرد، تحولات ذراتی را که با پنج هزار حکمت مانند پنج نمونهی ذکر شده به حرکت درمیآیند فاقد حکمت پنداشته و گمان کردهاند ذراتی که در حقیقت با دو حرکت جَذَبهکارانه انفسی و آفاقی چون مولوی به چرخش درآمده و ذکر و تسبیح الهی را میگویند، این کار را به خودی خود و چون دیوانهها انجام میدهند. از همین جا دانسته میشود که علم آنها علم نیست، جهل است؛ و حکمتشان نیز بیحکمتیست. (در نقطه سوم، حکمت ششم و مفصل دیگری بیان خواهد شد.)
در هر ذرهیی دو شاهد صادق وجود دارد که بر وجود و وحدت واجب الوجود گواهی میدهند. آری، ذره به رغم عجز و جمودش وظایف بزرگ مدرکانهیی را انجام داده و بارهای سنگینی را بر دوش میکشد، و به این ترتیب بر هستی واجب الوجود گواهی قطعی میدهد، به همین ترتیب در تحرکاتاش هماهنگ با نظامهای عمومی حرکت کرده و به هر جا که وارد شود از نظامهای مخصوص آن محافظت نموده، و در هر جا چون موطن خویش سکونت مییابد؛ به این ترتیب به وحدت واجب الوجود، و احدیت ذاتی که مالک ملک و ملکوت است گواهی میدهد، یعنی ذره از آنِ هر کس که باشد همه جاهایی هم که میرود از آن همان کس است؛ بنابراین ذره، از آن نظر که ناتوان است و بار بینهایت سنگینی دارد و وظایفاش نیز بسیار زیاد است، اعلام میکند که به اسم یک قدیر مطلق و به امر او قائم و متحرک است. نیز به نحوی توفیق حرکت مییابد که گویی نظامهای کلی کائنات را میداند و بدون هیچ مانعی وارد هر جا می شود؛ همین نشان میدهد که کارکرد ذره به واسطه قدرت و حکمت علیم مطلقِ یگانهیی صورت میگیرد. آری، یک سرباز، در ارتش، در هنگ، در تیپ، در گردان، در گروهان، و در دسته خود یعنی در هر بخش و ادارهیی، نسبتی دارد و متناسب با آن نسبت دارای وظیفهییست؛ حال توفیق حرکت با دانستن آن وظایف زمانی امکانپذیر است که تحت امور نظامی تعلیم دیده و تابع امر و قانون فرماندهی واحد باشد که بر تمام دوایر فوق فرماندهی میکند؛ به همین ترتیب نیز هر ذره در اجسام مرکب متداخل، وضعیت مناسبی دارد، و از نسبتهای جداگانه و مصلحت آمیزی برخوردار است، وظایف منظم و جداگانهیی دارد، و نتایج حکیمانه مختلفی از کارهایش حاصل میشود، لذا شکی نیست جاگذاری ذره مذکور در آن اجسام مرکب طوری که از تمام نسبتها و وظایفاش محافظت شده و نتایج و حکمتهایش صدمهیی نبینند، خاص ذاتیست که همه کائنات در قبضه تصرف اوست. مثلاً ذره داخل مردمک چشم توفیق در برابرجوارحی چون اعصاب محرک و حساس و شرایین و سیاهرگ های چشم او وضعیت مناسبی دارد، سپس وظیفه و فایده و نسبت مشخصی با چهره و سر و پیکر و در نهایت با هیأت مجموعه انسانی دارد، و اینها در کمال حکمت است و نشان میدهد ذاتی که تمام اعضای آن جسم را ایجاد کرده است میتواند آن ذره را در چشم او جای دهد. به ویژه ذراتی که به عنوان رزق میآیند و در قافله رزق و روزی سیر و سفر میکنند، سیر و سیاحتشان دارای چنان نظم و ترتیب و حکمت حیرتانگیزیست، و با همین نظم و ترتیب از حالتها و طبقههای مختلف عبور میکنند، عاقلانه گام برمیدارند و بدون هیچ تردیدی پیش میروند، تا آنکه از چهار صافی در بدن ذیحیات گذر کرده به یاری اعضا و سلولهای محتاج میشتابند و به این منظور و براساس قانونی کریمانه، سوار بر گلبولهای سرخ خون، امدادرسانی میکنند. از این مطالب بالبداهه دانسته میشود که رزاق کریم و خلاق رحیمی هست که این ذرات را از هزاران منزل عبور داده، پیش میبرد؛ رزاقی که ذرات نسبت به قدرت او دوش به دوش ستارگان و با آنها مساویاند. همچنین هر ذره چنان در نقش صنعتی کار میکند که گویی با همه ذرات دیگر مرتبط است، بر هر یک و عموم آنها حاکمیت دارد، و از طرفی در برابر هر یک از آنها و همهی آنها محکوم است؛ لذا نقش دارای صنعت و حیرتانگیز یاد شده و صنعت پر نقش و نگار مملو از حکمت را میداند و ایجاد میکند؛ که این هزاران بار محال است. یا اینکه هر ذره نقطهیی مأمور به حرکت بوده که از قانون قدر و قلم قدرت صانعی حکیم استخراج میشود؛ همچنان که اگر سنگهای گنبد ایاصوفیه تابع صنعت و اوامر معمار آن بنا نباشند، هر کدامشان باید مانند معمار سنان ، در صنعت ساخت و ساز و معماری دارای مهارت باشند و نسبت به سنگهای دیگر هم حاکم و هم محکوم باشند؛ یعنی باید چنان صاحب حکم باشند که بگویند: «بیایید برای آنکه نیفتیم و سقوط نکنیم با هم باشیم.» اینک میگوییم ذرات موجود در مصنوعات که هزاران بار از گنبد ایاصوفیه حکیمانهتر و حیرتانگیزتر و هنرمندانهتر میباشند اگر از اوامر معمار کائنات پیروی نکنند باید برای هر کدامشان به قدر اوصاف صانع کائنات، اوصاف کمال قائل شد. فَیَا سُبحَانَ الله! کافران زندیق ماده پرست، یک واجب الوجود را قبول نمیکنند آنگاه براساس مذهب خود ناچار به قبول الهههای باطل به تعداد ذرات عالم میشوند. به همین دلیل است که منکر کافر هر قدر هم فیلسوف و دانشمند باشد جاهل مطلقیست که در جهل و نادانی بینهایتی دست و پا میزند.
این نقطه اشارتیست بر ششمین حکمت عظیمی که در انتهای «نقطه نخست» وعدهاش را داده بودیم. در حاشیه پاسخ سؤال دوم، در گفتار «بیست و هشتم»، گفته شده بود حکمتی از هزاران حکمت حرکات ذرات در اجسام ذیحیات و تحولات ذرات، نورانی کردن ذرات، و برخورداری از حیات و معناست برای آنکه ذرات شایستگی بنای عالم اخروی را کسب کنند. گویا جسم حیوانی و انسانی و حتی نباتی برای کسانی که میآیند تا درس تربیت بیاموزند حکم مهمانخانه، پادگان یا دانشگاه را دارند؛ چرا که ذرات جامد وارد آنها شده و نورانیت کسب میکنند. به نظر میرسد مظهر نوعی تعلیم و یادگیری شده و لطافت کسب میکنند، و با انجام دادن وظایف خود، شایستگی آن را کسب میکنند که ذراتِ عالم بقا و دار آخرت که با تمام اجزای خود دارای حیات است شوند. سؤال: چه طور میتوان پی برد که این حکمت در حرکت ذرات وجود دارد؟ پاسخ: اولاً با حکمت صانع که با تمام نظم و ترتیب و حکمتهای موجود در مصنوعات اثبات میشود دانسته میشود، زیرا حکمتی که حکمتهای کلی را بر جزییترین شی پیوند میزند، حرکات ذرات را که در سیل کائنات بزرگترین فعالیت را دارند و عامل ایجاد نقشهای حکیمانهاند، بیحکمت رها نمیکند. نیز حکمت و حاکمیتی که کوچکترین مخلوقاتاش را در انجام وظیفه، بیپاداش و بیمعاش و عاری از کمال رها نمیکند؛ بیشترین و مهمترین مأموران و خدمتگزاراناش را از نورانیت و پاداش محروم نمیکند. ثانیاً: صانع حکیم با به حرکت درآوردن عناصر و دادن وظیفه به آنها (به عنوان پاداشی برای کمال) این عناصر را به درجه معدنیات درمیآورد و تسبیحات خاص معدنیات را به آنان میآموزد؛ و آنها را هم به حرکت درآورده، به آنها وظایفی داده به مقام مرتبه حیاتی نباتات میرساند؛ سپس نباتات را رزق و روزی میکند و با به حرکت درآوردن و دادن وظیفه به آنها، مرتبه لطیف حیوانات را به آنها احسان میکند؛ همچنین ذرات موجود در حیوانات را متوجه وظایفی کرده از طریق رزق و روزی آنها را به مرتبه حیات انسانی ارتقا میدهد و با گذراندن ذرات وجودی انسان از صافی، و تصفیه و تلطیف کردنشان، از جایگاهی در ظریفترین و لطیفترین جای ذهن و قلب برخوردارشان میسازد؛ از همه اینها دانسته میشود که حرکت ذرات نه تنها بیحکمت نیست بلکه آنها را با شتاب به سوی کمالاتی میفرستند که در خور آنهاست. ثالثاً: در درون ذرات اجسام جاندار، بعضی از ذرهها مانند ذرات هستهها و تخمها دارای چنان نور و لطافت و مزیتی میشوند که برای سایر ذرات و آن درخت بزرگ، حکم روح و سلطان را مییابند. بین همه ذراتِ یک درخت عظیمُالجثه، بعضی از ذرات به مرتبه یاد شده ارتقا یافته لذا در طبقه حیات آن درخت، ادوار متعدد و وظایف لطیفی را طی میکنند، لذا همین مطلب نشان میدهد که با فرمان صانع حکیم، ذرات در وظیفه فطرت، به حساب و افتخار اسمایی که موافق با انواع حرکاتشان بر آنها تجلی میکنند، هر یک، لطافتی معنوی، نوری معنوی، مقام و درسی معنوی اخذ میکنند. خلاصه: مادام که صانع حکیم برای هر چیز، نقطه کمالی مناسب، و مرتبهیی از فیض وجود که شایستهاش باشد، تعیین نموده و استعدادی به آن شی داده و آن را سوق میدهد تا بتواند با سعی و تلاش به سوی آن نقطه کمال برود؛ و مادام که این قاعده ربوبی در همه نباتات و حیوانات جاری و ساریست؛ در جمادات نیز جاریست که به خاک عادی امکان ارتقایی به مرتبه الماس و جواهرات عالی میدهد و در این حقیقت، سَر و نوک یک «قانون ربوبی» عظیم را میتوان مشاهده کرد. همچنین مادام که آن خالق کریم به حیواناتی که در قانون عظیم تناسل استخدامشان کرده لذت جزیی را به عنوان اجرت و پاداش میدهد؛ و به حیوانات دیگری مانند زنبور و بلبل که در سایر خدمات ربانی مشغول خدمتگزاریاند پاداش کمال، و مقامی میدهد که مدار شوق و لذت میگردد؛ و در این مطلب سَر و نوک «قانون عظیم کَرَم و بخشش» مشاهده میگردد. نیز مادام که حقیقت هر چیز ناظر است بر تجلی یکی از اسمای حضرت حق؛ به آن وابسته بوده، و آینه آن است؛ آن چیز هر قدر وضعیت زیباتری کسب کند موجب شرف و افتخار آن اسم میباشد؛ و در واقع آن اسم خواهان آن وضع است. آن چیز بداند یا نداند، وضعیت مذکور از نظر حقیقت، مطلوب است. در این حقیقت سَر و نوک قانون عظیم «تحسین و جمال» مشاهده میگردد. همچنین مادام که فاطر کریم به اقتضای قاعده کرم، مقام و کمالی را که به چیزی عطا میکند با پایان رسیدن عمر و مدت آن چیز، نه تنها پس نمیگیرد؛ بلکه ثمرات و نتایج و معنا و هویت معنوی آن، و روحش را اگر دارای روح باشد ابقا میکند؛ مثلاً معانی و ثمرات کمالاتی که انسان را در دنیا از آنها بهرهمند کرده است، باقی و جاودان میکند. حتی حمد و سپاس مؤمن سپاسگزاری را به دلیل خوردن میوههای زایل شده، به صورت یک میوه مجسم بهشتی دوباره به او باز میگرداند؛ و در این حقیقت سَر و نوک «قانون عظیم رحمت» مشاهده میگردد. همین طور مادام که خلاق بیمثال اسراف نمیکند و کارهای عبث انجام نمیدهد؛ حتی باقیمانده مادی مخلوقاتی را که در فصل پاییز وظایفشان به اتمام رسیده و مردهاند، در خلق مصنوعات بهار استفاده نموده و در ساختمان آنها درج میکند. البته براساس سرّ يَو۟مَ تُبَدَّلُ ال۟اَر۟ضُ غَي۟رَ ال۟اَر۟ضِ (ابراهيم: ٤٨) و با اشارت وَاِنَّ الدَّارَ ال۟اٰخِرَةَ لَهِىَ ال۟حَيَوَانُ (عنكبوت: ٦٤) ذرات زمینی را که در این دنیا جامد و بیادراکاند و در عین حال وظایف مهمی بر عهده دارند، در برخی از بناهای آخرت که سنگ و درخت و هر چیزش ذیحیات و ذیشعور است مورد استفاده قرار میدهد و این اقتضای حکمت است، زیرا رها کردن ذرات دنیایی که تخریب شده یا انداختن آنها به ورطه عدم، اسراف است. در این حقیقت، سَر و پیکان «قانون عظیم حکمت» را میتوان مشاهده کرد. نیز مادام که بسیاری از آثار و معنویات و ثمرات این دنیا، و منسوجات اعمال و صحایف افعال، روحها و اجساد مکلفینی چون جن و انس به بازار آخرت فرستاده میشود؛ شکی نیست ذرات زمینی هم که خادم آن ثمرات و معانی بوده و با آنها رفاقت کردهاند، بعد از به کمال رسیدن از نقطه نظر وظیفه، یعنی پس از بارها خدمت به نور حیات و مظهر آن گردیدن، و پس از آنکه مدار تسبیحات حیاتی شد، در بین بقایای دنیایی که قرار است تخریب شود، اقتضای عدل و حکمت این است که همین ذرات را در بنای عالم دیگر درج نمایند. در این حقیقت، سَر و نوک «قانون بسیار عظیم عدل» دیده میشود. و مادام همانگونه که روح بر جسم حاکم است، در مواد جامد نیز اوامر تکوینی نگاشته شدهی قدر، بر آن مواد حاکماند. مواد مذکور طبق نوشته معنوی قدر میتوانند از موقعیت و نظامی برخوردار شوند. مثلاً در انواع تخمها و اقسام نطفهها و اصناف دانهها و اجناس بذرها، اوامر تکوینی جداگانهیی توسط قَدَر نگاشته شده است، لذا همه آنچه گفته شد به طور جداگانه صاحب نور و مقام میشوند. مواد مذکور ماهیتهایشان به اعتبار همان ماده واحد میباشد لذا منشأ موجودات مختلف و بیشماری شده، به طور جداگانه صاحب نور و مقام میگردند. البته اگر ذرهیی به دفعات به خدمات مربوط به حیات پرداخته و به تسبیحات ربانی در حیات خدمت کرده باشد، احاطه علمی (حضرت حق) اقتضا میکند حکمت آن معانی بدون آن که چیزی فراموش شود با قلم قدر بر پیشانی معنوی آن ذره نوشته شود؛ در این مطلب نیز سَر و پیکان «قانون بسیار عظیم علم محیط» دیده میشود. پس، ذرات به حال خود رها نیستند. نتیجه کلام: هفت قانون پیشین یعنی قانون ربوبیت، قانون کرم، قانون جمال، قانون رحمت، قانون حکمت، قانون عدل، قانون احاطه علمی به نحوی هستند که در آن سوی سَر و پیکانهایی که از آنها دیده میشود یک اسم اعظم و تجلی اعظم آن اسم را نشان میدهند. از آن تجلی دانسته میشود که تحولات ذرهها نیز در این دنیا مانند سایر موجودات، در مسیری که قدر برای حکمتهای به غایت عالی تعیین کرده و طبق اوامر تکوینی صادر شده از قدرت، با میزان علمی حساسی پیش میروند و جولان میدهند. تو گویی برای رفتن به جهان برتر دیگری مهیا میشوند. پس اجسام ذیحیات، گویا برای ذرههای سیاحتگر، دانشگاه، پادگان، و مهمانخانهیی برای تربیتاند. با فهم و دریافت صادقی میشود بر چنین وضعیتی حکم کرد. خلاصه: همچنان که در گفتار «یکم» بیان و اثبات گردید هر چیز «بِسْمِ اللّٰهِ» میگوید. هر ذره، هر یک از طوایف ذرات، و هر جماعت خاص از آنها نیز مانند همه موجودات دیگر با لسان حال «بِسْمِ اللّٰهِ» میگویند و حرکت میکنند. آری، براساس سرّ سه نقطه بیان شده، هر ذرهیی در مبدأ حرکتاش با لسان حال، بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ میگوید، یعنی «من به نام الله، از جانب او، به نام و با اذن و قوت او حرکت میکنم.» سپس هر ذره و هر طایفهیی از ذرات مانند هر مصنوع دیگری، در نتیجه حرکت خود، با لسان حال میگوید: اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ؛ و در نقش و نگار آفریدهیی دارای صنعت که در حکم یک قصیده مدحیه میباشد خود را چون نوک کوچک قلم قدرت نشان میدهد؛ و حتی هر کدام از آنها خود را چون سوزن گرامافونی معنوی، ربانی و عظیم با سرهای بیشمار نشان میدهند که روی مصنوعات که حکم صفحه گرامافون را دارند در حرکتاند؛ و با این حرکت و چرخش مصنوعات مذکور را با قصاید حمدیهی ربانی به سخن آورده و سرودهای تسبیحات الهی را اجرا میکنند. دَع۟وٰيهُم۟ فٖيهَا سُب۟حَانَكَ اللّٰهُمَّ وَتَحِيَّتُهُم۟ فٖيهَا سَلَامٌ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ اِخ۟وَانِهٖ وَ سَلِّم۟ وَسَلِّم۟نَا وَ سَلِّم۟ دٖينَنَا اٰمٖينَ يَا رَبَّ ال۟عَالَمٖينَ

